Google This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as pari of a projcct to make the world's books discoverablc online. It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discover. Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from the publisher to a library and finally to you. Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. We also ask that you: + Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes. + Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encouragc the use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct and hclping them lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search mcans it can bc used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. Äbout Google Book Search Google's mission is to organizc the world's Information and to make it univcrsally accessible and uscful. Google Book Search hclps rcadcrs discover the world's books while hclping authors and publishers rcach ncw audicnccs. You can search through the füll icxi of ihis book on the web at|http: //books. google .com/l Google IJber dieses Buch Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Realen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfugbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde. Das Buch hat das Uiheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist. Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat. Nu tzungsrichtlinien Google ist stolz, mit Bibliotheken in Partnerschaft lieber Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nie htsdesto trotz ist diese Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch kommerzielle Parteien zu veihindem. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen. Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien: + Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche Tür Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden. + Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials fürdieseZwecke und können Ihnen unter Umständen helfen. + Beibehaltung von Google-MarkenelementenDas "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht. + Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben. Über Google Buchsuche Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppcn zu erreichen. Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter|http: //books . google .coiril durchsuchen. V 4^y-^o pic g^rotiiRcn Der Deutff^en Stäbte »Olli t4. biö inö 16. Saljrijunbert. AUF VERAN1A88UNG UNU MIT UNTEH8TÜTZUNO SEINER MAJESTAET DES KÖNIGS VON BAYERN MAXIMILIAN II. jf^j} KÖNIGL. ACADEMIE DEIt WISSENSCHAFTEN . Setlag oon ©. |)itiel. 1877. at ö l n. AUF VERANLASSUNG UND MIT UNTERSTÜTZUNG ^^^^^ SEINER MAJESTAET IIES KÖNIGS VON BAYERN |f | jO, MAXIMILIAN IL HERAUSGEGEBEN DURCH DIE HISTORISCHE CÜMMISSION BEI DER KÖNIGL. ACADEMIE DER WISSENSCHAFTEN. Setlag Bon ©. §itjel. ^^. ^. ^^a. 9S 0 r w 0 r t. 2)ie Slu^gobc bcr S^roniten üon 6öfn ift in biefev ©ammfung, iDcfd^c fid^ auf ba^ 30?ittclafter befd^ränft, mit bcm gegenwärtigen britten SBanbc jum Slbfd^tuß gebvad^t. ÜDarin ift bie noäf rücfftänbige ^ätfte ber Socl^off 'feigen S^ronil entsaften, augerbem ba^ ffiJeuige, n)a^ \xä) fonft nod^ an d^ronifalifd^en 2lufjeid(^nnngen au^ bem 15. Sal^tl^unbert auffinben lieg. ÜDerfelbe bilbet mit bem Dotl^ergel^enben ein ©anje^, n)ie aiid^ bie fotttaufenbe ©eitenjäl^tung anjeigt, \M6)t jur SSetein^ fad^ung ber ßitate in bem für beibe Sänbe beftimmten ®(offar mic in ben 9tegiftcrn bient. §err Dr. §. Sarbaun« l^at, mic bie erfte ^älfte ber Soed^off* f^en (S^ronit, fo aud^ bie anbere auf ®runb ber ©d^röber'fdben Slbfd^rift bearbeitet, baju bie in ben SSeitagen gegebenen ©tüde gefammelt, enbtid^ bie 9?a(i^träge l^injugefügt ; üon i^m finb bie SRegifter angefertigt. Daß ®(offar, morin jugteid^ bie Serid^tigungen ju bem in ©anb I befinbUd^en aufgenommen finb, ift mieberum üon §errn ^rof. S3ir(inger löerfagt. Sßie id^ ba« ]^au)>tfäd^tid^e SSerbienft um bie Slu^fü^rung biefer 2lu«gabe ber 651nifd^en S^ronifen ^errn Dr. Sarbaun^ jufd^reiben mu^, fo Qiietfenne ic^ md) tawtbax, u>ic berfelbe mid; bei meiner eigenen 2(rbeit tnxä) feine i^orttefftidbe ©ad^tenntniß unb hniner bereite §ütf* letftung an Ort unb ©teile treuüd^ unterftütjt l^at. 5)ie ©nteitung über bie ®efd;ic^te unb SSerfaffung ber ©tabt, Don xotiäfzx bie größere ^älfte erft l^ier nad^fotgt, erfd^eint eigenttid; al^ ein ^arergon be^ §erauögeber^ nnb gel^t über bie urfprüngKd^e Slbfid^t eine^ bloßen Seitfabenö jur Iritifd^4;iftorifd^en Orientirung bei ber Se* nutjung ber ß^ronifen l^inau^. @^ ift eine üoflftänbige 33erfaffung^* gefd^id;te Don Sö(n im 3)Httela(ter barauö geworben. 5)ie SBid^tigfeit be^ ©egenftanbe^ für bie rid^tige Srtenntniß ber gefd^id(^tlid^en Sntmidelung ber beutfc^en ©tabtDerfaffung überl^aupt, ber naivere Slntl^eil, ben id^ fetbft n)ie anbere fd^on frül^er an il^m genommen, unb bie SJerfd^ieben«» ^eit ber 2lnfid^ten, bie fid^ au^ ber loieberl^otten Unterfud^ung be^felben ergeben l^at, mag e^ red^tfertigen, baß id^ bie ®e(egen^eit nid^t mibe- nufet gelaffen l^abe , um bie Söfung Mtifc^er Streitfragen, an ujetd^en nun einmal nid^t in ber f ürje Dorüberjugel^en mar, weiter ju führen : bie gefd^id^tlid^e l^arftellung ber forttaufenben ßntmtcfelung nad^ ber golge ber 3ci^pß^i'>beu festen allein geeignet, SÜlißDerftänbniffe ju befei^ tigen, meldte unDermeiblid^ [inb, menn bei ber bloßen Srßrterung be^ Sinjelnen, tt)ie l^äufig gefdj^iel^t, baö frül;er unb fpäter ju meitig in ©e^ trac^t gejogen mirb. Sllö beftänbiger SBegioeifer fam mir hierbei ba^ fd^ä^bare SBerf be^ ©tabtard^iDar« §errn Dr. ßnnen in ben brct erften Sanben feiner ©efd^id^te Don Sötn ju ftatten, morin ba^ gefd^id^t* lid^e ?eben ber ©tabt in ben äußeren Sejiel^ungen unb inneren SBerl^ält^ niffen, ^olitif unb Srieg, SSerfaffung unb ©itten, Raubet unb ©emerbe, Literatur unb Sunft, eine umfaffenbe !Darftellung erl^alten l^at, unb ju bie* fem 3^^^ fc^^ reid^fte ard^iDalifd^e ©toff benu^t, ja jumtl^eil erft an ba« ßid^t gefßrbert morben ift. ÜDiefe^ bteibenbe SSerbtenft l&ier anjuerfennen ift mir ©ebürfniß fou>o^l gegenüber einer nid^t immer billigen Seur* 33om?oi*t. tl^ciümg anfccrcr, al^ anä) gegenüber bcv Äritif, meldte 16} fe(6ft im ein* jetnen baran au^juüben gefunben l^abe. Site ba« etgentlid^e guubanient jebod^, ol^ne meldte« id^ meine 9lt6ett gar nid^t QU^iufül^ren öermod^t ^ättc, ift neben bcm nteberrl^eimfc^en Urfunbenbud^ Don Sacomblet bicDon Dr. gnnen, anfangt in ©emeinfd^aft mit Dr. Sdcrfe nnter* nommene, mxttx öon il^m allein fortgeführte Sammlung ber Quellen jur Ocfd^id^te Don SBtn ju bcjeid^nen, n)cld^c gegenwärtig im 5. ©be. bi« jum 3. 1389 fortgefc^ ritten, ben urfunblid^en ©toff in unerwarteter gülle Dor Slugen gebrad^t l^at, miemol^l aud^ hierin feine^iDeg« alle« ent* galten ift, n)a« bie 33eröffentlid^ung Derbiente. ©olc^e« baneben liegen* gebliebene, fo n)ie ba« ber 3ßtt nad^ erft fotgenbe SDkterial ju benutjen, ^abe id^ felbft im ©ommer 1875 ba^ ©tabtard^iD unb ba« lanbgerid^t* lid^e Slrd^iD ju S&ln befuc^t unb auc^ einen furjen Sinblid in bie SBlni* fd^en ©ad^en be^ f. ©üffelborfer Slrc^iD« getl^an. gür bie bereitwillige gBrberung, »eld^e mir $err Dr. Snnen and^ perfönlid^ bei biefer ®e=^ tegenl^eit genjöl^rt l^at, befenne id^ mid^ i^m banfbar. 3n ben urfunb* tid^en ©eilagen, meldte meiner Slbl^anblung hinzugefügt ftnb, l^abe id^ mid^ barauf befc^väntt, au^er einigen JRatl^^Derorbnungen unb ^uxi^U briefen, auf rocld^e bort ©ejug genommen ift, ^auptfäd^lid^ bie beiben bi^^er nur au^ fd^led^ten Slbbrüden befannten gunbamentatgefefee ber ©tabDerfaffung, ben SSerbunbbrief Don 1396 unb ben Sran^fifbrief Don 1513 nad^ ben im ©tabtard^io aufbewahrten Originalurfunben mitju^ tl^eilen. Erlangen, Slnfang Octobcu 1877. ^nifaltir^tt^tiiSfni^. Seite S3ortt)ort v UeBer{i^t ber aUgememen Einleitung jur ©efd^id^te unb Serfaffung ber @tabt XI 3ttjcitc31bt^cirunflbi« 1513 I-CCLXVII 2)te (S^ronilen ber (^tabt (Sütn. \l. (£ronica t)an ber billiger jlat t)on (£oe((en bi« 1499, jtoeite ^älfte. Sejct unb 3(nmcrfungen 641 Settagen. I. Äteine d^ronifaUf^e S'Jotigen 919 IL (£iJlnerSlufgei^nungen 1460— 74 922 III. ^rofarektion über bie Unruhen 1481—82 926 IV. Sleim^ronif über ble Unrul^en 1481—82 945 ©erid^tigungen unb S^ia^trfige 962 ©loffaröon^. ©irtinger 967 ^erfonenberjeld^nlß 1008 OrtSöerjcld^niß 1027 UeBerfidit itx adgemeinen Sinreitttttg sur SefcQicQte mh '^ttM^H ^^^ ^i^^i- €r|le Tlbtlietlttns. 1. ^ie 9{dme]:{labt unb bad IBidt^um 6. i (Solonia ^gri))^tna. ^ifc^ofdftl}. Untergang ber rBmifd^en @tabt. 2. ^ie fränfifd^e Seit. (Sribidt^um unb @tabt unter ben carolingifcl^en ^ünigen 6. vi 2)a9 fränlifii^e dUn. SDad fränlifci^e 3t9t^um. 2)om ton @t. $cter unb QEoIIegtatfltfter. S^^l^^i^ng ber @tabt. — 2)te ®aue toon 9{t))uanen. ^er (£ö(n< gau unb ber ®raf ton (Sö(n. 3. 6d(n unter ben fä^fif^en unb fränfifcl^en ^aifern 6. xv Sl^er^etc^niB ber (SrgBifc^öfe. ©efc^i^tlic^e« ton ben C^bifc^öfen. ^ufflanb unter (grjb. anno 1074. SDte Seit Ä.^einri(]^8 IV unb V. Conjuratio ton 1112. (itibi\(i)'6\ü(i)t dttäfti, mt^ ber (^eißUci^en unb Saien. ^(^renämter ber Sl^afatten. ^tabtgraf unb @tabttogt. ©täube bed Sr^fliftd. ©tabtbürger, ind' Befonbre Bei bem »ufflanb ton 1074. SCutonomie. 4. ^te Seiten ber fiauftfcl^en 5^aifer. Der streit ber IBürger mit ben (Sr^* bif*dfen um bie etabtfreil^eit 1132— 1304 ©. xxvii !6ersetd^ntg ber (Sr)bif(]^(>fe. @ef(^idbtU(^e9. @tabterti>etterung. $etnrt((d VI ^rltileg. Ä. W^^^P Mi^i> C)tto IV. ersb. @ngelBert I unb feine ©a^ungen. ®ei|ia(i^e Orben. erjb.^cinric]^« I S5ergtei(§ 1226. SDomca^itet. (SrjB. (£onrab8 ton «>oc^|iaben «Politif. Ä. ©il^ielm« 'ißritileg 1247. S)ombau 1248. Streit mit (Srgb. (Sonrab. ©täbtebunb. t. md^ax\>9 $riti(eg 1257. ^dfimpxudf 1258. @e»aapreid^ be« (grjb. (£onrab. griebenötertrag be« (grgB. (SnjelBert II unb erneuerter ©treit bi« 1274. @rjB. @igfrib ton SBeflerburg. Simburgcr (Srbfolgeflreit. ^. ^o(f ton ^affau. (Sr^b. SBicBoIb unb ^. Sllbreci^t bid 1304. 3inette ^tbtljeilttng. ©anbm 5. S^erfaffung ber @tabt feit aRitte bed 12. bid ind 14. 3a^r^unbert . . . 6. i 2)ietier@tänbebed@r)bidt^umd. äJ^intfleriaUn. (Senfuafen. Bürger unb SWiniperialen, öürger unb (Senfuaten. SBefifeter^iäÜniffe. klaffen ber »ürger. ©roßbfirger. ©enoffenfci^aften. @r)bi[(i^öfa(i^e Steckte, ©tabtgerici^t. Burggraf unb $ogt. Seidtbum ton 1169. ©urggrafcnamt. @tabttogtei. Untergraf unb Untcrtogt. ©tabtfcä^öffen. 9Wönjer*$au«gcnoffen. ä^ttncr. 9ii^erje$e unb 53ürgermeifier. SRat^ ber @tabt. 8Jat^«terfaffung. tir*» f^ide unb ©urgerici^tc. 9iieberi(i^ unbOurSburg. $aroci^ien ber 5lttpabt. Rubere ®eri(i^tdbe)irfe. (^cifiU(!^e @eri^te. XII UcBerflci^t. ©rübcrf(i^aften. Setnbrüberfci^aft. $attbtt)crfcrämter. 9letigiöfe S3rüber- fci^aften. öauecBänfe. 3ubcn. @tabt^rik)i(egten. 9{itterbürgev unb C^belBürger. 6. ©efc^id^te Ux ^iaU im 14. 3a^t^unbert bid ^um Stur) ber @efc^(ec^« tcr^errf*aft 1396 ©. xcii ^eqeic^nig ber @r}6tf(i^öfe. @r}bi|(^of ^etnrtci^ II. Sdram k)on ^m^. 3ubcntocrbrcnnung 1349. ©ilf^etm toon ©ennc^. 21bolf il. Engelbert lll. (5uno öon Syrier, gricbric^ toon @aartt)crbcn. SÖcberaufru^r. ©d^öffcnfricg 1375. (Sntikoeiund ber ®ef(i|le(^ter. 9{ek)otutton toon 1396. 7. @tabtt>erfa{fun0 im 14. 3. ^at^«k)erfaffung toon 1370 unb 1372. (Som« peten) be9 9{at^9. Stat^d" unb ©tabtSrnter. ^ati^dgeric^t. 92atf^«rt(^ter. ^ti^Bf- fen gegen ben 9{at^. 9{|cl)erjecl^e unb ©ürgermeiper. (Snbe ber 9{t^er}e(i^e. @turg ber ®eWe(i^ter 1396. 2)ie 3ünfte. ®e»anbfd)neiber. ©affetn. ©tatuten ber 3(cmter. Slufflanb öon 1396. iBerbunbbricf. 3unftbriefe. ®affe(gefellf duften. ©eipiid^e ©tifter unb Orben. UnitoevfitSt. 3uben. S. @ef4i(ibte unb ^^erfaffung ber etabt t>on 1396—1513 @. clxix ©ergeiij^nig ber Sr^bif^öfe. (Srjb. griebrlij^, bie ©tabt unb bad 9{et^. $Äaöen«berger gebbc 1405. ©ifd)of8fef^be 1414. 2)ietri(i^ öon SWör«. 3uben- üertreibung 1424. ©elbernfij^er Ärieg. @oeflcr gef^be 1444. ^uffitenfriege. 3lrmagnaren. Slnfunft Ä. griebrid)« 1442. «Streit )wi[^en @c^8ffen unb 8Jat^|. @rjbif4of unb ©ci^öffen. ®eric^t8berfaffung. @($öffenbrüberfci(|aft. ©erici^t«* orbnunj 1437. SBe^jntgcric^^te. @rb(anbe«toereinigung 1463. SWu^reci^t toon ber^falg. ©ermann toon ^J* fen M SBertDefer. Ärieg mit Äart toon 33urgunb. (£8In unb bic $anfc. @rib. ©ermann IV. SRetootution toon 1481. @rgbiWof unb @tabt, 9let)o- lution toon 1513. jCranöfijbrief. @^ätere ©tabtöerfaffung. S3ei(agett, A. Urfunben 6. ccxviii B. @rgSn}ungen unb Erläuterungen @. ccxlih ungemeine Einleitung. unb ^)a>ätt Slfct^cttung. 5, Serfaffuiifi ber @tabt feit ^ittt be§ 12. hxi in« 14, 3a^r^unbert. 3)tc gcf^td^tltd^e Ucbcrfid^t btefet ^ertobe ®b. I (® . xxvii— ^|jf„^* Liii) ^at gejetgt, tote bic ©tabt butd^ btc toad^fenbe ^raft bet Sbixx^ ®*«*'- gcrfd^aft fid^ immer mel^r ber etjbtfci^ijfttd^en ^ettfd^aft entoanb; bie jt^iperften Säm))fe mit ben Srjbifd^öfen beftanb unb in einer langen SRei^e t)on SBetträgen bie Slnerlennung i^ter emeiterten SRed^te erjtoang. SSet=^ gegentt)ättigen ti)tr und bie§au))tmomente biefe« gefd^id^ttid^en gottgang«. S5Bir batitten ben 2lnfang bet felbftänbigen "ißotiti! ber ©tabt nad^ aufeen, atfo aud^ i^ret 5lutonomie im önneten, fd^on bom beginn be« 12. Sa^tl^unbert« an, ate bie ipel^t^aften ®ütget bon 6öln bem fd^toer bebrängten Saifet ^etntid^ IV ju ^ülfe !amen unb, ol^ne il^ren Stjbifd^of , bic ©tabt gegen ^eintid^ V »ettl^eibigen l^alfen, ja ben ffiibetftanb felbft nod^ nad^ bem 2^obe be« Saifet« fottfefeten. ffieitet l^örten tüir üon einer ge* f d^tt)ornen Sinigung ober Sibgenoff enfd^aft ber ®ürger für bie gretl^eit (con- juratio pro übertäte) im 3. 1 1 1 2, ol^ne bag un« belannt tt)äre, in toeld^er gorm fie gefd^toffen tourbe, ob fie bauernb ober nur borübergel^enb toar ; ferner üou einem 2lufftanb ber Bürger gegen Srjb. 2lrnoIb I im 3. 1 138, »orauf tefeterer bie ©tabt belagerte. Sein 3ß^ti)ürfnt6 fotd^er Slrt fanb ftatt in ber nad^folgenben ^txt be« Sal^r^unbert« unter ben tl^atlräftigen ^ibifd^öfen 5Rainalb bon®affeI unb *iß^iti<)p bon ^ein«berg. Slber burd^ ©cltjal^tungen, in ber gorm üon Darlehen ober al« Sbn^e, ©d^ablo«^ l^attung ober 3lu«gleid^ung , erlangten bie Bürger , fotoo^I in«gef ammt, ate aud^ einjelne 5lnt^eil an ben öffenttid^en 5Red^ten be« Srjbifd^of«, DoTüberge^enbe 9Jufeung ber ÜWünje unb be« ^oü^, bauernbe bon Käufer* ^tdbtcd^rontfen. XIY. * II Mgemelne @inUttung. bcfife auf öffcnttid^em ®tun^ unb ©oben , ba« SRed^t bcr ©tabtbefefti^ gung 1. Unb tote ber SRcid^t^um bcn ©ürgcrn ^a6)t gab unb größere dit6)k bcrfd^afftc, fo erftarlte bic ©ütgerfd^aft aud^ butd^ ba« äußere SBad^^t^um bet ©tabt, inbem bie ^etetnjtel^ung bet äußeren ©tifter unb aSorftäbte, toeld^e feit Snbe be« 1?. 3al^r]^unbertö mit ftarf befeftigten 2i^oren unb einer neuen ©tabtmauer umgeben mürben, bie ^af)l bet toel^rl^aften unb fteuerpfltd^tigen Setool^ner bebeutenb berme^rte. @^ folgten bie ä^TOürfniff e im SReic!^ stoifci^en ^ap\t unb taif er , jtoifd^en ben ©egenlönigen *iß^ilt|)p bon ©d^toaben unb Otto IV, toorin befonber^ aud^ 6öln berioidtett lourbe, in benen ßr^bifd^of unb ©tabt auf getrenn«^ ten SBegen il^ren bef onberen SSort^eit fud^ten 2. SBäl^renb unter fo fd^toie* rigen SSer^ältniffen Srjbifd^of Slbolf I ba« ©<)iet feiner eigennüfeigen unb gemanbten "ißoütif bertor, aud^ ber ©egenbifd^of ®runo IV nur fd^toad^ blieb unb fein 9Jad^fo(ger 'öietrid^ fid^ nid^t bel^aujjten fonnte, fd^tug jeber SBed^fel ber ^errfd^aft ben fflürgern ber ©tabt jum 9?ufeen au«. 5Run aber na^m @rib. (Sugetbertl (1216—1225), ber möd^tige 5Reid^«bern)efer, juerft toieber, fo toie bie l^erjogtid^en 5Red^te über bie ÜRa^naten, aud^ bie ^errfd^aft über bie ^auptftabt feine« Srjftift« mit bottem 5Wad^bru(f auf, ftedte bie 9Kißbräud^e im ©d^öffengerid^t ab, ftrafte bie3unfte, unterbrüdtte ben eigenmäd^tig errid^teten ©tabtratl^. üDie« toar ber Slnfaug be« 3^i^^ö^f"iff^^ jtt)ifd^en erjbifd^of unb ©tabt, toeld^e« nad^ SWitte be« 13. Sa^rl^unbert« unter Srjb. Sonrab bon ^od^* ftaben jum boßen 5lu«brud^ fam unb fid^ feitbem, nur burd^ borüber^ ge^enbe 3Serträge unterbrod^en , bi« Slnfang be« 14. fortfefete. üDer ©treit unb ^rieg betraf, al« näd^fte SJerantaffung, ben ©ebraud^ ober 5IKißbraud^ einzelner ^ol^eit^red^te bon ©eiten be« Srjbtfd^of«, fo tt)ie bie Slnmaßung neuer , f 0 genannter guter ©eiool^nl^eiten feiten« ber SSürger, toar aber im (Srunbe bielme^r ein Samj)f um bie SDZad^t überhaupt ober bie ©tabtl^errfd^aft im ganjen jtoifd^en bem Srjbifd^of unb ben in ber ©tabt regierenben ©efd^ted^tern. ©0 oft in biefem Kampfe bie ®efd^ted^* ter, gef^toäd^t burd^ Sutjtoeiung mit ber bemofratifd^en ©emeinbe ober bur^ eigene Uneinigfeit, ber 2Baffengen)att be« Srjbifd^of« untere lagen, U^anptttz fid^ bie erjbifd^öflid^e ©tabtl^errfd^aft, fo oft fie, mit au«tt)ärtigen fianbl^erren gegen ben gemeinfamen Dberl^errn berbünbet, bie Dberl^anb getuannen, befeftigte bie ©tabt il^re ^t6)tt unb guten 1. k e« faum eine anbere beutf d^e @tabt auf jutpeif en l^at , nur f ei^r un juläng* Kd^ K !Die ^au^>turlunben, au« ipetd^en mir fie fd^Bpfen, ba« SBei^tl^um über bie SSurggrafenred^tc, angeblid^ bon 1169, unb ber @d^ieb«f})rud^ über bic gegenfeitigen ©efd^ioerbcn be« @rjbifd^of ßonrab unb ber ©ür^ ger bon 1258 geben jebe für fid^ nur ein unboöftänbige« ©üb, laffen bie borau^gegangene Snttoidfetung im Dunletn unb bebürfen felbft oft einer näheren ßrflärung, toetd^e, toenu fie au« Urfunben f})äterer 3^it l^erge^ nommen toirb , ungetoig lägt , loa« toirflidö \6fo\x in ber früheren ober nur in ber f})ätcren ^zit beftanben l^at. @« ift bal^er bie aJiögüd^feit abmeid^enber Sluffaffungen unb 9lnftd^ten gegeben , unb e« l^at nid^t an ßontroberfen über ^aupt^ unb 5Webenpunfte bei ben bleueren gefel^It^. Slnfnüpfenb an bie in ben früheren 3ßitabfd^nitten gefd^itberten 5ln* fange ber ©tabtberfaffung menben loir un« ju ber für i^re (Snttoidfelung unb 2lu«bitbung toid^tigften *ißeriobe, unb betrad^ten ^ier juerft bie ©tan^ be«oer^äItniffe, fobann bie gorm ber ©tabtregierung, bie 3nftitutionen bc« ®erid^t«toefen« unb ber SSertoattung , bie ßor^jorationen unb ®e* noffenfd^aften ber bürgertid^en ©emeinbe. 1. 34 cittre at« Ou. bic OucKcn «b. 1-4. aur®cf(]^ic^te ber @tabt (Söhi, 53b. 1 u. 2 2. gur toovläufigen Oricntirung über Wa««g bon(Smienunb@(fcrt5, S3b.3 — 5 bie Literatur , tüie über ben ©egenftanb ^crau«g. t)on @nnen (ber guletjt ctfci^ie* felbft, bient bie fleißige äufamnienftcttung ueilc S3b. 5 gebt nur bis 1389) unb atö bei Gengier , Codex juris municipalis ?ac. baS Urfunbcnbu^ für bie ®cjd). beö Germaniae medü aevi 33b. I unter ^Jüeberrbeind I^erau^g. k)on i^acomblet, (^öln. IV Sflgemetne (Sinleitnng. fmu *^^ ©tänbc bc« (Srjbt^t^uin^, midft ber erjbif^of ju 5Rat^ ju ©r*"?!«- *^^^^^ l^ffcfl^^' P"^ i" ^^ frühen *^obe ^erbotgcttctcn an ctftcr ©teöc t^umi' bic ^o^c ©ciftlid^fcit bc« !Comca|)itete unb ber ©ttftcr , an jtoctter btc ®rafen, eblcn unb freien ^erren, an brttter bte aÄtntftertaten (©b. I ®. xxii). 3u biefen brei ©tSnfcen lamen bie ©firger bon 65ln ate bierter l^inju. Seit 2)titte be« 12. 3a^^unbert6 erfd^cn bte festeren, tDenn ntci^t ate gleid^bereci^tigt , bo^jog bon gimburg unb alle Sel^n^Ieute, bie 5Ktuifteriateu unb jutefet bie ©tabtberool^ner bon (5ötn (urbani Colo- nienses) b. ff, bie ®ürger genannt (©. xxxi ä. 5). 3n bemfetten 3a^r, uod^ loä^renb ber abtoefenl^eit be« ßrjbifd^of« iu Stauen, fd^loffen bie ©täube bon 65fu ein Sfinbuig mit beuen bon SKagbeburg gegen ^erjog ^einrid^ ben SBmeu: Bei bem 3Sertrage ju SKagbeburg »aren nic^t blog bte geiftltd^en ^rioreu , bic ®rafen uub @b(en unb bte SWinifteria* teu, foubern aud^ bie SBurger bon 65Iu bertreten^. J)ie fd^on ertpäi^uten 95erträge be« (grjb. W^iPP i«tt ber ©ürgerfd^aft bon 6öln in beu 3. 1174 uub 1180 lourbeu oou il^m allen bier ©täuben funb gegcbeu, oon Jebem berfelbcu befouber« berbürgt unb burd^ Uuterfd^riften bejeugt^, M ®teid^e gefd^al^ bei ber 3Ser))fäubuug jioeier erjbifdf^öflid^er §öfe für ben JRetd^^bieuft 11 76 3. J)te üier ©täube, Priores, Nobiles terrae, Mi- nisteriales, Burgenses, J)er))fKd^teteu fid^ gegen S. Otto IV im 3. 1202 burd^ eiblid^e« (Selöbuiß jum ©cl^orfam gegeu ßrsb. Slbolf ; im gaü aber ©trcit über beffeu 2ireue gegeu beu Äöuig eutftäube, foüten je brei ge« fd^tooreue SSeboÜmäd^tigte ber oier ©täube (quatuor ordines) beu äuÄ* \\^xnäf tl^un*. 1. 2)ieUrf. d. d. 1167, 3uU22,ip audgefleUt k)Ott Archidiaconi, abbates ac prepositi et universüs clerus, nobiles et beneficiati, ministeriales Colon, ecclesie ac burgenses ejusdem civitatis. 2)cr ÜJfünijleriat ^cinrici^ öon iBotmubpcin ge« lobte ben 55ertrag ju SJiagbeburg promi- nisterialibus ac burgensibns Colon, t). $einemaun, ^ihxtäft b. ^är, im ^nl^ang @. 477. 2. Notnm esse volumns omnibus ^ specialiter aotem Coloniensis eccle^*^ prelatis , nobilibus , ministerialibus ^ universis civibus, Ou. l no. 85 unb ^^' @. 570. 582. 3. 8ac. I @. 320 : Coram priorit^*'.^ nee non inbeneflciatis et ministeri» »^' bus et burgensibns Colon. 4. Mon.Genn.Leg.il, 206. OU- ^ no. 4. 3»eitc 3(Bt^>ci(ung. SBenn in fcer üorau^gcgaitgcncn "ißcriobc bte ®ütger üon Sötn nod^ ni(i(ft, tt)ie im 12. Sal^t^unbett, ate ein befonbcrct ©tanb be« grjbtd* tl^um^ anetfannt unb in ben erjbifd^öfüci^en Urfunben aufgefül^tt finb, fo folgt baran^ nici^t, bag e« bi« bal^in übcrl^an^Jt nod^ feinen ®ütget^ ftanb gegeben l^abeV fonbern nur, ba§ etft jefet bie ®ürgerfc!^aft bon Söln ju bem Slnfel^en unb ©nfluß gelangte, um bei ben öffenttid^en 5ln* getcgen^eiten be^ ßtjbi^tl^um^ unb ben toid^tigen ^anbtungen ber ßrj* bifd^öfe mit ju diati) gejogen ju toerben. ©ie^ bebatf einer naiveren Unterfud^ung. 3i^börberft ift über ben @}>raci^gebraud^ ju bemerfen, ba§ in ben ßötnifd^en Urfunben be« 12. unb 13. Sa^rl^unbertd cives tpie urbani bi^toeifen im tt)eiteren ©inne bon ©tabtbetoo^nern überl^au<)t [teilen, fo bag aud^ bie ©eiftßd^en unter cives begriffen toerben^, häufiger aber bod^ in bem engeren fon Sürgem, für toeld^e bie bcftimmtere ©eieid^nung Imrgenses erft im 12. Sal^rl^un* bert borfommt ^. Ueber bie §erfunft unb ba« 5llter ber ®ürger bon 6öln beftel^en unter ben Steueren; im 3ufammen^ang mit abtoeid^enben 2lnfd^auungen i)on ber Snttoidfelung ber beutf d^en ©täbte im 5IKitteIaIter , entgegenge»^ fe^te Slnfid&ten : toäl^renb bie einen in ii^nen ben fortbauernb erhaltenen Sern bon gemeinfreien Seuten aud ber ßarolinger 3cit erfennen , erftä* ren bie anberen fie burd^toeg für Sütinifterialen unb ßenfualen^. etfen luitt. 3)änif}ertden unb Mrger feien sufammen ald l^off^örige 'öurgcr' in ber, öon i^m fo genannten, 'pbtifci^en SDänifIcrialität' begriffen ge- toefen, bid um bie Wtittt bed 12. 3a^r^. bte <^(3^eibung beiber @tänbe erfolgte, ©.20.166. ^Ql meine ^cc. in ber S>ijlotifc^en äeitfd^rift S3b. II 1859. @. 443-457. 2. 2)cr Slbt t)on @t. SWartin nennt in Ur!. 3. 1 1 42 (du. I@.515) bie al« ä^gen aufgeführten angefel^enen ^ür^er concives qnoque nostri. 53urggraf $ein» ^ t>er!auft ha$ i^im jufle^enbe S^ed^t, bie IJorbaue gu bret^en, in einer ©traße wbicbortigen4)au8bcft^er, Urf. 3. 1237 Ou. II no. 166 @. 186: Vendidi ci- ^bns Colon, scilicet ecclesiis et tamcle- neig qnam laicis. 3. Burgenses öon (£öln flnb in Urf. ^^«^Srjb. «balbero öon 2:rier, 3-1134 (O-u. 1 no. 46 @. 508) genannt: voca- ^^ Coloniam — multis astantibus bnr- gensium; in eigentUij^ (£ölnifd)en Ur* funben finbe idf^ fte nici^t früher als in jtoei Ur!. @rjb. «amolb'8 I, au« ben 3. 1144—1147: ülac. I «0.360: et inter laicos fratres iiostros, scilicet burgenses, unb Ciu. I @. 528 aU äeugenflaffe burgenses. '^ad) SBailj, Ißcrf. @efd).V, @. 360 %. 1 pnbcn fldj^ burgenses, al8 @tabtbctt)o]^ner ober ^ürjgcr, über^iau^t erfl nad) üßitte be« 11. 3a W. (in ^nt) 1066, in9Äaingl099). 4. 3* felbft \}aU mit Silba u. 51., in ber ©efc^id^te ber ©täbteöerf. t)on3ta« Uen 53b. II (1847) Slnbang @. 419, bie erflere^nfid^t für ^öln unb einige anbere @täbte k)ertbeibigt ; mittx audgebel^nt bat f^jäter biefelbc ouf aUi alten 33ifd(^of8ftöbte Slrnolb, SScrf. @efd(^. b. beutf^en grei» fläbte «b. 1 (1854) ; für (£8(n nimmt fie ebenfatt« an Snnen, ©efd^. I @. 402; beöglei^en ö. $0iaurer, ©täbtetoerf. m 2)., für alle freien b. i. feiner ©runb^ierrfcbaft unterworfenen @täbte (Sb. i, 71. 148). mö) Sailj, 2)eut[Äe SSerf. ®efc^. «b. V @. 374, f^ri^t fi^ für bie goitbauer 'freier ©runbbeflfeer in ben alten ©täbten' VI Mgenteine ^mldtittig. Die ®rünbe, ipcld^c für bte ununterbrochene gortbauer einet freien Sürgerf^aft in Sötn f))red^en, finb furj fotgenbe. SBtr finben in ben Urfunben feit bem 9. bi« in^ 12. Sal^r^unbert nid^t toenige Seif))ie(e bon freigebornen ®ürgem, ÜWännern unb grauen, ipeld^e fotool^t über i^re ^erfon atö anäf über (Sigengüter, in^befonbre burd^ ©d^nfungen an bie Äird^e, böttig frei »verfügten i. S^ finbet fid^ in ßöln feine @))ur bon ^jerfönlid^en Dienften unb i?eiftungen ber Bürger für ben Srjblfd^of, ober barauf bejüglid^en S3e* freiungen, toeld^e auf ein frühere« !Dienft* ober 9lb^ängigfeit«ber^ältni6 jurüdweifen fönnten. Site lärjb. Slnno 1074 ben SSerfud^ maäftt, ba^ 5R^einf^iff eine^ Bürger« jttjang^toeife für feinen ÜDienft in Slnf^jruc^ and. 2)te entoegengefet^te ^nftd^t ipuvbe gucrp öon Ä. 2B. mi^\6), mniftmaim unb S3ürgcrt^um (1859) aufgcjicat, m-- mentli(i^ au6f in ^ejug auf bte 9{id)er' Sccj^c toon (£iJin , tooöon tociter ju rcben t^. hiermit flimmt im toefcntUiJ^en über* ein Lambert, @nttt)i(fclung ber b. ©täbte* toerf. 53b. II, ipo a(8 53ett)ci« ber (Senfna* lität fc^on girt, baßöieleSBürger toon(£8ln Selben unb 3tn3öö*^i^ ^^^ ^^ui (Srjbtfcjof unb ben tird^en Ratten {ümlici(| in ber iKitte, ober tietmel^r auf beiben @eiten, flef^t ©euöter, Ur* f^rung ber b. @tabtt)erf. (1872), toeld^er im Anfang feine« SBu^« (@. 87 — 99), mit öielem @ifer Slrnolb toertl^eibigenb, für bie gortbauer ber freien ^tntt in ben alten 53if(j^of«flöblen eintritt unb mir ba* bei gelegentüd^, »ie fd^on frü^ier in feiner 3Serf. ®ef(^. toon ©afcl, toortt)irft, baß \6) in meiner SRecenfton toon ?(mo(b'8 ^u6) bie Slltfreien tertoorfen, fclbfl aber öon fotci^en in (£8In gerebet ^ätte, toobei er nur überfiebt, baß ber @inn meiner $o* (emif ]^au))tfS(!^n(^ gegen bie^ntoenbung be« SBegriffö ber 3((tfreien unb altfreien ©emeinbenauf bie bi«^)art an bie®renjc ber Unfrei^)eit l^erabgebrüdten S5ifct>of8« pSbtc, »ie SBorm«, @^eicr, ©traßburg gerici^tet toax, — unb tt)elc(>er tociterl^in )ßl^ü6), im ®egenfat§ nid^t bloß gegen meine, fonbem no6^ mt})x gegen Slrnolb'« ^nftci^t, '^iti^ö) k)ott!ommen beifitmmt (@. 114), baß im 10. SaW- 1Smmtü*e Älaffen ber «Stabtbetoo^jner in ba8 ^ofred^t eingetreten b. b- einer ^ritoatreci^tlt(|en Slb* l^ängigfeit toom ©ifci^of unterlegen* feien, unb fo au(^ bie 9{icl)er}e(^e in (Söln 'ald eine au9 STliniflerialen unb (Senfualen gebilbete Slriflolratie' crflärt {^, 184). 1.. @. bie 53eif^iete au« frül^erer^eit I, @. XXV 31. 5 unb anbere unten bei ben (Senfualen. ^ füge ^tn^u Uxf. um 3. 1100 (Ciu. I @. 504), worin (Sbelric^ unb feine grau einen $of in ber SSorflabt k)on iSöln mit ^orbe^alt ber !Seib}Uc(|t, ferner ©runbjinfen toon angrenjenben $au«^l%n, bie ^äf in toerfci^iebenen^än* ben befanben. an ba« @tift = ib gu untetfd^eiben bie erjbif d(^i}flidben unb bie bet anbeten geiftlid^en »o« st- tiftet. 5Wut bie etfteten finb in bem bebotted^tigten ©taube untet ben nannten biet ©täuben be^ Srjbi^tl^um^ begtiffen. ©ie l^eigen 3Kini* Jtiaten bon ©t. *ißetet, aud^ familia s. Petri, unb tt)etben untet fid^ ^mestici, beutfd^ 3ngefinbe unb ^au^geuoffen genannt \ 35ie SDiiniftetiaten etfd(^einen übet^aupt al« ein befonbetet ©taub ii)t ftül^et afö feit bet 3^tt bet Ottonen unb ^äufiget etft im 1 1 . 3al^t* mbert^ 3n SiJfn finb fie juetft in einet Utfunbe Slnno'« II 3. 1061 nannt, toeld^e jugleid^ an einem einjelnen SSeif piet jeigt , loie bet @tj* fd^of atö 'Dienft^ett übet fie bei SSetbted^en rid^tete ^, 3n bet B^wgen* • il^e finb fie l^iet, tüie ijftet in bet näd^ftfotgenben3eit bi« in^ 12. Sa^tl^., i Untetfd^ieb bon ben botanfte^enben milites, b. i. fteien 95afaÜen, atö irvientes, b. i. SDienftleute, bejeid^net^. 9ln t^tet <^piiit fte^t gett)iJ]^n* 1. I @. XXVI. nostri) unb fici^ baburci^ ben Untpittcn 2. 2)a8 lateinifci^e unb bcutfij^c 2Bei8* feine« ^crrn mgcjogen : feine ®üter tt)ur- um pnb nad) Äinblinger, aJiünftcrifc^e ben für ben gi^cu« eingegogen , er felBfl eiträge §8b. II Urf. no. XIII A. B, mit toeirbannt, bi« feine SBcrttjaubten (amici) injufügung einer ^weiten beutfc^en 5(b» burd^gö^^l^iiwä einer ^u§e ton lO^funb [fung, in Du. I @. 21 1—223 tciebcr ah @oIb für if^n bie ®nabe beö (Srgbifc^of« bmat. 3^ citire naö) biefem Slbbrurf . toieber erlangten. 3. mai^, SSerf. ®t\d). V, 289 ff. 5. Snbercit.U.ö. 1061 Testes Azze- 4. Sacomblet I uo. 196. @in 9Wi» linuspreposituss. Petri unb anbere®cifl« ipcrial be« (Srjbif(3&of8 ^atte 2^obtfc(>Iag Uij^e; milites: Franco urbis prefectus, n einem anbern begangen (Herimannus Ruker advocatus noster (bcr^ird^entoogt) -ministerialis noster — ob iiiterfectio- U. 2(. ; servientes: Thiederic, Heinmo 8in Richezonis ministerialis quoque urbis advocatus u. 31., ^ßl»! @- xxv 21. 3. VIII %ti^tmdm (Stntettung. ix6), fo oft er bei ber ^antlung antt)efenb ift, bcr ©tabtbogt, urbi vocatus ober advocatus Coloniensis i. 83t«tt)etfen fitiben \idf ai anbeten Süiintfterialenämtet in ber familia be« ßrjbifd^of« aufge ber Sämmerer, ber Zxuä)\t% ber ©d^enf , ber ÜWarfc^ofl \ m^txt 5lu«funtt über ben ©tanb unb bo« Siedet ber SDWnift« bon Söln geben bad Iateinifd^e©ei«t^um : Jura ministerialium b. an« ber itt)eiten ^älfte be« 12. Sal^r^nnbert« nnb bie f^jäteren anf bern^enben bentfd^en. S5Bir folgen junäd^ft bem älteren, toeld^e« fid^ ate altl^erfiJmmtid^e« SRed^t fjura ab antiquo ordinata) bejeid^het 3Soran ftel^t ber @afe, baß bie Süiinifteriaten be« ^. $etru« bet bifd^of Sirene gegen 3eberntann betoal^ren foflen*. SBeiter ift bi( bon i^ren beftintmten J)ienften. !Diefe pnb iopptitzt 9lrt : ^ee* nnb ^ofbienft* Sitte 3Kinifteria(en, fotoo^I bie, tceld^e ein ©ienftgnt ^aben al bie, loetd^e fein fotd^e« l^aben (tarn beneficiati, quam non benefii pnb jnr Sanbe^bert^eibignng gegen feinbüd^en 2lngriff berpflid^tet über bie ©renken be« (Srjbi^t^nmd l^inan«, abgefel^en bon ben i \x>o ber Srjbifd^of ®üter befifet, brand^en fie nnr mit i^rem guten S iu folgen, gerncr l^aben fie bem grjbifd^of bie ^eere^folge jur J frbnnng über bie 2lt))en ju leiften unb jtoar jjerföntid^ bie , toetd^ 9)iarf nnb barüber an ©niommen bon bem Srjbtfd^of l^aben (in i tibus de eo tenent) ; nur mit einer §eerftener jum betrage ber fce« ®n!ommen« an« i^rem l^ienftlel^en (hersturam scilicet mei tem reddituum feudi sui) bie, toeld^e toeniger ^aben. grei b §eere«fotge finb in ber erften Älaffe ber 3Sogt bon 6öfn (advc Coloniensis) , Weld^er bie ©infünfte an« ben erjbif d^öftid^en @ut 1. (gbenb. xxiv 21. 2. 2. Urf. bed (Srjb.. Slmotb l 3. 1139, 8ac. I. no. 337 : de familia nostra Hein- ricus dapifer, Herimannus pincerna, Thietmarus camerarius, Philippus mars- calcus öcrflt. mit Urf. beöf. @rgb. 3. 1 144 (Günther, Codex Rheno-Mosell. no. 135 0. 2S7) : Ministeiiales Herimannus ad- vocatus , Adolfus dapifer , Bernhardus pincerna; Godo marschalcus, Vogelo ca- merarius, Herimannus archicamerarius. äl^an. fielet aud ben loötttg loerfc^iebenen ^amm in ben 3. 1139 unb 1144, baß bie ^iniflerialenämter no(^ feine pänbt« gen maren ; k)erg(. bad S)ienf!redf^t. 'an» bcr« t)er^^ätt e« |id^ f^on bei Urf. ©rgb. Slbolf« I ton 1198, Cod. dipl. Westfa- liae I P. 2 @. 256 : Herimann advocatus, Herimannus scoltetus sat et H. fllius ejus , Otto cam( Henricus dapifer, Henricus mare Adam pincerna; t)gl. mit U. b( toon 1203, Cin. II no. 8: Herr advocatus Col., Hermannus man Henricus dapifer , Otto camerari U- öon 1200, Cod. Westf. @. 5 eben bkjelben genannt flnb, Hen marscalcus mit bem 3nfat^ de A 3. Uebcr ba« SBefen unb ba ber 5Kinijleria(en im allgemeine eine toortrcfflici(|e Ueberflc^t SBaiö ®cfd(^. V e. 289 ff. 4. du. I@. 211. ärocite ?l6t<^ci(nng. IX (curtes) DcttDaitet ^ unb ber Samntcrer, bcr bic SrtrSgc t>cn bet SKünjc unb bcm ^oU etnntmmt. ^Dagegen tft bet Stibtfd^of fd^ulbig, ben ^ecre^jug 3a^T unb S^ag Dornet aniufagen unb bcn ju SRo§ biencnben Ärieg^feutcn (militibus) 2 jur 5lu«tüftung tiefte ®cü) (10 SKatl für icbcn) , t^eü^ 5Cuc^ jur ©c» Kribung bet ^ed^te (send) unb ein ®aunH)fetb nebft ^ubtffix füt ie jtDci SRetfige , enbltd^, toenn ba« ^eet bie 3llj)en ettetd^t l^at , eine SWatI ÜBonat^foIb p getoäi^ten; toitb einem Ätteg^mann bet SKonat^fotb nid^t itiaifit, fo !ann et untet botgefd^tiebenen gotmen feine ©eutlaubung öon bem ßtjbtfd^of betlangen unb o^ne ©d^aben an feinem SRed^t, feinet 6^tc unb feinem 3Setm8gcn nad^ $aufe jutüd feilten ^. Slügemein ift toie bet ^eetbienft aud^ bet ^ofbienft. Sitte ÜKini- ftetiöten , l^eigt e« im ^Cienftted^t, ftnb butd^ bie ®ebutt einem bet fünf ^ofämtet juget^eitt *. Sieben ben biet gett)ß]^ntid^en Slemtetn be« Ääm* metet« , Xtuc^feg , ©d^enf unb ÜWatfd^aü ift l^iet aU fünfte« ba« be« Sogt« Don £5tn ju »etfte^en , toetd^e« bem SRangc nad^ ba« etfte toat. 9hn: in biefen Slemtetn ftnb bie Süiiniftetiaten betj)fKd^tet ju bienen, be^ fonbet« bie älteten untet i^nen K 35ie toitftid^e Öeiftung be« Dienfte« abet gcl^t bet SReil^e nad^ ^etum, fo bag iebet nid^t länget ate fed^d 5Bod^n in feinem $ofamt bient; nut mit feinem guten ©itten mag i^n bet (Stgbifd^of nod^ länget in anbetem Dienft bei fid^ behalten ^. ätfo bie 3Setj)fIid^tung jum ^ofbienft in einem beftimmten ämt ift icbem SKiniftetiat angeboten; bod^ ba« SRed^t am §ofe be« Stsbifd^of« ju bienen obet ba« ämt felbft toitb aüein auf ben ältefttn ©o^n be« SOKniftetialen betctbt': unb e« l^ängt lebtgßc^ tjon bet ®nabe be« (Stj^ Mfc^of« ah, ob et nod^ einen bon ben jüngeten ©Ulanen, bet ein Äticg^mann ift unb il^m ben SRo^bienft anbietet ® , in ba« ® efinbe (familia) aufne^«' 1. ffieitcr^fin Jmb (@. 213) 12cürtes genannt, in totiqm ber Sogt bie "Mtkx (yillicos) einfefet ober abfe(}t; toäl^rcnb ber (Sr}btf(i^of ftdf^ fe(6f} bad gleldf^e ffti(i)t in aUen anbeten t>orbe]i^a(ten ^at. 2. 2)er lateinifd^e ^U9bru(f miles be» beutet It^ier tote fonß im (ateinifij^en Seldtlt^nm nur einen ^ienflmann, ber ben SlogbienP leifiet, nic^t einen sStitter im eigentlichen . bie 9litter» X ^ttgemetne Einleitung. men unb tl^m ein Se^en geben toiö; tl^ut et bie« nid^t, fc 1[t ba« S)tenft* berpitntg gelöst ^ S« ift nid^t gefagt, toa^ au« ben jüngeren ©Binnen eine« bcrftotfcenen 3JiinifteriaIen toitb, mldft, nidft Sriegaleute finb; nur fo biet ift fidler , ba§ fie fein ^td)t am §ofe be« Srjbifd^of « ju bienen l^atten, toenn e« i^nen nid^t ber Srjbifd^of befonber« berftattete. S)ie 3Kini[teriaten, ttjeld^e bte genannten fünf Slcmter am ^ofe ber* rid^teten, l^eigen §ofbeamte, officiales ober summi officiales, ofSciales curiae 2. !Der Srjbifd^of toar nad^ ^erfommen fd^utbig, fie nebft 25 an* beten 3Äinifteria(en (milites) an ben brei l^ol^en ^ird^enfeften mit neuen SIeibern unb ^etjtoer! ober ftatt beffen mit ®etb (6 äßarf) ju befd^enfen 3. SDZit bcm älmt unb üDienft ber SWiniftetiaten ift regelmäßig ein Dienftgut ober gelten (beneficium, feudum) üerbunben*. O^ne Selben fein !J)ienft. SBenn ber ©ienftl^err (dominus) bem jüngeren ©o^n eine« 3Jiinifteriaten binnen 3a]^re«ftift fein Selben giebt unb il^n nid^t in fein ©efinbe (ia familiam suam) aufnimmt, fo fann er gelten, lool^in er miü unb bienen toem er toid ^ Sbenfo toenn ber (Srjbifd^of einem SKinifte* riat feine ®nabe bcrtoeigert unb il^m feine ©ienftgüter entjie^t (et boi;ii8 suis eum exheredat) , fo fann biefer, loenn er bie ®nabe be« §errn nid^t binnen 3a]^re«frift toieber erlangt, bienen toem er miß. 3Benn aber ber Stjbifd^of i^m nur bie ®nabe bertoeigett, i^n aber nid^t feiner fielen beraubt, fo ift bet aKinifterial nod^ ferner bienft^)flid^tig ®. 3)er 'Cienft ift ferner nad^ SÄaßgabe be« ffiertl^e« be« 8e^en« ai* tüürbc ertoorbcn ^at; bicfc 3nter^>rctation ßet>ört ber festeren 3cit an ; im latcin. 2). 9^. bebeutet miles, »ie fonjl, nm: ei* nen 2)icn(lmann, ber ^iegömann ift; nee adeo dives fann tüof^I nur auf ^t\i^ t>on^ienft gutem belogen n)erben, ba ber 3)^inif!erial Dom Mob ntd^t ya bienen brauste. 1. Quocumque voluerit eat, et cul- cumque voluerit, serviat. 2. 2)a6 fein Unterfd^ieb jtoifd^en of- ficiales unb summi off. gu ma^en ifl, bereifen bie ©teilen @. 2J2, ttjo unter beiben ©ej^eid^nungen biefelben öerftan» ben finb. %n ber @tette : llle ministe- rialis nobiles terrae et eos praecipue, qui summi officiales curiae vocantur, precibus et obsequio invitare debet ijl |elbflberftänbli(J& ju eos nid^t nobiles ju ergänjen, ba bier bon ben gtt>ci ©tanbeS-- flaffen ber @blen unb ber SWiniflerialen bie^lebeifi, tt)ie@. 214.2I5,f.tt)eiterunt. 3. @. 216. Archiepiscopus XXX milites de familia de novo vestire debet — hos autem vestes illi quinque offi- ciales, qui tunc temporis per septima- nas suas serviunt, certo loco accipient ; reliqua XXV paria Dominus — reliqnis militibus de familia siia ministrabit. ^airt ieman borgeeifc(>t bau fime ^>crren um (Inö am(j toitte', n>o bie ^ar» attelpette in ber erflen SÄebaction @. 219 *(een' im ©egenfatj bon *eigen' i^at 5. @. 217. Dominus — eum iu- beneflciare tenetur et ille ei imposterum serviet. Si autem Dominus eum non curaverit nee in familiam suam recepe- rit etc. 6. @. 212. 3»eite '2(6tf^ei(iing. XP geftuft, tt)te bii^ bei bcr §ecrcdfoIgc au«brü(f(td^.fcftgcfeftt ift 91ur jut Sanbe^bertl^ctbtgung bei f einbüd^em Slngtiff finb aöe ÜWiniftcrialen , aud^ biejenigen , toetd^c lein fielen l^aben (tarn beneficiati quam non bene- ficiati), bet^)fftd^tet; ©te ©ienftgütet finb tote bte Slemter etbftd^. 5Wad^ bem Söfaifd^en ©ienftted^t lann ber ©rjbtfd^of ymax einem SWmtftetial feine ®üter entjie^en, aber nur toenn er bnrd^ ein SSerge^en feine ®nabe bettot*. S« war eine au^etotbentfid^e JKagteget, ba§ Stjbifd^of Sltnofb II im 3^. 1153 bie bon feinem SSotgänget betfd^fenbetten 2:afet* nnb älmofcn^ guter ber Sttd^e, fotool^t ßel^engütet bet SSafatten ate ©ienflgüter ber aWiniftcriatert, lieber einjog, nm feine bifd^öfßd^e SBürbe aufredet jn et^atten , tt>ojn er bet Srmäd^tigung burd^ Äönig grtebrid^ I nad^ bem 3[n^^>rnd^ be^ föniglitj^en ©erid^t^^of^ bebnrfte 2. 3n 6ö(nifd^en Utfunben be« 12. Sa^r^nnbert«, atfo an« ber 3eit be« lateinifd^en ©ienftted^t«, finben fid^ ©eifpiete, ou« benen l^etborge^t, ba| bie SKinifteriaten bon ®t. ^eter burd^ ©d^enlnng ober SSerfanf 3!)ienftgüter berängcm fonnten ; bod^ mngte in fold^en i^äüen, gerobe f 0 »ie bei Uebettragnng bon Selben ber 3Safoüen, ber ßtjbifd^of feine 3«* ftimmnng geben nnb felbft bie Uebetttagnng bome(;men, nad^bem ber Sefi^er ba« ®nt in feine §änbe jnrüdEgegeben ^atte ^, Slnbere ©eifpiete beioeifen, bag Dienftl^erren nur burd^ 5Rüdffanf lieber in ©efife ber an SWiniflerialen bergebenen ®üter nnb ßinifinfte gelangen fonnten * ; aber 1. @. 212. Si archiepiscopus ali- cujus ministerialium suorum quacunqne oecaslone offfensus l'üeiit, ita qnod gra- tiam snam ei denegat et bonis suis eum enheredat. ^er ^Udbrtt(f exheredat be« beutet (Snt}te^ung bed erbUci^en 8eflt§ed ; an Mobten tfl botbet ntc^t )u benfen. 2. Urf. Ä. griebric^i« I 1153 (Sac. I no. 375) : e9 ift barin an6) gefagt, bag btefe SWagrcgcl ben Maronen (baronibus), ben 9)f2tntjleria(en unb ben ©etflüd^en felbß gum ^cxt\}tii geretd(fe, mit fte au^ jenen ©ütern t^jre stipendia bei §of unb Oerid^t be« (grjbif(3(|of8, tote bei |)of unb ^eer bed Königs erlj^telten. 3. (Sin befonberd belel^renbed ^tu ]piü ift Urf. bon 1188, gac. I no. 507 : (Srjb. ^¥^iü)):|) ertl^^eilt bem (Sonrab bon (Emmtxiöf, SWinijlend bon @t. $eter, bte (^enel^mtgung ju bem ^erfauf einer (Surttd an bte ^trci^e bon 9teed, bon mU d^tm $of bte ^&(fte SlUob bed (Sonrab, bie anbete ^älfte Mob bon et. $etru« unb 2)ienftle()cn be« ©erlad^ tcax, totU 6)tx bamtt ben genannten iSonrab, [einen trüber, tt)ieber beJef^nt l^atte (ipseque a fratie suo Gerlago et Gerlagus a nobis eodem beneflciatus fuit). SDenSS^^etl fet> nee flUobd beräugerte nun (Sonrab bur^ ben §alm mit äwftintniung feiner (grben (abfestueavit cum omnibus suis heredi- bus); bad 2)ien|lle](ien aber gab fein 8ru» ber ©erladf^ tit bie $änbe be9 @rjbif^ofd jurü(f (resignavit in manus nostras be- neflcium illud) , ber e« feinerfeit« an bie Äird^c ju 9Jee« übertrug. @in anbere« «eif))iel f. aWitteUi^ein. Urf. «b. II, 26 Urf. bon c 1140: ©ci^enfung be« (£ö(r nifd^en TOniflertaten bon Erbgütern (predia hereditaria) b. i. erblici^en !Öienfi* leiten an bie Slbtei ©iegburg mit ®ene^« migung be« ^rjb. ^rnolb. '4. Sa^rreici^e gStte biefer 2lrt ftnb aufgeführt bei bem @üterbeft^ ber 9(btei ©iegburg, toeid^en (Srjb. Slioinolb bon (5Mn 1166 beftätigtc, gac. I no. 421; XII aUf^emetne (Sintettung. ^cimfaö Jjon fold^en fanb \tatt, tomn ein SWttüftettat o^^ne (Srben mit 2iob abging*. J)a§ bie ÜWiniftetialen tjon @t. "ißetet auger il^ren !Cienftgütern aud^ ßigengütet, ättobten, befaßen, ift im ©ienftred^t fogar ate 5RegeI t)oraudgefe^t. 3Son bem 5IKinifteriat, ber toegen 2iobtf<3^Iag^ in bie ®e* tt)a(t feinet §errn gegeben ift , tt)irb bertangt , baß er biefem mit brei 5Roffen unb jtoei fined^ten überaü auf feinen SQSegen folgen foö, ol^ne jebod^ bor fein Slntfife ju treten : nur bie ^Kal^rung unb ba« gutter für bie "ißferbe foüen er unb feine 8eute öom §ofe ermatten. SBenn er bie (Snabe bed ^errn nid^t toieber erlangen !ann, bleibt er jeitfeben« in ^aft, in ber Kammer neben ber ®t. 2^l^oma«fa<)eöe, unb mu§ fid^ auf feine Soften üon feinem Sigengut erl^atten \ ©eftimmt ift gefagt, baß bie ganbl^erren bom Slbel, »eld^c eigene 3uri«biction l^aben , nic^t über SKinifteriaten üon ®t. "ißeter in ©ad^en be« Slüob« ober bei Sa^^italbergel^en rtd^ten foöen^. 3n ben f))äteren beutfd^en SBei^tl^umern be^ J)ienftred^t6 ift toieber^ott bon bem 'Jel^en* ober bem ®ut , um beffenttoiöen ber SKinifteriat bient , unb bon feinem * ©gengut, barin er fifef, bie SRebe: toirb ein fotd^er toegen feine« gelten« bon bto ^errn angef<)rod^en, fo mag er e« mit jtoei '3ngefinben' ober *§au«genoffen' toal^rcn; wenn aber loegen feine« ßigengut«, fo genügt baju eine §anb *. 3^ren orbentüd^en ®erid^t«ftanb l^atten bie Süiinifterialen bon @t. *ißeter, tt)enn e« an ®ut ober ^ate ging, bor i^rem ©icnft^errn ^, 3n bem eribifd^öfüd^en ®erid^t t^ut ber 3Sogt bon 6ötn aU oberfter ÜWini* ebenfo bei bem ber Slbtei Wlttx, burci^ (grgb. W^^^ 1 176 beflätigt, ebb. no. 454. 1. Urf. (Srjb. 3(rnolb« l 1139 (Sac. no. 338), »orin berfelbc befambet: Cum antecessor noster Herimannus Colon, archiep. predium quoddam in Mulin- heim jacens, qnodam mtnisteriali suo, qui hoc in beneflcio hahebat', absque be- rede defancto , ita absolutnm judicio scabinorum recepisset, ut illud cuicum- que dare vel quocumque locare vellet, libere potuisset. 2)er $eimfatt »urbe dfo in biefem %ati no(^ burdf^ ben %n9» \pxndf bc« @diiöffengerid^t9 belcäfttgt. 2. @. 214. In haa camera propriis expensis sustentabitur, ita quod coria nihil ei providet. SDaQ beutf^e ^tii" t^um l^at @. 218 inb alba fat ^ee lee» t>en toan fime eigenen gube btd an pn« tecöen« enbe'. 3. @. 215. qnod nobiles terrae, qui jurisdictionem in locis et terminis suis habent, nulla ratione habent judicaie ministeriales beati Petri de allodiis et de capitibus suis. 4. e. 219 unb 222. ©ei bem gaE, trenn ein n)egen £obtf(3^1agd k)erbafteter SD^iniflerial aud bem ®efängni| ent« fommt, bejlimmt ba8 2). 9e. @. 221 : ' fo ii bat gut ba \)k ume gebleut ^ait, ber Ferren, unb f!n eigen fmer negjien* b. i. SSertoaubten. 5. @. 215 unb 219 im beutf^en 2). "St. : *berumb enfoilen fi ^an inne gube of )»an irme ]^a(fe niemanne antn)erben bau aUeine eime bufc^of, bie bed mu rencUiJ^en rei^^ binnen bem l^er^oug* bom inb bed feinrei^^ binnen bem buf($' bom ein ötjerjle ^erre t«'. SJgl. ba« iöet= f))ie( toon bem 9li4ter|i))ru(^ ht9 (Srgbi« fd^of« übet2:obtf(j^(ag eine« 9]f{inif}erialen oben. 3tt>eite Kbtl^tlung. XIII fterialcnbccmitcr ben 2lu«f^>tu(i^ ober in bcffcn äibtocfcnl^ctt ein anbetet üKiniftctioI *♦ Ucbet getinge SSetgel^en (de excessibus) ttd^tet bet 6a«= ^)ettatiu^ ober Äanjlet in bet ®ettd^t«betfammlung attet ÜKiniftetialcn ^ ; unb in f o toeit ftanb anäf ben (SbsC^etten , in beten ® etid^töbejitl et}« bifd^Bfßdiie SKiniftetiaten fafeen, bie ®eti^Wbot!eit übet fie p ^. SSäenn ed fid^ abet nm 93et(e^ung bon ^d^engut obet geiftßd^en 3^^nten l^an« bette, mngten fie »ot bem geiftlid^en JRicä^tet ju JRed^t ftel^en *, 35ie ÜMiniftetialen bon ®t. $etet toaten ben 9ieid^«mini[tetialen gfeid^efteöt. ®o toenig bet ßtibifd^of übet leitete ju tid^ten befugt ift, fo »enig bet Saifet übet bie etfteten. ffienn ein SKiniftetiol bon ®t. $etet bot fcem Stibifd^of gegen einen 9ieid^«niiniftetial flogt, fo fd^idt bet Stjbifd^of beibe jum Saifet, um il^te ®ad^e bot i^ni butd^ 3tt>eifann>f au^jumad^en ; ebenf o f oü umgefel^tt ein 9ieid^«miuiftetiat fein SRed^t gegen einen ÜKiniftetial bon ®t. $etet bei bem Stibifd^of betfolgen unb biefet übet beibe .tid^ten ^, 3n bem beutfd^en ^jienftted^t au« fpätetet ßcit etf d^eineu bie !Dienft«= mannen bon @t. ^etet bielfad^ beffet geftcüt, fotool^I in Slnfel^ung bet ©ienfte, al« aud^ bet Selol^nungen, »eld^e i^nen betStjbifd^of geioä^tte. ®et fed^dtt)iki^entlidf^e f)ofbienft toitb nid(^t mel^t tegelmägig gefotbett, fonbetn nut bie SSetpflid^tuug bauett fott, unb bet Stibifd^of betuft beu !J)ienftmann, toenn et feine ÜDienfte btaud^t, unb i)ergütet biefe butd^ ®e* fd^enfe ju beftimmtem ©elbtoettl^; ebenf o bietet et jum f)eetc«iug be« Saifet« nut biejenigen auf, bie et füt ben Ätieg^bienft am taugtid^ften mt (ben l^ee bat^o alte beft befent) ; aud^ ift bet üDienftmann, toeld^et ben ^ieg^fcienft im faifettid^en f)eete einmal geleiftet ^at, feine toeitete 9?eife jU tl^uu fd^ulbig, f o lange bet Äaifet lebt \ mt bet ^ol^en ©eiftlid^feit, $tö<>ften, üDed^anten, Siebten, T)om^ co^jitutaten , mit ®tafen unb @fclen be« Stjftift« loutfcen aud^ 3Rinifte* tialen öon @t. $etet bon bem Stibifd^of bei loidf^tigen Sutfc^liegungen unb ^anblungen jU Statine gejogen, bei SSetttägen ate S3ütgen obet Beugen auf geftcHt , bei ©tteitigfeiten mit bet ©tabt ßöln ate SSetmittlet angenommen \ unb fo nal^men fie aud^ an bet Sefefeung be« etjbifd^öf * 1. @. 213. 2. @. 215. 3. ^enn ausgenommen fmb toon be< ren 3nridbtctton nur bte@ad^en de aUo- düs et de capitibns suis, nnb felbfttoer« fiSnbli<^ anät bie, mläft er)btf^i5flt^e ?e^cn betrafen, f. bie^tetteob. @, xii2(.3. 4. @. 215. Coram archidiacono vel decano vel ecclesiastico de injuria re- spoiideant, in cujus terminis eam com- miserunt. 5. @. 215. 222 unten. 6. du. I @. 219. 222. 7. @. j. S5. bie in großer 3a^>I auf« geführten 3«ugen ber toer^iebenen ©tan* bedflaffen bei (Sntf(i^etbung bes ^treitd iXoi^öftn bem @ttft 6 btcnenbc Äticg«* teute genannt, fo bilbeten fie im 13. Sa^ff. mit ben niebcren Sel^eni^* teuten jufammen, ol^ne Unterfd^ieb ber SWannen unb ÜDtenftmannen, ben JRitterftanb be^ Stxftift«, beibe al^ milites, {Ritter, unter ben ©tanbe^* ttaffen untcrfd^ieben bon ben nobiles, ben ®rafen unb freien Sanb^^ unb Sel^n^l^erren be« Srjftift^ \ ©ei bem ^o^en Slnfe^en unb möd^ttgen (Sinflug, ju ujetd^em f«^ ber ©tanb ber aJitniftertaten em^^orgel^oben ^atte, bei ben befonberen S^ren unb SSorjügen, toeld^e er burd^ Slemter unb Se^en genoß, fann e« nid^t auffaüen, baß nun aud^ fetbft ^erfonen bon altem freil^errlid^en ©tanbe e^ ntd^t berfd^mä^ten , mit 3lufgeben i^rer Steilheit in ben e^renboüen üDienftftanb bon ®t. $eter einjutreten^. @^ tft nad^ aüem biöl^erigen bon felbft Har, baß bei ber SBefd^retbung be^ ©ienftred^t« ber 3Kinifteria(en in ben 333ei^tl^ümern, tt)ie bei Slnfüt;^ rung ber erjbifd&öflid^en SWiniftertafen in anberen Urfunben überaß nur an einen l^ö^eren ©tanb bon 'Dienftleuten ju benfen unb baß bie gefammte niebere T)ienerfd^aft nid^t mit unter ber Benennung ber SWinifterialen S3ntno II 1132, ?ac. I no. 314; ebcnfo in ber Urf. über ben SSergleiciJ be« ^rgb. W^ipp mit ber @tabt (5Mn 1180, ebb. no. 474. 1. Dialogus clerici et laici, um 1206 toerfaßt {Böhmer, Fontes III, A0:\): Si electio enim fleri poterat, lila celebrari non debuit nisi presentibus nobilibus terre, beneflciatis hominibus s. Petri et summis offlcialibus episcopi, quoium est electionem approbaie. ^Ia6) bem Slobc erjb. SRainalb« »anbte fi^ Äaifer gricbrld^ I in einem ©d^reiben d. d. ^ug. 1167 an brei au6) foufl in ben erjbi» fd^öfiid^enUrtunben bäufig genannte ä)'2t^ niperialcn, ©erbarb, SBogt Don (SiJIn, ^einrieb ^on ^l^b<^im unb ^einrieb ^on ^olmubftein, um feineu Rangier ^b^li^^ al« Siiod^fotger gu em^)feblen, Böhmer, Acta imperii selecta no. 126. 2. Urf. 3. 1258, 8ac. II no. 464: comites — nobiles — milites; 3. 1259 cb. no. 465 : viri nobiles — milites et alil quamplures nostri fldeles; 3. 1263, Du. II no. 461 : *bie ebdc (übe ftnt — bie ribbcrc fint* ; cbenfo du. ll no. 456 ; togl. bie ©teilen bei @nnen, ©efci^. I, 447, ttjo nur bie 3abre«ga^>Icn 1 159 unb 1178 um ein 3a^|rbunbert ju früb batirt pnb. 3. (Suno toon SO'loIenarten unbSte^^ ncr genannt $o)9ngin, mit 33rübcrn unb ©(i^njejlcrn, freien ©tanbcö — cum es- semus libere condicionis et nuUi do- mino attineremus — ergaben fi(b mit Äinbcrn unb @rben, naci^ gepflogener 53eratbung mit i^^ren 2(nt)ern)aubten, al« iWiniperialen an bie ^ixä)t loon (£ö(n, in ber Oflerttjocijc 1278, na^ abgebaltener 9Jieffe im 2)om öor bem Elitär, ttjobei audbrü(i(i(i6 ald ^en>eggrunb angegeben ifl: ob spem promotionis et petitlonis (Seförberung unb Seiflung), quam no- bis et heredibus nostris impendere po- tent ecclesia Colon. Urf. im ^uSgug bei @nnen, @e|^. 1 ©. 443 ÖJote. ätoettc ^(Bll^äluTig. XV t)on ©t. "ißetcr begriffen ift K 3ltte bte ein 5lmt om §ofe l^atten , hi9 ju bcu ^anbttjerfern herunter, l^eißen officiales^, aber niid^t oöe Offlctoten, fonbern aüein bie summi officiales toaren SWintftertalen. ©emcinfam toax beiben ber ©ienft am erjbifd^öftici^en §of ; int »eiteren ®inne ge* l^örten jum C^ofgefofge aber aud^ bie antoefenben^erren botti Slbet unb bon ber ^ö^eren ©eiftlid^feit. Slüe biefe "^erfonen finben fi(^ gtei^mä^tg aufgefül^rt in einer ur* fnnbtid^en Slufjeid^nnng ober S)enlf(3^rift au^ bem 12. Sal^rl^., — atfo 0«^ ber 3rft be^ lateinifd^en üDienftree^t^, — tt)orin fott)i>§t bie täglid^en S^atnraMiefernngen für bie $of l^altnng . be^ ©rjbifd^of« , afe aud^ bie Sfeid^niffe, miö)t barau« ein jeber ber jnm §ofe gel^örte ju enn>fangen l^atte, berjeid^net finb^: bie ^Beamten unb 5Diener erhielten ein gett)iffe^ aWa§ an Sorn, $afer, ©ier, SBad^^ u, f, tt). unb auci^ ®e(b, tl^eife jur ?tu^rtd^tung t^re^ 9lmt«, nne j, ©. bie Sue^enbäcfer ein l&atbe« SWalter be^ fetnften SBetjen^ f fir bie Störten be« §errn , ber aWorfd^aü auger 40 aWaltern C)öfer nod^ ein aÄalter ©erfte für ba« 51Kautt^ier be^ grjbifd^of^ unb amei 3)?alfer §afer für Fütterung ber §unbe; tl^eite afö SSergütung für i^re S)ienfte, tt)obei auger bem SÄarft^aü nod^ befonber^ al^ ^Beamte (qui officiati sunt) genannt finb: ber ßa^)ettariuö, ber Oberbogt (advocatus major) , ber 5Erud&feg, ber ©d^enf, jiDei Söntmerer, bon benen ber eine bie Sluffid^t über bie ®ett)ürifamnter l^atte (qui piperi praeest) , ber tüd^enmeifter, ber ^Beamte mld)tx bie ©d^üffeln Uroaiixt, ber SSed^ermeifter (bacherarius) , ber iJI^f^^nmeifter (buttelarius) , ber ^cijer u. f. to. Slugerbem \mxi>t \ott>of)i an bie bornel^men am ^ofe an* ipefenben üJerf oncn , afö aud^ an jal^Ireid^e ^Beamte unb ^Diener ber tag* ßd^e 93ebarf an Seben^mitteln unb Sid^tern berabreid^t * : unter ben er* ftcren ift namentlid^ ber ®raf bon 3ü(id^ tüoijii nur be^l^alb genannt, tocil er fid^ jur 3^^ «i« C^ bie @a(jmubbcr, S^W^Wtcr u. f. tt). gu ben ^inipenalcn bc3 @rj» btf^ofd imt 2. 3- ^' bie jn>ei bei bem S)oin an* gefletlten 3inimerlcute, Salenbcr ber 2)om« cuflobte Du. II @. 593 : Item duo of- ficiales qui carpentarii sunt, reparabunt stillicidia tecti ecclesie. 3. ©ebrurft Bei ^inblinger, gjlünfle» riWe «eiträge «b. U Urf. no. 20 @.147 — 154: De servitio cotidiano Colonien- sis archiepiscopi ne quis dubitare queat, subsequens scriptum declarabit. 4. Isti domini clbandi sunt de curia archiepiscopi. ^er ^U^bruc! domini ge^it felbjh>erpätibli(^ allein auf bie guerft genannten nobiles et priores. 5. Ursarius, Äinblinger to'iO, bursa- rius corrigiren; aber ursarii et vena- tores fommen audj fonfl bor, f. Du Gange, Gloss. xvr Mgemeine (Einleitung. (eute unb ÜKaurcr, ber ^cijer, bic ©d&tffer, ber ®artuer, bcr S3üttner (tunnarius) , bct S3ed^ermad(^er (bacchararius) , bcr ©camtc bcr bic ©cttcn bcforgt (qui lectistemia servat), bcr ©efäugntgauffc^cr ^ Sine anbere Uebcrfid^t über bic Seamtcn unb I)icncr bc^ Srj* bifd^of«, fo toie über bic ®ci[tlid^feit, fämmtüd^c l^ö^crc unb nicberc Äir^ d^cnbiener unb and) iPcl^en^feutc be« üDomftift« g'^^* ^^^ ßalenbor bcr J)ontcuftobic bom (Snbc bc« 13. Sal^rl^unbcrt« 2. Unter bencn, todö)z ju Sid^tme^ ffiad^^ferjen in beftintntter Slnjal^I unb ju gctoiffcm ®zü>^ tocrt^ cnn)fingcn , f äüt toeg bcr S3urggraf , nad^bem bcr ©rxbifd^of ® ig^ frib ba« ©urggrafenamt crtoorbcn ^at^, bal^cr ift allein genannt bcr Untergraf (subcomes), ferner ber SJogt unb ber Unterbogt, ber Ääm* merer unb bcrfd^icbcnc nicberc ©eamte be« Srjbifd^of^ ; tt)cnn aber bcr (entere in Sota anmefenb ift, fommen bic ^ofbeamten, bic ju feinem per* föntid^en ®cf olgc gcl^örcn , ^inju : ber Srobau^tl^cilcr (dispensator panis) unb ein biefcttt untergebener Seamter (custos) . ber 2irud^fcf unb beffen Untergebene (discipuli), ber Süd^enmeifter unb Söd^c, ber Scücr* niciftcr, ber ©d^enf, bcr ÜKarfd^aü unb bic il^ncn untergeorbneten Sufto^ ben, bicSaveüarii unb bic Sammerbiener ^. 3lte eine befonbere Kategorie finb iebod^ bor ienen ftänbigen ^Beamten ju ßö(n aufgcfül^rt bic ÜKinifte^ rialcn bon @t. $etcr unb bereu (Sl^cfrauen, toetd^c Käufer in ber ©tabt befifeen, unb jmar mit IWamen ^einrid^ bon 3l(j)]^eim, ^einrid^ »on ^oU mubftein, ©erwarb 9Sogt Don ©eße , 3lbolf bon ©ürjenid^^ unb SBemer bon SBoringen ^. ailfo nur biefe fünf ÜKinifterialen toaren jur 3^it in Solu anfäffig, Sintooi^ner bon Sota unb im »eiteren ®inne cives. !J)ic übrigen befan* 1 . Qui praeest custodiae captivorum in betthenkamere tocrgl, ba« latcin. 2). 92. @. 2]4: Camera que proxima est capelle beati Thome sub palatio archie- piscopi. ^06} tücitcr fmb bic S3rübcr bc8 ^os^ital« toon @t. Supu8 mit 9 O^^nt ^ein unb 7 körben (panae) aud bem gletfc^](|aud aufgeführt/ toa9 ico^ ebenfo nur bon einem einmaligen ^tei^nig im 3al^r 2U berpe](|en ifl, tt)ie bie nac^^er fol» ^enben ^eil^nad^tdgaben an bie, xotlö^t m ber Sei^inad^tdnat^t ben SBagen (bed @r)bif(^ofd) ik\)tn unb an bie anö) fd^on an früi;erer ©teile genannten ^oten. 2. ?erg.$bf. ber fürfllidS^ Cettingen- ffiaHerfleinWen SBibliot^et ju 3Kai^in« gen, abgebrudt, jebod^ mit $inn)eglaf« fung ber pm X^eil nid^t unn^efentlic^en Ucberfd^riften, in Ou. 11 @. 561—603. 2)ie 3«Jtbepimmung na^ 1279 ergicbt fi(^ aus ber (SrmS^nung ber in biefem 3a^>r erfolgten @nDcrbung ber SBurggraf« fd^aft burd; dxih. @tgfrib. 3. %. a. O. @. 566: unde nihil da- tur buigravio de candelis, qula Ipse do- minus archiepiscopus jus et bona bur- gravii in Colonia titulo emptionis com- paravit ecclesie Colon. 4. «>n ben au^tt)ärtigen ©eamten be« Srjbifd^of^ in ®d^l5f ^ fern unb ©täbten feinet ®ebiet^ ift ntdf^t ju itffanpkn, ba§ fie ol^ne Unterfd^ieb ÜKtnifteriaten Don ®t. $eter gettjefen feien, ^afflxexdfz "ämU leute (officiati) ober ©d^tofebertoatter (custodes), mit l^öl^erem !IiteI ^Burggrafen, fommen in ben 93eftatlung«ur!unben bor, toeld?e ate Sble ober ^Ritter im SSafaüeuDer^ältni^ , nid^t aber in bem Don 3Rinifterta(en JU bem @rjbifdbof ftanben ^ ; nur Don ben ©urggrafen Don Stl^einedt unb einigen anberen ift au^brüdfüd^ gefagt, ba^ fie nad^ alter ©etool^n^eit aWinifteriaten be« Srjbifd^of^ unb ber Äird^e Don 6ötn fein folten^. !J)enn aud^ Don ben auswärtigen äemtern im T)ienft beS Srjbifd^ofS gilt 1. 3m @d(>icb«^ru^ Don 1265 jtDi« feigen (SrgB. Engelbert II unb ber @tabt (5ö(n Ou. II no, 475 futb (©. 522) aU 33ürgeu bc« (gr^Bifc^of« aufgeführt gucifl bie @blen (nobiles), $criöge, ©rafen unb freien Ferren, bann bie @täbte bc« (SrjjlifW, bann bie milites seu fldeles, ber ^^t^uttl^eig $einric^ ))on ^nbernaii^ unb bie bortigen 3Wannen (milites ibi- dem), jnjei S3urggrafcn ^)on SR^eincrf unb bie bortigen Surgmanncn (castrenses), ber 2^ru($fe6 t>on W:t, ber 2^iuc(;fe6 Don $art, bie (^(i^utt^eigen Don ^ed^entd^ unb Don ^onn, ber Strud^feß ton §oiflaben, ber Xruc^^feß \)on Sfcnbcrg. ber 53urggraf öon 9Bot!enBurg, ber SWarfci^att t)on Alf- ter, ber @^en!c ton 3lre unb hoc^ ia\)U xd^t ^nbere. «gl. bie in Urf. 3. 1259 Du. II no. 394 genannten milites unb fldeles. 2. 3. ©. Cod. Rheno-Mosell. III no. 1 3. 1300: ber 9iitter §erttt)in ton tBinninoen befennt, baß @rjb. 5EBicboIb i^im bie 53urg Stburon 'tanquam offlciato suo ibidem seu custodi* anDcrtraut bon^eim, n>el(^em @rsb. ^alram eine ©eibfuntme ft^^ulbig »ar, unb jtoar über« nabm er e8, nad(>bcm ibn ber (Srjbifc^^of a\9 IBafatt angenommen ^atte (nos suum et ecclesie sue Colon, fldelem fecit ac €täbte(^onifen. XIV. vasalliim), mit gUiii^en 9te(^ten, tDie ed torlt^er bie 9titter (Sonrab ton ^one(f unb ®otf(!^aI! Don 9tumme( befeffen \}at* tcn: domnus noster — coramisit ca- striirn et officium suum Ibidem nomine officiati ienenda cum omnibus juribus et attinentiis etim quibus Conradus — — ante nos ibidem officiati ipsa tenne- runt et in omni ea forma qua ibidem ipsius domni nostri officiati fuerunt. ^id^er xoax cd (ein ÜJ^iniflerialenamt, mliift9 ber ®raf ton @^)on^eim über* nabm. 3. Ur(. be« @rjb. SBicboIb ton 1302, Cod. Rheno-Mos. III no. 10: quod nul- lus debet esse custos castri Rynecke, qui dicitur buigrayius, ex parte archie- piscopi et ecclesie Colon., nisi sit jure mirüsterialitatis ecclesie CoL affectus^ si- cut et quedam alia castra ab ecclesia Colon, tenentur et teneri debent, secun- dum approbatam et antiquam consiietu- dinem ecclesie Colon., prout hec fideli- biis ipsius ecclesie constant et sunt no- toria apud ipsos. 3Sgl. Ur(. be« @rjb. Söilbclm ton 1352, ebcnb. no. 392: de Castro Arendal, quod quidem castrnm quondam Rullmannus de Sintze (^in)ig) miles ecclesie nostre Colon, ministerialis et fidelis in suo proprio allodlo constru- xerat etc. ^* XTTH ik r«^ Wwrr «rü fdcM, icnms aikni tcr @e^Bit#9t2nr Bat t«i taronf (e^rmtcfte (fTcmlkbe ^ßertclimf §e^xiä«fT tai üraft^emi yna SRi* t;3iife^ ^(tidmk Hc CTjHfcBcfGdfce Sink tcn St. ^cter, Ratten aaäf bie T^n^mmtB Stifter nb filcftiT mi &üi t^ SKniitmalai , »cfa^ mit '^ t^ien fbrntem, aU fiammfirr, SRorfcbafi, Xmdbfc^ ectait veift o^ etaf Sbdiiqrktainig is tcx Urbmtai anf^jgf ufert ftar ^ Sit jtoitfn sidpt is glekbai äSini^ int bcn SRimfknolfn imi St. ^ßctrr iBb 6U« tflfn Bkbt vk tiffe dntn bc^ grdrtfn Stont i« ÜT^H^fta^ fmtfra WüTta imr cinf tnrtb fbnt mit X^ielIfUe^ hqKT gfftefitc Slafft brr Sknerfcboft te^ ein^dnen Stifte ober Slrftrrd, oof tffka Ingetegni' ^film fk o^nlk^ &iiflo§ an^öMoi, im Wt '^cHfUarte mq St. ^fttrt @d ift femer ton toi Senfnden pi retfii. Ttt Senfiialai c)Tr 3ni^?Ii€^tige, a(d )eidft ttt Sink bffcnter« ^fTccnifitalen , Soc^^inji^, gauamt, iPtU fie ten ^^ in Sac!^ ober (Stb»txt(f fnr Hc ^c^trr bc^ SUtor^ entri^tetra, (ilbdai eine anbere Slaffe tcn ab^gigen harten, ipdcbe yosix )>fifcnß^ ftti, ober jn bc^ frimmten fttgobtn für ten @c^n|, tcffcn fie genojten, tct^flicbtet nniTen^. 3n jo^tretc^ Urfnnten ton Sein {inb bie S^ingnngen feftgefiettt, unter wddfen Serocenfuolen bcn St. ^^^ettr ober bcn onbertn Sirc^ mit Slojtem in tiefet Ser^ältni| eintraten, unt (d^ tnrc^ängige 9tege( eif(^eint, tt>ie allgemein in ben nieterr^nifcben Regenten, feit tem 9. bi^ inö 13. 3a^r^mibert, tap fctto^f a^onner ate grauen, tt>enn fie ba« SIter bon enrac^fenen erreicht Ratten, einen io^fK^ fio)>fjind riatot niitcrf(^iebt, b. t. ein @tü(f SSie^ für ben bcrftoröcnen SKann, ein Äfeib für bte berftorbene g^an ober ftatt beffen eine beftintmte Slbgabe in ®elb eutrid^teten ^ 3m übrigen fonnten pe über tl^re f)abe frei berfügen, fie bererben ober berau|ern K Die (Senfnalen toaren ^jerfönüd^ frei; tt)enn bal^er l^örige itntt bnrd^ fromme ©d^enfung il^rer §erren ate ßerocenfnafen am aitar bcr ^rd^e übergeben lonrben , fo toar bomit gteitaffung berbunben , nnb rt>df}i am l^äufigften ift bie Staffe ber ßenfiialen ber Sird^e auf btefe SBeife entftan* fccn ober bermel^rt loorben. @« fel^lt nid^t an ©eif<>ie(en biefer 5lrt in (5ötn bt« in ba« 13. 3a^r^unbert ». aber aud^ ^xm, befonber^ grauen, SBittmen mit Sinbern, begaben fid^ in ben ©taub ber ßenfuafen, um fid^ baburd^ unter ben ©d^ufe einer Sird^e ju fteüen , tt)a^ a(« SSetminberung ber greil^eit unb §erabfefeung be^ ©tanbe^ angefel^en tourbe. Slud^ babon finben fid^ ©eif|)ie(e in SB(n t)om 9. bi« jn^ 11. 3al^r]^unbert^. . 3n f|>äterer ^txt, ate bie Öettclorbcn unb jal^treid^e religiöfe -J. (Scroccnfualen pnb in (S8(ti, fo loicl iä} pnbc, gucrjl erwähnt bei bem @tift ©t. @c\)emt um 800, 2ac. i no. 15, ivo bei 2:obc«fan bie 5(bgabe in ®e(b ju 6 ^fenn., ebenso \}c6) n>ie für bie ^cirat«* criaubniß, angcfcfet ifl. S3i«tt)cilen n?ivb ba« ?(Itcr bcr @rtt)ac^fenen (postquam ad annos legitimos pervenerint), treibe ben Äo^)füin« ju gaffen ^^atten, genauer be^ ftimmt, bei 3R5nnern t)ont 20. ?eben«* jabr an, bei S^öuen »om 16. (?ac. i no. 444) . 51(8 au8na^m«n)eifc ©egünfligung crfd(>eint — tt)ic \6) fic jituar nid^t inSÖht, tt>obi ober in ber 3)i8cc{c beö (Srjflift« in SSBepfatcn gcfunben l^abe — baß aüein bo€ gamifienl^U^t (senior de qualibet progenie) ben ^oj)f}in$ )u jal^Ien li^atte : fo nacj^ bem Siedet, »cld^e« (Irjb. §lnno II ben (Senfualen ber toon ibm gepiftetcii Äird^c ju Reiben bei 3(ttcnborn gcn?äbvt ^attc unb dnh. Sonrab 1253 bcftötigte (gac. II no. 391). %ivif toen bem 33cfl- ^au)>t n>aren bie jiÜngeren ganttliengüe« bin fti^cnftc (mancipa- vit) 1084 eine grau nebfi Äinbcrn «nb 9{ad;!ommen M (Seroccnfnalcn an bad @tift @e^)eriu, mit bcr Seflimmnng bag fie, auger ben gen^ö^nlid^en abgaben, frei fein foüten loon iebem 2)ienfl (du. I @. 492). (gin ?aic, Sill^elm (5obe, übergab 1185 am Elitär be«felben @tift« 15^»«= rigc (mancipia sibi attinentia) nad^ bem 9?ed;tc bcr (Scrocenfualcn (cbenb. 591). ®raf 2ßi(]^elm ton ^ülici^ fd^en!tc 1255 einen l^Brigcn SKann (hominem pro- prium) a(« Scrocenfual an t, bie fic^> looimal« als Seiocenfuakn biefem ®tift aufgetra* gen Ratten. 1. @. oben®. VI 2(nm. 1. Ur!. 3. 1159 (jQu. 1 ®. 552). Ipsa vero donatio — facta est secundum jus Coloniensis urbis per ipsos judices Colonienses sub presentia senatorum et civium. 2. m^ SBei(^)ic( ifl ^jictteic^t angufü^* reu Gerardus mit bem S^f^t? albus, de Colonia, ber in Urf. toon 116G unb 1 180 ?ac. I no. 415. 474 unter ben ministe- riales s. Petri loorfommt. 3. 2)er im Sfeinifteriatenred^t toorgc«= fe^^cnc gatt begicbt fnj^ nur auf ben jün« gcrcn @0^n, quicunque miles fuerit (@ 1x21.8). 4. ^b. I @. XXIV unb weiter unten. 5. 2)a6 bereu ju @nbe bc8 l3.3abr« ^>unberte nur fcl^r wenige tt?arcn, faben tt)ir oben @. xvi. 6. @. \pdtix bei ben Slemtem. 7. 21(8 S3eif^iel bicnt Hermannus Wighus ober lateinifcij überfc^t de domo bellica, auf töcld^cn fc^on dii^\ä} @. 19 ^liugewiefcn ^at, ber in U. 3. 1149 (Sac. I no. 366) unter viri illustres et tocius civitatis probatissimi genannt ifl unb in anberen U. 3. 1 141— ] 158 (cb. no. 344. 378. 395) unter ben 9ÄiniflcriaIcn \>on f Siöeitc ^(btl^etJung. XXI lotefcn t ta| bie ongcfcl^cncren ©ürgcr allgemein SDiiniftertatenämter be* Heibet ptten, unb nod^ weniger, bafe ber ®tanbe^unter[d^ieb jtDifci^en ben 3Wini[tetia(en be« Sribifd^of« unb ben öürgetn bi^ jum 12. 3a^t^un* bert über^au|>t nid^t beftanben ^abc. SBa« fetner bie Senfuaten, b. i. ^o<)fjin«<)fIid^tigen, unb in^befon^ «üraet berc bie ßerocenfualen ber Sitci^e betrifft, fo fd^einen aud^ biefe, nad^ fuaien"' i^rer gar nid^t häufigen @rtt)ät;nung in ben Urf unben ju urt^eiten , nur toenig ja^lreid^ in ber ©tabt genjefen ju fein, unb tt)ie i^r ©tanb jumeift au« freigetaff enen porigen , jum geringeren Sl^eit au« fd^utäbebürf tigen freien l^erborging, fo gehörten fie aud^ fidler nur ber nieberen Ätaffe ber Sürger an, tt>e(d^e fid^ fetbft ju fd^üfeen nid^t Derntod^ten ^ ÜKit bem ©taube biefer fo<)fjin«)3fIid^ttgen 8eute ift ein anbere« SSeri^ältnig nid^t ju bertt)ed^fe(n , tt)eld^e« fid^ lebigfid^ auf ben 3tn« be^ jie^t, ter üoii §au«t)(ät5en, ^ßfen unb Käufern an ben urf^)rüngtid^en ßigent^ümer gejal^It »urbe. S)ie jin«|)flid^tigen SJefifeer iparen feine Senfuaten in ber ©ebeutung, tt)eld^e man biefer Benennung im 3)iitte(* alter gemßi^nlid^ beilegte 2. ®e^en wir nä^er, toeld^er 2lrt bie abl^ängigen öefi^ber^ältniffe in ber ©tabt Waren ^. ©n groger 5E]^eil öom ®runb unb ©oben innerhalb ber ©tabt war ^m- eigent^um ber geiftlid^en ©tifter unb Slöfter K ©er (ärsbifc^of ober "nlffc"' ba« ©tift ©t, ^eter War ©runb^err Don einem au«gebe^nten Sejirt ber 3lltftabt ^ unb nod^ bon auberen jerftreuten §au«t)tä|jen in öerfd^iebenen ®tabtt!^cilen. 35ie meiften ^au«^)lä|ie ober ^offtätten (areae) waren in ßrbtei^e i)ergeben, unb bie ©efifeer fold^er Erbgüter (hereditates) l^atten bafür einen jä^rlid^en ^m^, ^ofjin« genannt, weld^er in ber JRegel 2 @t. $anta(eon, in U. 3. 1166 (eb. IV no. 630) töiebcr unter burgenses crWcint. (Sbenfo !ann man aud^ mo^l bie Winu ficrialcn toon @t. ^antalcon in U. 3. ] 141 (gac. 1 no. 344) Herimannus Wald- ever, Godefridus Waldever, Eraicho, toelc^c im 3. 1139 (no. 338) afö äcugen de civitate t)or!ommen, a(8 Bürger an- (preci^en. @in Winemams pinceina iß mit quampluies civium Coloniensium U. 3. 1178 (Ott. I ©. 579) genannt. 1. 3n ben ©ci^rcinsfartcn fommt öor, baß Scutc biefer klaffe loon auswärtigen Ferren al« ©örige jurürf gcf orbert , aber burcij ben ^uöf^ruc^^ ber @(i^öffcn ber @tabt bagegen gef(i^ü<$t tourben; f. bie tvi^^t bei (gnnen, ©ej^. I e.41 1 S«. 1 . 2. @8 beru^^t lebigUt^ ouf 33crn)ir* rung beibcr S^er^iSItniffe , toenn 5Rtt5f<^ unb Slnbere öon SenfuaUtät ber Bürger reben unb einen giogeu 2^^ei( ber ftäbti* fd;en S3eböl!erung toon (SiJtn für (Senfua» ien ausgeben. 3. Sßg(. im allgemeinen bi^i^über %u nolb/ ^ux ©efd^id^te beö (Sigent^um« in ben @tSbtcn , »0 anc!^ auf Sö(n Sejug genommen ifl , unb für Söln befonberd @nnen, ®efc^>. l@. 41 5 — 42 7, 4. ^u^ au8ö)ärtigcr Älöfler tuie j. SB. @t. Xronb, Urt. 3. 1177 (Ou. l @. 575) — in domo nostra que est Colonie super Renum. 5. S3b. I@. xxvi^l. 1, XXII ungemeine (Sinleitung. U^ 4 Pfennige Betrug S unb ou^erbem eine SSorl^cuer bei ©eji^öeränbe« tungen butd^ SSererbung ober SSerfauf ju eutrtd^ten \ T)ic §ofp(äfte (areae) toaren entoeber mit Käufern bebaut ober unangebout ^. 3m erfteren gaü bilbete bie §au«ftätte eineu f)of, domus ober curtis, toorin alle ju i^r gel^örigen Käufer unb äBol^nuugen be^ griffen finb, toäl^renb ein einjetne^ einftödige« äBol^nl^au« ober ®aben camerula, cubiculum, l^ei^t^ gür bie 5Wu^ung ber Sßo^nl^äuf er , toeld^ in Srblei^e bergeben »aren, tourbe auf er bem ^ofjinö aud^ ein @rb= ober aKiet^jinö an ben gigentl^ümer gejault ^. üDiefer Srbiin« nun fonnte enttoeber mit bem Obiect an bem er haftete , bem f)auf e ober (Srunbftüd, ober aud^ o^ne biefe^ aU SRente übertragen »erben ^. ßbenfo tourben aud^ C^ofjinfe allein in Srbtei^e bergeben, loie j. 33. ber ©ürger ^eiurid^ Sefeling, nad^ Url. be« Srjb. ©igfrib Dom 3. 1285, eine große Slnjal^l bon fold^en öon bem ßrjbifd^of ate erblid^e^ Selben befaß, bermut^tid^ in golge frü? leeren 9ientenfauf^ Don ©eiten eine« feiner aSorfal^ren^. (Srblei^C (perpetuo locavit) ein $au8 (do- mumcum area) an einen @(i^ncibcr, beffen gmu unb (Srben. gegen einen jiä^iiidl^en Svbüin« loon einer Wlaxt, i)orbe^>aIten ben Srbjin« bcrÄirci^e toon @t. Oeorg. Cen- sus hereditarius l^eißt alfo ^ier einmal ber ^ad^tjinö, unb ba« anberc mal ber $of^ ober ©runbjin^; f. biefe unb an« bere, fott)o^>l BeüügUd^ ber SBefitjtoer^äa» niffe, at8 anö) befonberö toegen ber ptx^ fönlici^en ^}ie](|ungen bed berühmten 93erfa{fer8 ber 9Jeimd^roni! (c^rreid^e @c^retn8urfunben in bem ^uf|a|j loon SWerlo, «onner 3a^>rb. ^. 59 @. 120 ff. ^Sufig finben fi^ aber au^ beibe ^rten Don ämjcn in einen einjigcn 3a^re8jinö Xufammengefagt; f. ba« Serjeici^niß ber 3infc toon et. Kunibert 3. 1239 (Ou. 11 no. 201), mldfi in ®e(b unb $ü^* nern au9 Käufern, $uben, @runbfiü(ien \)erfd^iebehcr Äird^f^)iele bejogen tt)urben, ferner bie 3lu«gügc auö @^rein«!arten bei (gnnen,, ®ef^. I, 416 «. 3. 6. @beIloi(ij unb grau termad^ten na^ Urf. um 1100 (du. I @. 504) an bad tjin8, unb \)on 3 ^fenn. qui dicuntur hovezins. S)er befannte SJieiflcr ©otfrib (^agcn), clericus et no- tarius civitatis Col., toermiet^ete 1271 in 3tt)citc ^IBt^^cUung. xxm 35a e^ 6et bcm ©igcnt^um an Käufern unb Orunbftfidcn ö)enifler auf ben ®cbrau(^ ber ©ad^c fctbft, at« auf bic JReutc anfam, fo toax t>kU ^adft ZifdimxQ, fei cö bei SSererbuug ober bei SSeräußerung gemöl^utid^. @d fotttmen S3eif^>ielc bon beut ©efife eine« SSiertete, bon brei ©iebentel, fogar bon bem 48. Zi)txl eine^ §ofeö (domus) bof, U)obei ber (Srbjin^ unb bie 33or]^euer> »etd^c auf bem ©anjen l^aftete, nad^ SSer^ältniß auf bie Sl^eite au«ge[d(^(agen tourben ^ @in bemerfenötoertl^e« Sdtx^pkl bon getl^eittem (ätgentl^um an un^ get^eilter ®ad^e bietet bie (Srbgenoffenfd^aft ber Si^einmül^ten bar, mi6)t man »o^I einer aicticngefeüfd^aft bergleid^en fönnte. Slad^bem btefe ®e^ noffenfd^aft ber ©efd^Ied^ter burd^ Sonfi^cation be^ Srjb. (Sonrab im 3. 1260 bie 5R6einmü^(en berloren l^atte, tourbe fie bVLx6) SSertrag mit (Srjb. ©igfrib 1275 »ieber in bie ^ätfte berfelben reftituirt, tt>ä^renb bie anbere §ätftc bem @ribifd(^of berblieb 2, 3n SBirlKd^feit ujaren ni6)t mtffx ate 26 SR^etnmü^Ien bor^auben unb foüten bereu nad^ bem SSer* trag aud^ nid^t mel^r fein, bod^ »urbe bei ber 2i^ei(ung ber (äinfünfte ober 9iu^ungen nidj^t biefe ^aifl ju ®runbe gelegt , f onbem man nal^m nad^ ber urf})rüngtid^en 3^^^ ^^ (eigentlid^ 35, üon benen aber fd^on früher eine jum S5ort^eil ber ®enoffenfd(^aft aufgegeben toax) gleid^fam afö ibeetle SIKü^ten an, bergeftatt bag bon ben ®efammtein!ünften au0 ben toirflid^ borl^anbenen 26 SIRü^ten bie eine §älfte bem Srjbifd^of ju* fiel, bie anbere aber nad^ ber Sl^eitungöjal^l 34 unter bie 2Äül^Ienerben bert^eilt tourbe; jeber bon biefen befag, ipie bie ©d^reinöfarte au^ipeiöt, t>on ben 34 ibeeüen Ttnf)kn einen aliquoten Sll^eil, einen ganjen, falben, ein 93iertet, ein ober meljrere ^tifntd bon einer SDiü^Ie, worüber er burd^ SSererbung, ©d^enlung, SSerfauf boütommen frei berfügen fonnte. ©ieben ßrbgenoffen, unter benen ein SDieifter (magister) at« 33orfifeenber, be* malerten ben ©darein, tt)orin bie ©efifetitet ber Sinjelnen berjeid^net toa* reu unb bie öefifeberänberungenl eingetragen tourben ; biefetben urt^eit- ten bei © treitigleiten ate ®ef (^morne ^. 3)iefe bietfad^ berfd^fungenen unb abl^ängigen ©efifeberpttniffe l^at^ cum progenitores Henrici dicti Keselinc civis Ooloniensis, fidelis nostri, census qui vulgariter appeliantur hofeciense et qui de hereditate subscripta persolvun- tur, a predecessoribus nostris tenuissent in feodo etc. (So folgt ba« SScrjeid^niß ber domus unb cubicula meifl mit ben ^amm ber öefitjcr, tooöon ber ^oftin« )U 4 nnb 2 ^fenn. angegeben iß. 1. bürg Site que quondani fuit Henrici H. — videlicet Septem mansionum sub qua- tuor tectis etc. 2. ©. SBb. I @in(. @. l. 3. @. bie Urfunben in Ou. 1 @. 317 -328. XXIV Kttgemeine Einleitung. ten feinen befonberen ©ejug auf ben ^erfonenftanb ber ©ürger, fonbem berührten gteic^mäf ig aüe Stoffen ber ©nmo^ner, geiftüd^e unb toetttid^e Sotporattonen. 3^^^l>P'^rtg für Raufet unb ©runbftüde toax, gteic^toie einjetne S3ürger, anäf bie ©efammtgemeinbe \ unb tt>aren, ebenfogut toie btefe, Sird^en unb Softer ju Söln unb anbemärt« 2; nic^t minber gür* ften unb ßbeti^erren, toeld^e Raufet unb §öfe in 6ötn erwarben ». ber gcr. Oro§' bürger. >fr »Jü?* ^*^ tDenben un« ju ben öerfd^iebenen Stoffen ber ©ürger unb ju ben ©enoffenfd^aften ober (Sor^)orationen, in toetd^en fid^ bie bürgerfid(^en ©eruf^freife unb Srtoerb^jmeige aU befonbere 8eben«*= unb 9ied^t«gemein^ f c^af ten oneinanber f d^loffen *, ÜDie ©ürgerfd^aft ber ©tobt ertoud^« an^ urfj)rünglid^ ungleid^en Slementen , J)erf(j(^ieben nad^ ©eburt^ftanb ate freie ober |)erfönUc^ ab* l^ängige Seute, nad^ ^erfuuft ate öon alter^^er eingefeffene ober fpäter Don außen l^ereingejogene Sintool^ner, nad^ SSefifeijer^ttniffen ate Slrme unb JReid^e, nad^ öeruf unb grtoerb^tl^ätigleit afö Saufteutc, ^anbtoer^ fer, ffiein^^ ober 2ldterbauer. @o loeit aber unfere Seuntnif jurü(freid()t, erfd^eint eine 9lriftofratie öon angefe^enen, reid^en unb mächtigen SSurgcrn atö ba^ bereit« SSorl^anbene unb (Segebene , weld^e« ben Slu^gang^punft 1. 2)tefe (universltas civium) \)attt an ben (Sr^bifd^of für bie il^r überlaffenen Käufer auf bent ^UmarCt ben üblid^en 3in8 unb bie 53or^>eucr gu Beja^Ien, f. bie f^on öfter cit. Urf. beS dqh. W^ipp t)on 1180. 2. 2)a« ^ugußinerHofler ad marty- res ^atte na(^ Urf. 3. 1180 (du. I @. 580) an ba« @tift @t. ©ereon, auf bef« fen ©runbei^entli^um e9 erbaut toar, ei^ neu 3a^>re8jin8 toon einem Oolbfolibu« oter 12@^ttt.@i(ber in memoriam pro- prietatis )u entrichten. ^a9 ^lofler @t. 3Kauritiuö befaß ©runbpücfe jure cen- suali toon et. $antaIeon, Urf. 3. 1198 (gac. I no. 564) . 2)ic Slbtei damp mußte für einen $of mit ®runbftü(f (area) in^ ner^^aIb ber ©renjen ber ^ro^flei loon @t. ©ereon, tOil6)t fie jure et lege censuali üon jttjei @tift«^erren erhielt, außer bem feften 3al^redjind ))i>n 5 er ber 38aner @er» ^arb betDO^nt ^atte unb na^mald ber ^rabanter ^of genannt tDurbe, gegen iSl^rtit^en (Srbjind t>on 3 a8 beut. Oenoffenfd^aftöreci^t ©b. I. 9le^t«* Qt\(if\äfit, 1868, tt)o ba« gefammte öffent» üdft unb ^ritoatred^t unter biefen einen ©efi^td^unft geflellt ifl unb baraus mami^ebebeutenbe^ejie^ungen unb neue Ucberblidfe gen^onnen toerben. 3tocite Hbtl^eitung. XXV für btc innere ©ntmidetung ber ©tabtDerfaffung bilbet. ®o tourbe möf gambert'ö (ärjä^tung ber äiufftanb gegen Srjb. Slnno 1074 i)on ben Stften ber ©tabt, primores civitatis, angeftiftet, benen baö genteine SSoIf, vulgus, folgte^; unb fo finb in ben Uvfunben be^ 12. 3a^rl^unbert^ l^äufig bie ©eften, 2lng.e[el^enften nnb SBeifeften ber @tabt genannt, ate meliores totius civitatis, viri illustres ac probatissimi, burgen- sium houoratiores, prudentissimi, optimates civitatis 2, 3n ben 3eugennnterfd^riften festen oft biefelben Flamen au« einem engen Äreife biefcr ©eften lieber ; boc^ laffen ficb bie ©efd^fed^ter nid^t e^er erf ennen, ate bi« aud^ bie SSurger, mi e« erft nad^ aWitte be« 12. Sal^rl^unberte i)on einjelnen gefd^al^, ftänbige 3unattien ju führen begannen ^, Ol^ne ^mi^el 1i)at man bal^er aud^ unter ben in ben Urlunben ber^» felben ^dt fd^fed^t^in cives genannten, toeld^e. namen« ber ®tabt ober ber ©cfammtl^eit ber SSürger , bie fd^on öfter ertt)ä^nten aSerträge mit (Srjb. ^^iüp<> fd()Ioffen, il^m große Oetbjal^tungen mad^ten nnb »id^tige Siedete bafftr ertt)arben*, nid^t aüe ©ürger ol^ne Unterfd(^ieb , fonbern eben nur bie ju berftel^en, bie loir im Slnf^Iuß an iene tateinifc^en Sind* brüdfc Oro^ürger nennen lönnen, äSie biefe Orogen il^re SKad^t über bie Steinen mißbraud^ten, erfal^^* reu toir auö ben 9lcten bed ©d^ieböfprud^« bon 1258. ©ort ftagt ßrjb. Sonrab, attcrbing« nur ate Partei, über bie Slnmaßung unb Ungebühr, toetd^e bie reid^en unb mäd^tigen ©ürger (divites et potentes) in ben ©tabtgeric^ten unb bei ber SSertoattung fidf^ erlaubten , über ben 15rud£ ben fie auf ba« geringe SSoIf (populäres et impotentes) ausübten, toetd^e« fie ju i^ren SWunbmannen mad^ten , um fid^ atter^anb 35 ienfte i)on il^nen (eiften ju laffen, toofür fie il^nen ©d^ufe gegen ba« erjbifd^öf* (id^c ©erid^t geioä^rteu^. S)ie ©roßen, l^eißt e« ferner, befd^Iießen neue auflagen, meldte bie ©rüberfd^aften unb ba« SSolt, ba« bie ©emeinbe genannt »irb, ju tragen ^aben^; bie 5D?äd^tigen laffen fid^ bon ben 1. ®. S3b. 1 @. XXVI. 2. Urf. 3. 1149, Ou. le. 329; 3. 1152 cb.@. 539; 3. 1155? (m*t 1157, »ic au« ben 3citbeflimmungcn am ^ii)\i\i ^ertoorge^t, i. (Sarbamt«, Uv!utiben no. 17) cbcnb. e. 545; 3. 1178 @. 577. 3. 3. ö. bie SRaitj (Ratio), bicSIfiom* mcr«(o^, SJiülengaffc u. %. in ben jirei Urf. angeblici^ bon 1169 Ciu. 1 @. 558. 560, bic ®ap\^k, @^erfgin {^6)tto'u (iin)3. 1180 cb.@. 585 u. 21. 4. S. I @. XXXII. 5. mt. 19 ber Älag^unfte, Ou. II 6. 382. 6. 9[rt. 22 eb. Item quod quociens placet majoribus civitati» j ipsi faciuiit — nova exactionum statuta, quarum exactionum odus portant fratemitates et alii populäres, qui communitaa appel- lantur et sie depauperantur. $g(. Urt. (grjb. (Sonrabö 1259 (Ciu. II @. 410) : quod res publica in talium manibus ini- quorum maglstratuuin deperire deberet omnino, si diutius sustineretur ipsorum dominium et quod paiuperes et plebei immo generaliter qui communitas appel- lantUT redigerentnr ad nichilum per tan- tarum inj ur las piessurarum. XXVI Kttgcmetne (Stnldtnng. Srübctfci^aftcn ber f)anbtt)erfcr ju SSorftel^ern (in suos magistroe) toäl^ten unb Iciftcn ben cinjdncn bei äudfd^rcitunflcn unb SScrgcl^n plfc für ®elb «. ©cibc fd^arf getrennte Staffen ber ®ro§bürger unb Steinbürger »erben in einer Urfunbe ßonrob« bon 1259 ate ©ürger l^ö^ren unb nieberen ©tanbe^ (inferioris ordinis) bejeidj^net, unb jtpar finb jene ©d^öffeu unb ©d^öffenbrüber, 2lmtleute ber Sitd^erjed^ unb älmtfeute ber Sird(^f<)iete, biefe SWitgUeber bon ©rüberfd^af ten ober aud^ nid^t 2. mit ^^^ ^^ ^^- Sal^i^^unbert l^ei^en 'bürgere*, toie im 12. cives, bürget. Dorjug^tüeife bie ©ro^bürger ber l^errfd^enbeu Slaffe, ober audj) *bie guben Iubc\ *bie erfamen tube' im Oegenfa^ ju *ber ®emeinbe' ^. ©leidf^- bebeutcnb ift bie jur S^txt nod^ toeniger häufige Sejcid^nung ate *®e* fd^tcd^tcr' 4. ©0 nennt ber ©tabtf^reiber ®otfrib §agen in feiner JRetmd^ronif , tt)orin er ben ©treit jü)ifd(^en ben ©efd^ted^tern unb ben fünften erjä^tt , Jene *be gube Inbc', *be bei! ftolje' ober *be oberftoitje bürgere*, tool^t mit 8lnf|)ic(ung ouf ba« ®t\dfUd)t ber Oberfto(xcn^ unb giebt i^nen ba« ftänbige ^räbicat bon §enen ; er rfi^mt bie eblen *®efd^(ed^ter^ baß fie i)on freier Slrt feien unb l^ergefommen bon Ferren unb ©d^i5ffen, feitbem 6ß(n juerft d^rifttid^ würbe «, unb ftetlt i^nen bie 'SBeber unb ®emeinbc', bie ^gemeine beit* (vulgus) gegenüber', 55ie {Regierung ber ©roßbürger über bie ©rüberfd^aften unb ba^ gemeine SSolf loar 3Äitte be^ 13. Sal^r^., afö Icfetere fidi^ gegen fie mit Unterftüfeung be^ Srjb. ßonrab emj)örten, bie feit unbcnflid(^er ^dt be* ftel^enbe Drbnung ^. 3n biefer SSerfaffung l^atte fidf^ ba^ ^atriciat ber ®efc^lec^ter feftgefejt unb abgefc^Ioffen, unb man l^at burd^au^ leinen 1 . %xt. 44 @. 385. 2. Ott. II ©.416. Si scabiiius vel frater scabinorum seu offlcialis de richer- zegheide vel etiam offlcialis parrochia- rum fuerit — ab officio suo quod tenet cadet — Similiter civis inferioris ordi- nis privabitnr fraternitate , si habuerit (fatt« cv einer Srübcrfci^aft ange^^öil). 3. Ulf. 3. 1262 (Ciu. 11 no. 434): *S3ortmc bie bürgere bie man f^)rid;t bat fic ujcr irme re^tc jlnt gebain — inbe ben guben luben inbe ber gemeneben be«' ücttit'. 4. Urf. 3. 1263 (Ou. II no 449. 462): 'mit bunfin^benjtd^ manntn getoa» ^tnt bau gefle^ten in ^olne mit ober^^ bcdbin orfin\ "äuö) lateiuifc^ progenies in Ur!. 3. 1288 (?ac. H no. 842): flde- lis — eisdqm civibas Colon, et precipue progeniebus. 5. ©b. 1 9leim(^ron. 33. 1284. 3283. 3316. 6. 33. 3381 3)c »etoer fiercbcn irc tnec^t toeber be ebete geflei^te, bei ^er fumen fmt toan brier art ftnt bat (£0lne atre etrfi ürften tDart. ^. 3563 öan Vieren unb ban fcä^effen fu* men. 7. 53. 1208. 3577. 5706. 8. @in gleid^^eitiger urfunblt^er ^e^ rici^t über ben Vorgang fagt : Sane acci- dit quod fraternitates et populäres civi- tatis Col . majores suoa civitatis Col. pro- vidos utique guhernatores reipttblicae de- dignantes soiitoque eorum regirAini sub- esse nolentes etc. ClU. I ©. 323. » ätmtt ^bt^itung. xxvii ®runb bcn JRitl^m , ben i^m Ootfrib ^agcn jufd^reibt , ba« ^rfommcn tocn freier 2lrt, ju bextpeifetn, Diebne^r (äf t \x6) ba« '^atriciat in feinem nrprüngüd^en ©eftanbe lanm anberd erllären , aU ba^ btc Don alterö^ l^er freien unb erbgefeffenen ßinwo^ner mit bcn an^ i^rer SÄitte beftett* ten ©tabtfd^öffen ben Sern be^felben au«mad^ten. SttDa« anbere^ ift bic erftim 15. Sa^rl^unbert anfgebrad^te nnb geglaubte Slrabition , »onad^ man baö ^atriciat öon ßßtn , gleid^mie bie alten 3Äauern unb 2i^ore bcr @tabt, bon ben SRömern l^erteitete'. ÜDie« ift ebenfo wenig glaub* iDÜrbig at« bie bamit xufammenl^ängenbe Unterfd^eibung Don 15 erften unb gerabe bo})^)e(t fo öiet Jüngeren ©efd^led^tern , Don tt>elc^en festeren bie 3?amen ber 5Raife, ajiommer^toc^, ©api^ir, SIKülengaffe, Srenporje, Sornporje gleid^jeitig ju 2lnfang be^ 13. Sa^rl^unbert« mit benen ber angeblich älteren , DDerftolj, ©d^erfgin, 3uben, Steingebanf, ©irletin, ©rin, ®tfx, unb jum 2:^etl fogar fd^on frül^er afö biefe, im 12. Sal^rl^., in ben Urfunben auftreten 2. ®a« ^atriciat ber ©efd^led^ter war befeftigt burd^ genoffenfd^aft* ®«"ö^f= lid^e (Einigungen, toeld^e in golge beö ©elbftergänjung^redf^t« mit 2lu«* ten. fd^liefeung ber Ungenoffen aud^ erbtid^e würben. Sbenfo beftanbeu in t>er ®emeinbe ber übrigen ©ürger bie fd^on öfter erwähnten ©ruber* f d()aftcn al« Innungen ber ^anbwerfer, fo wie nod^ anbere ©enoffen» f d^aften, retigiöfe unb wirtl^fd^aftlid^e. SBir werben bie ©enoffenfd^aften, al« politifd^e 6or<>orationen, unb mit biefen aud^ bie übrigen nid^t ^)olitifd^en , Wegen il^rer gleid^artigen Cäinrid^tiing, im 3ufammen^ang mit ber ®tabtt>erfaffung betrad^ten. äu« ber (Erörterung ber ©tanbe^berl^ältniffe ^at fid^ ergeben, ba^ &tatu feie ©tabtregierung DDn (Solu im 12. unb 13. 3a:^r^unbert eine bürger* ^^nlt lid^ ariftofratifd^e war , inbem fie wefentlid^ burdj) bie ©roßbürger ober s^^^^u. tea« '^atriciat ber ®efd^led^ter verwaltet Würbe. ®ie ©tabt^errfd^aft aber Ttanb bem Srjbifc^of ju, nad^ ber öffentlichen (Sewalt, bie i^m burd^ bie ^Berleil^uug ber 5Regalten bom 9teid^e übertragen war. 3n ben ^ribt* Icgien, weld^e bie (Srjbifd^öfe Don ben beutfd^en Königen in biefer ^eriobe erlangten , ift bie« ebenfo wie in ber früheren 3^^^ wieberl^ott onerf annt ». S)ie öff entlid^e ®erid^t«bar!eit , bie SKünie , ber ^oü , ber 1 . ^oel^off'fci^e (S^contf @. 320 — bebit eum et serviet ei, in quibus dehet^ 'Ö29. tamquam domino. Vertrag beS (trafen 2. aItung bet ^Regatten bciogcn, l^ettfci^aftttci^ bed Srjbi* fd^of«, fo toeit fie bie Autonomie ber ©ütgct betrafen, bürgerttd^e in §änben ber ©rogbürger. 35ie (Snttoidetung ber ®tabtt)erfaffung in ber gegentoärtigeu "iperiobe befte^t nun barin, ba§ bie ©ürger aud^ bie l^err^ fd^aftlid^eu Slemter unb camit bie öffentliche ®en>alt mel^r unb mel^r an fid^ brad^ten, SBir betrad^ten in erfter 9ieil^e bie erjbifd^öf liefen, in jtoeiter bie bürgertid^en ©tabtämter, ixlL ®^^ ^^^^^^^ ^^9^' ^^^ erjbifd^of« tt)ar bie öffentliche 3uri«biction. geri(^t. 3m ®d^ieb«f|)ruc^ t)on 1258 ftettt@rjb. ßonrab gleid& juerft ben @afe auf, bag er ber oberfte 9tidf)ter fotoo^l in geiftlic^en toie in toeltlid^en ©ad^en fei unb bag bemnad^ in ber ©tabt ßöln 5Riemaub eine ®e^ rid^t^barleit ausüben bürfe, ber fie nidbt t)on i^m ^abe^ ©eine 9iidf^* ter in ber ©tabt loaren ber SSurggraf unb ber ©tabtöogt ober bereu ©teUuertreter , loeldf^e getoöl^nlid^ fd^led^tl^in bie 9iid^ter, judices, l^ei^ gen, unb bie 9ted^tfpred^enben im erjbifd^öf ticken ©erteile toaren bie ©tabtfdf^öffen. 3Son ben festeren aber fagt Srjb, ßonrab in bemfetben ©d^ieb«fprud(^, ba§ burd(^ fie t)on atterd^er , bod^ mit 3uftimmung be« Srxbifd^cf«, bie ©tabt regiert tourbe^, SSeibe jufammen, SRid^ter unb ©c^öffen, mad^ten bie ©tabtobrigfeit aud ; ba^er ber ftel^enbe Slu^brudt für Obrigleit unb Sürgerfd^aft : Judices, scabini et universi cives ober ceterique cives , *rid(^tere , fd^effenen inbe gemeintid^e be bürgere t)an ßolne' ^ ; ober oft aud^ blog scabini et populus Coloniensis, sca- bini et universi cives ol^ne S^ennung ber judices *, itid^t aber bloß judices et cives ol^ne 9iennung ber scabini. mus iiec de civibus aliquod fldelitatis judices, scabini et universi cives (Ou. homagium recipiemus, cum vpsa civitaa II no. 383), Urf. be^f. 3. (eb. no. 381): in temporalibua et spiritualibus ad ipaum 'SBir vici^tcrc, fci^effcnen inbc gcmcinlic^C archiepiscopum Col.pertineat pleno jure. be burgere\ i. Ou. II @. 38 J %xi. 1.2. 4. 3. 53. @^vcibcn bc8 ^. Simoccnj 2. ^. a. O. @. 385 %xt 43 : Item III 3. 1203 unb 1205 (Ou. II no. 7 u. quod — de ipsorum consilio civitas Co- 16) : Dilectis flliis scabinis et populo Ion., consentiente tarnen archiepiscopo, Colon. Urf. ^. $etnn(i^9 3. 1231 (eb. ab antiquo consueverit gubernari. no. 1 22) : quod dilectos nostros scabinos 3. 3. SB. Ur!. 3. 1226 (Ou. II no. et cives Colon. — in jure et libertate 95), njo @rgb. ©einrieb; fic^ bcr^flid^tet cupimus promovere ; cbcnfo Ä. giicbric^« gegenüber dilectis fidelibus nostris judi- II 3. 1236 (no. 159). @(^icb8f<)ru(i^ bOU cibus, scabinis et universis civibus Col.; 1252 (no. 304 unb 306) : inter venera- ^(i^reiben beö $. ©rcgor IX 3- 1239 bilem patrem Conradum Col. arcbiepi- (Sac. II no. 240), bed ä. (Sonrab IV. 3. scopum ex parte una et scabinos et uni- 1240 (eb. no. 247). Url. 3. 1258: Nos versos cives Colon, ex altera. 3n>ette ^bt^etlung. XXIX 95on bcibcn @tabtTici(^tcrn voax, tote bereite ernannt tootbcn tft, ber @tabt« ®ut8graf bom freien ^crvcnftanbc / bct ©tabtbogt ein crjbif ci^öf liefet ^'***''' aWintftertal K ©urggtaf ift ber rid^tigc beutfd^e Slmt^natne, toetd^er tateinifc^ balb praefectus urbis, balb urbis comes, coraes urbanus, burgicomes 2, feit aWttte be^ 12. 3al^r]^unbertd anä) lateinifd^ getDö^nlid^ burcgravius Reifet», 35iefe^ 9iici(^teramt toax fc^on fett bem 12. 3a^r^unbert erbltd^ bei bem ®efc^(ed^t ber ©bten bon 2lrberg , bi« Sodann bon 2lrberg 1 279 ba^felbe, b, i. fo biet babon nod^ übrig tt>ax, an Srjbifc^of ©igfrieb um 1000a»arlberlaufte4. 'Sad Slmt be« erxbifd^bftici^en ©tabtbogt« ttjurbe bon bem äßinifte* riafeiibogt berfel^en , ber im lateinifd^en liienftred^t advocatus Colo- niensis ober fci(^lec^tl^in advocatus l^eigt^. 35a^felbe »urbe burd^ ofcn, gorfc^^ungcn gur b. ®t\6). Viil, 63, untcrfcifrcibct o^nc@iunb comes urbanus, al9 glcic^^bcbcutenb mit vicecomes, i)on burgravius ober prae- fectus urbis. 3. ©i« @nbe bc« 12. ^a^x\). pnbcn fi(if in ben Urtunben bie tjerfd^tebenen iateinifd^en ^egeid^nungen abtoe^fclnb, I^Kitev ni^t mc^r. 2)ie ^Benennung burc- gravius in bem ongebUd^eH ©ei^t^um öon 1169, toon@twmvf, Hm^Äiitif beut» fc^cr ©täbtc^riöikgien @. 16, bcanflan* bct, f ommt fd^on in Urf . toon 1 1 67 öor : Gerhardus Colon, burcgravius, b. ^ei«> nemann, '^Ihttöft b . 53äu, ^n^ang @. 4 7 7 . 4. ?ac. H no. 727, tt)o bei* letjtc So«» ^nn toon Slrberg fcjon quondam burgra- vins C0I. vasallus et fldelis noster ^ei^t. »or unb na* ÜWitte be« 12. Sal^r^. be- gegnet 3. 1144 Henricus comes deColo- nia, Hist. Westfaliae Reg. et Cod. dipl. I P. 2 p. 36, um 1150 Heinricus urbis prefectus, du. 1, 618, 3. 1159 eb. @, 552; nadi> biefcm 1167 ber in ber »)ori' gen 3lnm. genannte Gerhardus Colon. burgravius ; in bem uueci^tcn 2Öci8t(>um i)on 1169, ^on bem meiter ju veben ifl, ift Henricus vir nobilis de Arberch bur- gravius Colon, genannt, berjelbe uvtunb-- lici^ 1174 ald Heinricus comes urbis Co- lon. 3«ittelr^ein. U. «. n @. 59; 1176 al8 Henricus de Arberg, prefectus urbis Colon., 8ac. I no. 459. 460, monad^ ©tum^f, tritif @. 16, ju beric^^tigen ift, n>eld;er i^n erfl feit 1 i 85 ^Burggraf fein lägt unb baraud n)eitere ^Folgerungen Jic^t. 5. @. oben @. VIII f. SDfiittelr^jein. U. S3. n @. 36 a 1 169, e. 59 3. 1 1 74 Mi- nisteriales s. Petri : Gerardus advocatus. 6. Urt. bei 8ac. I no. 434, Ou. 1 @ 559 * 7. lirt. @rab. griebrid^« II »)on 1 158, (Sarbaun«, Wein. Urf @. 363: Her- mannus advocatus et Gerhardus fllius ejus. 3n ben Urfunben bei Sacomblet tommen öor: S5ogt Hermann 1143 — 1159, ©erbarb 1166—1190, ©ermann 1193 — 1224 unb 1229, ©erwarb 1238 — 1256, f. bie ^ecgiflcr be« Urf. =53uc^« ©b. I unb n. XXX Mdenteine Einleitung. von 116«. feine SJerbtenfte, befonber« n)o^( für bad, tt>et(i&ed er ftc^ bei feiner Sal^f jum Srjbifci^of erworben l^atte ^ ttjomit anä) bte J^ürf^jraci^e be^ Äaifer« griebric^ gut jafammen^jagt, nad^bem biefer bei ber SBSa^f feinet frül^eren Äanjter« bie äWittt^irfung bed einflugreid^en 5IRinifteriatenbogtd unb nodf) einiger anberer üJ?inifteria(en nad^gef ud^t l^atte 2. 3Rit ber SSerlei^ung ber erblid^en 95ogtei ftel^t anfci(^einenb im 3«^ fantmen^ang ba« SBei^tl&um , toelcbe« burd^ ben Streit jmifd^en bent ebfen ^einrid^ bon Slrberg, SSurggrofcn bon S5In, unb bent SRitter ®er* l^arb bon Sppenborf, SJogt bon Sötn, über ben SJorft^ bei bent SBSifeig* bing ober ec^te !t)ing unb über bad 9ied{^t, bie 9Sorbauten ber Käufer ju bred^en, l^erborgerufen ttjurbe, unb metd^eö in ber bon Srjb, ^l^ifipp aud- gefteßten Urfnnbe ba^ g(eid(^e 35atum itnb bie g(eid(^e 3^u9^nrei]^e l^at, tt)ie bie Urfnnbe be^fetben bejüglid(^ ber SSerteil^ung ber @rbt)ogtei ^. @^ Hegt nal^e anjunel^nten, bag bie ertt)ä^nten Streitfragen eben bei ber festeren (Setegenl^eit erl^oben tt)urben, tt)o e« notl^toenbig tt)ar, bie ©ered^tfante bed @rbt)ogt^ gegenüber bent ^Burggrafen genauer feftjufteüen. Unb ntit ber Sntfd^eibung beö SKeidt^unt«, morin ber SSorfi^ bei bent SBi^igbing unb bei bent ®erid^t über Srbgüter (hereditates) audfd(^liepd^ bent SSurggrafen jugcfprod(^en ift, ftintntt aud^ überein, ba§ bent 9iitter ®er^ ^arb ate @rbbogt jttjar bie 3lb]^altung aller übrigen ®txx6}k gemein- fd^aftlid^ mit bent Sutggrafen, nic^t aber bie ber ©ifeigbinge, bei benen ber SJorfife allein bent SSurggrafen gebül^re, übertragen ttjurbe-*. ^m . 1 . Attendentes ejusdem Gerardi Ade- le obsequium , quod una cum cognatis et amicis suis ecclesie et nobis sepius exhibuit. 2. @. oben @. XIV 51. 1. ^ä) möd^tc ircgcn bicfc« n?a]S>rjc^;ciuIid^cu3ufanimcn= l^ang« jmiWcn bcv Sßa^I bc« ©rjbifd^of« 11 07 unb ber 33c(ol^nung ber S3crbienfte be« 95ogt« ©erwarb ba8 in ber Urfnnbe toott on'?nffd;ncbcne ^a\}v 1169 für bie 5>crJci^unyj ber erbüd^en SSogtci fcft^al^ tcn. grcilK^ ifl in ber Urfnnbe ber 2^itc( bcö neben Äaifergricbrid^ ol« gürf^)rcd^er genannten C>crjog« ©otfrib bon Srobont unb finb ebenfo bie 2:itcl unb ^amtn mehrerer S^^Ö^u mit bent ongegcbenen 3al^r unbcrcinbar, tt)i^ (ti^on ^onbont unb 'Bpam, genoner ©tnm^f a. 0. O. unb b. »iidj^tl^ofen (gorfd(>nngen jur b. &t^ö). VIII, 59 — 74) betmcfcn ^oben. ?lttcin baran« folgt mit3tt>ingenbcr9?ot]^« iT>enbigfeit nur, baß bie Söeurfnnbung ber S^crlci^nng f^Ster, fei e« 1188. 1189, n?ic ©tum^f, ober 1182. 1183, wie b. SRid^t^iofcn im^lnfd^lnp anJBonbam UJifl, flattgefnnben ^at. 2)ic @d^t^eit ber Ur* funbe felbfl njirb, »iettjo^l fie nur in ei«' nigcn träten Slbfci^riften bor^anben ifl, bon 9iicmaub beftritten; um aber ben 9Biber[^)rnti^ be« 3)atnm« gn ci-f lären, nc^me \(S) an, baß baö 3a^r ber ^anb^ Inng, nämli^ ber SScrleil^nng ber @rb« bogtei, aud^ in bem actum et datum ber f^ätcren ©eurfunbung beibehalten tt>or» ben ifl; bgl. ä^nlid^e SBcif^iele bon $anb' (ung unb Senrfunbung in girfer'« le^r* reiben Beiträgen gur Urfnnbenlebre @. 80 ff. 3. £jLn. I no. 76 @. 554. 4. €lU. I @. 560. Et ut sciatis dictus Gerardiis advocatns et sui snc- cessores una cum burggravio civitatis nostre Colon, in omnibus oausis judi- candis judicio presidebit, illis duntaxat exceptis , que vulgo witziggedinge di- cuntur, quibua specialiter judicio pre- sidere debet burgravius memoratus et sui suocessores. 3t»citc Äbt^^citun8. XXXI fflcgtünbung jener (Sntfci^eibuttg aber tft in bcm SBetdtl^um ©cjng ge* tiommen auf ein fel^r alte« *^rtt)ilegium\ n^eld^ed auf 95erfangen bed ©rjbifd^ofd, um über ben (Sont<)cteujflveit jttjifd^en bcn beiben ©tabtrid^* tern ju entfdf^eiben , bon ben Sürgermeiftern, ©c^iJffen unb 5lnttleuten bcr 5Rid^evjedf^e au« il^rem Urfunbenfc^rein ^erborge^ott tourbe^ unb avi^ biefem ttjtrb bann eine tauge Steige bon älteren ©afeungen toieber* l^ott, tt>etc^e nic^t bfog bie {Redete beö Burggrafen unb be« ^ogt«, fon^ bern baneben nod^ anbete« entl^alten, befonber« über ba« 5lmt unb bie Quaüfication ber ©tabtfc^öffen , tpelc^e ber SSurggraf einfe^t, femer ntei^rere greil^eit^ved^te ber Bürger , nämtic^ ba« 9ieci(^t , nic^t bor ein au«tt>ärtige« ®erid^t gelaben ju toevben, unb bie B^^öf'^^i^^it fü^ i^^^ SBaaren an ben er jbifd^öf ticken B^ttftätten. üBan ifdi e« ]^ievnaci(^ nid^t Blog mit einem einjelnen *^tit>ilegium' ju tl^un, toie e« in bem SBeiöt^um genannt ift , fonbern t)ie(me]^r mit einem alten ©tabtred^t, beffen 2luf *= äcid^nung nad^ bem befdf^äbigten 3wftanbe ber bon SBürmern jerfreffeuen ^nbfd^rift ju urt^eilen, minbeften« bem 11. 3a^r^unbert angehören mü^te^, faü« nid^t ba« 333ei«t^um uned^t unb mit feinem ganzen 3u]^alte gefälfd(^t ttjäre. liie« bcrlangt eine »eitere (Erörterung, iDobei toxx bon ben bereit« gewonnenen Srgebniffen ber bi«]^erigen Äritit au«* flci^en ^. ÜDie Uned^tl^eit ber angcbtid(^en Driginalurfunbe be« 3Bei«t^um« i)on 1 169 erhellt, trofe ben angel^ängten ed(^ten Siegeln be« Srjb. "^J^ili^)}) unb be« ©omcapitel«, au« bem fpäteren ßl^arafter bcr ©d^riftjflge, voth äfzx bcr erftcn f)älftc be« 13. 3a^r]^unbert« angel^ört^. ®ic Urfunbe brandet barum nod^ nid^t gefälfdf^t ju fein: fie fftnnte bie Beftimmung Qcl^abt l^abcn, ba« jufäUig bcrborbene iDirflid^e Original mit Bcnufeung ^er nod^ gut crl^altenen ©iegcl ju erneuern, mietoo^t man ertoarten :niü§tc, bie«, tt)ie e« in fold^en gäüen ju gcfd^c^en <)flegt, au«brüdtlid^ ibcmcrft gu fiuben. ®em tt)iterf|)red^eu iebod(^ bie inneren aWcrfmalc ber Xlncd^t^it. 3^^*f^l^^ft erfd^eint junäd^ft bcr al« Burggraf genannte <äbtc §einrid(^ bon Slrberg, »eld^er im 3. 1169 ben ©treit über bie ®e* "ired^tfamc bcr 3Sogtei erl^oben l^aben foll, ba fid^ au« bemfelben 3a]^r nodf) \, ^. a. O. @. 555: qui inter se abito consilio scrininm suum, In quo rivilegia eoriim erant recondita, licet viviti aperuerunt et quoddam privile- ium cujus scriptum vix ex nimia ve- mistatfi intueri poterat, extraxerunt et obis exhibuerunt. 2. 3)ic« ^^ot Mon Gengier, Codex ^^Tis municipalis I @. 52 3 angemerft. 3. @. ü6cr bie Ij^icrauf bcjügtid(>c Li- teratur Gengier, Codex municipalis I, 522. 4. (Stumpf, Äritif @. 20, ü. 9ei^t- Hen @. 72 unb ebenb. 74 «. 3 bie (Srtlärnng ^on Sai^, mä^renb (Snnen leinen früheren Siberf^ru^ {(Sölner @(i^ieb«ft)rud^ @. 12) nun aufgegeben XXXII ^ttgemeine (Sinleitung. fein Vorgänger ©erl^arb ate ©urggraf itad^tDeifen lägt K Untjerctnbar finb icbenfafld mit bcm 3, 1 1 69 bie 9iamen unb ZM bcr ^tn^m, unb aud^ eine fpätere SSeurfunbung lägt fid^ bei einem gefptod^enen SBei«* tl^um, bev 9?ntur ber ©ad^e nadf^, ntd^t annel^mcn. 3ft ^iernad^ bie W>^ [xä)t ber Rälfd^nng^nad^ änderen unb inneren ÜWerfmafen fcl^r toal^rfd^cin* üäf, fo tDürbe ein benttid^ nod^n^ei^barer ^md fte nod^ mel^r jur ©ctoig* l^eit bringen 2. SBir fönnen einen fold^en nidf^t in benjcnigen ©efttm* mnngen be« Söei^tl^um« ober bielmel^r be« bort ongefül^rten atten ^ribt* leginm^ erfennen, mi6)t fid^ auf bie ©cred^tfame be^ SSurggrafcn unb M SSogt^, fo tt)ie auf bie Srforberntffe be^ ®d^5ffenamt^ begießen unb toetd^e im n)efentlid(^en bem, tt)a« »ir fonfl über biefe 2lemter toiffen, entf^jred^en. Slnber« berl^ält ed fid^ mit ben angebfid^ au^ bem alten ^ri=^ bilegium ober ©tabtred^t hergenommenen grei^eit^red^ten ber SJütger, bem 9ied^t, in feinem 5^afl Dor ein au«n>ärtige« ®erid^t getaben ju toerben, unb ber gänjfid^en 3«>öf^'^i^cit berfelben für i^re SBaaren an ben erjbi* fd^öflid;en 3«>ßftätten. 'Die SSe^nptnng biefer tt)idf^tigen SRcd^te tritt l^ter jum erften mal auf. Ueber SSegriff unb 3lnioenbung berfelben tt)ar f|)äter^ ^in, loie voix noöf feigen werben, f ortbanernb ©treit jioifd^en Srjbifd^of unb ©tabt. Sd ift unben!bar, bag fie fd(^on bon (Srjb. ^^ilipp al« unbebingt gültig unb im alten ©tabtred(^t begrünbet foHten anerfannt toorben fein ^. 5Re^men loir alfo gälfd^ung be« 3Beidtl^um« an, ju bem ^toed, be^ ftrittene ober erft angeftrebte grci^eit«red(^te ber SSfirger ald längft be* fte^enbe erfd^einen ju laffen, unb fe^en loir bie 3cit berfelben in bie erfte ^ätfte be« 13. Öa^rl^unbert« , auf toeld^e bie ©d^rift bcr Urfunbc l^in* ttjei^t, fo bleibt 9taum für SSermut^ungen über bie SScranlaffung unb ben beftimmteren 3^it})unft. 2luf ben erften S3li(J cm^jfic^lt ftd^ »o^l bie 3lnna^me, bag ber {Regierungsantritt beS (Srjb. ^einrid^ bon ü)iolenart nad^ Srmorbung bon SngelbertI (1225 9Job.) baju bie ^affenbc ®ele* gen^eit geboten l^abc, als bie Sürger ben neuen Srjbifd^of jtoangen, il^re bon (Sngelbert uuterbrüdtten grei^eiten ju erneuern^; nur mö^te man . bann in bem SKeiStl^um, toenn es jur S3egrünbung ber le^teren bienen foUte, 1. iDIittcIv^cin. U. SB. 1, 713: Ger- hard ns comes prefectus urbis Colon. 9J{i$güd; mSve c^freilid^, bag in einem unb bemjelben ^a\)v $>einri(<> unb ©erl^orb in bcm ©urggvofenomt gelred^felt Ratten, tt)ie aiicäf^ im 3. 1185 njieber ©erl^aib unb ^einrid^ iiaä) einanber a\9 $urg« gvofen auftreten, Soc. @. 352 no. 500 unb 501. 2. 2Ba« @tum^f a. a. O. @. 34 i^kx^ über beibringt, ift nid^t ftic^lj^altig. ^ie ©teile bc« @d^ieb^f^)ruc^S bon 1258: magistri civium — qui jurant facere et observare quasdam ordlnatione.«:, que in littera super hoc conscripta continentur fann [\6) nid^i auf ba« S^ei«tl)um bejic» l^en, ba in biefem berartige Orbuungen gar ntd^t eutl^alten ftnb. 3. @. unten über bie @tabt^)ribiJe* gien. 4. 2)ie« ifl @tum^f« S.^ermut]S>ung @. 34 ;. togl. (5ötn. (£^ron. ©b. I, xxxvii. 3ki>eite ^6t^eUung. xxxin cttt>a^ mcl^r t)on bicfcn unb natncntUd^ bon bem burd^ Sngctbcrt abge* fci^afftcn ^at^ ber SSürgct cmartcn. ^anbcttc e« fid^ aber bei ber gät* f d^ung b(o§ um bie beiben ewä^nten gret^eit^ted^te , f o lönnte fic anäf in ben änfaiig ber 9Jegierung bon @rib. ßonrab I (1238—1061) fallen, tpetd^er in ber'5l^at feiner geliebten unb getreuen ©tabt im 3. 1239 bad alte ^^ä)t be« 9lid^tau«^eifd^en« ber Sürger bor ein au^ioärtige« ®erid^t, — tt)iett)o]^l mit ber S3efd(^ränlung , für ein in ber ©tabt ober innerl^alb bed ©urgbann^ begangene« 35erge^en, — betätigte ^ 2Bad bagegen in ber Urlunbe nid(^t unmittelbar bem ^totd ber gälfd^ung bient, erfd^eint an fid^ uuberbädf^tig unb ift bermutl^lid^ einem ed^ten SBei^t^um über bie Surggrafenred^te entnommen > ba« bon bem gälfd^er benu|t tourbe, um burd^ biefen 3n]^alt, fo toie burd^ bie au« ber ©eurlunbung über bie Srbberleil^ung ber'SSogtei mit ber Oal^re^jal^l 1169 entlehnte 3ßug^nrei^e unb bie angehängten ed^ten@ieget and) ba« übrige glaubMrbig ju mad^en. SBStr bürfen unbebenltid^ babon für bie S3efc^reibung ber 9itc^terämter um bie 3eit t)on 1200 ®ehxand) mad^en. Senben tt)ir un« juerft ju bem Surggrafenamt. . 3)er Surggraf bon 6öln tl^eilt mit bem Srjbifd^of ben ©erid^t«* '^a« bann, ipeld^en er bom SReic^e l^at ^ ; er fann bie ©träfe ber 5ld^t au«fpre^ ^vaun-- äftn unb jurüdtne^men , mit bemf elben 5Red^t tt)ie ber (Srjbifd^of , er l^egt ba« ®erid^t unter eigenem SSann, ber 3Sogt bagegen nur unter bem SSann ^eine«§errn, be« ßrjbifd^of«. SBenn im S3lutgerid(^t bei toeld^em ber erjbifd^of ben SSorfitä fü^rt, auf 3tt>ctfampf erfannt tt)irb, fo l^egt ber .^Burggraf ba« Sam^)fgerid^t unter feinem Sann ^ ; fommt eine ©ül^ne ju ©taube, fo erhält ber Srjbifdj^of V4 ber ®erid(^t«bu5e, ber SSurggraf V4 n)egen feine« Saune«. 9tegelmä§ig aber tt)irb ber (Srjbifd^of bei ben @tabtgerid(^ten burd^ feinen 3Sogt, ben SJogt bon ßöln, bertreten. !t)arum foll ber ©urggraf fie gemeinfc^aftlid^ mit bem 3Sogt abl^atten ; nur bei' ^em SBtjiigbing unb bem ®erid^t über Srbgüter gebührt ber 3Sorfi| nebft ben ©inlünften bem ^Burggrafen allein ^. 1 . hierüber liegen fogar jtDet g(ei($« i^cintenbc Ur!. au« bemfelbcn 3. i239, S^^bnior unb 3uli, »)or, tön tt)cl(<>cn bie ^^c-ftcre nur toon bem ertüä^tten (Srjbifci^of C^iectus), bie onbcrc ou(^ toon bcm5)om« =^<Ä.^itel unterfiegelt ip. Ou. II no. 194. ? ^^ ^. 3n bem 3öci8t{»um jle^t gonj un« ^^'fcingt unb attgemein qood cives nostri ■ ' talem obtinuerunt libertatera, quod **^^*erimu8 extra civitatem Col. ad judi- cium evocare. 2. Ou. I @. 556. Quod ona no- biscum bannum judicii ab imperio tenet. 3. Et si ad hoc deventum fuerit, quod forte pugna fleri debet, idem bur- gravius pugnam absque advocato nostro ratione banni sui judicabit. 4. 21. a. O. Quod advocatus noster — una cum dicto burgravio Coloniensi in Omnibus causis judicio presidere debet, exceptio judicio quod wizzeht dinc di- citur et Judicio de hereditatibus infra Co- XXXIV Mgemeine Sinleltuttd. S33ijjigDing l^cigt l^icr ba« orbentltd^c ©rafcngertd^t, bad ungebotene ober e6ftt Ding , toeld^e« tegetntägig bretmal im 3a]^r (tria legitima placita) gehalten lourbe ^ 1)a« nod^ befonber^ baneben genannte ©erteilt über Srbgüt«r ftel^t nid^t im ®egenfa| ju bem erfteren, ba [a Streitig* leiten über Siegenfc^aften gerabe gettjö^nfid^ bor bad td)tt 35ing gel^Br^ ten2, fonbern l^at eine heitere SJebeutung, inbem c« fic^ jugfeid^ auf bte freiioiüige ©crid^t^barleit bei Sefi^t>eränberungen im ©d^Bffengerii^t tt)ie in anberen ©c^rein^gerid^ten bon Söln bejiel^t ^. gerner ftel^t bem Surggrafen allein ba« SJed^t ber f. g. {Räumung JU, bJ. btcSSorbauten ber Käufer (vurgezimbre) ya brechen; bie hierbei ©traffäüigen muffen i^m mit 60 ©d^iü. bü^en ; mit ebenf o biet ber ©d^Bffe, ttjeld^er jum ®^xnd) aufgeforbcrt, \id) ate fäumig erweist, 35er 83urg* graf l^at bie ©d^öffentoa^ten ju pxix^tn , bie fBrj)erlid^ untauglid^m »ie bie »egen SSergel^en befd^olteneu jurüdEjuiDeifen , bie t)on i^m beftätigten aber in t^r Slmt einjufe^en. Sr l^at ba§ SRed^t, bie 3uben innerhalb ber 35iöcefe in bie ©tabt ß&ln l^inein unb aud biefer ^erau« ju geleiten, tt)ofür bie SBlnifd^e 3ubenf d^af t i^m iä^lic^ 1 0 aWarf ^f enn. unb 6 ^fb. "Pfeffer ju geben fd^utbig ift. S3ei jeber neuen SIKünxau«^)rägung gebül^rt i^m eine aJiarl "^fenn. bon bem ÜWünjmeifter. 3^m unb feinen ^laö)-- folgern gel^brt atö ßrble^en ber Sird^e ba« alte ©urgt^or ber 9iömer^ ftabt, ttjeld^e« @t. Slpern gegenüber liegt*. loniam sitis, quibus dictus burgravius 8olus presidere debet et questum de eisdem provenientem recipere. 1. !S)ted tt)irb burc^ folgenbe ^axaU Iclftcttcn beriefen: Du.I @. 194 'uiSgC" fc^^eibcn bie brei tüiljgcbingc* ; @. 594 preter tria wizliche dinc; IV @. 287 tri- bus etiam vicibus in anno jndicio, quod gewissheit dinghen dicitur , presidere ; 2oc. in @. 669 'bie ungeboibcn ttjitjigc« gebinge*. Cod. Rheno-Mosell II @. 481 : in principalibus qiioque diebus judicia- libus, qui secundum vulgares wissent- hafte dinck nuncupantur. !S)ie einfac^pe SBorterllärung möchte tt>o\)i bie V)on toif* fentUc^en b. i. befannten @eric^ten fein. ^eu«Icr, Urf^rung®. 138 9iote bringt bie Slbteitung toon a^b. wizod = ®e(c^, alfo legitimum placitum. SQein fo gut bie« auf ben (£ölnif(^en «S^ra^gebrau^ pait, fo fommt boc^ ba«felbe Sort 'SBlf- fig' ober 'SBiffigung' onbermärts in ber ^ebeutung )>on ^fterbing ober ^otf^aft« bing V)or, tDelc^ed gtDei ober aud; mehrere mal naS) bem orbentlic^en jDing gel^al«' ten tDurbe ; f. bie ^eif))ie(e bei Xl^ubic^um, ®au ' unb 9Warfen»)erfaffung (S. 70, ju benen ici^ l^injuf üge : Jura* archiepiscopi Treverensis in ülacomblet, S^ieberrl^ein. ^rc^it) I, 383: Item habet scultetus,' dum obsidet, tria placita in anno et 2 wissigen acht. 2. Unöerftänblic^ ifl mir balj^cr, toit Neugier, Urf^r. @. 139 fagen fann : 'S>a« Judicium de hereditatibus gu (SÖIn 'Ott" \)'dit [xd) iü bem ^igje^tbing tt)te ba9 ge« botene jum ungebotenen @rafenbing'. 3)enn ber Umflanb, baß ©treitigfeitcn über ![!tegcnfci^aften in ©täbten aud^ in ge- botenen @eri(j^ten entfiä^icben »erben f onn« ten, rechtfertigt biefen @egenfat^bod^ nic^t. 3. ^u^brücfli^ bei ^eri<^übertragun« gen im 92ieberi^ ifi bie Buftimmung be9 Burggrafen erwähnt, Ou. II @. 129 no. 124. S3on bem Sßci«ttum ber ^a« roc^ie 9iieberi(atur, que sita est ex opposito capelle «ancti Apri. 2)cr crjlc 9lcIatiöfo|5 , que quondam A. vocabatur, lödc^^cr auf ci- ^itas gc^K, ip nid^t bloß at« ,,gelcf>itc SRc* mtnidcenj, tt>elc^e bem angeblichen $rb lotleg einen altert^^ümUd^en (Sbarafter ge« Ibcn rooüte" aufjujaffen, wie V). S'li^t^o« ^cn a, a. O. 70 %. meint, fonbern mitt ^agcn, baß ba« 2)^or gur ^Befeftigung ber or bemfelben gelegene ujeftlici^e $orflabt ^t. ?[pofietn bereit« gur ei(ung. XXXVII bürget, mlä)e fd^on früher ate ©tctttjcrtretet beö Burggrafen ba« $Rid^* teramt tjerfel^en l^atten ^ . ®od^ i^atte bte ®urggraffd^aft il^ren urf|)rüng{td^en Si^aralter ate 9?ctd^damt aud^ je^t nod^ nid^t fo gan;; t^ertoren, bag nid^t S. 2(Ibred^t, al« er bie abl^anben gefoitimenen9Jeid^^red^te gegen bie r^eimfd^en dx^iu fd^öfe iDieber auffud^te , tt)entgften« in grage fteüen fonnte , 06 biefetbe nid^t an ba« SReid^ gehöre unb tDieber jurüdxubringen fei 2. 'Der SSogt bcn (5i>ln »vereinigte bie Functionen be« SWinifteriafen* Dogt« mit benen be« ©tabtbogt«. 3n erfterer Sigenfd^aft nal^nt er bie oberfte ©teüe unter ben ^ofbeamten M SrjWfd^of« etn^, fpräd^ ba^ Urtl^eit im SHinifteriatengerid^t unb bermaltete einen 5C^eiI ber ^5fe bed ©rjbi^t^nm^ ^ ; in ber anbern ^atte er neben bem ©urggrafen ben SSorfife in bem ©tabtgerid^t be^ Srjbifd^of« unb tl^eitte mit il^m bie ©erid^t«* gefalle ^. §ier toax er Bffentlid^er $Rid^ter, ttjie ber Surggraf, rid^tete aber nid^t ipte btefer mit eigener SSanngetpalt, fonbern mit ber be« Srj* bifd^of^, in beffen 9lamen unb 2luftrag, ate fein SSeamter ^. @r l^ieg in bem atten ©tabtred^t, auf iDetd^e« ba« SÖei^tl^um fid^ bejiel^t, ©d^ultl^ei^ be« (Srjbifd^of^^ hiermit ift jutreffenb feine urf^)rfingttd(^e ©teUung afö Itnterrid^ter unb ©tettbertreter bed ®rafen bejeid^net». Die gteid^e Slmt«*» Benennung l^at fid^ in anberen ©tobten unb Surgen be« Srjbi^t^um« für bie eribifd^Bflid^en ©tabtbeamten unb ©tabtrid^ter eri^atten '\ 1. S(t8 vicecomes pnbct fic^ 1271 ber Sürgcr @cr^>arb Otocrflolj genonnt, Du. III no. 54, ber Jcit 1275 olim vicecomes ^cißt ; ebcnb. no. 113. 118. 323. 3m 3. 1299 erfd^eint unter ben 35ürgcnt unb SScrtrcteru »ieber ein '^er ©er^orb ber greöe* ebcnb. no. 480. 3n Urf. 3. 1302 nennt (5rjb. SBicboIb unter ben ©rog« bürgern , »eld^e für i^>n ben 3ubenbrief t>crbürgten , Gerardum fllium quondam CJerardi vicecomitis — Gobelinuin Har- devust, vicecomitem nostrum. 2. grieben«toertrag bc« tönig« mit (grgb. ffiicbotß 3. 1302 Oct. 24, Sac. III no. 21 : *inb ijl baj fi (ebiflid^ ju bem rid^e ^oret, fo fulen wir fi bc^alben, ijl aber baj fi an ben flift ^^oret ju f o(en, (o fal fi ber crjbifc^of be^alben'. 3. @. außer ben (c^on angeführten (Stellen SBb. I ^. xxrv ^.2 bie 3«"öcn- reiben au« f^)äterer 3eit: 3- 1153 8ac. I no. 375. 376—378; 3. 1203, Ou. II no. 5; 3- 1205 no. 13 u. a. 4. @. oben @. IX a. 1 . 33i«tt)eilen tommen jttjei SWinifleviolentoögte neben einanber ^ox, mt 3. 1130— 1139 Alme- rus unb Curadus, Ou. I @. 503. 504. 507, gac. I no. 335, unter bencn n)obt bie toerf(<>icbenen gunctionen get^cilt toaren. 5. SÖ3ci«tbum @. 557 : quod dlctus burgravius et advocatus questnm judi- cii, quod situm est in curia nostra epi- scopali , equaliter dividere debent , ex- cepto wizzebt dinc et bereditatum. 6. Sflaäi bergormel im 2öei«t]S>um : *inbe bannenc bit min« ^errin banne Ij^cr in binc ce rct^eme geriete*. 7. Quod advocatus noster qui In eo- dem privilegio scultetus arcbiepiscopi Coloniensis nominabatur. 8. Ueber ba« 2lmt bc« ©d^ultbeißcn ol« Sentenar unb S^icar in ber fränfifc^en @eri(<>t«toerfaffung f. @obm, 3)ie fränfi» fc^c ^ti6)9- unb ®eri^t«tocrf. @. 213 ff. 9. 3. 33. in 3)eutj Urf. 3 1230 Ou. II @. 123: noster scultetus Tuiciensis fott bie Uebertreter be« Statut« für ba« ffiottenamt ju 2)euir ate SbelDögte be^fetben ®t\öfUdft^ ^ermann (feit 1193), bann »ieber einen ©eri^arb, ben ©ol^n be« borigen (fett 1227), auf tpeld^en meistere ©öl^ne nac^ einanber folg* ten, namentfid^ JRutger jur ^^xt ber Srjbifd^öfe ßonrab unb (Sngelbert K Sluf einen 3Serfud^ be« testeten Srjbifd^ofd, bie Srbbogtei läuflid^ an bad gvjftift xurüdjubringen , beutet ber S5ertrag, n^elc^en SRutger 1263 mit ber ®tabt einging, tooburd^ er [\d) gegen 3^^I"W9 ^'wer ®e(bfumme Der* l^fßd^tete, bie 3Sogtei nid^t ju vergeben ober ju bet|)fänben, au^er an einen SSürger t)on SBtn unb mit 3«ftimmung ber ©d^ßffen , loobei er jugleid^ \>zx\^xa(i) , bie ©tabt in i^ren 9ted^ten unb grei^eiten ju erl^atten , *ti)ie ein 25ogt unb getreuer Sürger feiner ©tabt ju t^un f c^ufbig iff 2, 35ie ©teüung bed ©tabtuogt« mußte bei ber bo})<)elfeitigen S5erj>fl[id^» tung gegen ben Srjbifd^of unb bie ©tabt in ben ©treitigteiten beiber äußerft fd^toierig fein. 3lte ber ©treit unter ben ©efd^led^tern au^brad^, ergriff SRutger bie "ißartei, loeld^e mit bem Srjbifd^of berbunben xoax unb fiel in bem Sampf 3. J)er ©o^n {Rutger«, ©eri^arb, ttjurbe be«^alb geinb ber ©tabt, unb Srjb. ßngelbert berfi)rad^ in ber ©ü^ne 1271, toie aße anbcre geinbfd^aft ber 3Sertt)anbten ber ©efaüenen ober ©efangenen , fo aud^ biefe abjutl^un ^ 35erfelbe ©eri^arb, Sbelbogt bon Söln unb 9titter, erneuerte 1288 gegenüber ber ©tabt bie früi^ere 35er|)flid^tung feine« SSater« , mit bem SSerf^jred^en , ben Sürgern unb in«bef onbere ben ®e* fd^tec^tern al« ein loai^rer SSürger treu ju fein, aße« ju t^un, tt)a« t^m ber ^cA^ ber ©tabt befel^ten toürbe unb im gaß er jur 9tat]^«fi^ung gejogen ttjürbe, toa« er bort erfal^ren, gel^eim ju i^aüen ^. aWan fic^t> xoxt bößig bie ©teßung be« erxbifd^öffi^en üKinifteria-- ten* unb ©tabtbogt« fid(^ »eränbert l^atte. @r ttjar, toie anbere 9titter, V)on SBcrg übertragen, Sac. II no. 865. ^0 ]{^etgt au(i^ ber «Stabtric^ter t>oit ^onn viUicus 8ac. I. no. 394. 3n 33oc^;ara^ »ar ein erjbifc^öflic^ier ©(j^ultf^eig 3. U22 cb. II no. 106; cbenfo m ?ediieni(^ 3». 1248 cb. no. 336. 432, in @ocft 3. 1248 Gozwinus scultetus Susaciensis. 1. @. bo« 8^egifler bei SacomMct I @.408, II @. 637 untcrSöIn. 2lI«SSogt bon Cötn crfc^^eint Üiutöcr jucrft im 3. 1259 Cn. II @. 411, 1260 eb. @. 434. 2. On. II no. 461: '»ont un« SF^ut^» gere wißelici^c noit toon fdiiulben barju ^abbc braiti>, bat ujir unfe table V)on ^olne toerfoufen wölben'.. 2)a6 hierüber X(mt\x^ eine ^er^anbtung mit bem (Sr)* bifd^of ftattfanb, bctoei«t bcv ©d^iebö» f^rud? a. 1265, ebenb. no. 475 8. 517 unten : Item — pronunciamus de con- troversia quam dominns noster habet super emptione advocatie «tc. 3. @. S3b. I @. XLViii. 4. Urf. 3. 1271 SC^ril 16, ?ac. II no. 607. 5. Urf. 3. 1288 SWai 5, 8ac. no. 842: Quod lldelis et favorabilis erimus eis- dem civibus Colon, et precipue proge- niebus diebus vite nostre tamquam ve- rus civis et quicquid consulea civitatis Colon, predicti nos jusserint factre, fa- ciemus pro civitate etc. 3tt)ette Sbt^etlung. XXXIX Sfifger bet @tabt gctoorben unb in feinem 3lmt bem diatf) ber ©tabt untergeben , nici(^t me^r ber getreue SWintfterial bed Srjbifd^of«, fonbern ber treue Wiener ber ©tabt. Unb jnjar befaflnte \x(ff ber ©betoogt ®cr* §arb ju folc^en "ipflic^ten gegen @d(^Bffen , Sonfutn unb ©ürger in bem •Moment, a(« bie ©tabt mit ben geinben bed Srxbtfd^of« ©igfrib uer* bünbet unb im Srieg gegen il^n begriffen mar, furj öor ber ©d^tad^t bei Geringen. 5Die Surggraffd^aft t)on 6i>ln l^atte biefer (grjbifci^of an fid^ gebracht, aber ba^ üKinifteriatenamt ber ©tabtöogtei mar i^m aud ben ^iinbeu gemunben. SBeibe, ©urggraf unb S5ogt Don SBIn festen SSicare ein , roefd^e, J^^«*«*^ ((^(ed^t^in judices genannt, gemö^nlid^ bad SRid^teramt an il^rer ©teile untere OOilt* Derfa^en unb megen üblen SSerl^altenö t)on i^ren Auftraggebern, auf ®runb cined ©d^öffenfj>rud^«, nßtl^igenfaü« aud^ bon bem ©rjbifd^of ah gcfe|t iperbcn fonnten K ©otd^e Unterrid^ter fiub in ben 3^w9^nret^en berUrfunben, neben bem Surggrafen unb bemSSogt, ate Untergraf (sub- comes) ober jloeiter ®raf unb afö Unterbogt (subadvocatus) ober jiDetterSSogt genannt 2. ©i^ipeilen l^ei^en fie aber aud^ in i^rer amt* liefen gunction fdt^lec^tioeg ®raf imb 35ogt, tote j. 33. in ber alteften ftabtifd^en Urfunbe t)on 1 149, too bie ben SSorfife in ber SSürgerberfamm* lung auf bem ©tabtl^aufe fü^renben 3i\6)itx, S5ogt ^\d)ol\ unb ®raf |)crmann, nur ber Unterbogt unb ber Unter graf maren, mie au« i^ren Uuterfd^riften in einer Urfunbe bon 1151 erfid^tUc^ ift^. 3lud^ fonft fin* bet fid^ nic^t feiten ber STitel ®raf (comes) bei einjelnen ©ürgern unb felbft ©d^öffen, offenbar nicbt al« bloßer ^Mmmt, fonbern al« Slmt^be» nennung, Dermut^Iid(^ Don Untergrafen in einjelnen ©tabt^eiten ober ®eridS>t«bejtrIen *, toie namentlid^ ber ©tabtbejirf 9lieberid^ einen eigenen 1. @(i^icb«f^iu(j^ t)on 1258 Du. II @. 381. 389 Slrt. 12. Item ad hoc quod judim positi a burgravio et ab advocato non debeant diucius tenere judicia nisi quam diu bene et honeste se gesseriiit ßte. Et gi advocatus vel burgravius in hnJQsinodi amotione fuerint negllgentes «chiepiscopus monitione premissa pot- cst dictos judices amovere. 2. Ob. I @. XXIV unb Urf. 3. 1151, Cu. I @, 617 ; Herimannus nobilis ad- vocatus^ Henricus urbis prefectus, He- ^imnnus secundus comes et Richolfus «ctindu« advocatus Ullb XQtxXtX nadd an«* ^on bem Surggraf (burgravius) ernannte Untergraf (comes) nid^t ein an* berer Sbfer, unb ber Don bem Oberbogt (advocatus Coloniensis, ma- jor) ernannte Untert)ogt mdft ein anberer aWinifteriat toaren, fonbem beibe bem ©ürgerftanbe angehörten , f o ba§ alf o biefe orbentltd^en ^idf^ terämter regelmäßig t)on bürgern t)erioaItet lourben 2. 2Bir lommtn bon ben SRid^tern, ate ben bie ©ertc^t^geloatt au«* übenben SSorfifeem ber ©erid^te, ju ben 9ted^t fpred^enben ober urtl^ei* tenben ©c^ßffen. !t)a« ftänbtge ©c^öffenamt ber greien loar att^erfömmtid^ in Söfn feit ber fränfifd(^en ®eridf)t«t)erfaffung, unb fo aud^ ba« alte ®rafenred^t be« ^Burggrafen t)on SBln, bie ©d^Bffenioal^len ju i^rüfen unb bie ©df^öffen einjufe^n^, »obei barauf ju feigen, baß fie el^elid^ geboren loaren, baö erforberltd^c SlUer bon 24 3a^ren unb fein auffaüenbe« töxptxüd)^^ ®e* bred^en l^atten , nid^t übel bcleumunbet loaren unb t>a^ 3lmt ntd^t burc^ ©elbbefted^ung erlangt Ratten *. ®ie SBal^l ber ©d^öffen aber ftanb bem ©d^öffcncoüegium felbft ju, mld)t^ ba« Siecht ber ©elbftergänjung ^atte^. Srjb. ßonrab nal^m in pertus — Conradus frater comitis, au- |crbcm unter cWes ein Herimannus co- mes ; cbcnfo in Urf. 3. 1176 (cb. @. 573) Vogelo comes unter scabini. Unter ben öon (Srjb. Sonrab im 3- 1258 abgefe^ ten ^C^Bffen if) Hermannus comes ge« nannt (du. II @. 410), meld^er naäf Olafen, 3)a« cbele (5öin @. 5, bem ®c» ]6iitö)t ber ^orn))or}en angehörte. 1. Ou. I @. 223 f. weiter unten bei ben ^ir(^f^ie(en. 2. 3n bcr citirten Urt. bon 1 149 i|l bei ber Unterfc^rift be« advocatus Ricol- fus ber 3"namc Sporger, offenbar ein Sürgemame, ^injugefügt. 211« Sfu«» na^mc erfd^eint in Urf. 3. 1166 (2ac. I no. 415) unter ben ä^uQm ber @blen Heinricus de Arberg vicecomes, ber bcu Xitel ipa^rf(^ein(t(i& als Anwärter ber erblichen Suvggraffci^aft fü(>rt; benn Burggraf war 1167 @crf>arb, f. oben @. XXIX a. 2, unb jicKbertretenber @raf ein SBÜrger Herimannus vicecomes, totU (j^er neben Gerardus subadvocatus in ber äeugenrcibe bcr SBürger aufgeführt iji, 2ac. IV no. 631 unb Cod. Rheno- Mo- sel!. I no. 182. m« blog boltdtbümlid^er Beiname, toit berglci(!tien in @rmange« lung bon gamiliennamcn unter ben bür- gern üblid; waren, tommt bor comes, wie rex, dux, calvus, cauda bovis, oc- cisor ursi, in bem alten ^ürgerberjcid^» niß ber ?5aro(^ie @t. Sorenj f. (Slafen, 3)a« ebele (£8In unb Ou. I @. 148 — 155, V)gl. enncn, @ef(^. II @. 549. ©ine Sammlung bon bcrglcii^cn fonberbaren unb (ä(^erUc^cn@^i|$namen aud bem 12. — 14. 3a^r^. gicbt SKcrto in 35onncr 3a^rb. §. 59 @. 122 iRote. 3. @. oben @. xxxnr, ögl. 2Bai^, 2). S3erf.*®efc^. IV @. 328, 4. 2Bci«ttum, Ou. I @. 557 — ne scabini, quos locare debet, sint gibbosi, curvi, monoculi, claudi, surdi, balbu- tientes, paralytici vel aliqua specie le- pre notati, homicidae vel perjuri etc. bgt. ben @c^ieb8f^ruc^ bon 1258, Ou. II @. 381 ^xt 4. 5. 2(u«brü(fUti^ ancrfannt bon (Srjb. (Sonrab — sicut hactenus habuerunt: U. »on 1249 2ac. II no. 351, Ou. II no. 285, unb wicber toon örjb. ©igfrib 3tt)eitc ?[6t^cUung. XLI biefct ©ejicl^ung 1258 Slnla^ jut Sefd^tperfce über t)iclcrtet aWt^bräuci^e, namcntüc^ bog ju 3^itcn bic crtcbtgtcn ©c^bffenftü^Ic unbefc^t blieben, iDoburd^ bte ^(äfl ber @ci(^öffcn aüju fcl^r berminbert ipüvbe, »ö^tenb ju anbeten 3citen »ieber eine übermäßig groge ^a^ bon neuen ®ci(^i>ffen gett)ä^(t tDürbe, inbent jeber SBä^fer, bloß um bed ®elbgett)inned ttnllcn, jttjei ober brei jugteid^ borfci(^lage ; tt)e«]^alb bie ©d^teb^rid^ter beftimniten, baß neue SBa^ten nur bei Srtebigung bon ©df^öffenftü^ten ftattfinben unb bie ©emä^tten bloß ben übUd^en ©^Sffenfc^mau« au^rid^ten foütcn^ ©a^ ©d^öffenamt »ar teben^tänglid^ ; bal^er lonute eine 3lzntoaf)i regelmäßig nur bei bem ÜCobe^falt eine^ ©d(^ßffcn erfolgen 2, 3Die Slb^ fefeung ber ©d^ßffen unb Srnennung bon anberen an beren ©teile burd^ (Srjb. Sonrab im 3. 1259 toax ein außerorbcntlid^er 3lct ber ®ett)alt toeld^en berfelbe t>nxd) bie Bffenttid^en SSerge^en ber ©d^öffen unb ba« atigemeine SBo^l red^tfertigte ; aud^ bel^ielt er fid^ oor, bie neuen auf Sebcn^jeit ernannten ©d^Bffen an^ bem gleid^en ®runbe loieber ju ent* fernen ^. SBie groß bie normale ^ai)l ber ©c^&ffen mar, finbet \\6) n\6)t an* gegeben *, !t)aß fie in SEBirf lid(^feit oft gefd^ipanft ^at , jeigen bie Unter* fd^rtften in ben Urfunben, tt)o nid^t bloß, loie gcioBl^nlid^, mel^r ober toeni«' ger aniocfenbe, fonbern fämmtlid^e ©c^Bffen aufgeführt finb, toie j. 33. in Urfunbc bon 1178 23 ©dj^öffen nebft 22 ©c^öffenbrübern unb in Url. üon 1180 28 ©d^öffen^ (grab, ßonrab fefete 1259 m\ fämmtlid^cn 17 ©d^öffen, bie im 3lmte roaxen, 16 ab unb ernannte ju bem einen, kx blieb, 24 neue l^inju. ^iernad^ fd^eint 25 ober 24 bie normale ^af)l ber ©tabtfd^öffen geU)efen ju fein, bopjjett fo groß loie bie in ber ^arod^ie äiieberid^, 100 12 ftänbige ©d^Bffen jum ®erid^t gel^örten^. 3Da^ SRed^t ber ©elbftergäujung mad^te ba« ©d^öffencoUegium ju 3^. 1284, Ou. III no. 236 mit bem ^u- fd^S*. quotiescunque ipsis videbitur ex- 1. 9Hit 8 (gd^üffeln, o^nc brcuncnbc ^ic3^t« am i^tütxi Xag unb fonftigcn ?5irun!. @^icb«^ruc^; du. II @. 384 ii.xi:l)390. 2. ©totutcn Ou. I @. 179: '3tcm ^«> «n fall mau gcinc fc^cffcnc ficfcn ib en ^ "^an bat cinrc boit i« inb bat bic jiat 3. Urf. 3. 1259 Sl^rll 11, Ou. II ftc> . 394 : attendentes quod respublica ^^"^it&tis in talium manibus iniquorum ^a.gistratuuin deperire deberet omniiio, *^ diutius sustiiieretUT ipsorum domi- nium ; üJ^ai 7 (cb. no. 395) : ita quod officium usque ad flnem vite sue qui- libet obtinet nisi, quod absit, in tan- tum excesserint, quod propter ejus ex- cessus privationem offlcii mereatur. 4. (gnncn, ©cfc^;. I @. 587 (afjt furj* \ocg of>ne 53cmci« : „^t)xt Sluja^^l war auf 25 fcflgcfctjt." 5. Ou. I @. 577 unb 585. 6. @. bic f^on cit. ©tatutcn : In Ms autem legalibus placitis XII senatores nostre parochie super hereditates no- stras jura dicent. *S>o6) ftub tu Ucf. t>on 1297, Ou. III no. 441, Wicbcr nur 16 scabini ber @tabt, unter i^ncn 4 mili- tes, genannt. \ XLII Sdgemeine (Stniettung. cuiet gcfd^toffcncn ßorj)oratton, in \s>ti(i)tx ba« ©d^öffcnamt bei einer geringen Slnja^l t)on ®efci(^Ied^tern fo gut »ic crtUd^ xx>ax. 2luf bie ©df^öf^ fen rid^tcte be^^alb (Srjb. ßonrab feinen §aui)tangriff , af« er bie ®c»^ fc^|Ieci^ter^errfci(^aft mit §ülfe ber ©emeinbe brad^ unb neben einigen ^a^ triciern jumcift ^anbtoerfer in bie ©d^öffenftü^Ie einfette ^ Da« ©d^öff enamt l^eifet officium scabinatus 2. SSon ben tt)irl(id^en ©d^öffen, scabini, »efd^e ba« 2lmt befagen, iparen öerfd^ieben bie fratres scabinorum 3, al« aufeerotbentttd^e SKitglieber be« ßottegiuntd unb 2ln^ toärter be« 2lmt« , aud beten aWitte bie erlebigten ©c^ßff enftül^le burd(^ bie SBa^I ber ©c^ßffen befefet tourben *, 35ie ©c^iöffenbrüber ttjurben itoar ate Seifiger be« ®erid^t« jugejogen, burften aber nid^t mit urt^eilen^. !t)en SSorfife im ®d^5ffencoüeg filierte in älterer 3^i^^ ^ic ^^ fc^eint, nur ein au« bemfelben gemä^lter aWeifter (magister), in fpäterer jtoei SReifter , ipetdj^e alle fieben Söoc^en toed^felten ^. Unb bieienigen »eld^e biefe« SWeifteramt »erfe^en l^atten , bilbeten ipieber einen engeren äu«* fc^u^ ber f. g. Officiales scabinorum ober t)erbienten ©d^öffen, meldte, al« bie älteften unb angefel^enfteh SWitglieber, bie Drbnung be« Kollegium« tnx6) ©tatuten feftfe^ten unb ba« yitd)t l^atten, neue ©d^ßffenbrüber auf» junel^men \ 1. S3b. I @. xLvi. 2. @. ob. @. xLi %, 3 unb SBciSt^um Ou. I @. 557 — seu mediante pecu- nia ad officium scabinatus electi. 3. Urf. t)on 1169, «Bc^er, mitUU rKm. U. SB. no. 658 @. 714: De cu- ria scabini etiam aderant — 14 9ktnen — et alii quam plures fratres scabino- rum et plurimi burgensium. 4. (Statuten, du. I @. 179: '3nb tt>ann cinre a'ot gegangen i9 , fo fottten bie anbeten f^effcnc jo famen fo* men unb einen anbeten uifd ge^alen ber f(<>cffcne btubeten ben bitfjien, eitfamften unb toüften tiefen bie batgo goit fii'. 5. 31. a. O. @. 176: 'SBott fo folen unb moigcn bie fc^effcnbtobere — bi bie fc^effene gaen in bat getititite clagen gu betoatcn, monben ju fien — met fi en folen engein ^)att maci^en'. 6. %. a.D. I @. 192. @in artete« ^Statut citirt Slafen, @(^rein«^tajci« @. 69 : Notura quod officiales scabinorum — statuerunt, quod qiiemcunque inma- gistrum scabinorum elegerint. 3n Utf. 3. 1171, du. I ®. 564, nennt fic^ nut ein magister senatorum, Gerardus telo- nearius. 92i6td beflimmte« ifl p f(^Ue« 6en au« bct (ötette im 2ßei«tbum, Ciu. I @. 588, quod dictus burgravius — una cum scabinis gaudere debent omni jure et servicio quod ipsis a magistris scabi- norum et civium Coloniensium consue- tum est exhlberi, n^otauf i(^ \pättx lU^ türffomme. 7. «So naä) 2(na(ogie aütv übtigei (Sor^otationen unb SBirübctfc^^aften, tt>i( pt^ au« bet ©teile bei Olafen a. a. O. etgicbt, »elc^^e alf o fortfä^tt : ipse Omni- bus scabinis et fratribus cereos ammi nistrare debet — = cuique officialium sca — -^ binorum quatuor, aliis vero scabini»^'^ cuique duos, fratribus autem scabino — ^ rum cuique totum cereum de libra ; bi^ ^ 2$etotbnung fclbfi ifl butt^ bie officiales ^ scabinorum etkffen Sßon ber Slufua^nt* ^«^ neuet ©(VJJffenbtübet butc^ biefelbeinr - giebt ein S3eit^ie( Du. II no. 418, nxxrMr^ 1250. Notum sit — quod officiales sca--^^ binorum unanimi consilio — in fratres scabinorum elegerunt; e« folgen bie9^a ^ men öon 15 $atricietfi5^nen. 2)ie beul fcj^e ^Benennung giebt : 'SBit bei gctoeL^ - bige inb bctbienbc f^effen bc« ffocw '^^ getit^fe', Öiu. I @. 201. Stotitt ^Stl^etlung. XLIII Die ©d^öffen l^atten unter bem 3Sovfife bet SRidf^ter, fei c« be« ©urg* grafen, be« SSogt^ ober t^rer ©tcöbertreter , fei e^ be« ©rxbifd^of« ober beö Ä'ßnig« felbft, ^i^dfi ju fpred^cn ^ uub jmar in geringen ©ad^en auf ber ©teile, in fd^njerern (ängften^ innerhalb breier STage 2. 2öie bie ovbent* lid^en SRid^ter an iebem SBod^entage , nur mit "än^m^mt ber gef^tage, ©erid^t galten foüten, fo »aren bie ©d^öffen berjjflid^tet in jeber ©iftung ju erfd^einen, um $Red^t ju fj3red^en unb bie ©efd^äfte ju erlebigen ^. St)xz 6om|>etenj erftredte fid^ über alle Sriminat* unb ßibilfad^en unb umfaßte, toie bie ftreitige, fo aud^ bie freiwillige ®erid^t^barfeit ; aufgenommen toaren iebod^ bon ii^rem ®erid^t fotoo^l bie geifttid(|en ^er* fönen unb bereu ®üter, ate aud^ bie bem geifttid^en ©eridf^t, bem f. g. ©enbgerid^t, Dorbcl^altenen ©ad^en, nämlid^ SBud^er, 3)Zeineib, ß^ebrud^ unb ß^efad^en überl^aupt^. Srjb, ßonrab loollte 1258 bem lefeteren außerbem aud^ Etagen über falfd(|ed üJiag unb betrügerifd^en ^quf (3Kein== coif) vorbehalten loiffen; allein bie ©d^iefc^rid^ter entfd^ieben , ba§ in berartigen ©ad^en, ebenfo tt>ie bei ©d^lägereien in ben Immunitäten ober an gefttagen, folool^l bie geiftlid^en ate bie meltlid^en $Rid^ter erfennen ioltten \ 35on bem 2luöf<)rud^ be^ ©d^öffengerid&t« fonnte an ben Srjbifdf^of a|)|)elltrt »erben, in meld^em gall ein jmeiter ©d(|5ffenf)3rud^ an bem erj* Mfc^öflid^en ^of (in curia) erfolgte : nur burften bann nid^t n)ieber biefet Ben @d(^öffen, loeld^e ben erften Slu^fprudf^ getrau, and) ben jmeiten tl^un ^, ®aö Slmt berbSd^öffen toar aber ni(^t blofe auf bie rid^terlid^e it^ätigfeit befd^ränft. 3^re Slufgabe in ben tägtid^en ©iftungen toar nid^t btofe ba^ ©erid^t abjuioarten (Judicium exspectare), fonbern aud^ ®e* 1 . Ä. SBüHm bei S3cftäti.qung bc« Jus de non evocando 3. 1247 (Üac. II Xio. 318, du. II no. 265): sed nos et ^uccessores nostri in palatio nostro Co- loiiie presidere debemus et ibi secuii- ^um quod seuteiitia scabinorum dicta- "V'erit judicare. 2. @d^icb8[^ru(^ toou 1258, Du. II ^^. 381 ^rt. 7 : Item quod ipsi scabini Xn arduis negociis infra triduum senten- ^ias suas dicere tenentur, nisi de judicis ^t parcium consensu negotium suspen- idere debent judicio, et scabini judi- c^ium exspectare et negotia expedire et Jtidicia non omittere — feriatis diebus exceptis. dlaä) ben ())äteien ©tatutcii ^c« 14. ^a\}x\), fottten bie ©d^öffen an ben toier erpen Söed^entagen jum ©erici^t, an ben gtuei legten jum (S^rein gef^en, abgelesen üon ben brei orbentUd^en 'an^» gebingcn'; du. I @. 193 f. 4. 21. a. O. ®. 382 Slit. 20: Item quod cum spectet ad ipsum archiepisco- pum atque suum ofticialem, seil, capi- tulum Coloniense, suum burdecanum et suos plebanos Col. specialiter judi- care de usuris, perjuriis, adulteriis, ma- trimoniis etc. 5. 31. a. O. 392 %xt. 20: De bellis autem, que diebus festivis vel in immu- nitatibus flunt, de falsis mensuris et de hiis que vulgariter meinchoif dicuntur, que in synodis accusari debent, dicimus cognoscere debere tarn judicem eccle- siasticuni quam secularem.- 6. (Sbenb. ^. 384 2lrt. 40; i?gl.390 gn bem(. 2lit. XLIV ^[Ilgemetne (Stniettung. fd^äfte ju ertebigen (negotia expedire) ^ : fic toaren burd^ i^rcn bcm ®r jbif d^of gefd^morencn Sib t)er|>fltd^tet , ba« JRcd^t ber Sird^c unb bet ©tabt mit $Rat^ unb ^ü(fe ju bcrt^eibtgen unb ju betpal^ren 2 ; fie i)er* traten bte Sürgerfd^aft ate beten ftänbige Dbrigfeit in aüen Slngetegen^* Reiten gegenüber beut Srjbifd^of toie nad^ außen ; furj, fie bilbeten ben alten JRatl^ ber ® tabt , unb in bief em ©inne Reißen fie in ben Urfunben beö 12. 3a]^r]^unbert« aud^ Senatoren 3. 3n biefer ©tettung unb ©igenfd^aft finben toir fie fogteid^ in ber ätteften ftäbtifd^en Urfunbe bon 1 1 49, toorin eine öffentliche §anbtung ber ©tabtobrigf eit bejengt ift ^ : nämtid^ ben ©ettjeugmebern tpurbe baö 5Red^t ber Srüberfd^aft (fraternitas) burd^ ben SSogt unb ben ®rafen, in tt>e(d^en beiben mir bereit« ben Unterbogt unb Untergraf> ate bürgcr* (id^e ©tetlüertreter, erfannt l^aben, burd^ bie Senatoren b. l^. ©d^öffen unb anbere ©ropürger (meliores civitatis) in einer 35erfammlung auf bem SSürger^aufe (in domo civium) Derliel^en, unb bie hierüber au«* gcftetlte Urfunbe mit bem Sürgerfieget unb burd^ bie Unterfd^riften ber Dörfer genannten angefel^enften üKänner ber ©tabt (totius civitatis probatissimi) beglaubigt. 35ie'©d^Bffen aüein, o^ne bie ©tabtrid^ter, aber mit 3uftimmung ber Siümx, bon benen einer, ©erwarb, jugteid^ ©d^5ffenmeifter l^eißt, beftötigten 1171 ben fiaufleuten bon ÜDinant bie 3«>ßf^ßi^^it tu 6B(n^. SSlaö) üfxtm unb ber ©eifen $Ratl^ fd^loß 1178 6ßtn mit SSerbun einen SSertvag über ba« 3Serfa^ren bei ©jd^utbf tagen ß. Sei ber Sntfd^eibung, meldte ßrjb. ^l^i(i<))3 in bemfelben 3a^r jmifd^en ben ßölnern unb ®en* tern über ba« $Red^t ber ©d^ifffa^rt auf bem 5R^ein traf , finben fidf^ außer ben geiftlid^en ^erren, ber Oberbogt Don Solu, ber ^iüna, ber Uijiterbogt, ein bürgerßd^er Untergraf {Fugelo comes) unb 9 ©d(^öffen 1. @. bie Stelle oBcn @.xliii ^. 3. 2. 9^a(^ ^[uöfage be« (SrjB. (Sonrab üBev bad alte beßel^enbe 9^ec^t a. a. D. @. 385 Slrt. 43 : Item quod cum scabini Colonienses, ex debito juramenti, cou- silio et auxilio jus ecclesie atque civi- tatis Colon, teneantur defendere et coii- servare, ac ea ratione de ipsorum con- silio civitas Col., consentiente tarnen ar- chiepiscopo^ ab antiquo consueverit gu- bemari etc. 3. 3)a6 senatores unb scabini iben* tif(^ finb, ergiebt bie 33ergleidi^ung ber balb unter ber einen bdb unter ber an* bem 33enennung aufgcfiH^rten Siiamen; j. 53. ber senatores toon 1178 in Du. I @. 577 mit ben scabini beSfelbett Sa^re« unb benjenigcn toon 1180 eb. 0. 579. 585 ; bal^^er aud^ fratres senatorum al9 (S^öffenbrüber toorfommen @. 552. 577. Sbenfo Reißen bie 12 @^öffen im 9He* beridj^ senatores seu scabini, Ou. I @. 224. 4. Cu. I @. 329. 5. du. I @. 563 : Nos Coloniensiam senatores omnibus — notum facimus unb baju bie Unterld^riftcn. 6. l»ac. I no. 469, On. I @. 577: unter^eid^net ftnb 23 senatores unb 22 confratres eorum, fein @tabtri(^ter; a(( bicfe gufantmen bilbeten im gegebene gatte ben 9lat^> ber ^tabt. ^mitt ^6t^et(ung. XLV namenttid^ untcrfd^rtcben K 3n bem 35crtrag bc^felben etjbifd^of« mit bcn Sürgcrn bon S5(n 1180 über (Srtpeiterung bcr ©tabtnjäflc unb anbete ftöbtifd^e Slngelegenl^eiten etfci^einen 28 scabiui, unter benen brei Si^ümx, ein Untergraf (comes) unb einer ber ben S^itet ate ©d^utt^ei^ Don äd&en fü^rt, afö 35ertreter ber Sürgerfd^af 1 2. 3n änfe^ng ber guten 35ienfte , meldte i^m SRid^ter , ©^öffen unb (Semeinbe (judices, scabini et commune civitatis) gegen bie ^erjoge bon Srabant unb Simburg geleiftet l^atteu, tPoüteSrjb. Sonrab 1240 nid^t me^r ben SBein^ jod bon il^nen bertangen^; fpäter getpäl^rte er ben ©d^öffen-unb ©ür* gern Don 6öln bie Bööftei^eit ju SBaffer unb ju Sanb bei 9ieu6 ^. ^Der^^ fclbe Srjbifd^of gemattete 1242 eine ©teuerauflage nadf^ 3lnorbnung ber ©d^öffen unb be« 3iat^« unb anberer angefel^ener Sürger (juxta ordi- nationem scabinorum et consilii ac aliorum diseretorum civium) , JU erl^eben, um bie bon ber ©ürgerfd^aft berfjjrod^ene- ®e(bf umme jur 3erftorung ber SWauern unb ÜCprme bon 35eufe auf jubringen 5. ©ein Streit mit ©d^Bffen unb Sürgern Don 6öln über äßünje unb ^oü lourbe 1252 burd^ ©d^ieb^f|>rud^ bergüd^^en^. 9tid^ter, ©d^öffen unb fämmt* lid^e öürger nal^men 1258 bei ber neuen (Sntjtoeiung mit ©rjb. ßonrab ba^ crtoä^Ite ©d^ieb^gerid^t an unb ertl^eilten aäft äßitbürgern S5oümad^t, benSJertrag l^ierüber ju befd^toören^ 5Jlad(|bem3[u^fj}rud^biefe«@d(|ieb«=^ 9erid(^t6 foüten geroä^tte S5erorbnete ber ©d^öffen , ber SSrüberfd^aften unb ber übrigen Sürger bie ßr^ebung unb 25ertt)altung ber öffentlichen ßinfünfte beforgen, unb roieberum je 12 SSerorbnete au^ benfelben Stoffen bü ber öierteliä^rlid^en ated^enfd^aftdablegung bießontrole ausüben ^. 3m folgenbcn 3ai^r 1259 führen ßonfutn, Srfiberfd^aften unb ©emeinbe fpopulus communitatis) Slage bei @rjb. Sonrab über ba^ brüdfenbe SJegimcnt ber SSürgermeifter unb ©d^bffen, looburd^ bie ärmeren ©ürger ober bie ®emeinbe ju ®runbe geridi^tet ttjürben ^ ; unb ber ©rjbifdbof 1. Du. I @. 579. 2. Ou. I @. 585. Richolfus judex «juensis ifl f(!^on 1176 al9 villicus quensis unb 1178 ai9 scultetus de ar bic(er (Sötner ürger unb (S^Bffe jugleic^ ^'id^kx in en, fo fonnte er (ein ämt am (elfteren tt boct^ mo^t nur burc^ einen ©tellter» er Dcrfef^en. 3. Du. II no. 204. 4. ^U. i)on 1248, Cu. II uo. 279. 5. Ou. II no. 225. 3lu(^ in ber erg« ^MWiti^n @tabt 3lnbernac^ legten bie d^Sfjen berfetben 'Sd^afeungen unb S3e* ben auf secundum suam providentiam, juramentum et secundum consuetudi- nem, f. bie Ur!. @rjb. Sonrab« bon 1255, Codex Rheno-Mosell. II no. 169. 6. Ou. II no. 304 unb 306. 7. gbenb. no. 381. 383. 8. 5(. a. O. @. 393 5(rt. 23 : Dici- mus, a communitate debere eligi de ho- nestioiibus et fldedignioribus aliquot de scabinis et aliquot de fraternitatibus et aliquot de aliis civibus, sub quorum cu- stodia signata sub tribus clavibus sint, quae coUiguntur etc. 9. Ou. II no. 394 @. 410: quod respublica civitatis in talium manibus XLVI fingememe @tn(ettttng. fetjte in gotge bcffen bie ©d^bffcn au^ bcn ©efd^Ied^tcrn ab, ÜDic neuen ©d^öffen, toefd^e er jnm gtcßten. I^eit au« ben f)anbmerfcm toä^ltc, n)aren nun bie ctgentttd^en SRegenten ber ®tabt, toie t)or i^nen bie ©d^of* fen au« ben ®efc^(ed^tern ^ 3lu« allem ergiebt fid^ jur ®enüge, bafe int 12. unb 13. Sal^rl^un^ bert, iDie ba« öffentlid^e ®erid^t, fo aud^ bie ©tabtregierung in ben §än^ ben be« ftänbigen ©d^offencoüegium« ttjar , meiere« in 3Serttetung ber «ürgerfdi^att beren Dbrigfeit unb ftänbigen ^iatf) au^mad^te^. !Die atid^^ ter, tt)eld^e in ben öffenttid^en ©erid^ten ben SSorfitä führten, finb jtoar immer nod^ in ber ftel^enben formet: Judices, scabini et universi cives mit genannt, aber fetten ift bod& t)on i^nen bie 9?ebe, njo bie ©tabt ate fold^e auftritt, unb ganj gteidf^bebeutenb mit iener tjottftänbigeren gprmel tt)irb aud^ bloß scabini et cives gebraudfft ^. ®Uxdf tt)ie bie 3uri«biction be« Srjbifd^of« in ber ©tabt t)on feinen 5Rid{ftern unb ©d^öffen ausgeübt mürbe , )a>d6)z jugleid^ bie ©tabtregie* rung t)ern)atteten , f o nal?men auc^ bie er jbifd^öf (id^^en Seamten , todö)^ ba« ÜRünj* unb 3»ötpefen in ber ©tabt ju beforgen Ratten, eine ä^ntid^ jDo|))>eIfteflung ein. 'Die oberfte S5ertt)attung beiber 5Regatien ftanb bem Kämmerer atö äßinifterialen unb ^ofbeamten ju *. 3lfö befonbere Seamtc aber »aren äßünjer unb Büttner angeftetlt. iniquorum magistratuum deperire debe- ret omnino, si dlutius sustiiieretur ipso- rum dominiumf et quod pauperes et ple- bei, immo generali ter qui communitas appeltanlur redigerentur ad nichilum. 1. 3n bev furj na6^ bcm JBorgang toerfaßten 3)cu!id;iift ber ben ®efd^lcc(?» terii angc^förigen SWü^lcncrben ift bor* übevflcjogtlDu.I @.323): Sane accidit, quod fraternitates et populäres civitatis Col. majores suos (b. i. i^rc Obrigfeit) civitatis Col. providos utique gubema- tores reipublicae dedignantes solitoque eorum regimini subesse nolentes omnino se procuraverunt in offlcia eo- rum institui et de regimine civitatis in- tromittere maliciosis ausibus presurapse- runt. Unb ©otfrib $agcn wirft ben neuen @d^öffen am mciften bie f(fctt)crcn ^ä^üi^nriQtn bor, toomit fie arm unb reid? bcbrürften, Seeimt^ronif SB. 1263. 1408. 2. &ani richtig fagt f(^on Söilba, ©ilbennjcfen @. 180: .,3)ie@c^8ffen in (SBln xoaxtn ntd^t nur iD^itgtieber bed ®mäft», fonbern gugleid^ au($ bie Sltefie SÄegierung«* unb SSertt)aItung«bc^|örbe." Unb fo \)aht i6) auc^ bie ^ebeutung unb ©tettui^ ber ©(^^iJffen in ber (Stabtöer* faffung bon (5ö(n unb anberen ©täbten, toeit^c au« alter 3"t ein flänbigeö @(i^i>t» fencottcgium benja(^rten, aufgefaßt, 3ta* lien. ©täbtetoerf. II @. 419. 2)agegen ]^at gtbar b, aj^aurer, ©eftft. ber ru* er»» ^foben, bieten aber f^ater Sb. III @. xxiv be« SSormort« in @m)iebemng auf meine 9Jecenfion [o gut »ic jurttcfgenommcn. 3. 3n 3itl«^i^iftcn unb ^ribilegien» bcrtei^ungen an bie ©tabt, j. SB. @^rci» ben bcö $. Snnoccnj III 3. 1203 unb 1205 (Du. II no. 7. 16) : Dilectis flliis scabinis et populo Coloniensi ; Urf. Ä. §cinricf?8 3. 1231 (eb. no. 122) : quod dilectos nostros scabinos et cives Colon. — in jure suo et libertate cupimus pror movere; Ä. griebrid^« II 3. 1236 (eb. no. 159): quod predicti dilecti fldeles nostri tarn scabini, quam cives Colon. 4. 3m latein. 3). 91. Du. I @.pl2: Camerarius redditus thelonei et mone- tae — colligat et conservet. 3tDette flbtl^eilung. XLVII , üDic 3luffidbt übet bie äu^torägung ber aÄünjc, bcr 3lnfauf bci^ ©Jünjcr. gbctractaü« unb am metftcn ba^ ©efdf^äft bc^ ©clbtped^fete tpurbc bon gcnoffcn. einet ©enoffenfdf^aft (universitas, consortium, societas) bcr SRünjcr (monetarii) ober 2Bed{f«ter (campsores) bcf orgt , tpeld^c in^befonbere $au«genoffen l^eigen ^ ®ie ^atte ba« 5Red{ft fid^ burd^ eigene SBal^I ju ergänzen 2 UBb toar feitbem h)ir fie in Söln fennen, b. i. feit Anfang be^ 13. 3a^r^nnbert« ^ fd^fon eine @r6genoffenfd^aft, fo bafe biebnrdf^ben lob eine« SRitgtieb« ertebigte ©tette t)on bem 35ater auf ben ©o^n über^* ging unb nur in örmangetung eine« ßrben bie SBal^t be« 5Rad^folger« frei gegeben toar*. 9?ur ben SSorftel^er ober SKünjmeifter (magister monetae) , )ocx tt^eld^em bie aßünjer in aJiünjfad^fen ^u SRed^t [teilen mußten, ernannte ber Srjbifd^of s. !Dod^ berfprad^ fd^on Srjb. ßonrab, über bie Slemter ber SDiünje unb indbefonbere bie SKünjmeifterfd^aft (de magistratibus) nid^t ol^ne ben SBiöen unb bie 3wpiiniWMng ber ^au«=* genoffen ju t^erfügen ^. Da« $Red^t ber §au«genoffen ober Srbgenoffen ber äßünje (here- des monetae) Reifet ein Slmt (officium) unb bie ©ered^ftigten Seantte ober Slmtleute (officiati) \ 2Rit bem kirnte toaren Selben ober ^frünben 1. Urf. Ä. Wüipp^ i)on 1207 Ou. II no. 25 : quidam monetarii Colonien- ses ex parte universitatis eorum 914t* husgenoiz nuncupantur — nee aliquis — consorcio ipsorum et societati ali- quem adjimgere del)eat moi^etarium. in oommunitas campsoram , qui hus- genoze dicuntur crfd^eint biefclbe in U. (Srjb. Conrab« toon 1252 ülac. II no. 383 (fcbtt in Ou. II). @o i|l and) im ©^ieb«« frrud^ löon 1258 Du. II, 386 § 50 nuv bon campsores Colon, bte 9?ebe. 2. @rjb. ^ibolf onerfennt in U. toon 1205, Ou.II no. 13, a\9 S3crlefeung x\)> re9 ^td)t9, bag einige {einer Vorgänger 9^uatuor monetarios qni husgenoiz ap- pellantur, gegen ben Sitten ber ®cnof» fcnfc^aft emonnt ^^atten unb toerf^ri^t, bag er unb feine 92act^foIger bied nicif^t lieber tbun mürben. 3)a«fetbe ^ritite* Bium tomht ton ^Snig $^i(t^^ 1207, elbenb. no. 25 unb 'om ben festeren ^rj« ^ifd^öfen immer aufd neue bcßStigt. 3. 2öie aber au« ber cit. U. öon 1205 ^ert>orgc]^t, baß bie ©enoffenft^aft ft^on Teit lang in il^rem 9?cci^t bejlanb, fo be* tätigte fie (gvsb. ©einrieb 1225, Ou. no. i^O, in omni jure et gratia, qua ipsi a t;«mpore predecessoris nostri Reynoldi arcbiep. f. m. ad nos pervenerunt, ögl. no. 175. 4. U. erjb. ^einric^S toon 1230 Ou. Uno. 121 : ita quod cum aliquem vel aliquos ex eis sine flUo laico legitimo decedere contingeret, jus illud apud eos maueret, quod liberam baberent l'acul- tatem unum vel plures eligendi. (Sbeufo in U. @rgb. (Sonrab« öon 1238 no. 180, tt>o ba« ^e(^t ber ©enoffenf c^aft au6) al9 jils tanquam bereditarium bejeid^net ifl, unb in ber cit. Urf. be«f. toon 1252: ex tunc ipse et beres suus de bereditate de moneta , que husgenozscbaf dicitur , in perpetuum eliminabitur. 5. ^a^ bem cit.' ^ritoileg Ä. W" Ii!|)!|)9: quod monetarii ipsi, qui vocan- tur busgenoiz, quamdiu magistro mo- nete ab archiepiscopo Coloniensi insti- tuto secundum jus monete obedientes fuerint , ad nullius arcbiepiscopi vel alterius cujusque presenciam vocandi sunt; n)ie bie« anä) @r}b. (Sonrab 1238 (Ou. II no. 180) betätigte: nullus con- tra ipsos sententiam proferet, nisi com- monetarii Colonienses qui busgenoze Yocantur. 6. U. öon 1248, Ou. II no. 280. 7. U. Sonrab« 3. 1259 no. 393: omnes monetarios — a monetariorum officio quod husgenoizschaf dicitur — XLyiii Mgenictne (Stnleititng. öctbunbcn ^ ; tnebcf onbcre l^attcn bic §au«genoffen 3lntl^ct( am ®ctt>inn bei bem Slnfauf bed ßbelntctatfe, 4 ^cnn. i)on ber SKatI, unter S5otbe= l^alt be« bem Stibifd^fof gebü^renben ®d^tagf(j(^a^e«. äud^ bad 3[mt fetbft l^eigt Selben 2, benn fein JRed^t leitete \x6) ou« bem SWünjregal be6 (Srjbi* fd^of« l^et, meld^er e« felbft i>on bem Sleid^e befaß 3. , Slud ber Benennung öon §au«genoffen; »eldf^e im 13. Sal^tl^unbert utib fpäter ju ßöln »ie an anberen Orten t)on ben äKihtjern gebrandet tt>irb, ift ntd^t auf ben aKinifteriatenftanb berfelben ju fd^IieBen, tt>iett)o]^I aud^ bie 3Äinifteria(eu »ie bie^of porigen über^au|>t domestici unb cu- riales l^eigen^. @ben bie«, baß nur bie äßünjer t^orjug^ipeife §au«^ , genoffen genannt finb, »ei^t auf ein eigent^ümlidf^eiS genoffenfd^aftlid^e« SSerl^ältniß i^in, in »eld^em fie burdf^ i^r Slmt mit einanber tjcrbunben waren. Unb getoiß ift, Daß bic Korporation ber f)au«genoffen in ßöln, »ie anbcrttjärt«, aud erbberechtigten Sürgem beftanb ^, unb jtoar ge]^5r* ten fie bort ju ben ©efd^tcci^tern. ©eine getreuen Süxger t)on ßßln nennt fie Srjb. fionrab in ber fdf^on angeführten Urfunbe t)on 1248 6, unb afe er im 3. 1259 ba« ^Regiment ber ©efd^ted^ter umftürjte, begann er ba«^ mit, atleüWünjer üon H^rem Slmt, ba« ^au^genoffenfc^aft l^eißf, fo toie bie ÜRünjmeifter unb ben 3flünjj}rüfer Don i^ren Slemtern abjufe^en^ ÜDod^f ujar biefe ©eloaltmaßreget nur Dorübergel^enb unb tt)ir!ung«Io« auf bie 1)auer, ttjie bie furj nad^^er t)on bemfelben Srjbifd^of erlaffene SSer^ orbnung, baß fünftig fein Sürger außer t)on il^m fetbft, fei e« üon einem Söiagnaten ober S3afalleu ber Sird^e , Selben tragen unb baß a\x6) fein ®d^ßffe üon (Solu SWünjer ober ©elbtoedji^ler fein unb ba« 8e^en ber ^au^genoffenfd^aft bcfi(jen foüe ^. "©enn nid^t nur beftanb bie J)atricifd^e amovemus etc. (grjB. (SngelbeitS H 3. 1263 no. 447 : quod nos dilectis fldeli- bu8 nostris offlciatis monete nostre Co- loniensis. 1. @v}b. (Sonrab fagt bei ^bfe^ung ber SD'iünjer 1259 : et feoda, que habe- bant ratione dicte monete, abjudicamus singulis et universis, Ou. II no. 393. 2. Ur!. Sonrab« toon 1259 Du. II atcrcn SScrjeid^niffen bcrfclben nid^t toenigc ©d^öffen unb Slittcrbfitger, toeld^c auf a5orfd{fIag il^rer SJäter, SBrübct, ober anbetet Senoanbten tu bic Sotpotation aufgenommen toutben^ ®er etibifd^öf Itd^e ä^ttnet , einer obet mel^tete jugteid^ , toitb in aaanft. Urfunben be^ 12. Sal^tl^unbett« in ben 3cugenteil^n bi^toeilen neben ben SDJiniftctialen anfgefül^tt , f o bag et ju biefen ju gelösten fd^^eint ^ : n>o aber bie 3^wg^n au« SWiniftetiaten unb ®ütgern beftimmt unterfdj^ieben iDerbcu, finbet man bie ^iünex regelmäßig unter ben (enteren, unb jtoar jaulten fic ju ben geeierten unb angefel^enen bürgern, bi«tt>ei(en felbft ju bcn Senatoren ober ©d^öffen ^. 9?ur burd^ ba« Slmt unb ba« Selben toaren bie Unterrid^ter , bie ®c^5ffen, 3ßünier unb ^iümx ben SDiinifterialen bernjanbt , aber ba« ämt unb ber 35ienft änberte nid^t ben ^erfonenftanb ber ©ürger, er* ^k fie nid^ft ju bem 5Rang erjbifd^öf (id^er SKinifteriaten \ SSon ben Slemtern , burd^ toetd^e ber Srjbifd^of feine ^errfd^aft«* ted^te über bie ©tabt ausübte, unb toetd^e, abgefel^en bon ben Dberrid^f* tetn, burd^ ^Bürger bertoaltet tourben, ge^en loir ju ben Sor^jorationen 1. Du. I @. 312 ff. 2. Urf. 3. 1125 (?ac. I no. 300). ^wnherns tunc Colon iensis thelonea- "«9 i|l nad^ mel^rercn SWiniflcriden t)iel* ^^i nur bc«^alb genannt , »eil er bcr äntragfteücr bei 35ertelf^ung bcr äo^ttfrci* W an bic @iegburgcr »ar — qui et tunc praesens fuit et hoc fleri expetiit. l 3n Urf. bc« (grjb. 2(rnolb I toon Jl49finb na6^ ben ®eipU(^en, ©raferi unbgbicn a(« 3eugen genannt: Mini- sterialibus Adolfo dapifero, Philippo Pincenia, Rudolfo marscalco. Burgen- «'^«Daniele Uloneario, Herimanno. . . [Günther, Cod. Rheno-Mosell, I @. 322) . ^i« äößncr SJogcI unb §einrid^, »elt^e •nUr!. 3. 1152 (ülac. I no. 373) unter jaici neben SKiniperialen genannt finb, mm ftd^ in einer anberen Urf. au« bem= ifl^m Sa^r [du. I @. 539) mit com- PJures de optimatibus hujus civitatis; 'ßUtf. 3[. 1155? eb. @. 545 aU bur- gensium honoratiores unb im 3- 1 ' 57 <°ac. 1 no. 392) de civibus : Fugelo the- lonearius— Heinricus tbelon. 3n Urf. >^- 1171 (Du. I @. 564) erjc^eint Ge- '*fdus tbelonearius a(8 magister sena- Stäbted}ronifcn. XIV. torum, bcrmut^lic^ bcrfelbe, todd^tm @rgbi[(^of W^ipp 1174 für ein 3)ar' Ie^>en töon 600 aWorf ben Sott ber @tabt auf bad laufcnbe unb noc^ gn^et tt)ettere 3a^re toer^fänbete (Du. I @. 570) unb n)e((ber na^^cr tDiebev neben Karolus tbelon. unter ben ©c^öffen toon 1171 unb 1178 (Du. I @. 564. 577) unb noci^ mit einem britten Herimannus tbelon. unter bcn @(^öffen toon 1 1 80 Dorfommt (ebenb. @. 585). 4. ^6) fet^c noä) eine befonberd bcle^« renbc 3«ngenrei^e au« Urf. be€ @rjb. d^ainalb 1167, Cod. Rbeno-Mosell. 1 no. 182, aü6) bei 2ac. im Sfiat^^trag IV no. 631 abgebrudt, \)itx\)tx: auf eine große ä^^l bon ©eiflüc^en, ©rofen, (Sb« leu unb üWinifteriaten, unter n?elc(?en (e^* tcrcn au6) ber 33ogt öon (Söln, Gerardus in Colonia advocatus borfcmmt, folgen julefet, offenbar a(« Bürger: Carolus the- lonearius, Ricboldus theLonearius^ Ger- hardus subadvocatus et f rater ejusTbeo- dericus, Uermannus vicecomes, Edmun- dus, Margmannus u. a. bcfountc S3ür* gernamen. inigememe ^inUitiing. 3)ie Über, an^ miöfm f)a\xpt\aä)ii6f bie ©elBflregierung bet ^urgerffi^ in bcr ®tabt fccrul^te. $aben tDir in bem SoQegüim ber ®äfJi^zn, xodd^^ eine geft^Ioflene 5e5e!' ßor^yorotion toat, abet bod^ nid^t eiaie 33räberfxi^aft (fratemitas) f^tijgt, bie ftänbige SScrttetung bcr ©ürgerfd^aft im öffentüci^n ©erid^t mib in ber ©tabtregiernng erfannt, f o ftanb bemfelbcn ein« anbere grß^e. ®e* noffenf d^a^t gnr ©eite, ö)etd^e mit bef onberen 3icd^ten bei ber ®tabtt)er^ n)a(tung betbeiligt \x>ax, nämlid^ bie düc^erjed^ieit ober 3iid^erjed^e ^. ©a^ SBort *5Rigirieg^eibe', »eld^e« ®enoffenfdf^aft bcr SJeid^ b.e^ beutet, erflärt im aügemeinen bie (Sadfc^. Sie 2llt* Mnb ©rppör^r, tpeldf^e im 12. unb 13. 3a^rl^unbert tJorjugdtDeife cives ^ei^n, bie 9iei^ d^en nnb SWäd^tigen, »eld^e in bcr ©tabt l^crrfd^en, lurj ba^ ^triciat ber ®efd(|led^ter ttjar in biefer ©cnoffcnfd^aft begriffen. Wlan ^at fie bemnad^ tddffl a(d äUtbürgergitbe bejetd^net , mtr ba| bie SJid^erjed^e nid^t« Don bem eigent^ümlid^cn S^araltet.ber alten ®iU ben an fid^ trägt unb i^r 2llter felbft fraglid^ ift ^. Urlunblidf^ ertoäl^nt finb bie Slmtleutc ber SRid^erjed^ neben ben SBürgermeiflern unb ©d^föfjfen juerft in bem angcbUd^n SBci^ti^m über bie SSurggrafenred^te öon 1169, ti)o fie auf SSertongen beö 6rgb. ^l^ilipf ba^ alte ©tabt|)rit)itegium aud bem ©ürgerfd^rein ^erijori^oten ^. Wim bie« B^wß^ife bebeutet nid^t«, toenigfleu« für biefc 3^it ba bie Urlunbe uned^ft ift ^. 3)iit ©id^erbeit foüte man bie aöüttoirfung bcr 9iid^erjed^c tttoaxtm bei SSertcil^ung be« Srüberfd^af t^red^t« an bie Settgeugtoeber in ber ötte^ ftcn ftäbtifd^fcn Urhmbe t)on 1149«. !S)enn cd gci^örtc ftet« ju ben be* 1 . dhhtn bcr älteren ©d^rcibimg 'IftU girjeg^eibe* fommt aud^ '^tc^rjed^' im 14. 3abr^. toor, Du. I on ^üttmann mit 3l6Icitung bon 9?cid^, aU ^eic^^Ieute, toctd^e ben ben iReueren attein Lambert IT, 258 »ieber aufgenom» men ^at, ifl nidtit ni^t^ig gurüdjufom^ mcn; bgl. $eu«Icr, Urf^mng @. 183 3. Slrnolb I @. 401 erflärt fic mit Silba, ®ilbentt?efen @. 176 ff. für eine @ilbe bcr Slltfrcicn, au« tt>cld(^cr au6} bie @(i^8ffcnbrüberf(^a|t b^rb orgegangen fei ; ®ierfc, @enoffcnf(]^aft«re(^t I @. 265, für eine gefd^toorenc ^d^u^gilbe au« bcr altfreicn^larfgcmeinbc; äf^nlid^ b.9Wau= rcr I @. 180 für bie junftartig abge« fdbtoffenc ©tabtmarfgcmcinbc ; @nncn. ®t\6). I od^ e« finb bort äußct bcn ©tabtrid^ern uub ©d^öff^n tüol^f ®rof bütger (meliores ci- vitatis) genannt, »etij^e ouf bent ©ürgetl^aufe ba« neue ^anbtoerferamt beftStigteti , aber nld^t bie SRid^etjed^e ai^ f old^ nnb nid^t bie Sfirgct* metftct, beren SSorftel^er. ®id^er tft auf ba« 35otl^anbenfein ber SRid^crjed^c ju fd^{ie|en / tt)o bie ©firgermeifter (magistri civium) genannt finb, benn biefe toaren bie üWeifter tVtn berientgen ©enoffenfd^ft, n^efd^e borgng^toeife bie 23ür* gerfd^oft tjorftefite, 3m atten ®tabH}ribiteg, anf n^etd^e^ fid^ ba« ertt)ä^nte SBei^tl^utn be^id^t, finb jtDor ©d^öffen* unb Sürgernteifter (magistri scabinorum et civium Coloniensium) genannt, bod^ finb biefe nad^ bent ÜDienft, ben fle bem ®nrggrafen nnb ben ©d^Bffen teifteten, nnr für ©d^öffen»» meifler ju Italien, metd^e jngteid^ ©ürgermeiftet l^ei^en fonnten, fo lange aüein ba« ©d^öffencottedtum bei ber ©tabtrcgietung bie SBürger bertrat nnb c^ ttod^ feine befonbere Sor|>oration ber ©toßbürger gab K 2totx ^nXQttmtx^ttx finb mit 5Wamen in einer Urtunbe bon 1177 genannt, nad^ toeld^er bie Uebertragung eine« §aufe« in Stblei^e bon Letten ber 3lbtei ®t. Sronb in Oegentoart berfetben ftatt fanb^. Unb t)ertnut^tid^ pnb in Urlunbe bon 1178, n^etd^e nad^ Uebereinfommen jtoifd^en ben Sfirgern bon SBtn nnb SJerbnn ba^ SSerfal^ren in ©d^ulb* fad^eit feftfteBte, unter officiales Coloniae bie Slmtfeute ber SRid^erjed^e ^xt öetftel^n^. 3Benn alfo hai SJorl^anbenfeiu ber Diid^erjed^e erft feit ber i^eiten ^äCfte be« 12. 3a^r^unbert« fidler bezeugt ift, fo lann man fie eine ^Itbürgergifbe nur in bem ©inne mit $Red^t nennen, bag biefe ©enoffen* 1. Ou. I @. 558: Item contineba- -tur in eodem privilegio, quod dictus bur- .^ravins et sni Biic^essores una cum sca- ^inis gaudere debent omni jure et ser- -wicio, quod ipais a magistris scabino- -^/iim et civium Colon, eonsuetum est ex- Liberi, S>a8 servitium b. t. bie üblt(j^en ^ef^enfe, befonberd bei bem ^mt^an* tritt, »urbcn toon ben aWetftcrn ber Cor« Rotationen an bie @enof|en geleipet, a(fc i90n ben @(i^i5ffenmetpern an bie@d;öffen :iinb@(it8ffenbräber, f. oben®. xlii^I. 1, >oon ben 8ürgermetflem an bie @enoffen ^er ^i(!lft^t6}t, f. im @(^iebsf^ru(i^ bon 1258 ^trt. 1 nnb 2, Ou. Ii @. 391. hiermit erlebigt ft^ atö gmnb(o9 , toad •^eu«lcr, Urj^)rung @. 1U2 ou« obiger ©teOe über baS ^rl^Sttnig bonie ein engerer 2lu«fd^u6, ^i^ i)otten Siedete ber Korporation ausübten, roä^renb in anbercn gäücn bie gebrauchte Sejeid^nung officiales de Rigerzecheit unbeftimmt lägt, ob gleichfalls nur bie Derbienten, ober alle 3tmtleute b. i. ba« gange älmt ber atid^erjed^e, gemeint feien. ®o j. 33. ift in bem2Bei«t^um über bic33urg^ graf^nred^te, wobei Srib. ^^ilij))) bieSSürgermeifter, ©d^öffen unb Of pcia^ len ber JRid^erjedl^e jujog, unter ben Icfeteren fidler nid^ft bie gcfammtc 6or^ poration, fonbern nur ber SluSfd^ug ber bcrbienten Slmtteute auf bemSür* ger^aufe ju Derfte^en ; benn e« ift nid(|t anjunel^men, bag gu biefem ^md fämmtlid^eaWitgliefcer ber Korporation berufen tporben feien. @^cr lagt fic^ an bie Set^eiligung ber (Sefammtl^eit bei ber iäl^rlid^en ffial^l ber Sürger^ meifter beuten, bon njeld^er in ben Steten be« ® d(|ieb«fprud^« bon 1258 an 1. @(^i€b«fpru(i^ 3. 1258 (Du. II (&. 391) : a fraiemitate que Rigerzegeit vocatur; Urf. 3. 1259 (ebenb. @. 41 o): illis qui rectores erant officii dicti Ri- gercegheit. Du. I @. 144: 'Söir — t>erbtenbe amptlube ber ^terlicf^ett inb be^ am^ genant bie dttd^er^ecit^ u)) ber burger l?ui« ber jtat öan (Soelne*. SBeöcr^ flai^t 35. 238 : 'bat ampt töan ber rit^er« jeci^gc'. Statuten ber gärbergunft Ou. I lg. 383 : 'bort ^oint fi oetprbragen bot gbetn amp^man beffelben amp^ beme anberen fm gefmbe af(paenen enfocie'. 3)ie rii^tige (Srflärung ber Ojficialen ber Wi&itxyt^ilt gaben {(^on Silba @. 186, ennen, ©cjc^. I e. 542. @« ijl nit^t mit Slrnolb I @. 406, b. SWaurer I e. 219 an ©camtc b. i. SSorflc^cr ber 9Jid^cr- gec^e gu benfen, no^i »weniger an ^ofred^t« licj^e Beamte, mt Sfi\%\^ mü. 2. Seibe 3(btbcUungen finben ficb beutlic^ unterfd^ieben im ntd^ 1258, njo bie Seifhxngen ber gcmä^Itcn ^ürgermeißer an bie ©enoffen nac^ altem $er!ommen fePgejleUt finb ; Du. II @. 391 : videlicet quod sex libre cere dan- tuT ei qui functus est officio magistri civium et due cuilibet aliorum qui est de fratemiiaie; ebcnfo in ben fpätcren Statuten bei bcbeutenb bermebrten 9?eii= niffen: Du. I @. 139: '»ort folen bie burgermeiftere berbicncn unfen ^eren bie ire ampt berbient b^ent — bort foIcn bie burgermeiftere berbienen 361 unberbicn*' ten amptluben' 2c. > mcl^rcrcn ©teilen bic SRebe tft, »enn bort etnmat gefagt ift, bag fie burd^ bie Of ficialen beratid^erjed^eit, unb ba« anbete mal, baß fie burd^ bieSrü* berfd^af t gefc^e^e ; bod^ fd^eint eine brtttc ©teüe, toeld^e bon ber 35ereibigung ber 2öä^(er ^anbelt, tpieber nur auf eine befd^ränf te 3a^l berfetben ju beu^ ten ^ Unb hiermit im ßinttang ftel^t, baß auc^ bei ben übrigen Srübevfc^af = ten unbSlemternbieäöa^lber SKeifter nur beni)erbientenaD'ieiftern juftanb. SHfo bilbete fic^ au« ber ®efammtcorj)oration ber ©efd^Ied^ter noc^ eine engere Otigard^ie ber üotlbered^tigten Slmtleute l^erau« , unb biefen tefeteren ftanb ba« 9?ed^t, toie ber jä^rlic^en SBa^t ber SSürgermeifter, fo aud^ ber *Äür' ober ©elbftergänjung ber Sorj)oration burc^ Slufna^me neuer Slmtleute ju 2. ^Jäl^ere« über bie S3ebingungen ber älufna^me ift ntc^t befannt; fo biet aber aU fidler anjunel^men, baß nid^t aüe männlid^en unb ju i^ren Salären gefommenen 3lnge^örige ber ©efd^Ied^ter aud^ fd^on geborene SWitglieber ber 9Hd^erjed^e loaren, fonbern bie äRitgtiebfc^aft toar ein 2lmt, toeld^e« auä) loieber berloren gelten fonnte ^. Uebrigen« tpar bie 3a^l ber SDiitgtieber immerhin groß , ba bloß bie ber unberbienten 2lmt* tcute einmal, im 14. Sal^r^unbert, ju 361 angegeben toirb^ unb ber^ält* ntßmäßtg gering bie ber berbienten Slmtleute, loenn fie im 3. 1297 toirf* tic^ nid^t me^r afö 16, »orunter 4 $Ritter genannt finb, betrug ^' Die atid^erjed^e ate bie Korporation ber ©roßbürger (teilte bie Bürger fd^aft im engeren (Sinne bor ; fie ^eißt barum andsf *ba« Slmt auf bem ©ürger^aufe', loie bie Don i^r getoä^lten 33orfte^er SSürgermeifter (magistri civium) 6. "©iefe unb bie berbienten 2lmtleute bebienten fid^ be« großen toie be« Meinen ©tabtfiegetö ^ ®ie bema^rten mit ben ©d^öffen 1. Ou. II @. 383 %xi. 25 ber «c» 4. du. I @. 140. f (^tocrbctt bc« (Srjb. : quod officiales qui 5. @o toiel flnben fi(^ uamentUc^f un» -niitgct^ciUc, aber toermutf^tic^ nur ^ant sab debito juramenti magistros ci- au9 jener Urfunbe bon 1297 entnommene -vium. -ö. 391 3lu«f^m(^ ber @(^ieb«« SSerjcid^niß übereinftimmt. Tt^ter : ellguntur a fratemitate que Ri- t>. '2Öir — toerbienbe amj)tlube ber «erzegeit vocatur — Ordinamus et dif- ^>ierUc(?eibe inb beö aml^)^ U^) ber bur» :finimus quod de cetero iUi qui etigunt ger ^utd ber flat üan (Soelne*. Du. I magistros civlam corporale juramentum ^. 143. 144. 'SBir bie am^tlube bie tr :i>resteut, quod etc. ampt )9erbetnt ^atnt u^ ber burger 2. Statuten I @. 141 ^anbelt toon . Ijjui« toan ber 9tiggerjeg^eibe. \tx *Äür' am 'regten Äürtag^ an toel- 7. Du. I @. 330 3. 1225: Sigil- ^mbciber(eiSöa^^ieniä^>rÜ(^ftattfanben. lum civitatis — decrevimus appenden- 3. ©rjb. <£onrab in Urt. 3. 1259 dum; ebenb. @. 382 3. 1332: '[o ^n (Du. II no. 396 @. 416) bebro^t bie tt)ir bat minjfee ingefigel ber fteebe öan llebcrtrctcr feine« @tatut« mit SSerlufl Seine boin f^aingcn an bifm brtef ; @. \)e« ?(mt«: st scabinus vel frater scabi- 389 3. 1330: *fo ^>ai^ tüir ber flebe in= nornm sea officialia de Richerzegheide gefegel bat metfle an befen bretf buu ^el etiam offlcialis parocfaiarum fuerit ]^angen\ — ab officio 8U0 quod ienet cadet. LIV ungemeine $tn(fiittng ^Bürger« meifier. pfammen ten ^rtöilegien* unb Utfunbcnfci(^tein , ftcfiten Urfunben über ©twnbbcfi^ au« unb beglauMflten bavauf bejügltd^ SRed^t^l^anbtungcu ^. ÜDic wid^ftigften SRcd^te, votl6)t bic Äid^crjec^c bi« auf bic le^te 3^t i^re« ©cfte^en« bcfafe, leiten ]idf t>on i^rer uvfjjrüngüd^en SSebeutung ate SSerttetung ber ©efammtbürgerf^aft ^er. @o ba« ateci^t bct 9luf^ nannte neuer Sfirger »ie ba6 bev SScrlei^ung bet S33etnküber{ci^aft^ ®ie fetbft, bie JRid^er jed^^e , tft eine Stüberfd^aft, aber ate bie bet ©roß* bärger, bie oberfte, toetd^e ben getoerblid^fen Innungen bad SRed^t ber ®rüberfcl^aft b. i. ^wnftred^t unb Statuten terlei^t, toogegcn i^r biefe jum ©el^prfam Derpflid^ftet jinb ; fie befteflt au« t^rcr SKitte 'Dbermei* fter' af« Patrone über gemiffe ^anbmerferämter unb bejiel^t einen %i)di ber ©ebü^ren bei ber Slufna^me neuer 3unftmitgüeber, fo toie ber ©traf«» getber bei Uebertretung ber 3unftorbnungen ^. ®a6 bie Dfficialen ber 5Rid[icrjed^e auf bem ®ürger^aufe Statuten mad^en, n>ie e« i^nen geföUt, bie al« fpecieQe ©etool^nl^eit unb yitäfi gelten fotten, finbet ^xd) unter ben ©efd^toerben be« Srjb.ßonrab im 3. 1258^. Site atte« l^ergebrad^te« 5Redbt ift bon grjb. griebrid^ 1375 anertannt, baß fie gebieten unb t)erbieten in ©ad^en be« feiten SSerlaufd unb ©a^un^ gen jum gemeinen Seften ber ©tabt mad(^en^. !Die t)on ber $Ridf^erjed^e gettjä^lten Sürgermeifter, magistri civium, in ber 9tege( jmei, finb bie aWeifter ber 6or|)cration , führen ben S5orfife S3crlet^ung i)on Statuten an bicÄanncn* gteger 1330: 'Sir bei am^trube bie ir ampt )>erbeint l^atnt np bev burgerlt^ui^ toaii ber riggerjeg^eibe bun !unt — bot xoant Uninge a(re bruberf^af am^t binnen ^clne t>an gnber atber gett)oinben inbe t>an xtd^tt an u n 6 g e * boirt^ unb in ben Statuten fe(b{i bie ^eßimmung, *aUo hcäf bat n>tt einen t)an unfen am^tüiben in ^ufciden fotben ben meißeren }u einte ot)ermeifler' k. ; t>g(. ebenb. @. 367 d^atf^dorbnung t>on 1352 für ba6 Soaenamt nnb Ur!. beS ©rjb. griebrici^ 3. 1375 bei SacomMet m @. 670. «gl. toeiter unten über bie $anbn)er!erämter. 4. Ou. II @. 385 ^rt. 42. 5. SBeiötbttm bei gac. III @. 668. ^er Sortlaut be^üglic^ ber ©a^ungen iß einigermagen unbeftimmt : 'bat bie am)}ttube toan ber ric^er^ed^eit , bat ftnt bie griene bie ire burgermeißerampt t>er^ bient ^aint, mögen gebieben, toerbieben, fe^en inb entfe^en ban altem beilen touffe inbban fa^ingebcr fletbe umb gemein bcpc'. 1. @. ob. @. LI %. 2. iSt(>ieb«f<)rud^ toon 1258, Du. II @. 384 3lrt. 32. 3n biejer untergcorbneteng^nction bei,, gut;» rung ber ^(^reindbüi^er unb als Ui» funb«j)erfoncn für Slbf^liegung ber 53cr* tröge" Witt ©euSler @. 188 „baS ur- fprüngücJSie Sefcn" ber Officialen ber 91. nadif Analogie ber ^{^arod^ialofficialen er« fennen. 2. (Sibbuci^ toon 1382. Du. I @.57 3lrt. 9. *SSort mit unfen Ferren toan ber 92i(j^erje(^t td man oe)>crbragen, bat fl gt^eine burgerfc^af nod) tt>inbroiberf(it^af öiirba^ lencn en folen'. S5gl. bic 33er* gcit(>niffe Du. I »S. 157 ff. 3. Du. I e. 330 33erleibung ber fraternitas an bic ^utmac^er bur(^ SBÜr» germeifler unb DfPcialcn ber Slid^erjed^e 1225 — ita quod ipsi obedientes erunt et devoti officialibus predictis et mitati, et consilio officialium et civium in Om- nibus stabunt requisiti; ebenb. @. 335 Statuten ber Suc^^^änbler u. a. 1247: jura nostra de domo civium et de offi- cialibus de richirzegheide in hunc mo- dum hactenus perduximus ; eb. @. 386 gn^ette Kbt^cilung^ LV, Hi im )i>^xhmitn amtierten unb üben mt liefen bie ®mäfi\ßm ber Siid^Xi^t aw«^. 9?ä^cre« über i^re ^fugniffe unb i^re ämtdfü^tttnfl eingeben bie äc$en be« ®dfitt^\\;^xn(S}^ öon 1258 ; bcnu jum guten SE^ctl oaf fie bejfe^en fici^ bie ©efd^metben b?Ä ferjb. ßonrab: nntzx ben onädf^* tigeu ®»vgern, über beren ©elpatttl^ätigteit gegen bie geringeren er fiagt, finb' fie ödt aüen genannt 2; »eiter iß bon tl^nen gefagt, ba6 fie jum Slft^ti^U fce« ßrjbif^^of « unb feiner SRidbter fic^ ®erid^töbar!eit anmaßen, votidft il^nen bod^ ni(j^t }u!omme, ba il^re^äfyler bie 9|bnt(eute ber 9{i^ dberged^e fe(bft feine l^ätten, a(fo auci^ fo((i(^e nidf^t übertragen fi)nn> ten^; ferner baß fie toegen Ungebühr ('ungeiDoinbe') Unfd^ulbige mit ®etb [trafen unb anbere ®clber<)reffiingen berüben^, um \\df für ben 2liiftt>anb an (Sefd^nfen, ben il^re ©al^l berurf ad^t l^atte^ beja^It ju mad^n ; baß (ie bie geift(id(^en 3mmuniläten megen angeblid^ unbefugten SBeinberfauf« beriefen, fid^ in bie ®erid(^t«barfeit be« ^ro})fte^ bon ®t. ©eöerin einmifd^en ; baß fie ein eigene^ <5trafgcfängniß eingerid^tet l^aben unb bort ay^ Sriminalftrafen bottjiel^en ^:, enbUd^ baß fie unb bie ©d^öf * f en fid^ l^erau^nel^men ju beftimmen , ob eine @treitfad^e bor ben geift^ Otiten ober ben toettüd^en 9?id^ter gel^bre, ba tcdf im 3tt)eifetefatte hierüber nur ber geiftKd(^e 9tid^ter ju entfi^eiben l^abe ®- ^u^ allem bem gel^t ^erbor, baß bie ^ürgermeifter eine rid^terlid^e aü foiDol^l in geiftlid^en ate aud^ in toeltlid^en ©ad^en juerfennen, anbererfeit^ aber betonen, baß ju beren SluMbung {Rid^ter unter i^m beftettt feien unb ®eamte, nömlid^ bie t)on ber JRid^erjed^e ge^ tt)ä]^tten Sürgermeifter, toeld^e eiblid^ ber|>fli^tet feien, geioiffe gefd^rie^* bene iBerorbnungen ju beobadf^ten , looran für (Srl^attung ber ©tabt biet getegen fei ' ; ben ®runb ber fd^lec^ten 35erh)a(tung ber SSürgermeifter 1. ^ei^erleil^ung be^Snnftred^td an bie$utma(i^er 3. 1225 (f. ob. ®.nv2l. 3) etf (lernen bie Offictalen ber 91. tute ein 9tat^ neben ben ^ürgermeipem: de con- sensu offlcialium de R. — consilium of- flcialium. 2. On. II @. 384 2(it. 35: Item quod si aliquis judex , magister civiom vel aliquis potens delinquat etc. 3. (gbenb. @. 383 Slrt. 25. 4. @. 382 an. 21 : quod cujuscum- que generis mercatores et maxime ali- mentorum angariant — ad servitia inde- bita et extorsiones injustas unb ^rt. 26. 5. @. bieSlrt. 28.29. 37. 51. 6. @. 383 2(rt. 31. 7. du. II @, 391 : judices juris- dictionem babentes etofflciati, qui dicun- LVI %tlQtmt\nt d^tnUitung. aber finben fie in ten \eufe 3. 1230, bie Sürgermeifter oon 6öln beauftragt, gegen feine Sürget in Deufe loegen Uebertretungen ftrafred^tüdj^ ju »erfahren, im galt ber ®6fnltf}A^ oon Deut} bie« ju tl^un untertoffen toürbe K wnb grjb. 6on* rab felbft befallt, bei Srtl^eitung eine« 3ubenfd{fufebrief« im 3. 1252, Den Sürgermeiftem, loie ben ©d^öffen unb Stätten, bie 3uben gegen Singriffe unb 33eleibigungen ju fd^füfeen 2, Site aber ber jetbe ßribifc^of 1 259 bie ©efd^tec^ter^errfd^aft ju ftürgen unternahm, mürbe gegen Sür* germcifter unb ©c^öffen bon Seiten ber ®emeinbe bie Slnflage toegcn ßrpreff ung unb ®ett>altt^ätigfett erhoben , unb ber grjbifd^of f e|te bie SlngeHagten ab 3. 33ürgermeifter unb ©d^öffen loaren bie $äu^>ter ber ©tabtregierung unter ber ©efd^ted^ter^errfd^aft um bie 2ßitte be« 13. 3a^r^unbertö, nic^t mel^r bie ©tabtrid^fter unb ©d^öffen toie im 12. 3n ber immer nod^ gebraud^ten fte^nben formet judices, scabini et civps universi, JRic^* ter, ©d^ßffen unb gemeine Sürger, finb jloar bie orbentüd^en ©tabt* rid^ter nid^t au«gefd{floffen, aber ate judices boc^ borjug«tt)eife bie ®fir* germeifter berftanben^ tur magistri civium — qui jurant facere et observare quasdam ordinationes, que in litera super hoc conscripta conti aen- tur. 2lbfic^tli(3^ (d^cint (^ier ber 2Cu«bru(f officiati qui dicuntur magistri civium geivä^It für Seamte, im Unterfd^teb ton ben offlc.ales, ben Slmtlcutcn ber SJi^er* 1. Ou. II @. 123. 2. du. II @. 322. 3. (Sbenb. no. 394. ^uffattcnber SBcife ifl ^>icr nur c i n SBürgermeijler ge* nannt: Ludewico fllio Theoderici de Mulengazen hac vice magistro civium existenti officium magistratus — abju- dicamus; bon bcm gleiten ijl nic^t bie 92ebe, boc^ fte^e hierüber toeiter unten. Unter ben n^eiter ermäf^nten qui rectores erant offlcii dicti rigercegbeit , toelc^e bid auf tDeitered in tf^ren Senttern beiaf^ fen mürben, ftnb bie berbienten Amtleute )u berfle^en. 4. 33ergt. @nnen, @t]6). II (». 477. ^llerbingd ftnben ft6f bUtoeilen judices unb magistri civium ougbrüdlii^ unter- [einleben, tt>ie im@t(^ieb«fprud^ bon 1265. Du. II no. 475 @. 514: quod judices, scabini, magistri cfvium et cives Colon. 3weite ^tl^Uting. Lvn 'Denn au6) bicfc l^etfeen judices*, unb nur an fic ift jn benfen, tocnn bei tüid^tigcn ^anbtungcn bcr ©tabtrcgterung, h)fe j. ®: Bei 95ct» pfänbung bc« ftäbtifd^en SBran})fcnnig^, bei Slufnal^me bort ©belbfitgern, bei äu^f&^nnng ber »ärger mit bent (Srjbifc^of SRt^ter, Schöffen unb 9?at^ atö Obere ber ©tabt (majores civitatis) genannt tberben, ti)o aud^ in ben Unterfci^riftcn ber Urlunben *aßetn bie SBürgetmeifter neben ben @ci^5ff en erfiä^einen 2. 1>ie ©ürgermeifter »aren alfo nid^t bie SReifter b. i. SSorfte^er be« ®ci(^öffencoüegiuntd — bie« toaren bie ©(3^Bffennteifter ; aud^ nidf^t bie äßeifter be« SRatl^« — bied maren bie JRatl^dmeifter ; fonbern bie SKei* fter bcr IRid^eried^e ^ meldte tl^eite attein, t^eite in ®emeinfd^aft mit bem äuefd^ng ber berbienten älmtteute bie ber Sorjjoration ber ©ropürger Snfte^enben 8tec^te du^übten. Uebrigen^ mugfe immer einer ber beiben JBürgermeifter ein @<^öffe fein^. Die (grrid&tung bed ©tabtratl^« bitbet bie britte @nttt)idtelung«ftufe ^n ber ©tabtöerfaffung bon Solu 35ie crfte, ttJetd^c mir ium-Sludgang«^ etabt. pnntt nahmen, n>ar bie ©tabtregierung burd^ bie erjbifd^öftid^en SRid^ter . unb anbere 3Sern)a(tung«beamte neben bem ©d^öffencoflegium ber Sürger unb ben Korporationen ber ßird^fj)iele , bon benen nod^f bie 9Jebe fein »irb. Die jtüeite ift burd^ bie Slbfd^Iießnng be« ^atriciat« oor Sube be« 12. 3a]^r]^unbert« bejeid^net: bie bon ber 5Rid{ferjed^e jä^rlid^ gen?ä]^Iten veniant in occursam domino nostro ar- cbiepiscopo. 1. (Srgb. (Sonrob treibt in Urf. 1252 (du. U no. 308): dilectis Üdelibos suis judicibus magistris aivium scabinis et consolibns aniversis Gol. , uub gebraui^t im Scjt bafür ben Sluöbrurf nostris ju- dicibns seu magistris clvium , scabinis etc. 2. @. bie Urf. 3. 1265 du. II no. 478; 3. 1275 Ou. III no, 109. 113; 3. 1286 cb. no. 265: majores civitatis, videl. jadices, scabini, consilium et uni- versitas clvium Col., in bcrcn S^^amen bie magistri civium bem@bel^erm ^aV lam bon SRontjioie f^reunbfci^aft \6)to'6' ren; Urf. 3. 1289, ?ac. n no. 870, tt>o bie magistri civium flatt bcr judices neben «Sd^öffen nnb aiat^männern er« fc^cinen; Urf. 3. 1279, C^n, III no. 441, gegeben bon judices, scabini, offlciales de richerzecheit qui offlcia sua deser- vierunt et consules civitatis Colon., nnb mit 9lamen nnterjei(j^nct bon ben betten ©ürgermeljlern, ben @d(>i)ffen n. f. to. 3. 3n Urf. 3. 1297 On. III no.442 jtnb je Jtoei magistri civium , magistri scabinorum, magistri consilii civitatis nnterjeti^net. 4. SBir (äffen ba^ingeftettt, ob bie« bon ie^er bie Siegel xoav. Sebenfatt« tt>ar e« fo fdi^on im 13. 3a^>r(). no^ Urf. bon 1299, Ou. III no. 480, tt)o at« einer bon bier SBeboümäi^tigtcn bcr @tabt be* flimmt ttjirb : 'ber burgermeifler be Wef» fene i«, toe fce ii*\ bgl. U bon 1375, ?ac. III no. 769 : 'ain ber burgermeifier ber atloege ein ft^effcn fm fal'. SSiettcici^t lägt ftd^ hieraus erfiären, marum in U. bon 1259 unter ben bon (Srjb. Sonrab abgefegten @tabtregcnteu nur ein SBür* germeifler d« foldjer genannt ift; bcr anbre gehörte gu ben weiter genoniitcn @(i^Bffen ; f. oben @. lvi ^nm. 3. LVUl 'äH^tmim (SinUituttg. beitett Sntetflet t»x doxp^tati^n bet (^rolbürger traten oi^^mffxim^ neben ten ©d^dffm atö ft&ottf^e Dbrtgteit ein ; bie Slid^tetämlei r feil^ft tpurben tesebnägtg but^ ^rger, a(^ ^kore be^ Surggmf d unb ht^ SSpgt«, ^ tmtDülUt, bte ^fc^äfte bet äOtünge irnb be^ ©elbkoeij^fet^ bittci(^ eine (Sfbgenpffenf^ftft bev ^rerlbärger, fKut^genjoffen genannt , beforgt; anc^ ibie «3^ne^ ^^^ 9n ben neueren ©d^rif tfteKern abä)eid^enbe Slnfid^ften gettenb gemad^^t mor^ ben : na(^ ben einen foU man in bemfe^n nur bie bidl^erigen Officialen, befttmmter bie i^erbienten 9ltnt(eute, ber 'Stidfmeäft ertennen ^ ; no^ an^ beren ymax nid^t biefe, aber bod^ einen ^eUKil^ÜenSudfd^ugaud berdUd^^ it6ft ^ ober einen 3lu^fd^ug au^ biefer unb ou^ ben Dfficialen ber ^rd^^ f j)ie(e ^ ; nad^ einer britteh 3lnfid(^t tt>ar ber neue 5Rat^ ein ©emeinberot^ in Sßertretung nic^t b(o6 ber ®ro§bürger, fonbern ber ©efammti^it ber ädärger (conimuuitas) \ Sreilid^ liegt e^ na^ , ben ©tabtratl^ für ibentifd^ mit ben früher betonnten i^erbienten Of ficia(en ber 9iid(feried(^e ju i^alten, totiäfe, koie \m fa^n, ben©eirat^ ber ©ürgermeifter bilbeten, Statuten abfaßten, 3"«ft* red^t ert^eiUen unb in beren engere ®enQffenfd(^aft bie gekpefenen ®ürger^ gcc^^c, aber ehi 'patticifd^er ^atf)' unb ^^u^fc^ug ber ^: (e. 342) . «e^nlt^ $eu«Icr @. 197: '2)ic Slmtlcutc ber ^U d^ergec^e finb nic^t felber bad consilium -— aber fte controliren ben &tnat ber «Sd^öffen burc^ einen $(udf(!^ug, ben fte au9 tbrer Wliitt to&\)Utt, tt)ie antif Qtvo'i^ bie üon tbnen ^m&iflttn Sürgetmetßer )um 9tat^ geboren'. 2>ad Untere i^ ent« {(j^ieben \ai\ö), f. meiter unten. 4. (&tnen, €kf(^. I @. 633 f^m bie consules für gewählte ä)^italieber ber dti6)txit6)i unb jugleic^ Of^cialen ber Äirt^fpicle ober öurbänfer; bgt. II @. 479. ^e^nlicb 9»^f(b, @. 318, toelt^er ben 92atb and bem ^egenfo^j gkoifcben ben offlciales curiae unb ben flabtif^en of- flciales ^ert)i>rge^en lägt, freiü^ ober unter beiben ^ofrecbtU^e Beamte berficbt. 5. geltere «nfn^t babe i^ felbfi in Italien. @täbtet>erf . II @. 402 aufgeflettt unb feitbem öfter loertreten, aud^ gegen bie ^olemil )}on llambert a. a O. bereite bemerft, bog i^b ^tnter bem ©emeinbe^ rat^ fe(bfiberftänbli(^ ntc^t einen „p(ebe« iiftb^u ^tabtrat^ " gemeint babe. 1. $eu«Ier, Urfpr. @. 153 polemirirt unnötbiger SS^etfe gegen ben ^udbruct @tabtrat^ al8 irrcfübrenb unb »ertoerf* \\6): es ifl gemig febr gleicbgültig , ob man consilium civitatis mit ^tabtrat^ ober 9lat^ ber @tabt überfe^t ; moberne 3been mirb man barum mit ben mittel* alterlic^en (gtabträtben fo toenig )}erbin' ben, ald dntif römifti^e mit bem (Sonful« titel. Uebrigend fagte man aucb im Ttit^ telaltcr 'ber fiebe laif , {. (Stbbucb )»on 1341, Ou. I @. 15. 2. «rnolb, greifiöbte I @. 407—109, ^(t ben 9{atb für „bie Amtleute ober ben ^u^f^ug ber ^(tbürgergilbe mit ben Der« bienten ^ürgermeiftem'' na(if 'Itnalogie ber SSerfaffung ber erf^ieben bon ben Officialen ber Stierer« S»tiit HM^lHflg: ttJL meFfter citttrafen K allein btc Stticj^tung be« 9irud^ bon 1258 über ttt^Oii unb Sef ^aff en^it be« %at^« erfal^ren. 3wbörberft entnel^men toxx au« ber fd^on cttoä^nten erjbifd^»f^ lic^n ©efd^wetbe im Slrt. 43: ipsi tarnen cives — suos concives — eligunt in consilium civitatis, ut^ spretis aliquibus scabinis jura^ tis, de consilio non juratorum civitas ipsa regatur — ba| bie ©örgcr ben neuen 5Rat^, ber bic regierenbe ©el^örbe bebeutete unb ber bem ßribifd^of nid^t, mie bie @cl^5ffen, ben (Sib be« ©ei^orfam« fd^mor, unter fid^ toä^tten unb ba^ 2n>ar aud^ @d^5ffen , aber feine«n)eg« aUe @dtföffen in benfelben getoä^lt tourben. Sir derben feigen, ba^ aud^f nod^ in f|)äterer ^^xt regelmäßig mei^rere ©d^Sffen im 9iatl^ waren, aber i^re 3a^l g^MK^ Befdf^ränft »urbe. änber« brüden fid^ bie ®d^ieb«rid^ter ju bemfelben 3lrtife[ 43 über ben SRatl^ an^ : Dicimus quod ab hiis quorura interest, de antiqua consuetudine de communitate civium quidam probi et prudentes 1 . @. oben ®. Lui. 2. Ou. II @. 385 9(rt. 43 : quod quidem cum temporibus Engilberti epi- scopi bone memorie committeretur, ipse obtinuit, id ipsam rejici atque tanquam inicitum reprobari. 3. ^onbiei^ergleti^ung beeilt. 43 mit bem t>oraudgegangenen ^rt. 42, mh äftc fiäf auf bie Offictalen bei ^. begießt, bctoeidt bag biefe unb ber 92at^ nid{^t ibentif^ fein tonnten. 2)adfelbe jetgt ein ^efcbtug t)om 3* 1297, an melc^em ant!^ bie Ofpcialen ber ^. mit ben ©c^öffen unb (Sonfnln Zfftii nabmen, toeit es ftäf um bie Uebertretung eined @tatutö über ^einberfauf t^anbelte, Du. III no. 441 : quod domini judices, scabini, offieialea de ficherzecheit qui offieia sua deser- vieruntf et consnüs civitatis Colon, cori- cordaverunt et statuerunt : unterzeichnet finb 2 magistri civium, barunter ein mi- les, IG scabini, barunter 4 milites, 16 offlciales , barunter ebenfalls 4 milites, 8 consules civitatis^ unter i^n^n ein m\- les, LX fiti^mtint ^nCeltniig. ttsdunii pößdüüt ad cönßüiam eivitalds. ®te i^eti^en z^ignt,' ba^ ifcu^ attet ®en>o\fnSft\t rcc^tf^cnc unb »crftänbtge «SÖütget jum 3lat^. bec ©tabtflcj^tt »erben. Offenfedt finb bifcfe ®ottc jc^r öovfid^g unb, mie H f^citit, mit abfielt ^»eibentig gfewä^ft. ®er rigentUd^e SBef d^tpctbc^ )mnlt be9 (^jMfci^f^ ift faum beruht; gegtn t^ne alte ©emc^Al^eit mon«4 <^Ac^ ^^ @^bi^^^t fet^ afigefe^ bürget in Angelegenheiten bet ©tabt ju JRatll^e jogen, l^tte berf ette fici^er nid^t« einjnttjenben. SSiet mel^ um« ben bon ben Äürgeni gewählten ftänbtgen dtütf^ l^anbette t» f^ ie^. 5)ie ©orte ber ber fd^on ei» ftänbtger «Mar U @o biet ift aber bod^ beurtid^, ba^ ^ler nidjit bon bcr 9iid^erjcd^e unb einem aßein au« biefer ju »äl^enben Äat^ bte Siebe ift. Commu- nitas civium fann nid^t aU fd^ted^tl^in gfeid^bebeutenb mit btefer ob» gefd^Ioffenen unb mit bcfonbeten Sefugniffen auögeftatteten (Sor})oratton ber @To§bfirger genommen »erben ^ : ber äiu^brudt »irb in bem 'tft>ppzU ten @tnne gebrauo{ttion in assumi betonen: 'tonnen gum 9lat(^ (^ i n j u gcgogen »er- ben', fo bag bie d^at^^männer nur a(d ein 3ufa^ ju bem fdfion bcjle^^enben ^at^, nämli^ bem ber (^(^öffen, ^ngugetom» men mären: allein e9 ^anbclt fid^ an biefer ©teUe mit mdfxd^i auf bie ^e« Mwerbe (Sonrab« gerabe um ben 9{atl^ jelbp unb beffen (^ri^tung unb ^a\)i ; bgl. für assumere = (^ineinmöf^lett on 1291 in Cod. Rheno-MoseU. II (S. 48 t: due partes militum et ministerialium, tertia vero de numero civium et scabi- iiorum assumentur^ too bon ber ^a\)i bed ^tabtrat^S bie 9tebe ifi. 2. @o freili(j^ erflärt Lambert @. :i21 bie communitas mit fünftU(J^er Slu^bcu« tung anberer ©teilen. 3. @. bie ®cn3ci«peUen oben ^. xxv %. 6 unb toeitcr unten. 4. Ou. II @. 393 2(rt. 23. %n6f bei ber9{e(!^enf(^aftdablcgnng. biermal im 3a(^r, fotten 12 @(^öffen, 12 SWeiflev bcr ^rüberfd^aften unb 12 anbere ^Bürger autoefenb fein. ärmtg['Xbi\^üU\n^4 ULI nbö^tetibe ©etneinbe md^t ald Detfd^iebeii )»on benJBütgevttoffen /|u bettlen ift mcl^e «in fcer Sommiffion mtteten fein feüteiii - i S)et gut ©tab^rcgietung ewäl^fte SRot^lPat a(fo ciwcmiie 3n^itu* tion bed 13. 3a^]^nbeTt6; ate f^Id^e nnrb ef , tote bon^rgbr^oftrab» fo in n)e(cl^ein neben ben ©efci^Icd^tern aud^ bie ©emeinbe, f ei ed in ©irfüd^ffeit ober aud^ nur bem 9ianien md), fid^ repräfentirt fanb. Unb »ie mare e« in ber Z^t ju begreifen, ba§ ^rjb. @onrab, ai^ er ben ©emaUftreid^ gegen bie®efd^(e(^ ter 1259 au^fü^rte, »ürgermeifter unb ©Söffen abfegte unb bie ©d^äf* fenftül^k jumeift mit$anbtt)erfern mieberbefeftte, bog er fid^ b^bei gerabe ber fionfuln bebienen tonnte, meld^ie nebft ben S3rfibcrfd^aften unb ber ©cmeinbe al« änttäger berfelben bor feinem ©erid^t auftraten 2, toenn man fid^ unter i^nen fe(bft nur u^ieber einen ^udfd^u§ aud ber Stid^er« jed^e ober einen Statl^ ber ©efd^ted^ter borfteüen foüte? 1)a6bietme^r aud^ anbere Sürger au« ber ©emeinbe in ben 9?at^ ber @tabt gew>ä^(t toer* benjonnten, ergiebt fid^ aud einer anberen Urtunbe Sonrabd bon bem* felben3a^r, toorin er bie Uebertreter feiner barin enthaltenen SSerorbnun^ gen mit 3ludfd^Iie6ung au« bem 9?at^ ber ®tabt bebrol^t, unb jtoar fo* roo^t bie ©d^Bffen unb ©d^öffenbrüber , Officiaten ber iRid^erjed^e unb ber Sird^fpiele, afö aud^ t>ie Bürger geringeren ©tanbed in ben 3önften unb auger benfelben 3. 1. Urf. bed (Sigb. gviebrit^ III am 1375, 2ac. III no. 769: 'ad bat tan aU berd f^xccmtn is, tan ber qit bat ber rait eirpe t}uubeu rnart'. 2. Urf. »Ott 1259, 5(pril 17, Ou. II 110. «^94 ^. 410: Petebant instanter consuUs, frateroitates, populiis commu- Ditatis et generaliter tota universitas ci- vium predictorum, ut eis justitiam de premissis debitam faeere dignaremur. 3. Url. ^. 1259, 2Rai 7, ebenb. no. 39ti ^. 416: similitei civia inferioris ordinie privabitur fraternitate, si ha- buerit, — nee ad civitatis consüium uUo unquam tempore assumetur. Lambert II ^. 330 tDcnbet ein, bted feien nur ^udna^mejiuftänbe n>&^renb ber furgen S)auer ber 2)emo!ratie, meU^e (Sr)b. (Son< li^JXII %U^tmt'mc ©mltftuiig. «nfana ©0 nad^ bft «udfage be« €1^8. Contob bet juctff unter ©tjb. @n* «at^«. gclbctt entd^tetc ©tobttatl^ »tefccr obgcfc^afft trorbeittoot , fo !onnl>er anfftnfl bc^fetbeii al« f in:ü)aucrribc 3nfWtnttwi itld^t fräßet ate ht bie^tit be« Qxsff). C)etnrtd^ iwnaWatcnatf (1225—1238); bc^ uitmtffcIWrcn SSerginger« öim ßimifab, gefegt tpctben. Utib obtt>o]^t festerer bcffen bcrfaffung^mä^gc ejtftcni no^ im 3. 1258 bcfttttt, fo bcHbelfrtt bcti^ ftü^fte Ufhinben fionrab«/ ba^ er fet8ft il^tt »otl^er anerfahnt utib feine 3)?it»>r!un9 in ättfptttd^ gctronmrcn i^af. ©ö geftattete er int 3. 12'42 ben bürgern bon Söta> niti bie bon il^ntn betfi^tod^^ne ®ümtt!C ®efee« für bie ^fKebcrret^ung ber Zffütmt nnb aWaucrn bon S>cuft önftuBringen, eine Auflage gu ma6ftn mä} SSerorbnutig ber ©d^Sffen nnb be$ 9}at^^ unb «nberer berfiänbiger Sfirgcr ^ Utib in einet Urfunbc \>tn 1252 befolgt berfelbe beit 9?ici^ctn, ©ütgermetftern, ©d^öffen nnb aflen JRoti^* mätmern (coiisulibus universis Colon.) bie ^Vi\i tDerfern einfette, nic^t aber, bag er bie befle^enbe 9lat^dtoerfaffung toerSnberte, nnb tt>ad ferner ben ^atricifc^en 9tatb an» ge^t, fo mirb toon biefem meitcr bie SJebe fein. 1. Ou. II @. 229: ut juxta ordi- nationem sGabinoram et eonsilH ac alio- mm discietoram civiam yel majeris par- tis eomndem dietam pecnniam dispo- naRt colUgendam , pront eis competen- tiiis et decentlüs videbitur expedire. 2. @benb. no. 308. 3. Cu. II no. 343. 344. 359. 360. 4. Ou. II no. 365. ©i«»eilen »irb au^ nod^ bie afte gormel : jodices, sca- bini et cives Colon, o^nc 9{ä(fftd^t auf bie )}eranberte 9{egierungdt>erfaffung ge^ brandtit, fo %, SB. im ^ofiM^ptaä^ toon 1265, ?ac. n no. 550 im Einfang, too weiterhin aud^ btog cives Oolonienses im aügemeinen für bte Sfirgerfd^ nnb @tabtregiernng flc^^t, g. ©.- @. 318: ar- cbiepiscoptis snstineat, qnod cives Co- lonierues assisiam statuant, diminoant vel augmentent pro velle suo. 5. 3^ mad^c ^icr auf bie intereffantc Urf.toon 1283 anfmerffam, wci^t ^erlo in ?liebcrr^;cin. «nn. ^. 24 @. 3öO mit« getbeitt ^at. ^arin machen judices, sca- bini, consilium et cives universi Col. befannt, baß fie jwei llcjtd ber früheren ©robl^afle auf bem Sdtmarft (ediflciomm cnm areis que quondam vocabantnr broithalle jacencinm in foro veteri) an ben 8Jitter SWatIbia« toon ©bieget (Äffatbie 3t»ei4e WitfftHm^. LXtll ' 't ^efe^ fidf 6d(b atO^ tct^ aSer^äftntf be^ erj6(f(i(fdfßd^n SSogtd unJ? ©tabtrid^mjttt ©taMtcgicrmig burt^ ba« Smpotlottttnett be« fff6« ftönbigen @tabrtfl*^«üiiber*e/ bcweifcn bte SBct^ögcy weft^fe bte Sbetbö^te 3iutgeif,unb ©erwarb 1263 »nb 128& mit ber te 3^^ bott 15 SRi^t^ännern teor im 14. 3a|rl^unbert bie JRegeC fär ben engen jf>Ätricifc|«n Statl^ — consilium artum — neben loelci^em ein »ettet — consilium amplum i>ber generale — an« ben Äitiä^fpielen beftanb, Unb fo xo\tp>^ mif in ben 9tatl|«berjeiei^mffen bet eben ermähnte diat^ bon 1305 f^n ate enger 9tat^ auf gefö^rt^. ö« fragt fi^ nu« , feit »ann bie 5Rat^«berfaff ung be« engen unb »eiten ^iatif^, »efd^e in bem äfteftcn nod^ bcrl^anbenen 6ibb«^ öon 1321 ate beftel^enbe Sinrid^tung borau^gefefet mirb ^ juerft eingefül^rt »orben dieto de speculo railiti) leerlauft \fahm, um bie Stimme junr ^u \>i» ^taht- grabend p loenoenben. 1. @. oben @. XXXVIII. 2. ?ctc. II no. 557 : lidem vero ci- ves statueruat ipsi demino archiepiscopo XIII cives, qui sunt conaüivm civitatis , fldejQssores. 3. Xin. III Bo. 441. ^an ifl ntc^t befugt, mit llambert @. 315, ^kraud }u idfU^m, bag gur ßeit im ganzen nur 8 (&»vMn »aren, benn ed tonnten an(!^ 00a ben t>0r^ei: aenannten (S(!^9ffen unb Offtctalen ein X^ett ^um 9tatb gehören ; no^ aud^ mit (Snnen l @. 635 ftn^u» iK^en, bag fämmtli(!^e 16 Officialen (»orum Ri(^ aud^ fammtUc^e 16 @c^Bf« fen?) jugtcid^igonfutn getoefen feien unb jo im gan^n 24 Sonfnin I^erau^^nred^' nen. 4. (Sbenb. no. 442, in bemfelben Wlcnat gebruar 1297 »ie no. 441 aM- gefleUt. 5. (Sbenb. no. 528: promiserunt (nSm(i4 bie (Sonfuln) ttna cmn Johanne Overstolt de Lintgassen et Johanne de Kusine, magistris nostris redditunm, MarslUo dicto Grin scabine et Rkholfo dieto Hirtzeliny magistris' nostris eivinm. qui ipsis adfaaerent in hac parte etc. 6. Ou. I @. 77 ^icr gtt)or al« 9totb ton 1304, aber nrit ben gleichen Flamen tok inberUrf. ton 1305. 7. Ou. I @. 1-15. LXIV ^flgememe (SinUttung. ift, unb ob fie nid^t üieücid^t fd^on bic urf^)rüng(iei^c im 13. Sal^tl^utibert tt)ar? ©cgcn bicfc üKögtid^fcit bzxm^t möfi^ , tag bct 9tat]^ bi« bol^tn immer nur al« einer, unb neben bem ^jatvicifc^en ^ati) t)on 1 5 SDiitgüe* bern fein anbcrer größerer ®emeinberat^ erfd^eint. 5Denn antS) fpäter im 14. Sa^rl^unbert ift ber JRatl^, tt)o er ate ®efd^Iu| faffenb unb ^anbetnb, aU ftäbtifd^e Obrtgfeit unb SSertretung ber Sürgerfd^aft auftritt, immer nur einer unb gwar ber regierenbe 9?at^ ber ©efd^Ied^ter K 'Der n^eite 9iat^, tpeld^er au« ben Äir^fpielen ber ©tabt getpä^It tt)urbe, ober ber ® emeinberat^ , wie tt)ir i^n tt)ol^t im Unterfc^ieb t)on bem patrtcifd^en nennen bürfen, l^atte, tt)iett)ir nod^näl^er feigen »erben, bi« jum Sßeber* aufftanb im 3. 1370 nur eine untcrgeorbnete ©tcttung unb tt)urbc bloß in befonbereu gälten, tt)o man bie 3uftimmung ber »eiteren ©emcinbc für erforberlid^ l^ielt, t)on bem engen 9tatl^ 'geboten' ober einberufen. >Daß nun ein bcrartiger ©emeinberat^ fc^on bon äLnfang an, fei e« in SSerbinbung mit bem ^)atricifd^en 9tat^, fei e« neben biefem, beftanben ffahe, finb toir nad^ ben oben angeführten Semei^fteüen au« bem ©d^ieb«:^ \pxn^ unb ber Urfunbe 6rgb. ßonrab« t)on 1259 anjune^men genöt^tgt, au« tt)e(d^en eine gett)iffe ©et^eitigung aud^ anberer SürgerMaffen afe ber ^^atricifd^en an bem ^atS) ber ©tabt ^erborgel^t^. Unb tt>enn (Srjb. ßonrab in ber anberen Urtunbe ijon 1259, toorin er bie äbfe^ung t)on SSürgermeifter unb ©d^öffen oerfünbigt, bon einer SKel^r^eit ber Statine — consilia civitatis — fprid^t, fo ift man bälget too^l bered^tigt , bie« auf bie boppetteStepräfentation ber SSfirgerf d^af t im engen unb im toeitea "SiaÜ) ju begießen 3. "Jinr fo laffen fid^ bie anfd^einenb »iberf^jred^enbca eingaben au« biefer ^dt über ben 9tat]^ ijon 6öln bereinigen. 1. gortbaucrnb ifl ber getrö^nlid^e Xitel ber Obiigfcit : '9Sir rigt^^erc, f(^ef^ fencn inbc ber roit ber pebc toonÄolne', mie g. 53. bei SSeilei^^ung bc« SubenWu^» fcrief« 1327 (Du. IV no. 134 unb 135), bei ber ^udfö^nung bed (Srjb. ^einrid^ mit ben Tigt^crcn. ben f(^e^enen , bem roibe inb ben gemeinen un[en bürgeren ban Äolne' 1328 (ebenb. no. 146 ©.436 togl. @. 168); in Urf. toon 1334 (ebenb. no. 205) n.Hrb ber ^at\) bon (£öln ju aKeijlern unb ^rotoiforen be« §o«^itaI8 Sppertüalb öon bem 53ruber be« Stifter« erforen, fiti^er nur ber enge Sflat^. 2. @. oben @. lx unb @. lxi ^nm. 3. @o nimmt antif Snnen, ®e» fd?i(^te I @. 633 im ©inblidt auf bie citirte urfunblid^e @teKc: — si scabi- nus vel frater scabinornm seu offl- cialis de richerzegheide , vel etiam of* flcialis parochtarum fuerit — ab offlci(> suo quod tenetj cadet nee ad hoc offl^ ciiim neque ad consilium civitatis ullc^ modo reaurget, similiter civis inferioris ordinis — nee ad civitatis consilium uUo unquam tempore assumetur, — an, ba§ *im consilium civitatis fotOOl^I SRitglie« ber ber9li(j^erie(!^e ki^ie Officialen beri^ur« l^äüfer Ja6en^ mobei er nur o^ne @runb bie gtei(^fott« genannten cives inferioris ordinis übcige^t. 3. du. II no. 394 @. 411 : ne de premissis ofiiciis de cetero se intromit- tant vel consiUis civitatis audeant In- teresse. 3)ie 3>nterpretation ber ©teile fann aUerbtngd jn^eifel^aft erfc^inen, n>eil aox\)tv autif bon Ulis, qui pie- beum in parrochiis consilium et regi- Btoeite Slbt^eilung. LXV ©te ©Söffen, bic Süd^etjcd^ unb bcr IRatl^ bcr ©tobt tporcn bic (SotppoTationen, fi>eld^ im 9iamen ber gefammten Sürgerfd^ft bte ©tabt^ regierung im ®er^t unb in ber äSertt)a(tung bifbeten. ^oäf bie @tabt, »ie bic gcfommtc SSütgcrf d^af t , tt>aren fctbft crft au6 ber äMf^w^J"^"* faffung ber 3l(tftabt mit i^ren ^rc^)>te(en unb äSorftäbten ju einem ©aujen ertoaiä^feu, luib biefe i^re urf|)rünglid^n ©eftanbt^eile führten, U)ic lebenbige ©lieber eine6 organifc^en ©anjen, tl^r politifd^e^ Seben in eigent^iimli^er aSerfaffung unb fetbftänbiger SSerttjaitung fort; onbe»^ rerfeitd beftanben ober bilbeten fi^ neben ber {Rid^eriec^e , ate ber ober* ften ©rüberfd^aft, eine SReil^e t)on anberen SSrüberfd^aften unb ®eno[fen* fd^aften für getpcrblid^e, »trt^fd^aftlid^e oDer retigiöje ^xozdt, in meldten bie toerfd^iebenen Ä(a[fen ber Siirgerfd^aft fid^ Don einanber abfonberten, unb tebe einjetne fid^ für fid^ }ufammen fc^tog. ^ir betrachten bemnad^ im folgenben juerft bie potitifd^e mie bie ®eri^tdberfaffung ber ©onber* gemeuiben in ^ird^{:))ie(en unb SSorftäbten, fobann ba^ übrige ©enoffen^ fd^ft^toefen ber ©ürger. 3n bem ©d^ieb^f ^>rud^ bon 1 258 , au^ »etdjiem »ir ^au})tf äd^tid^ äit«« biefiemitnit ber ®tabtt)erf affung um bieSDtitte be« Sal^rl^unbert^ fd^Spfen, u.«ur:: jinb bie *©urgerid^te' ermäl^nt, toetd^e in ben Äird^f|)iei[^äufern (domus®*" *** parochialesj gel^alten tourben. J)iefe Sird^f piel^äuf er , berfd^ieben bon bem ©ürger^aufe bcr ©tabt (domus civium) , l^i^en aud^ ^äufer ber %ntCetttc (domus officialium) ; t)on ben 9lmtleuten (officiati, officiales) iibcr ift gefogt, ba| fie in ben cinjelnen Pfarreien mäf alter ©emol^n* l^cit gett)äl^It tt>ürben ^ erjbifc^of (Sonrab befc^rterte fid^ über bie ^ar* oc^iatgerid^te , »egen Ueberfc^rcitung il^rer ^ompttmi, ipcfd^c bod^ in ©treitfa^en nur auf ben SBertl^ bon 5 ©d^itltngen unb barunter be^ fd^ränlt fei (ärt. 18), ferner über bie ju gro^e Slnja^I ber Dfficialcn in ben cinjetncn ^aroc^ien (3lrt. 27) 2, unb über bie ungebührlichen gorbe* rungen bon ©eiten ber Slmttcute unb ©d^iJffcn bei Ausfertigung bon Ur* men hactenus optinebant, bic Äebe ifl, S(rt. 1 unb 2 : Similiter dicimus de aliis fo ba| unter ben consilia civitatis bie offlciatis, quod ab antiqua consuetudine »ät^c bcr ^aro^ictt bcrflanbcn tocrbcn in parrocÄiw o/'/Iciati eliguntur, qui que- Wnnten, oftein bie letzteren bepanbcn au« dam ibi judicaveruat et judicant secun- bcn officiati 'ber ^aroc^ien unb flltb ba- dum ejus formam, quod hurgeriethe vul- fftx in bcrfciben @tefle aU offlcia bejet^* gariter appeUatury quorum electionem uet: de cetero offlciorum ipsorum regi- sine precio et pacto dicimuf debere fleri. mine ßint carentia; jle tonnten nit^t con- 2. Item quod in qualibet parrochia silia civitatis feigen. Coloniensi sunt plures officiales quam 1. du. II @.382 'äxt 18; @. 383 esse debeant et quam consueverunt ab «rt. 27; @. 384 %xt. 32. raci^en, befttmraten, ba^ fold^e ol^ne SSefted^ung ftattfinben foüe^ äfö ber ©rjbifd^of im folgenben Sal^r mit ®ett)ölt gegen bic ®e* fd^ted^tcr etnfc^ritt, bieäKünjer, ©ürgermeifter nnb ©d^öffen öfefefete, tta^ er jugleic^ bie fd^on crtpä^nte SSerfügung, ba| toic bie @d^5ff enbrüber unb bic SSorftcl^cr Der 9itd^erjcd^c, f o auäf bic njcld^e bi^^er gu ben 9?ät^cn ber ^farrgemeinben gcl^örten^, faüö fic fid^ fd^Ied^t bcrl^alten l^ätten, it;re Slemtcr bertieren unb fortan tpcber an btefcn , noc^ an ben JRStl^en ber ®tabt üE^ctt nehmen foüten ^, SBa6 nun ba^ SSer^ältnt^ ber ©onbergemeinben in ben Äird^fpiclen ju ber ©efammtgcmcinbe ber Sürger betrifft, fo erfennt man fogleid^ bie ?[na(ogic, »eld^c jtpifd^en ben Sird^fpiel^äufcrn ober 3lmtleute]^äufern unb bem^aufe ber Sürger, jwifdben ben nieberen Surgerid^ten unb bem ®d^5ffengerid^t ber ®tabt, jtDifd^en ben Slmtleuten ber Sird^fj>te(c unb ben 5lmt(euten ber 9tid^erjed^e beftanb^. 9iad^ ßtafen'^ 'Sölnifd^er ©d^rcin^praji«* ää^Itc man in ber 9llt* ftabt bon Söln fieben *®ebur^äufer' ober '2lmtteutel^aufer', nämlid^ bie Don ®t. ^cter, Solumba, Sllban, l^oarentiu«, äWartin, ©tigiben unb apoftetn*. ^ierju tamen burd^ mehrmalige @tabtertt)citcrung bi« ju ainfang be« 13. 3a]^rl^unbert« bie nörblid^c SSorftobt Siieberid^ unb bie fübtid^e Dur^burg, toeld^e beibe ©onbergemeinben blieben ^, ferner eine 9lnja]^t bon 3lu§enftiftern unb ipöfen, @t, ^antateon, ®t. SDiauritiu«, ®t. ®ereon, @t. iSl^rifto^))^, ®t. ßunibert, mit i^rcn befonbercn ©d^ei* neu unb (Serid^t^bejirfen. Ueber ba^ SSerl^ältni^ einer fotd^en Slugengemeinbe bor il^rcr SScr*» einigung mit ber @tabt giebt ertoünfd^ten 5tuffd^(u§ eine Urfunbe Srjb. 1 . on ber irrigen ^orau^fe^ung au9, bag bie Äir(orau9 n^eitere unrid^tige @(i^(üffe gejpgen tt>erben : bie Äir*f|)iele unb ^urgeric^te ge^Brten bielme^r gum größeren X^eik ber «Itflabt fclb^ an. 5. ^Katt^eid (Skfen, @rfle ©rünbe ber (Sölnifd^en ^c^reind^rajri^ mit WlU' flern u. f. id. 1782. @. 36 ff. 6. Our^burg, au^Oirburc^, ^r9« burg/^irdberg, ifi glel(!^bebeutenb mit Oberftabt, mie 9iicberic^> mit S'iiebcrfiabt. ®ie gleite Unterfd^eibung bon ilRittel'^ flabt , Oberjlabt (Oüir« * ober aiireburg) unb 9{ieberburg finbet fi^ in ^o^parb, 53onner 3a^rb. ^. 50 u. 51 ©op^crb, ba9 rl$m. ^ontobrica )9on (Sitefhr, unb baju 'Stabt^jfan Xaf. 1. Btoeite Kbtl^eilung. LXVII ätnolb« II 3* 1154 \ tporin btefct ju ©unften bct Sinttjo^nct t)on ®t. ^antatcon (habitatores villae s. Pantaleonis) entfd^tcb, ba^ fie, fo lange fic nod^ nid^t burd^ SBaü unb SWöuetn mit ber ©tabt bereinigt feien, tt)ie bi^^ct frei fein f otlten Don bent 3^0 nnb allen ©tenetn ber ®ürger (civilium coUectarum) ; mürben fie aber fünftig in bie ©tabt aufgenommen, fo foüten fie aud^ ju bem gemeinen 9te(i^t ber Sürger ber- pflid^tet fein ^, ebenfo tt)ie bicjenigen t)on it;nen , toeld^e fd^on jur ^tit SBol^nung nnb (Sigentl^itm innerhalb ber ©tabtmauern l^attcn. Die in' bie ©tabt unb ba^ gemeine 9ted^t ber Sürger aufgenommene Sinjelgemeinbe betoa^rte aud^ fpäter, fo toeit mögtid^, i^re l^ergebrad^ten ^täftt, ©emeinbeberfaffung unb Autonomie unb gab nur not^gebrungen i^ren ©onberbefi^ an bie ©efammtl^eit ber Sürger ober bie ©tabt auf 3. üßan lann felbft in ©ejug auf bie 9lltftabt im ä^cif^l barüber fein, ob nid^t bie JCl^eilgemeinben ber ^arod^ien früher beftanben ^aben , aU bie ©efammtgemeinbe ober Sürgerfd^aft ber ©tabt. 9D?and&e« toei^t bar^^ auf l^in, bag tefetere erft jiemlid^ f^^ät burc^ ben ßwföwimentritt ber t)er* fdf^iebenen Äird^fpietegemeinben ertt)ad^fen ift. 1)ie bebeutfamc 5Kad^rid^t t)on einer conjuratio pro libertate im 3, 1112, bie tt)ir ate eine ge^ fc^morene Sinigung ber Sürger er!lärt ^aben *, Vx^t fid^ fe^r ttjol^l ^ier== Quf beiiel^en. Da« SSürgerl^au« mitten im 3ubenbiertel (domus civium inter Judeos sita) im 3. 11 49 ftammt fd^tt)erlid^ au« alter ^dt l^er. 9io^ im 3. 1 174 bei aSerpfänbung ber aWünägefälle unb 35ae tie^ erjb. ^]^ili})p ben SSertrag verbürgen burd^ bie antoefenben Sblen, SWinifteria* Icn unb magistri parochiarum pro universis civibus unb beurfunbeu burd^ scabini et magistratus urbis pro universis civibus ^. Die SSor- fte^er ber Äird^f|)iele alfo mad^ten mit ben ©d^öffen jufammen bie SSer* tretung ber gefammten ©ürgerfd^aft au«. 511« urf^^rünglid^e (Sinigung«* jjunite ber ©tabt unb ber 33ürgerfd^aft »)arcn ba« (Srafengerid^t unb ba« ©c^öffencoüegium gegeben ; außerbem beruhte bie Slutonomie ber ©ürger junäd^ft auf ben einjetnen Sird^f^)iel«gemeinben , »eld^e fid^ toeiterl^in ju einer ^}olitifd^en ©efammtgemeinbe ber Sürger jufammenfd^loffen. Da« Dafein ber tefeteren ift burd^ bie ©rtoSl^nung be« Sürgerl^aufe« unb 1. Ou. I @. 542 no. 67. 2. ^n @egen{a|^ jit bem jus com- mune civium bUbet ba« Ocmcinbercd^t, iDel^ed borget ald jus viciniae be}ei(i^^ m ift. 3. (Sin öcif^iel bicfer 9lrt entlj< ber SSertrag jwif^cn Srjb. W^üpP nnb ben »ürgcm »on (£81n im 3. 1180, toorin unter aoberejn befttmmt ifl (Ou. I @. 583) : Adjectum est autem, ut edi- flcia quae in veteri foro parrochiani s. Martini et parrochiani s. Brigidae et iUi de Ouersburg absque jure heredita- rio hactenus tenuerunt, .universitati ci- vium bereditario jure possidenda con- ferrent. 4. S5b. I @. XXVII. 5. Ou. I no. 85 @. 570. Lxvin Slttgememe (Smiettung. bc« ©tabtficgctö in bcr ftäbtifc^en Urlunbe bon 1149 bejcugt^ tote bie Untctotbnung ber Strd^fpieteborftänbc unb bcr ®ctt)cr6gcno[fcnfd^aften unter btefclbe burd^ eine obrigfeitüd^e SScrorbnung bon 1159, morin Rectores, judices ei totus populus sanctae Coloniae um be^ ge* meinen Seften mitlen beftimmten , ba^ in aüen SSrüberfd^af ten unb ®e* rid^t^ämtern binnen ben näd^ften 10 3a^ren fein neuer üßeiftcr ober Slmtmann ernannt tocrben fottte 2. 15ic SSerfaffung ber ©onbergemeinben in ben Sird^ft>ielen ber Wi- [tabt f 0 tt)ie in ben früheren SSorftäbten , bereu Senntnig wir au« ben @d^rein«ur!unben unb Statuten fd^öj)fen ^, jeigt bei einer gemiffen Ueber^ einftimmung in ben ©runbxügen bod^ aud^ lieber mcfentlid^ 3Serfc^ie^ ben^eiten, befonber« bei benjenigen ©cmeinbcn, meldte gegenüber bem ©tabtgerid^t unb ber ®e[ammtobrig!eit größere ©elbftänbigfeit ate anbere bewahrten. Da« lefetere ift namentlid^ ber gaü in ben alten SSorftäbten 5Kieberic^ auf ber 5Rorbfeite, unb Our«burg (3lir«berg, 3lir«bad^) auf ber ®übfeiteber3Utftabt4. ridl um» ^^^ ^^^ l^ergebrad^ten 9ted^t, »eld^e« in bem älteren 2Bei«tl^um our«^ bon 5Kieberid^ au« bem 12. Oal^rl^unbert befd^rieben ift, l^ielten bort ber "'^^* ®raf unb ber S3ogt ber ^arod^ie bie brei orbentlid^en ©erid^te ab , in meldten 12 Senatoren, b. i. ©d^öffen, nad^ ^ufforberung burd^ ben ©rjbifd^of ober beffen ©oten, 9ted^t über ©rbe fprad^en, unb bei meldten Ä(agen ber (Singefeffenen (civium nostrorum) gegen anbere (de cive suo) bor ben aJfeiftern, ben ©d^öffen unb 5Rid^tem be« tird^f<)iel« (co- ram magistris civium et senatoribus et judieibus nostris) anju- bringen waren. 9Ber fid^ bem ©erid^t entgie^t, toirb at« Ungel^orfamer au« bem öürgerbergeid^ni^ geftrid^en unb au« bcr ©cmcinfd^aft au«ge* f 1. @. oben @. xLiv, 2. ClU. 1 no. 73 @. 550. Nos ita- que utilitati universorum pie consulen- tes communiter per totam sacrosanctam Coloniam statuimas, ut in cunctis fra- ternitatibiis aut offlciis, quae dvilem re- spiciunt justitiam (o^^ne 3^^^^'^ P^b bie 53urgeri(l^te ju tocrjlc^cn) in X annis ne- mo magister (55orpc^>er ber ©rüberft^af«' ten) aut offlcialis homo (Amtleute ber ©ur^äufer) mutetnr, innovetur aut ali- quo modo substituatur. ^iif bie Ueber>^ tretung n>irb nöt^igenjaUd bie Strafe bed ©annd unb eine ©elbbuge Mon 10 Maxi fleje^t. 2)er ^votd ber SScrorbnung ifl nt(!^t ct^6fiü6f. 3. 3)ie ]äfon cit. @(ä^rift toon SW. diu' \m, (S0(ni{^e@c^reind:|)ra;:td, giebt 9u9' /(üge aud ben . angehören, finb ab-f gebrudt in Cu. 1, ©eri^^te unb@c^reinej @. 178-302. 4. !Die Statuten ber ?5arod6ie 9iiel x\6f finben fi(S) abgebrudtt in CueQen @. 223. 224 m^ bem gnerfl toon (Slafen i)eriJffentn^ten Sejrt, aWaterialk gur getfUid^en unb tt>tUüti}m (^tat^ bed nieberr^eintfdtien unb mefifätifc trei(e« 1 @. 492 unb 505; tromif Duetten ©b. II ^ortrort @. x eine m t)on Berichtigungen nati} bem tDf aufgefunbenen Original ^in^iugefUgt @nnen {e^t bie ^anbf^rift ber ät Statuten in \>a9 (Snbe bed 12., b| f:|>äteren in bad 1 4. 3a^r^. I 3»ettc «btlS^cUmig. LXDC fielen (de carta civium et communione nostra repudiabitur) . !E)ie SBal^I tcr SKcifter unb bet SSicare bct 9ttd^tet fotl in ber orbentüd^cn (äetid^t^fifeung mit 3wpttninung ber 3)?eifter unb Sürgcr gcfd^c^cn K 9leue unb abtoeid^enbe Scftintmungen entl^alten bic fpätercn ®ta* tuten au^ bem 14. Qal^r^unbcrt. ®tatt ber 3Keiftct finb l^ier neben ®raf, SSogt unb 12 ©d^öffen bie 5lnitleute bev ^arod^ie genannt 2. Die* fen adein ftel^t e^ ju, ba^ Slmtleutel^au« (domus offieiatorum) jur 5tb* Haltung be« ©erid^t« ju öffnen ; fie l^aben bie ©d^öffenau^fprüc^e nie-- berjufc^reiben unb int @d&rein ju betpa^ren; [teilen aud^, menn e« ber* (angt mirb , urfunbttd^e^ B^wgniß barüber au^ ; bor i^nen gefd^ie^t ber 3Serfauf unb bie 5luf (affung t)on ^m^ unb Srbc , wobei für bie ©eftäti* gung unter (Srafenbann, toenn fie bertangt toirb, nod^ eine befonbere ©ebü^r ju entrid^ten ift^. üßit 9ted^t l^at fd^on Slafen bemerft, ba^ bie fpäteren Statuten be« ?iieberid^, mit ben früfjeren berglic^en, auf eine SSeränbcrung ber ®e* meinbet>erfaffung fd^Iiegen (äffen ^. ÜDemnad^ fc^eint erft fpäter an bie ©tette ber getoä^tten a)?eifter ober SSorfte^er ber®emeinbe bie gefd^toffene ariftofratifd^e ßor^jor^tion ber 3lmtleute (officiati) getreten ju fein, gleichwie au^ ber ©efammtl^eit ber ©rogbürger ber ©tabt bte patricifd^e Korporation ber 3?id^erjed^e ^erborging. Unb tt)ir bürfen mit SBa^r«' Jc^^einlid^feit annehmen, ba| bie gteid^e SSeränberung, toie in ber *i|Jarod^ie Stiebjerid^ \o aud^ in ben übrigen Sird^fpiefen ftattgefunben ^at, mofür al« ©ctoei^ bienen fanrr, baß nod& in ber angeführten Ur!unbe ßrjb. ^^ilipp^ bon 1 1 74 bie SBeifter ber Sird^fpiete (magistri parochiarum) im Flamen ber ganjen ©ürgerfc^aft fid^ berbürgten, mä^renb im ©d^iebö^ fprud^ bon 1 258 nid^t me^r bon biefen , f onbern bon ben 3lmtleuten ber öutgcrtd^te unb in ber Urfunbe Srjb.Sonrab« bon 1259 gteid^faü« bon tenen, meldte bie ©emeinberät^c in ben ^ird^fpielen bitbeten, bie 9tebe ift ^. Unxtpeifetl^aft erftredte fic^ bie 3uri^biction be« ©urggrafen, be« 1 . Si qnandoqae magister eligendus est, quod quidem flet legali placito, vel si opus nobis fuerit ministro, coiisensu magistrorum et civium eliguntur. 2Öer unter bcm minister ju t>crfte^cn ip, er* giebt jtt^ au« ber anbercn ©tettc : si au- tem ministri nostri, vicarii scilicet eo- rum, nämüd^ beö ©rafen unb be« 5Bogt«, t)on benen unmittelbar bor^er bte 9^ebe toar. 2. Ad declarandum jura et leges co- mitis, advocati, senatorum, scilicet duo- decim scabinorum, et offieiatorum pa- rochie de Niderig statutum est. 3. Et quicunque habet necesse de banno comitis dabit pro jure banni qua- tuor denarios, ita si est domus integra (magna) 15. i. ein ganjer ^of mit So^n» gebäuben unb @runt»püdcn. 35gl. ben @(^ieb8fprudfi über bie Siedete ber 3lmt* leute unb @d?öffen be« 9iieberi(^ in Ur!. 3. 1344, Ou. IV no. 273. 4. 2«atcrialien a. a. £). @. 503. 5. Magi^tri, 9Kciper, feigen bann al- lerbing« auc^> bie bon ben 3lmtleutcn ge* lüä^ltcn SBorpe^er ober Sorfifecnben, j. u. LXX ungemeine (SinUititng. crjbtfd^öffid^n SSogt« unb bc^ ©d^öffencotlcgium^ bcr ©tabt anäf üBcr ba« Äird^f^)icf 5Riebctt^. 'Die rid^tcrlid^c S^tigfett bc^ »urggrafen tocnigften« ift burd^ cinjctnc ©d^rein^urfunben ktütefen ^ uub auf feine Suri^bictton im aügemeineu bejie^t fid^ icuev fd^toer t)erftänbtid^ SSetjic^t be« SSurggvafen Sodann im 3. 1265 in einem I^eit be« 9?teberidf^ 2^ Slüein in beu Statuten be^ tird^fpiete ift toeber bon bem Surggrafen, xit>ä) bon bem ©tabtüogt bie Stebe, unb nur bte JBet^eiligung bed @tj* bifd^of« am ©etid^t butd^ feinen beboümäd^tigten SSoten (nuntius po- teus) tpirb ertoä^nt. 3)er ®taf, ber S3ogt unb bie 12 ©d^öffen in 5Rie* berid^ finb nid^t bie ber ©tabt, fonbern ber ^aroc^ie, fie ^ei^en comes et advocatus noster, judices nostri, unb Don bem ®rafen ift gefagt, ba§ er immer ein ©d^ffe fein \oü , unb bon ben ©d^öffen , ba^ fie im Äird^fpiet felbft angefeffen unb tpo^nl^aft fein muffen, um bie bort »or* fommenben ©ad^en beffer ertebigen ju fönnen ^. @^ ift alfo nur an ben Untergrafen unb ben Untert)ogt ber ^^arod^ie 9iieberid^ ju benfen, unb fo finben fid^ aud^ in ben geric^tlid^en Urfunben ®rafen ober SSicegrafen fomo^t t)on 9iieberid^ ate aud^ t)on Dur^burg ermähnt*, cftfen^r ^^^^^ befonberen ®rafen, 3Sögte unb ©d^iJffen Ratten bagegen bie siitfiabt. ficben 'ißarct^ien ber Slltftabt. 8eiber tennen n?ir bie SSerfaffung biefer ©onbergemeinben ^aijptfäd^Iic^ nur in ber f|)äteren gorm corporatioer 3lbfdb[ie|ung an^ ben ©tatuten be« 14. Sa^r^unbert^ ^. Ueberatt finb e^ ^ier bie 5lmtleute ber ^arod^ie (officiales ober officiati parochjae), tt)e(d^e bie Korporation bi(ben. ®teid^toie bei ber SRid^erjec^e unb anberen Srütcrfd^aften toerben ebenfatt^ bie berbientcn unb bie unberbienten ämt* leute (deserviti unb indeserviti, b. i. officiati qui officia eorum de- servierunt unb non deservierunt) unterf (Rieben. !J)ie oerbienten 3lmt* leute allein üben bie toefenttic^en Siechte ber Korporation au^ : toä^len aUjä^rlid^ bie SKeifter (magistri), metd;e fie bei 35erric^tung i^rer 2lmt«* 1. Ciu.II no. 124 au8 bem 3. 1231. 2. @. @. XXXV. 3. Item quicuDque fuerit comes, debet esse Senator seu scabinus, et qui- curique erit scabinus seu Senator debet esse heredatus infra parocbiam de Ni- derig et residens in eadem, ut eo melius de bis que contingunt in eadem parocbia se valeant expedire. 4. Urf. 3. 1344 (Ou. IV no. 273): Item quia comes de Nederich conque- febatur de sale (n^o^l sala ju kfen). ©djreinsurf. 3. 1347 {(glafcn in aWotc cialicn @. 513 %nm.) ; Notum sit quod dominus Johannes Loef miles vicecomes^ Gerhardus Birckelin et Tilmannus Over- stolz ceterique scabini de Nederich nobis officiatis sunt protestati. f^ür Dur^burg 3. 1352: Constantinijs de Lysenkir- chen, comes de Oirsherg, unb öfter 'So* ftitt toan ÜÜfcnfirgiti gretoe ya Oir«burc^'. 3a^^t 1351 8ac. III @. 402, 3. 1362 Ou. I @. 198, 3. 1365 IV @. 510, 3- 1378 I @.316. 2)ic ©emeinbetoerfaffung ber SSorflabt Our^burg toax ber toon 9Ueberid^ gang ät^nüci^. $gL (Slafen, @d?rei«|)ra5iö ^. 55. 5. du. I @. 235—302. 3n)ette ^btl^etlung. LXXl gefd^äftc ate ftänbtger 9tati^ unterftüfecn, ffobm ebcnfo bic 'tut* bei Sc* fe^ung bon erlebigten ©teilen ber älmtteute, ert^eilen bte ©ebutfcif^aft (urbanitas) bnrd^ Slufnal^me neuer S!ircl&f)>ietegeno[fen ^ bcfc^lie^en über ©afeungen ber ßorporation unb bejie^en bie üoUen (Sebü^reu bon bcn 3)ienften ber aßeifter in (Sffen, (Selb unb ©od^«. J)ie ßprporation ber Slmtleute unter bem SSorfife ber getuä^lten ober na^ einigen Statuten au^geloo^ten SKeiftcr, in ber SRegel jmei, mäf SSorbere genannt, bilbet jugleic!^ ba« ©eric^t unb bie SSertoaltung^bcl^örbc für bie Sirc^{<)ietegemeinbe. äßeifter unb Slmtleute gebieten ju ©erid^t mit bier (Geboten, erlaffen ©trafmanbate unb rid^ten über ©ci^ulbftagen unb 3Serge^en uadf ^©eburred^t' bi^ jum SSBertl^ bon 5 ©d^iUiugen^, wobei ber bon bem SSorfifeenben baju aufgeforberte Seifiger ba« Urt|feil jprid^t ^. 3;)iefelben bottjie^en bie freiwilligen SRed^ti^gefd^äfte, t)er^)ad^ten äßarft^jlä^ ober Sänfe, §äufer, felbft ©tabtt^oreS berrid^ten bie ^erlömmlid^en 8ei[tungen an bietird(^e, ba« ^o^pital, bie Slrmen ber ^arod^ie^. Sefonbere ©d^reinömcifter, fieben an ber ^a^, tourben an^ ben älmtleuten füi bie Setoa^rung bc^ ©d^rein^ ber ^arod^ie, Worin \xif bie Urf unben unb bie ©d^rein^faffc befanben , beftellt. ©iefelben ober ein anberer 2lu^fc^u| bilbeten baö einmal iä^rlid^ abiu^alteube JRügegcricj^t, weld^eö SSergel^en ober ^anblungen ber 2lmtleute, bie bem 2lmt jur Un^ e^re gereid^ten, ftrafte^. Slblel^nung be^ SJieifteramt« bon ©eiten eine« Slmtmann« ^^atte Slu^fd^ließung au« ber Korporation jur golge ; ebcnf o bie Säeigerung auf oiermalige« ®ebot bor bem ©eric^t ber Slmtleute ju erfd^einen 7. ®oten unb ©d^reiber ftanben im Dienft ber Sor|)oration. 1. ^ifi^ielc au« ber ^aroc^ic @t. 3Rartin, 3. 1302 unb 1316, mit ber pe» ^enben formet: concessa est urbanitas que dicitur gebuirschaf ab offlcialibus parochiae S. Martini, gtebt (£la{en in ber •^c^^reiuspraji« @. 31 ^nm. 2. (Statuten toon ore, tüdäft ben Slmtleuten ber ^irc^f^iele oblag unb bon biefen al^ ^t" fym an @injetue übertragen tourbe. 5. (Statuten bon. (St. (Solumba "S. 268 : bic SRciller ober an i^rer (Stelle jttjei toerbiente Amtleute follen bic ^m\m )ur Beleuchtung ber ^ircbe aufbringen ; bgl. @tot. bon (St. S3iigiben (S. 243.245. 6. (Statuten toon @t. S3rigiben (S. 237 : *inbc ju fagene ^^eimelic^e, of ir tu nid^ xo'mt ban ein^me unfeme ambt^ manne, bat ncit guit in ft, inbe meiber bed amb) ere, inbe bat man melben fal öur ben feiöenen bie gefuiren fint jum [ciffrine'; bgt. (St. (Sotumba f^)icWgcnicinbcn toatcn fclbftänbigc potitifd^e ©liebet bcr ©tabt unb bcr ©efamnttbütflcrfc^oft, aber ter ©tabttcgierung unb bem ©tabtgerid^t untergeorbnet. 5Ktd^t nur bte« l^ö^erc ©ertd^t^barfett war ben ©tabtrtd^tern unb ©d^öffen borbe^atten , btefe concurrirten auc^ bei ber nieberen in ben Sird^fpielen : SSerlautbarungen über SSeränberungen t)on ^an^* unb (ärunbbefife fonnten »ie bei bem Äird^fpietefd^rein, fo aud^ bei bem ©d^öff epfd^rein ber ©tabt gefd^e^en * ; Sl^^^^etlattonen U)ur* ben bon ben ©ebur^äufern an ba« Sfirger^au« gebradbt, Sefd^tüffe bcr Ätrd^f|)te(e burd^ bie ©tabtregierung aufgehobene. 5luf ber anberen ©eite finben n?ir in ben ©tatuten ber ^rd^fpiete, toie fel^r (entere beforgt tparen, i^re ©etbftänbigfeit burd^ @rfd^tt>erung ber 9lp|)ettationcn an ba« Sürgerl^au^ unb SSerl^inberung bcr ©nfd^reibungen bom ©runbbcfi^ anberött)o at« in bem ©eburl^au^ nad^ 3Jiögtid^feit gu wahren ^. «nfe«< Sieben ben ©erid^ten unb ©d^rcinen ber Sird^fpiefe beftanben nod^ n*«* eine 9?ei^e bon befonberen ©erid^t^bcjtrlcn geiftlid^cr unb toclttid^er^öfc, ^^^^ *' »ic ba« erjbifd^öf tid^c ©crid^t ^aä)t auf bem Dcml^of für bie ^fanct ©t. 3o^ann, ba« ®crid^t, genannt 'Siüc«, bc« *i|Jro^)fte« üon ©t 3Äarien* graben, ba« 'ißropftcigerii^t ju ©t. ©euer in, ba« ®crid^t Unterlal^n, meldte« nur einen ^äufcrcomplcf auf bem 5lttmar!t umfaßte, bie @rb* bogtei auf bem ©getftein, tpcld^c fid^ über brei §Bfc inncrl^alb unb anbere au^erl^alb ber ©tabt erftredtte u. a. m. -*. Die Sinrid^tung biefer ©pccial* gerid^tc tcar bei fe^r Dcrfd^icbcncr ßom^)ctenj bcr ®erid^t«t?erfaffung ber Sird^fpicle äl^ntid^. ©o toar ju ©t. ©euer in ba^ ©erid^t auf bem gronl^of, tpcld^er bem Sapitcl be« ©tift^ gehörte, unb ber ^ropft l^atte ba^ 9ted^t ben ©d^uttl^ci^ unb bie ©d^öffen einjufe^en, neben tpctd^en aud^ Slmtleutc, officiales s. Severini genannt finb ^. ^aö^ einem SBei^tl^um über bie SRed^te be« 9Sogt« auf bem @ige(ftein bon 1286 l^atte ber (Srb* 1 . S8ci(piclc aus bcr ^arod^ic @t. ?o* xmi. toc bie SniDefen^ett bed Potestas civitatis b. i. bc8 33ogt8 ermähnt ifl, gicbt (Slafcn, @bek« (£ßln @. 28 f., tgl. Stafen, ©d^rcinöpia^iS @. 45. Sir fem» mcn barauf bcjüglit^ bcr Subcn jurütf . 2. Urf. 3. 1238, O«. II no. J87. 2)ic Officiolcn »on @t. Sorenj fügen bei 2(btrctung eine« bem Äir(^[i)ie( gehörigen ©rabcn« an bie Äird^e @t. ^nbrca« ben SBorbebatt ^^inju : Si vero civitas Colon. — factum nostrum et concessionem, ali- qna magna necessitate interveniente, ratum servare noluerit etc. 3. (Statuten öon @t. 2ßartin @. 253, @t. (Solumba @. 266 : Si qnis offlcia- lium nostroTum aliquem hominem ad hoc induxerit — ut quis faereditatem aliquam in parrochia sancte Columbe sitam et ad scrinium nostrum pertinen- tem scribi faciat super domum civium yel alibi preter in parrochia nostra et domo — solvet marcam pro pena, de qua nichil demittetiir ei. 4. (Slafcn, ©c^^rcinS^raji« @. 56— 63, (Snncn, ®cf*. I @. 591— 601. 2)ie mcipen toon btcfeit ©cridfiten befianben nociff bi« auf bie leiste 3eit bc« Äirfür* flentbum« fort, f. ©alter, 3)a« alte @rj- flift unb bie SRcid^öflabt (£8Itt @. 322. 5. (Slafcn a. a. O. @. 62. Btotitt «bti^ctteng. Lxxni t>ogt, 3:ietmann öan bcr "^oc f^fau) , in bcn bret jur SSogtet gcl^örtgcn ^öfcn innctl^atb bcr ©tabt nur über Srbc ju rtd^tcn , in bcn anbcren au^erl^atb rid^tete er ate ©d^ult^eife aud^ über §ate unb 8eib (ban l^atfe inb ban bud^e) ; 1 4 ©d^öffen, 2 au« iebem §ofc. fa|en alle bicrjcl^n läge gu ®erid&t unb alle etngcfeffencn ^el^nleutc mußten ben brei ungebotenen !üingen folgen ^ ß« ift entlid^ nod^ mit einem SBort be« SSer^ältniffe« jtoifd^en ber ®"ft=^ geiftlid^en unb toettlid^en ®eric^t«batfeit ju gebenfen , toetc^e« in 65tn mu. * toie überaß eine unerfd^öpffid^e Queüe be« ©treit« abgab. @rjb. 6on= rab mod^te mit Dietem S^iad^brudE ben ©runbfafe beö Sirc^enred^t« geltenb, toonad^ geiftfid^e ^erfpnen unb (Süter nid^t bem toeltfid^en ©ertd^t untere toorfen fein foüten, unb bebrol^te mit ©träfe ber ßjcommunication bie 3Wad^tigen unb Saien (potentes et alios laicos), toeld^e im fflefi^ einer roelttid^en ©erid^t^barfeit in ber ©tabt ober in ber !Diöcefe bie 3lu«fü^* rung ber ®ebote ber geiftlid^en SJid^ter berl^inbern, ober gegen ®eiftüdbe unb Slid^ter, ober bereu ®üter, mit gerid^tüd^em ^roceg Dorgel^en toür* ben 2. ^Dagegen gab berfelbe ber geifttid^en 3uriöbiction, toel^e bon il^m fetbft unb bem S)omcapiteI, ober in ben ©cnbgerid^ten burd^ ben J)ed^ant (burdecanus) unb bie Pfarrer ausgeübt tourbe, bie toeitefte 3luöbe]^nung. Sei bem ©d^ieb^gerid^t bon 1258 brad^te er bie S3efd^n?erbe Dor, ba| bie gcifttid^en 9iid^ter burd^ ba« SSerbot ber SBürger feit lange berl^inbert mürben, über Sudler, SDieineib, ßl^ebrud^ unb ßl^efad^en überl^aupt, fat* fd^e« 3Dla5 unb betrügerifd^en SSerfauf (quod vulgariter meincoif di- citur) ated^t ju fpred^en unb ju ftrafen ^. ferner Hagte ber Srjbifd^of über 33ertefeung ber lird^Iid^en 3mn(unitäten n?egen SBeinoerfauf«, fo toie über Eingriffe ber ©ürgermeifter in bie 3uri«biction be« tropfte« bon ©t. ©eberin *. 2luf ber anberen ©eite befd^ulbigten bie SBürger ben Sri^* bifd^of, bag er in bcn SIBftern unb Immunitäten öffenttid^e ©d^enfen für ben SBeinberfauf geftatte, unb Wogten, baß ba« toeftlid^e ®erid^t bäufig burd^ ba« gciftlid^e gel^inbert toürbe, im SSSiberfprud^ mit bem 9icd^t unb ter grei^eit ber ©tabt ^ !Die loic^tige grage, toer im jtoeifel^aften gatt barüber ju cntfd^ei^ ben l^abe, ob eine ^^xi^t gciftlid^ ober loeltlid^ fei, lourbe gteid^fatt« bon bem Sr^bif d^of gur ©prad&e gebrad^t , inbem er fid^ barüber befd^toerte, ba§ oft toenn eine Sfage bei bem geifttid^en SRid^ter eingeleitet fei, bie 1. Ou. I @. 225 f. 4. @6cnb. 5lrt. 29. 51. 2. Urf. 3. 1248 Ou. II no. 273. 5. @. 388 5lrt. 18. 21. 3. Ou. n @. 382 «rt. 20. Lxxiv SWgemcinc Einleitung. ©ürgermcifter unb ©d^öffen ben Som^^ctcnjftreil erj^öfccn unb felbji über bie Sompetcnj entfd^cibcn tooiUmK ß^araftcrtfttfc^ finb bie 2lu«fprüd^e bcr ©c^ieb^rid^ter, toetd^c fctbft beut getfttid^en @tanbe angehörten unb ballet tt)ol^( ntd^t ganj unbefangen in biefer ©ad^ urtl^eilten. ^tx>ax ben Umfang ber geift ticken 3uri«bic^ tion »Otiten fie auf ffiud^er, äReineib unb S^efac^en befc^ränlt toiffen, toä^renb über §änbel an geiertagen unb in ben Smmunitäten, über fal^ fc^e^ 3Ka6 unb äßeinfauf fotool^t ber geiftlid^e, afö aud^ ber tt)eltlid|c atid^ter erfennen foüe 2, 3Ba« aber bie ßom^etenjfrage betrifft, f 0 toarcn fie ber äReinung, ba| hierüber aüein ber geiftlid^e SJid^ter ju entfc^eibcn l^abe , unb jtoar au« beut ®runbe meil in aüen ÜDingen ba« ©eiftlic^c beut ffielttid^en borge^en muffe ^. fibanln ^" jo^Ireic^en ©enoffenfd^aften einigten fid^ bie ®ürger jur SBet^ä* tigungflemeinfamer3^ecfe. 2lügemeine®ejeic^nung ber®enoffenfd^aftift Sörüfcerf d^af t , fratemitas. ®o ^ei^t biefmeifen aud^ bie SRid^erjec^e eine ©rüfcerfd^aft*, obtoo^f fie ben anbern nic^t neben fonbern üfcergeorbnct tt>ar. T)tnn fie toar bie Innung ber ®ro§bürger unb bilbete eine |)olitifd(ie 6or|)oration, bon toelc^er bie geiDerbtic^en 2lemter abhängig toaren, über . toelcj^e fie bie Jluffid^t führte. ®o finb unter bem allgemeinen 3lu«bru(E t)on ®rüberfc^aften in ber 9Jegef nur bie ^anbtoerferämter i^erftanben^ 2luf ba« ÜDafein einer Sauf mann^gitbe im 1 1 . ^a^rl^unbert Iä§t bie gelegenttid^e @rn?ä^nung eine« SSorfte^er« ber Äaufteute (negoiia- torum propositus) fc^lie^en ^. 2lucj^ fe^t bie ©itb^alle ber ßölner in Sonbon, toeld^er bie Könige bon SngtanD fc^on im 12. Sal^r^unbert ©^ufe^ribilegien geiDä^rten '^, eine ©enoffenfd^aft üorau«, toetd^^e in bie* femSBaaren* unb^anb(ung«^aujei^ren3Sereiuigung«punft ^atte. 3ll(ein toie bie ©ilbl^aße ju !t?onbon f^on im 13. 3a^r^unbert nic^t me^r blo^ Sauf^au« ber ßöluer, fonbern ber beutfc^en Sauf leute toar ®, fo gel^örtcn JU biefer ®ilbe, früher toie fpäter, immer nur bie Saufleute, toeld^e ben 1. @. 383 %xt 31. 4. e. oben @. lu 31. 1. 2. 2. ©. 393 ?Jrt.20. Unter beUa, que 5. @. oben @. lxi 51. 2. 3. diebus.festlvis vel in emunitatibus fiunt 6. Vita Heriberti c. 9 öou SBaijJ- ftnb tüo^il ©d^Iägereien ju öcrfle^en, bie 3$crf.*@efc^. V 'B. 367 5(nm. 4 na%* am meifien an geiertagen unb in ben micfcn. @d^enfen ber Älöftcr bortamen. 7. (g. hierüber meitev unten (Sola 3. @. 394 ad 31: cum in omnibus unb bie ^anfe. spiritualia secularil)us sint anteponenda 8. iüappenbeig, Urf.^i^efci^. bed I^anj. et leges etiam secularium principum ©tal^^'ll^ofd p ^nbon ^. 11. 14. sacros canones imitari non dedignentur. 3)veite ^btljieiCung. IJCXV in (gnglanfe fetrtcBen. ©onft ift t)on einer ®tlbe ober ©rüber* »er Sauflcnte in Sota burd^au^ nid^t« befonnt ^ J)ie aflgemeincn gen^eiten bed ^anbete unb ber Saufmannfd^aft h)urben atö ®aci^e ammten SSürgerfd^aft bon ber ©tabtobrigfcit beforgt , in älterer >n ben ©d^öffen, in f|)äterer bon bem SRot^ ber ©tabt^. )ie (jrögte ©enoffenfd^aft , näd^ft ber SSürgerfdJKxft felbft, mar bie rüberfd^aft, fratemitas vini, jn toeld^er ©rogbürger nnb Stein« aüer 3lrt gehörten, benen ba« SRed^t be^ 9Beinia|)f « ober be« SBein^^ >erüe]^en toar. 5Rid^t bloß au^erl^alb, fonbern audb innerhalb ber nauern, in ben ®ärten ber ©tifter, Älöfter, ber SBürger unb ®au* irbe ber SQSeinbau in großer 2lu«be]^nung gepflegt ^ ; nnb oorjug«* >er ffiein^anbel lonrbe bon Sofa nad^ außen, befonber^ nad^ Sng* jefübrt*. 5ie Siid^erjed^e l^atte ba« Sted^t, bie SBeinbrüberfd^aft toie bie SBür* ift ju berlei^en^. 3n' ben SSerjeid^niffen ber SSürgeraufnal^men, regetmä^g burd^ jttjei beputirte '§erren' ftattfanben, ift bei ein^ neuen SSürgern bemer!t , ba| fie jugteid^ in bie SBeinbrüberf d^af t lommen tourben, ober e^ [inb bie Siften bon beiben ^lufnal^mcn be« :« geführt«. 5Rad^ ben Statuten auö bem 13. ober 14. 3a^r^un» — bie 3rit ift nic^t nä^er angegeben, — f oüte ba^ ditd)t ber SBein* cfc^aft nur an geborne ober gefdS^toorne SBürger, »etd^e festere brei ju §au« in eigener Soft gefeff en toaren, berfiel&en werben ; unb bie brüber? fdjaft. tin bloged ^^ß^antaftegebilbe ifi iitf^>mc@nncn'8(®cf(i^. I @. 531 ff.) iner grcgen' ^auftnanndgUbe in meiere aUe Elemente ber Bürger« j^aufleute , ^anbloerfer , freie bejifeer, eingetoanberte grembc unb ilinifterialen, umfagt \)aht, an be* eile naiin6roiberf(i^af t)ur6ad lenen en folen* ; ügl. bie Statuten @. 155. 6. Ou. I @. 157—177 — inb ou* n)iinbrotberfd^af — civilitatem et etiam vinorum fraternitatem — recepimus, ober recepti sunt in cives — in fratres vini. I LXXVI SOgemetneiStnUttuttg. neu aufgenottitticncn l^atten bafür eine bef onbetc ®ti&ffx ju entrid^ten, öcn toetd^cr ein I^eil an ba^ Wxtt bet SRid^erjed^e fiel K S)ie Seinbrüberfd^aft mar feine aenoffenfd^attüd^c 35etbinbun8 mit ßor^oration^tcd^tcn, toie bie getoerbüc^en 2lemter, fonbern bebeutete (ebig* lid^ bie Söered^tigung jum öffentüd^en SBeinüerlauf, unb bie auf leiteten bejügüd^en aSotfd^riften »urben nid^t butd^ bie bered^tigten felbft, fonbern burd^ bie SRid^erjed^e unb ben SRatl^ gegeben 2. »er?er= ^"*^^ ^^^ allgemeinen ©excid^nung bon ©rüberfd^aften (fraterni- ämtcr. tates) fiub in 6ötn, mie fc^on bemer!t, Dotiug^meife bie Innungen ber ^anbtoerfer unb ©etoerbtteibenben begriffen, toetd^e nad^ bem in 5Wicber* beutfdj^lanb toie am Stl^ein üblid^en ©prad^gebraucb, äemter (officia) genannt n?urben, »obei 3lmt fotoo^t ba« ©etoerbe felbft, tpie bie ®cnof* fenfd^aft berjenigen bie eö ausüben bebeutet ^. 3lu^ ber Benennung ber ^anbtoerfergenoffenfd^aften ate Slemtcr ift nic^t auf beren ^ofred^tlidj^en Urfprung ju fd^tie^en. Sie gleid^e Sejeid^^^ nung mirb gebraud^t für ben öffentlid^en, toie für ben privaten Dienft. 2luc^ bie aJid^erjed^e ^ei^t ein officium b. i. Smt unb ©enoffenfd^aft*» 33on ben §anbn?erferinnungen ift im allgemeinen nur gu fagcn, bag fie ebenfo gut au^ freier ©nigung, mt au^ älteren l^ofred^tlid^en SSerbänben hervorgegangen fein f önnen ^. @^ finben fic^ in ben ©ifd^of^ftäbten tote in l^errfd^aftlid^en ^öfen ^ofred^tUd^e Innungen ber ^anbtoerfer; bod^ ate allgemeine Slnalogie fann bieö nid^t gelten ^. 9tid^t^ beutet bei Den ^em* tern in Sbln auf urfprünglid^e l^ofred^tlid^e ©efd^affenl^eit , feine ®pur 1. Ciu. I @. 155 f. 2)ie neuen S3ür« ger Ufattcn 6, bejlefiunggtüeife 12 fti^wcrc (Bulben, bie neuen SSeinbrüber 3 ' olte ©(i^ilbc ' ju entrid^ten. 2)er Untcrfc^ieb, tt>el(^cn (Snncn, ©efd^. I @. 534 jttjifcben '©urfd^aft' al8 bem Keinen unb 'Söein» brüberf(!taft' ate bem größern S3ürgenecbt mac^>en tt>ttt, beruht auf bloßem mißtoer« Pänbniß. 2)a8 bc(onbere 9led^t be« SBein* gapffi würbe großen unb fkinen 33ürgern, aut^ grauen o^ne Unterfd^teb ert^eilt unb (efete ba« attgemeine Bürgerrecht, bie *33u» rerfd^af, üorau«. 2. @in «eifpiel ijl Ou. I e. 134. 3. llrf. 3. 1230 (Clu. II no. 117): cives iiostri Colonienses exercentes of- ficium lanei operis. @c^ieb8fpruci^ 1258, Ou. II @. 385: Item quod cum diver- sorum officiorum diverse sint fratenii- tates in civitate Colon. (Statuten ber gilj^^utma^cr (Ou. I @. 331) : '3nb »eirt fad^e bat einit^ mcifler of brober bau onöme am:^te'; ber gärber. ebb. @. 383 : 'SSort f>aint fte oeberbragcn bat g^ein am^)|jman beö fdben amp^ bem anbeien jln gefinbe of|<)annen nod^ afmiebcn enfoele*; ber 2)e(ftafenmati^er (ebenb. @. 397): 'fo ttjilt^ man — unfe broibcrft^af »inen teilt inbe unfc ompt oiben*. 9SgI. SBebrmann, 2)ie ölteren Sübecfifi^en 3unf trotten ®. 23. 4. Ou. I @. 410: de illis qui recto- res erant offlcii dicti rigercegheit. 5. ^g(. hierüber bie gute SWonogra» pl^ie bou 2B. Otieba: 3ur @ntfte^^nng be« bcutfc^en 3«nfttt)efen«, 1876. wo in ber Einleitung bon ben berfc^iebenen §^* potl^efeu gel^anbelt iji. (i. Unricbtig generaft|trenbfagtC>eu6' ler, ^crf.«®efd^. ber @tabt SBofel @. 83 : •SBie übeiaU Waren aucb Hficr bie §anb» werfet nat^ 53ef(t>affen](>eit i^rer 2)ienji» ^)flicbt in ^^ofret^tlic^e Innungen, offlcia, get^cilt'. t>on 35icnftcn ober Slbgabcn an ben ßrjbtfd^of, SBol^I toaten einjctnc §anbtt>erfcr, ^ißtmcrleutc, ÜKaurer, ©olbfd^mtebc, 3iBad^^te|er u. a. im ©icnft ber ttrd^e unb bcr erjbifd&öfüd^en §ofmtung angcftettt , tpctd^e bie gctoöl^nUci^ borfommcnbcn 3lrbciten gegen Senepcien Derrid^tctcn unb im bef onbercn ©inne anä) §au«genoffen b. i. §au^leutc l^ißcn ^ ; aber bie« tt>ar tebigüd^ ein ^ritjatberl^ältnig, »eld^e« bie 9lemter unb ®rüber* fc^aften ber ^anbtperfer nic^tö anging, ©ie (enteren [inb in ßöln, fo öiet mir miffen , au« freier Sinigung ^erborgegangen , unb ein ©eifpiel babon — ba« frü^efte , meldte« urfunbüd^ fcejeugt ift — giebt bie ßr* ric^tung ber ©rüberfc^aft ber ©ettgeugmeber im 3. 11492. 5Rac^bem, mic e« im Eingang ber Urfunbe l^ei^t , einige ©ered^tig* feit liebenbe Scanner mit ben übrigen ©emcrb^gcnoffen in ber frommen Hoffnung be« etoigen Seben« bie 33rüberfc^aft ber ©ettjcugtoeber errichtet ^ben ^, tt>urbe biefelbe i)on ben ©tabtrid^tern , ©d^ßffen unb ®ro^bür* gern, meldte aud^ ate Beugen mit Siamcn unterjeid^net finb, unter bcm 33eifaü bc« 9Sotf« (vulgi etiam favore applaudente) , alfo in öffentli* d^er SSerfammtung, auf bem Öürgerl^aufe beftätigt. 33on bem angebeute»» ten teligibfcn ^md ift in ber ®eftätigung nid^t weiter bie Siebe, fonbern biefc tt)irb mit ber golge unb Sraft üertie^en, bag fortan alle SSettjeug^ meber in ber ©tabt , fei e« einl^eimifc^e ober frembe, bcr ®rüberfdj^aft m6) bem Steckte, toctd^e« fie fic^ f elbft gegeben , untergeben fein fotten, unb biefe« SRec^t foö burd^ bie rid^tcrlic^e ®ett)alt gegen bie Uebertreter unb Ungel^orfamen gefd^ü^t merben^, ferner tt)irb bejeugt, ba^ bie ge* nannten ©rüber au« i^rem gemeinfamen 33ermögen (a communi bono) ben ©ctoanbtoebern einen ©eitrag geteiftet l^aben ju bem 3^edE, um bie 3)Jatf tfteUe , tt)o bie Octoanber berfauft lourben, mit f)olj unb ©teineu trodfen ju legen, toe«^atb biefelbe fortan beiben Innungen gemeinfd^aftüd^ geböten foU. 1. @. oben @. XV. Sluf bie ^of* 2. Ciu. I @. 329. Haltung beö (Srjb. grtebrtd^ III (1370 — 3. Quosdam viros justicle amatores 1414) bejief>t pd^ eine ©tctte in bem (4 9iomcn) ceterosque ejusdem operis Sebn« unb ä^annbltd^ beS @r)fltftd ^üln cultores fratemitatem textorum culei- (im 2)Üffelborfer @taat«avc^ii)). iPClc^C trarum pulvinarium pia spe peihennis öon (Erccciili« in 3^itWr. beö ©ergifcj^en vite conformasse. ®ef(j^id^tdt)eretnd IX ^. 100 mttgetl^eKt 4. Hac scilicet ratione, ut omnes ifl, morin e« i^zi^t : '3n ber jit toaren 1 2 textorici operis cultores — huic frater- ^erfonen, bat toaren f>ui8becferc, jimmer* nitati, quo jure a supra memoratis fra- (ube, ftcinmc^ere, bie ben fal plagen \\i tribus constat disposita , sponte subji- bttn^en unb JU 6etoairen, bie ftti^ noem» ciantur ; ei vero aliqüa enormitate ob- ben bie ^ui 8g en offen, toont fte barju viantes et subire non coacti nolentes, üerbunben »aren inb OUt^ efeUi^ fmal judiciaria severitate refrenati cum re- rcic^t bitten imnte bointe inb Oüäf in efe» rum suarum detrimento subire et obse- lici^en anbeten ge^id^tcn, »ant fic cundari tandem compellantur. ^ieffen merfluibe bed buf(i^of9\ LXXVIII ungemeine (Stnfettting. ^xtxoM etgicfct fi^ crftcn« , bafe bic neue ©tfiberfd^aft but^ frei* toiüige (Sintgung ber ©etoerbdgenoffcu enic^tet tourbe unb ba^ fie felbft [id^ babei il^re Orbnung gab, unb jn>eiten«, ba^ burc^ bte ©eftätigung ber öffentüAen ©el^örbc i^r für bte B^^^f^ «'^ S^ans^xtöft gegenüber aüen anbem, toeld^e bcröfelbe ®en>erbe in 6öln betreiben tooüten, unter 3uflci^erung bed rid^terltc^n ©eiftanbe^ gen>ä^rt n>utbe. ©old^c &ffent* üc^e ©eftätigung bebeutete unb ^ie| 3Jer(ei^ung ber ©rüberfd^aft. Die beftätigenbe Öe^örbe, ate toefd^e ^ier ber Unterzogt unb ber Untergraf nebft niedreren ®d(^öffen unb ©rofebürgem (meliores) erfd^ei^ nen S übte bamit ein SRed^t ber ©tabtregierung au«, n>eld^ed o^ne 3®#' minbeften« ebenfo gut aud^ ber gribifc^of ald ©tabt^err in änfprud^ nehmen fonnte. ^toax ift fein galt bon aSerleil^ung ber ©rüberfd^oft an ein §anbn>erleramt burd^ ben (Srgbifd^of befannt, bod^ bel^au^ptetc nod^ in fpäter ^eit ©rjb. griebrid^, bei ©elegen^eit ber (Sntjtoeiung jtoifdf^n SRatl^ unb ©d^öffen im 3. 1 375, ba§ il^m, gleic^toie feinen SBorfal^ren, f old^e« SRed^t bei gemiffen Srüberfc^^aften ober 9lemtem gufte)^ 2. 5Ratürlidj^ nal^nten bie Slerater felbft aud^ »on bem ßrjbifd^of, fei e^ bie ©eftätigung ober bic 95erbefferung i^re« Srüberfd^aftdred^td, banfbar an. ©0 erlief Srgb. ^einric^ im 3. 1230 eine SSerotbnung, toorin er bie SBoltentoeber in bem i^m untertänigen Ort Deu^ bem Slmt ber SBoüentoeber ju 6&fn bergeftalt unterorbncte , bafe pe bei Anfertigung unb 35erfauf ber SEüd^er an bie aSorfd^riften be^felben gebunben fein f oüten : würben aber bie ffioüeutoeber in 6&In für gut flnben, il^re Arbeit einiufteüen, fo foQen bied gteid^faUd bie t)on !Deu^ tl^un unb nid^t el^er n>ieber gu arbeiten anfangen , a(« mie bie (SS(ner , unb ba bad %mt ju Söln burd^ feine SSerorbneten neben benen bon J)eufe bie SWitauffid^t über bie ^u^übung be« ©etoerbe« gu fül^ren l^at, fo gebül^rt il^m aud^ bie §älf te ber bort fäüigen ©trafgelber ^. §ier ift atf 0 bie ©etoctbeorbnung be« ffioüenamt« ju 6öln unb beffen Autonomie, bei bem ®en>erbebetricb nad^ eigener ©eliebung gu Derfal^ren , fd^on al« ju 9?ed^t befte^enb t>or* au^gefe^t *. 1. @. oben ic bctreffcnbe @tettc in ber Url. toom 12. 3ua 1375, bei Sacomblct III no. 769, unterfd^etbet (e(c^e man bon bem ^mt ber 9{ic^er}e(i^it em)>fangen foQ unb \oU eben, toeldj^e ibrc ^eftätigung t>on bem @c}bif(i^of er^iten : '3nb tu a t broibei> fci^aff of ampu ice CDn^rmacien ^ten t)an und er^bifd^of of i»an unfen t)uriDa- reu inb geflid^te, bat bat eudf in flme redete bttbe\ 3n bem tooraudgegangenen mtmum bei- ©(i^öffen (no. 768) ijl ni(j^t baioon bte 92ebe. 3. Clu. II no. 117. 4. Attendentes laudabilem ordina- tionem, quam bonesti viri, cives nostri Colonienses exercentes (Mfficium lanei operis diatius observaverant. ätDtitc 9Cbt^^ct(uKg. LXXIX ®cit bem 13. Sai^rl^unbert befag bie Sfü^erjeii^e ba« äic^t, ben 2lcmtcm bic Sräberfd^aft ju Der feilten unb il^rc Orbnunpjeu ya betätigen K 3>r ctfte belannte galt biefcr 3ltt tft bic aScrteil^ung bcr fflrübctfci^ft an bie •Sitj^utmod^cr im 3. 1225, toetd^c burd^ bic ©ürgermeiftct, b.i. S3or* ftcl^er ber 9ttc!^ericd^e , mit B^ftimmung bcr ämöeute ber SRid^rjec^c gefd^al^, »obci ate SBebingung andgefprod^cn iji, ba^ fie ber ©tabt unb bem diaü) ber genannten Slmtleutc unb ©rogbürger gcl^orfam fein fcUen 2. (Sbenfo leiteten bie Suc^^änbler c^ber ©etoanbfd^neiber in il^ren Statuten t>on 1247 i^re SRed^te Don ben Slmtteuten ber SRic^erjed^ auf bem S3ür^ ger^aufe l^r ^. 3luö (enteren Statuten ift aud) ein naiverer (Sinblid in bie Drgani* ®et»ant>. jation ber ©rüberfd^aft ju geu)innen. SWit ben Xud^l^änblern, toeld^e ut!' lüd^er im 2lu^fc^nitt berlauften (pannatores qui suos pannos inci- dunt) , ba^er ©etoanbf d^neiber genannt, toaren bie Seinwanb^änbler (lin- watmengere), bie ©d^neiber (incisores vestium, ©d^robere), bie SSer* fäufer r>onXüäftxn im ganjen (BtM (integros pannos vendentes), bie SBirti^e unb UnterDerfäufer, metd^e f rembe X^ud^i^änbler bei^erbergten (hos- pitantes, submercatores) , bie S^uc^fc^eerer (schorren) ju einer gemein* famen fflrüberfc^aft berbunben, toetc^e bie *33rüberfd^aft unter ben ®abbe* men' l^ieß^ Slic^tba^ ®ett>erbe ber lud^fabrication, toeld^e« bemffioKen* amt gehörte, f onbern ber ©etüanbf d^nitt unbS3er!auf bon f remben 2!üd^ern unter ben ©acbemen, b. i. SSertauföl^atten lang« ber SBeftfeite beö ^zu^^ martt^, f 0 tDie bie 3u6ereitung unb 95erarbeitung berfetben, waren bie ®e* fd^äfte, meldte bie genannten äemter unb ©rüberfd^aften mit einanber be* trieben. 3]^r ®efammtDorftanb, genannt 'bie Ferren (domini) unter ben ©abbemen' ^ l^atte über bie Slufnal^me neuer Srüber in eine ber befagten Slbt^eilungen, bereu Sintritt^getb bei ben ©etoanbfd^neibern 2 SWarf, bei ben anbem nur 1 3)?arf betrug , ju beftimmen * ; berf efbe rid^tete über 1 . @. oben @. Liv. 2. Olt. I @. 330: fratemitatem concessimus, ita quod ipsi obedientes erunt et devoti offlcialibus predictis, et civitati et consilio offlcialium et civium in Omnibus stabunt requisiti. 3. (Sbenb. <^. 335: jura nostra de domo civium et de offlcialibus de richir- zegheide in hunc modum bactenus per- duximus. 4. du. a. 0. O. : qui stamns inter domum Ykonis et moRetam, beutf(i^ 'UU« ter ben iSabbetnen' @. 338. 5. Offenbar (tnb unter ben öfter ge» nannten domini nostri in ben lateinifd^eit ©latutcn t>on 1247 niöft bie^crren ber 9{tc^er}ed^e, fonbern bie ju t)erfte^en, \r>iU c^e in ben beutfc^en Statuten unb iD^it* glieberDerjeii^niffen *bie ^tmn ber anb* fc^neiber nal^men ju 6ötn unb anbercn Orten, toic fd^on bie el^renbe Se- jeic^nung öon Ferren bie« anbeutet, eine l^ö^ere ©teöung unter ben ®t* »erbtreibenben ein unb gehörten, toie mir nod^ fpäter feigen »erben, junt X^eil fetbft ben <)atricifci^en ®efd^feci(^tern an. ^anbtoerfer unb ©etoerbtreibenbe aüer 9lrt finb in ben ©c^rein^^* urfunben be« 13. Sal^ri^unbertö ermähnt, ol^ne ba| man cttoa^ 3lä^ere« über bie Sinric^tung ober bieä^^l ber9lemter erfäl^rt^. 3m allgemeinen gilt Don i^nen , ba^ fie i)on ben ©ro^ürgern in 2lb^ängigfeit gel^alteu lourbeu unb felbftüerftänblid^ t)on jebem Slntl^cit an bem ©tabtregiment au^gefd^toffen njaren. ©ei bem ©d^iebögerid^t bon 1258 fü^rt «5rib. ßonrab ©efc^toerbe barüber, ba| bie ©rüberfd^aften ber f)anbtt>erfer (diversorum officiorum fratemitates) mäd^tige ©ürger ju i^ren ©or* ftel^ern (magistri) toä^tten, tt>etd^e i^nen für ®e(b ©c^u^ geioäi^rten unb aud^ f onft ungebül^rlid^e !Dienfte t)ertangten *. SSSir ^ben gefeiten , ti)ie berfeCbe (ärgbifd^of im 3. 1259 mit ^ülfe ber ©rüberfd()aften unb ber übrigen ®emeinbe bie ^errfc^aft ber ®efd^tec^ter umftürjte unb $anb» toerfer in bie ©c^öffenftül^le einfette, ol^nebod^bie beftel^enbeJRegierungö* form ber ©tabt gu »eränbern. ©I06 burd^ 5Reubefe|ung ber ©tabtämter tt)urbe ba« bemofratifc^e ^rincip ju ®unften ber ®efammtgemeinbe ba* mal« juerft, toenn aud^ nur tjorübergei^enb, gur ®eltung gebracht. gromme ©ie ba« bürgerüd^e Seben unb ®emeintoefen überaü bon bem fird^* («haften. Ixäftn burd^bmugeu »ar , fid^ in ®efd^äf ten unb 3nftitutionen mit ber Sirene berührte, fo beftanben neben ben getoerblid^en ©rüberfdj^aften auc^ gal^Ireic^e refigiöfe, loetc^e im J)ienft unb unter bem ®äfVi% eine« Zeitigen 1. quod nnllus fratrum pro aliquo facto ad plauitum dominorum nostrorum aliquem extraneum adducat. 2. @. bie Sei'orbnung bejügUc^ beS 9[u8let^end t)on ©emänbetn, tctläft im 3. 1260 t)on gmei genannten 'SJ'^eijtevn ber ^rüberfc^aft unter ben ©abbemen' unb 16 anberen genannten Ferren, bie baju t)erorbnet maren 'ban gemeinre ge« werfci^affe ber bruberfci^affe unber ben gabbamen* erlaffen n>urben, du. II no. 416. Ungebrudte Statuten für bie W>' t^^eifung ber @^orren, ^u^fd^erer» t)om 3. 1293 pnben p* i« ber «ibliotl^cf ber ©t^mnapen gu dUn; gleich 3U Anfang Pej^t : 'bat p funt — bat bic ^^erren un« ber ben gebemeu je ^olne unber in gefat tnbe georbenet ^abent inbe bed ober ein gebragin ^abent, bat bie fd^orre unber ben gebemen ^u ^olne unber in gein ge« rid^te bau einiger^anbe fagge fufeu en« fulen bau unber un(en ntejleren unber ben gebemen'. 3. dünnen, ®t\ö}, 1 @. 538, ga^ne, gorf^ungen 2. $eft @. 120. 4. Du. U @. 385 m, 44. 3»eitc abt^eilung. LXXXI unb feinet Strd^ fid^ in frommen ffierlen bnrd^ ©tiftung bon ^aä)^* lergen, ©etl^eitigung 6ei SBeerbiguna bcr SSrüber, äbi^altung bon ©eelen«' meffen für bie 3Jerftorbenen u. f. m. betl^tigten. Unb jtDar gingen biefe religiöfen ©rüberfd^aften jnm großen SE^eil au« benen bcr ®ett)erbtrei^ benben l^erbor, inbem biefe ftc^ ju frommen SSJerfen t)er<)fli(j^teten unb bofür bon ber Äird^ bie ©eftätigung erlangten : fo j. ©. errid^teten bie ©gröber ober ©c^neiber, meldte eine äbti^eitung ber großen ßor^oration ber SEud^l^änbler bilbeten, eine SBrüberfc^aft ju (S^ren bed ^. Sreujc« bei ber Domfird^e, tt)eld;e Don bem ÜDomca^itet beftätigt mürbe ^ ; ober aber bie gett>erbüd^e ®rüberfc^aft mar »on f)au« au« jugleid^ eine retigiöfe, fo bafe ber gemeinfame ®etricb be« Oemerbe« nur bem fird^lid^en ^md ju (gieren ®otte« unb ber f)eiligen untergeorbnet fc^ien: n>ie j. ®. in ben ©tatuten ber ©rfiberfc^aft bon ©t. 3acob bie ©eftimmungcn über bie frommen IDienfte boran ftel^en, Vorauf erft bieienigen folgen, meldte fi^ auf ben §anbel mit SBaib (xandix), ber jum SSlaufärben berioenbet tourbe, bejie^en 2. %ndf ifaittn bie religiöfen Örüberfd^aften bie gleiche 3Jerein«berfaffung tt)ie bie meltlic^en, mit gemä^lten SSorfte^ern ober 9)iei* ftcrn, mit Unterfc^eibung ber berbienten unb umjevbienten ©ruber unb ben üblid^en Seiftungen in ffiac^«, ©ein unb 3a]^re«fc^mau« oon ©eiten ber ÜWeifter an bie »erbienten unb unoerbienten ©ruber 3. äu^er ben })olitifc^en, gemcrblid^en unb religiöfen ©enoffenfc^aften «aun: beftanben auc^ lanbmirt^fd^aftlic^e ober äJiarfgenoffenfc^aften in ben aiiigcnbcjirfeu ber ©tabt. 3n tiefen toaren bie ®runbbefi^er ber gelb* warfen al« ®eburfd^often , ©auerbänfe, (Srbgenoffen, i^ul^rgen offen. Dereinigt, meldte bie ©enufeung ber gelbmarf bejüglid^ be« 3Sie^^alten8 unb anberer lanbmirt^fc^aftlid^er SSerric^tungen burc^ Orbnungen, f. g. ©auerbriefe, regelten unb bie ©eforgung i^rer gemeinfamen Slngelegen* leiten, fo loie bie Slufred^t^altung il^rer ©a^ungen unb ©emo^n^eitcn, getoä^lten '©eburmeiftern' übertrugen, ©old^er ärt mar bie Srbgenoffen* fc^aft in ber ©üljer gelbmarf, meldte auc^ bie '©eburfd^aft auf berSBei* ^erftrafee' f)k% meil fie ju bem S5Jei^erftra§engeric^t bon ©t. ^antaleon gehörte, mo ber 2lbt Srbgenoffe ber ®eburfd^aft toar^; ferner bie ®e* 1. Uli. 3. 1360 Ou. 1 @. 411. lieber anbcre Don ^irc^en unb ^eiligen benannte ^vüberfc^aften bei ^ebec, ber ^teinme^en unb äimmerleute, bcr ®er* ber, ber 3RaIer u. f. m. f. (guncn, ®cfc^. II e. 458. 2. Ou. I @. 412 ff. 3. %(. nod^ bte Statuten ber 8uü' berf(i^ft St. 9{icoIaud Don 1201 unb bie et&Mcd^conifcn. XIV. ber ang Sm Eingang ^eißt c^ "B'n erfgenoiffen Dan bem goebe unb Dan bem I LXXX1I Mgrmeiiie @tn(cituiifl. Die 3ubcn. noffcnfc^ft bcr ©runbScfi^cr, 'gu^r gen offen', in bcr jum ®crid^t *on ®t. ®crcon gel^örigen gelbmart * ; bic ®enoffenf(J^aft ber yiadfboxn auf bem ßigelftein aufeerl^atb be« Zf^ox^, unb onberc mel^t 2. «te eine befonber« tm^tige ©enoffenf^aft in 65{n finb cnblid^ no^ bie 3uben p nennen 3. 3Jian fann fic fogar gu bcn 2lltbfirgem jö^Ien unb, minbeftend mit gleid^em 9ied^t n>ie bie alten ®efci^(ecif^tet oon 65ln, bon ben SRömern ^er ableiten. S)enn fd^on in römifc^er 3^^^ P^ fie bnrd^ eine SJetorbnung bon Äaifer ßonftantin bort bejeugt*. ®cit alter 3^^^ »ernten bie Snben in ber SRömerftabt, mo bie 3ubengaffe, bet ©d^ul^of , ba^ ©emeinbeöaud genannt ©piel^au«, bcr Subenbrunnen, ba« Oubenbab ermö^nt merben ^. ®ie l^atten i^ren bef onbercn Äirci^^of augeri^alb ber ©tabtmauern *; ein S^or ber Slltftabt auf ber 9iorbfeite bei ® t. ^au{ ^ieß bie 3uben^forte ; unb f 0 gut »ertrug fid^ mit i^nen bie cl^riftti(j^e Sürgerfd^aft, bag biefe i^r SRatl^l^au« mitten im 3uben^ quartier ^atte \ 3uben fauften ^ufer unb ©runbftüde bon ß^riften in Srbfei^e, fonnten aber aud^ burd^ 2lblöfung be« Srbjinfe« ba« t>oUe (anbe bat gelegen tß im ^u(|^er t>e(be ge« metnlic^en unb femeutüc^en unber nm \)a\n o)9ei'bragen einer einunge' k. 1. (&ia\m, @(^iein«^)raj:i« @ 7J. 3l(« ©cnoffen finb in bcm 33auerbricf )9cn 1351 genannt: bie i0{ci{lerin bed mo\ttx^ m\i}cx, bie ^btifßn t)on ^tdf- tein, 2)cd;aut unb (£a^>itci toon @t. ?ln= bread unb eine ^nja^t Bürger t)on(£i>(n. 2. 35gl. (gnnen, @efc^. II @. 452 ff. t). 5D?aurer'ö $^pot^?cfe über bie @ntpe»= ^ung ber @tabttoerfaffung au8 ber 3War!« t>eifaffung finbet für dUn feine anberen ^n^alt«punftc alö bie|e untcrgeorbneten ^auerbänfe, tt>e^e toon i(>m irrt^üm* lid^er ^ije für ibenttfci^ mit ben ^irc^« fpiel«gemeinben ber 2lltpabt gehalten trei- ben; f. ©b. II ren Äird^^of außerfialb ber @tabt überlaffen batte. 3n bem $rit>i(eg bed (Srjb. (Sn« geleert t)on 1266, eb. no. 495, tfl be« ftimmt , bag feine {Einrichtung auf bem 3ubenfir(^^of ober in beffen '^äf^t patt- finbcn foü. 7. Urf. 3. 1149 (On. I @. 329): in domo civinm inter Judeos sita. 9ladf bem @ibbnc^ t>on 1341 c. 125 (ebenb. @. 31) (oUte ber ©tabtbote jcbcu »bcnb bie Pforte gur 3ubengaffc gufc^Iicgen. auger n>enn ber 9{atb noö^ auf bem ^ür* ger^aufc berfammelt n?or: 'ib in »crc bat unfe Ferren u^ bem ^uid merett*. 3^i>citc 3(bt^cit«ug. liXXXIII (Stgcntl^um crtuctBcn ^ ©ctbft gciftltd^c ©tifter Derfd^mäljtcn ed nicä^t, tl^rc Sefi^ungcn an bic Subengcmctube ober an cinjctnc 3ubcn ju Dcr^ teilten 2. Slfle barauf bejügttd&cn ©efi^ücränbctungcn, fei e^ tmäf @rt* fd^aft ober9Ser!auf nnb 33er})fänbung, tourbeu beibem befonberen Suben- [darein gu @t. Sotcnj in ber 9lftftabt hnxd) bie Beamten be« Äird^fpiet^ in bie ©runbbfid^er eingetragen 3. Srft in f})äterer ^txt f)kU man e^ für nöt^ig, bie Snüerbung »on ßl^riftenl^äufern bnrd^ 3uben baburd^ ju er^^ fd^toeren , baß bajn bie ß^enel^ntigung atter JRätl^e ber ©tabt »erlangt ti)urbe^ tt)ofür bic jübifd^en Käufer nod^ befonber^ jal^Ien mußten^. 2lfle in ber ©tabt mol^nenben 3uben, fottjol^t bie erft an^ ber grentbe l^creingejogenen, tt)ie bie fd^on länger angefeffenen, maren SBürger bon S5In ^, ©ie ftanben aber in einem ©d^ufeDer^ältniß fomo^t ju bem Qxy bifc^of, ate anc^ ju ber ©tabt, tt)orau^ beibe ba^ Siedet herleiteten, einer* feitd fie ju bebrüdfen unb ju befteuern, anbererfeit^ fie, einer gegen ben 1. @. oben @. Lxxxii ?[. 5. 2. e. cbcnb. %. 6. ^nbcrc ©eif»)ic(c fü^rt (Srntcn I ie f rü^cftcn ©eif|)ic(€ t)on 3uben- ^au«!äufcn geben jwei @(!^iein«notljen aud ber ^aroci^ie @t. Soreng, tt>e(^e (Sla- fen in feiner ©c^rift : ^ad ebele (Sötten (1769) @. 25—31 mitflctbeilHiat, ujor» an9 fte Serben, @efc^id^te ber 3uben in (£öln, im 3lnf>ang @. 349 tt>ieber abge* brudt \)at SBenn aber letzterer fte fc^on in bie Seit be« @vjb. ^nno 11 fcfet, fo be* rubt bie« blog auf ber Ueberfdfjrift be« ^iantenStjerjei^niffe« ber ^JJfarreingefeffe« mn 'tempore Annonis archiep.', naä) meli^ent jene Eintragungen and unbe« flimmter äeit folgen. ?aut ber erfreu t)on biefen gefc^al^ ber ^auf eine« ^ofantl^etU burd^ ben 3uben S5iöeö unb feine grau ^gned presentibus parochianis parochie s. Laurentii etiamqne potestate civita- tis (unter n^elc^em offenbar ber er ber (Singefeffenen ober (Seburen (vlcini) Mon @t. Vereng ttHir, unb ferner, baß neben ben beiben magistri nod^ in>ei anbere ^a6)haxm bad ^mt al9 Säufer ober 8oten Ratten. 9lü(if ber jtr^eiten Eintragung taufte ein 3ube @almann unb feine grau ^a(i)ti $au8 unb $of, n>e(d^ed ber 3ube 3faac gebaut batte, aU jiu^Iofed Erbgut, iDctd^en ^auf ber ^ogt ^einrid^ ante omnibus urbanis et eorum judicibus, b. \). @(i^8ffen, be» [tätigte, tt)obei al^^tUQtn aufgefiH^rt ftnb bie magistri civium s. Laurentii, pri- mum iUi duo Henricus et Herimanims qui tune offtclum deserviebant, b. t. bie beiben , n>elti^e jur ^t\t magistri Ovaren, et alii qnorum nomina sunt, nänitid^ bie übrigen 3lmtleute (officiati) be« Äir^- f^iclö. 2)ieferÄauf tt)urbe alfo inKSc^öf* fengeri^t ber @tabt beftätigt; bgl. oben über bie Stitä)\pUU unb 8urgerit^te ^. LXII. 4. @. baö Eibbuti^ t)on 1341 %xt 27 Ou. 1 @. 19. 5. Urf. 3. 1322 (Ou. IV no. 109 au« bem Eibbud^), toorin ber Slnfauf ei- ne« $)aufe« unb ©runbftücf« in ber (Straße @teffe bem 3uben «Simon öom 9htl^ gemattet, gugleic^ aber beftimmt ioirb, baß, hJenn Suben Käufer t)on E^iri» flen taufen , fie ben 33etiag be« feierten X^eil^ feom .^aufpreife an bie ©tabt ial>» len foHen; bgl. bie Urt!. no. 124 unb 199. 6. Eibbu^ feon 1321 c 58 (Ou. I @. N): 'bat n)ir be Soibin \>an tolne — genomin })aMm — in unfe ^loibe inbe jn unfin famen bürg er in. c. 59: @al* mau toan 93afi( inbe 3ofe^ fean ^ru>ihc, 3oibin, burgerin gu ^olne'. LXXXIV KQgemeine @tiifcitung. anbern Scfd^üfecr, p vertreten. (Selegenttid^ na^m fid^ i^ter aud^ bet Äaifct an, meim er au^ anbeten Urfad^en mit bem ©rsbifd^of jürnte: fo im 3. 1188 griebrid^ I gegen dxih. W^^^PP ^^9^« ©elberpreffung, toelc^e biefer an ben 3uben berübt l^aben fottte^ SSon bem 2lmte be« atten ©tabtgrafen l^er [tammt o^ne B^^if^f ba^ ^e6)t, ioelc^e^ bem önrggrafen bon ßötn guftanb, ben 3uben bie in 6öln au^ nnb eingingen baö ®eteit ju geben, njofür fie i^m iä^rüd^ jn üßartini 10 Wlaxt in ®elb unb 6 ^fnnb Pfeffer entrichten mußten 2. Ueber ben 3ubenfc^nfe toar ©treit jmifc^en Srjb. ßonrab nnb bet ©tabt: im ©d^ieb^fprnd^ bon 1258 bringen bie ®ürger bor, bag bie 3uben bon ©citen be6 (Srjbifd^of^ fd^lec^t be^anbett, ol^ne Stic^terfprnd^ eingefpcrrt mürben, it)ogegen jener ben 5lnfj>rnd^ ber Bürger in folc^er ©ac^e mit* jureben jurüdnjei^t, ba er felbft bie Snben bom JReic^e ju Se^en l^abe unb [ie nac^ ©efaüen befteuern nnb [trafen tonne; bie ©c^ieb^ric^ter bagegen fagen : aUerbing^ gel^bren bie 3uben jnt ergbifd^öf lid^en Sammer, ti)a« aber ber @rjbifd;of ber ©tabt unb ben Suben berfd^rieben l^abe , ba« muffe et aud^ l^aften ^, ©et (Srjbifd^of tonnte um fo weniger mit diziit behaupten, baß bie 3ubenfad^en bie ®ürger nid^t« angingen, atö er felbft ben ©d^u(jbrief, u^eld^en er ben 3uben 1252 ertl^eilt l^atte, auc^ bon ben ©tabtbe^5rben berbfirgen Ue^ unb biefe aufforberte bafür ©orge ju tragen, baß ben 3uben tein 8eib gefd^el^e, bamit burd^ bie gute SBel^anb* tung, meldte fie erführen, auc^ frembc 3uben jum ^ereinjiel^en. belogen mürben *. Unb in gleid^er SBeife berlangte er bie ®ürgfd^aft ber ©tabt für ben neuen ©d^u^brief , meldten er ben 3uben 1 259 i^erlie^, mobci er i(;r einen Slnt^eil an ben 3ubengetbern, 4©d^iü. auf (ebe 3Rart, bie er felbft erl^ielt, juftd^erte^. 2llfo mürbe ber 3ubenfd^u^ gemeinfd^aftlid^ bon bem Srjbifd^of unb ben Sürgern ausgeübt, mie benn im 14. 3a^r]^un* bert bie ©tabt aud^ felbftänbig i^re ©d^u^btiefe neben ben etgbifd^öf* (id^en ett^eilte«. 1. Ann. max. Mon. SS. XVII, 794: pro Judeis quos in contumeliam impe- ratoris diffamatns erat pecunia multasse. (S8 ift ein Moßc« 9Ri6^erftänbnii trenn @tob6e @. 94 bie l^ierauf folgcnbc ©tcüe ber 3Cnnalen über bie ^luöfö^nung be§ Äaifcr« mit bem (Srjbifti^of unb ben (&'6U nern fo inter^jretirt, baß bie Stuben ein S^or bis auf einen X^ürflügel (ad nnam testitudinem l^etgt aber nic^t ^^ürflügel, fonbern Oetüölbc, ^iler ©todnjcrf) Ratten jerftören unb ben @tabtgrabcn an öier (Stellen juMütten muffen. ^Hd^t ben 3ubcn, fonbern fe(bflr)erftänbUc^ b'en (£ßl-- nern würben biefe 33ebin9ungen nebft einer ©elbbugc tooii 22()03Wart auferlegt. 2. @. bo« 2Bei«t^um Du. l @. 557. 3. Ou. II @. 386 lart. 52; (B. 388 ^rt. 20 ; @. 396. 4. Du. II no. 308: Vobis fldelibns nostris jiidicibus seu magistris civiom — qui ad nostram requisitionem vos fldejussores pro nobis etiam de ipsornm observantia statuistis, iiijungimus etc. 5. (Sbenb. no. 402. 6. 2)a«3uben^)rit)ile9 be« (grjb. 2Bic- bolb t)on 1302 (?acomblet III no. 24) xomht noc^ t>on einer ^n^a^I namhafter Sweite ^btf>ctlung. LXXXV 35ur^ bic ®ci^u^|)rtDtte9ien , ipeld^c immei: auf befttmmtc längere ober lürjere ^^itbauer lauteten ^ »urben bic SRed^te unb ^flid^ten ber 3ubenbürger feftgefteüt. i^üx bie SBefc^ü^er maren natürltd^ bte ®elb* jal^tungen, fomol^t einmalige für bie (Erneuerung be« ^ribitegium^ , ate and) iä^rlid^e, mldft bei jeber SSertei^ung gefteigert würben, nebft au^er* orbentlid^en S)arlel^en, bie ^auptfac^e^. ^afür mod^ten fid^ bie 3uben tnxii) 3i«^^w^^^ f i" ^^^ P^ au^fc^üe^tici^ pribilegirt rnaren , f d^ablo« galten 3. aud^ maren [ie frei bon allen bürgerlid^en ©teuern unb Saften, tt)ie bon bem Srieg^bienft ; nur l^atten fie in Äriegöjeiten bic Serpflid^* tung, ein ©tabttl^or, beffen Db^ut i^nen bon alter^^cr befohlen toax, befonberö ju bemad^en^; aud^ tuirb gelcgentlid^ rü^menb anerlannt, bag fie mit ben ßl^riftcn jufammen in ber ^t\t ber 3^^ictrad^t bie ©tabt be* ptet l^ättcn^. Sine ttjeitgc^cnbc Autonomie toar bemnad^ ber 3nbengemeinbe, uni- versitas Judeorum, in 65ln eingeräumt, ©ie l^attc baö SRed^t fid^ Jäl^r* lid^ ein ^anpt , ©if d^of genannt , ju toasten , tueld^em ein SRatl^ ober ßapitcl jur ©eite ftanb *. Die ©^nagoge (schola) übte bie 3uri«biction über bie 3uben au«, unb men fie in 85ann erflärte, ber tt)urbe auf i^ren Eintrag aud^ au« ber ©tabt bermiefen. Srjb. ßonrab behielt fid^ im ©c^u^brief bon 1252 ba« ttjcltlidbc ©erid^t über bie 3uben bei fd^ttjc» Ten SSergetjen , tt)ie ©iebfta^l, gälfd^ung, SSertuunbung , Sl^cbrud^ bor. ©|)ätcr tt)irb aud^ biefer SSotbel^alt nic^t me^r gemad^t, fonbern im ®c* Bürger, totiäft für bie Sudfül^rung ^af* tctcn, t)crbürgt ; in ciiter Äunbmad^ung öon VS2\, (gibbud^ c 58 (Du. I @. 14), (fi ^ejug genommen auf ben ^ä^ni^hxitl metci^en bie «^tabt unter i^rem gcogen Siegel bcn3uben auf 10 3a^^re auSge* fleHt (Kitte. 1. 2)er SBrief bon 1252 auf 2 3a^re, 1302 auf 9, 1321 auf 10, 1331 auf 10, 1335 auf iveitere 7, 1342 auf 13 3a(>re; alfo nid^t burd^ge^enbö auf 10 3a^rc, wie (Snnen, ®cf^. I, 475 angicbt. Sei 2Bct?ben, ®t\ä^. ber Suben in (£8In, im Slu^^ang finben fid^ fammtüt^c Urfunben noc^ einmal abgebrudt. 2. (5rx. SBicbolb lie§ fld^ für fein ^riüileg t)on 1302 1200 SWarf einmal unb 60 m. iä^irlid^ jaf>Ien (gac. III no. 24); erjb. ©einrid^ II für ba« feinige bcu 1330: 8000 3«. unb 70 SW. jä^r- lid^. 3*^ei 3ubenbürger öon (581n liefen ber @tabt, ber eine 1059 3K., ber anbere 1746 3W., toofür i^uen ein ^nt^^eil an ben «^tabtjöUen überlaffen tvurbe: (Sib« buci^ bon 1321 c. 59. 3. ^ü6f bem ^riöileg (Sngetbertö II 3. 1266 (Ou. II HO. 495) foUte fein (Saorcincr ober <£^rifl, tt)el(i^cr gum '^aä)- t^eil ber 3uben auf 3in« teilten würbe, in ber @tabt gcbulbet tüerben. 4. Urf. 3. 1373 2ac. III no. 752: 'fo foilen fi bie ^or^e bie in t)an alberS beöoilen i8 — trumellti^en ^^ueben inb betoaren*. 5. @ti^ieb8f^)ru(i^ Don 1252 (Ou. II @. 313). Unter ben grata obsequia et servitia que nobis Judei Colonienses ad utiles et necessarlos usus civitatis Co- lon, hactenus impenderunt , beren baS fläbtifd^e $ribi(eg 3. 1325 (eb. IV no. 126) gebenft, ^nb n>of>I ^^auptfäc^^tid^ ©clbborfc^üffe gu berfle^^en. 6. @t^ufebrief (£onrab8 1252. SBgl. Urf. 3. 1288 (Ou. III no. 305), tt>e% ben S3efti^Iu6 ber 3ubenfc^aft ent^ätt, ba« <^))iel^au^ i^rem Sifc^of gn übertragen, per magistjatum et consilium eorum. LXXXVI ungemeine (Scnleitung. gent^ett ancrfannt, ba§ bic 3uben nur nad^ 3ubentcc^t foüteu beuttl^cilt tpcrben ^ baß ßl^tiften i^re gorberungen gegen 3uben bei bem ©ifc^of ber leiteten cinflagen unb ben Urti^eitefpruc^^ ber ajfe^r^eit bet Ouben-- fc^ule annehmen fottten, n)ä^renb bie 3uben befreit tparen bon ben geift* liefen ©eric^ten mie üon bem ©tabtgerid^t , and) ju feinem anberen @ib ate m6) jübifc^er 95orfc^rif t gejtoungen iüerben burf ten 2. Dod^ aüe biefe SSerbriefungen bermcd^ten bie Oubenbürger nic^t fidler ju [teilen gegen ben Slu^brud^ ber 3Solt«tt)ut]^ in ber 3ubenfd^lac^t bon 1 349, md) metd^er felbft i^re ®efc^ü(jer, ber erjbifd^of unb bie ©tabt, ba« geraubte §ab unb ®ut ber 3uben unter fid^ t^eilten^. ©tatet* Setrad^ten totr, nad^ i;)artegung ber ©tabtoerfaffung in i^rcr dnU ugiei' toidEetung feit bem 12. bi^ jum 93eginn be« 14. Sa^r^unbert«, jum ©d(^tu6 noc^ bie Stellung , totldft bie Bürger bon ßötn am @nbe bicfer ^eriobe gegenüber ben SrjbifdS^öfen, fo tt)ie gegenüber Äaifer unb SRcid^ errungen Ratten. SSladf beiben ©eiten ^in ift fie burd^ bie ^ribilegtcn bejeid^net, totldfz ben bürgern unb ber ®tabt berlte^en tourben. 'Die erjbifc^öflic^^en tt)ie bie tönigtic^en ^ribtlegten, iu benen aud& nod^ ^ä})ftlid^e ^injufamen, geben [id^ im allgemeinen meift nur für S3e* ftätigung aller ber ©tabt juftel^enbeu 9?ed^te unb guten ®eti)o^n]^eiten au^, o^ne ben 3nt;alt ober bie ©ubftanj berfelben anjugeben. ßbenfo allgemein gehalten ift ber SSorbei^alt ber di^dftt ber Äird^e unb be« (Srj* bifc^of^ t)on SBln , momit gctoö^nlic^ bie Slnerfennung ber ftäbtifd^cn gret^eiten bon ©eiten ber (Srjbifd^bfe berbunben mar 4. (Srft tt)enn e« jum ©treit über einzelne 'tR^dftt jtoifdj^en (Srjbifd^of unb ©tabt fam unb menn man fid^ auf bem 333ege be« SSertrag^ bar^ über einigte, erfolgte bie eigentlid^e geftftellung, aber aud^ nur für ben aWoment, nac^ ben obttjaltenben Umftänben, ein bloße« ^räinbij, toeld^e« I.^rbilcg.3. 1302(l301,29.2)cc.) ?acomb(et III no. 24; si aliquis dicto- rum Judeorura nostrorum aliquid com- miserit vel Ibrefecerit et de hoc con- victus fuerit eo jure quo Judei coiivinci solent; ebcufo in ^rlt). öon 1331 (1330) cbcnb. no. 259, unb i?on 1335, cb. no. 295. 2. @. außer ben angeführten ^ritoi» Icgien aut^ ben 9?at^i«bcf(^(ug toon 1327 im eibbnd^ toon 1321 c 50 (Du. I @. 12): '3nbctoan bcnic3«bcn otocSubinnc — fol ^lec clagen öur bcni bifc^füffe iube bemc ca^itete ber 3oifefd;af inbc (al ba nemcn funber toebcrrebc 3>oitttele ber SoiOTaf tt)ii^t'. 3. ©. über bie 3»ubcntocrbrcnnung im folgcuben 3lbfti&nitt. 4. 3«. @vgb. ^tinx'id) I 3. 1226 (Ou. II no. 95); (Si'ib. eiflfrib 3. 1287 (du. III no. 285) : ita etiam judices, scabini, cousilium et cives universi Co- lon. Jura, libertates et bonas consuetu- dines nostras et ecclesiae Colon., quoad vixerimus, tenebunt nobis similiter ; eijb. Sffiicbolb 3. 1302, ?ac. IU no. 20. 22. 3ö)cite 3l6t^ici(ung. LXXXVll \pattx »icbet bcftritten »erben fonntc unb totrflic^e^ 9iec^t erft burd^ baucrnbe ©etool^nl^ett tpurbe. S)te 3"8cpnbniffe, toetc^e bic @r jbifd^öfe auf f otc^e SSSeifc bcn ©ür* gern machten , unb bie gtei^citen , toelc^e bie ©tabt babutd^ getoann, toaten cbenfo Dte( SSerminbcrungcn bcr ben Stifeifd^öfen pfte^enbcn §o]^ett«red^te, fei e« burd^ ®efd^rSnfung in beten 2lu«übung, fei e« burc^ änt^eilnal^me ber Sfirger an bcr öffenttid^en (Setpatt. 3toeietIei SRed^te ober Steilheiten bet SSütget bon Sota finben fid^, gleid^fam ate fnnbamentale, fd^cn in ienem ftül^et etioä^nten angeblichen 3£Bei«t^um bon 1 1 69 ^etbotge^oben, tpetd^e« auf ein alte« ©tabtptioile* gium jutüdEging: t>a^ JRec^t bet 33ütget, nid^t au§et^a(b bet @tabt ju ®ctid^t gef otbett ju n)etben, unb bie ©efteiung i^tet ®ütet unb SBaaten »om ^oü an ben etjbifc^öftid^en ^oü^iknK SBit l^aben beteit« in 3^^*!^* geftetlt, ba§ fd^on Stjb, 'iß^ilijjp biefe SRed^te fo attgemein unb unbebingt, toie fie ^iet audgefptod^en finb, foüte anetlannt l^aben ; getoig tft nut, bag bie ©ütget fie iebetjeit mit 9?ad^* btudE be^au^jtcten. ©etgeben« etl^iett bet 95otgänget ßontab«, @tjb. §cintic^ I, im 3. 1237 bon Saifet gtiebrid^ II einen 2lu«f|)tud^ auf bem JReidj^tag ju ©peiet, ba| e« bem Stjbifd^of bei feinet 3utt«biction übet bie ©tabt juftel^en fotte, fottjol^t augeti^alb in bet ©annmeite, toit innet* ^alb bet ©tabt ju OJetidf^t ju fi^en 2; fc^on 1239 betätigte (Sontab ben ©ütgetn tt>iebet t^t angeblid^e« atte^ {Red^t^, unb auf 2(nfud^en bon atid^tetn, ©c^öffen unb ©ütgetn beftätigte aud^ S. gtiebtid^ II baöfelbe *^}tibtleg *. Sbenfo mutbe bie Slbfd^affung bet ungebü^tttd^en ^UU, toic im ©c^ieb^fptud^ bon 1 258, f o bei ben fpäteten ©ü^nebetttägen jttjifc^en (gtjbtfd^of unb ©tabt jugefagt, bagegen abet ben ©ütgetn ate ©ebingung t^tct 3öüftei^eit an ben etsbifd^öfUd^en 3oUftätten ju 9?cu§ unb anbete- tt)o bie eiblid^e 33etfic^etung aufctiegt, ba| bie SBaaten i^nen felbft at« ©gentium gesotten ^. 5Die au^übung be« SRünstegate butd^ ^tägung neuet SÄünje, loetc^e füt ben SWünil^ettn ebenfo bott^eit^aft ate befäftigenb füt ben ^anbete* »etfel^t toat , fotttc nad^ altet ©etoo^nl^eit , toie bet ©d^ieb^fj>tud^ bon 1252 auf« neue feftfteUte, nut auf bie itoei gälte bei bem 9Jegietung«* antritt eine« neuen Stjbifd^ofö unb bei feinet diMUf)X bon bem §eete«* jug über bie Sllpen befc^räntt fein, unb »at jugtcidj^ untet bic ßonttote J . @. oben @. XXXI. no. 304. 306. ©ü^nctoertrag bc« @rjb. 2. Ou. II DO. 164. Engelbert II 3. 1271 gac. II no. 607 3. @. oben ©. XXXIII. e. 358. Urf. (Srjb. ©igfrib« 3. 1287 4. Ou. II no. 222. ebcnb. no. 828. 5. ^(^teb8{))ru^ t)on 1252, ebenb. LXXXVIII SlQgetnetne (Sinlettung. bcr ©ütgcr gcftcöt, tpcld^c btc ^tobcftüdcn bcr neuen SWünje unter tl^re S3ett)a]^tun9 nal^men, bantit btefe möf ®eti)id(^t unb 5Retn^ett batan ge* prüft tperben lönne ^ 3n ben ^o^eit^red^ten be« (Srjbtfc^^of« tpar ntd^t aud^ ba« Siedet begriffen, bie Sürger tjon (Söln ju befteuern; tt)o^( aber ntod^ten bieje fid^ fctbft für aügemetne ^mde ber ©tabt befteuern 2. hierauf gel^t bie S3efd^tt)erbe ßrjb. ßonrab« int ®d()ieb^fj)rudS^ tjon 1258, bag bie regier renben ®roPürger, jo oft e^ il^nen beliebte, neue 9luftagen mad(^ten o^nc bie erforbertid^e 3wftintntung bon i^m unb feinen geifttid^en JRätl^en ein- iuf;o(en3. 3n ber 2(;at genel^ntigte berfetbe 1242 eine ©teuerumlagc ber Sürger, um bie Soften jur 3ctfti>rung ber Öefeftigung bon S)eu| auf jubringen ^ ; man erfährt ntd^t, nad^ tt)etd(^er 5Korm bie birecte ©teuer, fei e^ bon jegtid^em 3Serm5gen ober blog bom ©runbbeftfe ber Sürger unb Sintt)o]^ner, eri^oben tourbe. @d^tt)ieriger n^ar bie Sinfü^rung neuer inbirecter ©teuern, toütfft i^rer ©irfung md) nid^t b(o6 bie Öürger unb (Sinmol^ner bon Söln, fonbern aud^ bie 3lu^tt)ärtigen , mläft bort SBaaren einfauften ober ber* fauften, trafen : fo bie ^büe, ber 9)?a]^(|)fennig unb ©terpfennig unb tüa^ man überhaupt unter bem ^Jlamen ber 3lccife (assisia) begriff. Site eine unbefugte ©teuer biefer Slrt n^irb in ber Urfunbe S. ^^ilippö 1206 bie üon ben ©ürgern auf ©ein, ©alj unb anbere Dinge gelegte 3lbgabe be* jeid^net^ ^Dagegen betpiöigte Otto IV im 3. 1212 benfelben ben SKa^t* unb ben SSierpfennig auf bie Dauer bon brei Sauren jum 3^^ i^cr ©tabtbefeftigung ^. ©efonber^ bemerfen^toert^ für ba^SSerl^ältnig jiDtfd^en ßrjbifd^of unb ©tabt bejügüd^ ber ©efteuerung ift, bafe Srjb. Sonrab felbft, nad^bem er bon Ä. griebrid^ II ba« ^ribilegium be^ ©ierpfennig« auf brei 3a^re erl^alten l^atte, biefe« faiferlidf^e 3"gßftönbnig nad(^trägtid^ 1. du. II nö. 306 — ita videlicet quod prime percussure idea, qucMl stal Yulgariter appellatur, in sacrarium b. Petri majoris ecciesie in Colonia repo- natur, in summa tredecim solidorum ei quatuor denariorum Colon, et tantiim- dem ejusdem numismatis custodiendum bone fldei dictoram civium committatur etc 2. m6) Urf. bc« (Srjb. Slrnolb II öon 1154, Ou.l @. 543 foltten bie(Sin= tüol^ner öon @t. ^antalcon ni^t gc» Jti^ungen fein, ut ad communem civium coUectam ipsi pro parte sua cooperaren- tur, auger tücnn fle in bie ^tabt aufge* nommcn würben; bgl. oben @. lxvii. 3. Ou. II @. 382 %vi. 22: Cum tarnen nihil novi hujusmodi debeat de jure fleri in civitate Coloniensi sine ipsius archiepiscopi et priorum suorum consensu, cum sit summus judex et do- minus civitatis Coloniensis. 4. Ou. II 110. 225. 5. Du. II no. 23. Item quicquid cives Colonienses vel (in) sale vel in vino seu quacumque alia re per indebitum exactionem cuiquam (damjni intulere. 6. Ou. II no. 36 : ut ad spaciuin trium annorum liceat ipsis — pro mu- nitione et opere civitatis Colon, infra civitatem accipere denarinm uuum Co- lon, de unoquoque maldro annonae, quae molitur, et simili modo de maldro anrionae, quae braxatur. 3ki>ette Slbt^eilung. LXXXIX für ungültig ctflärte, toctt er, tote er in Utfunbe t)on 1240 fagt, crfal^ren l^atte, bag i^m fein 9icd^t an fotc^er ©teuer jufte^e K S)eög(etci^en ber* jid^tete er , in SSetgettung ber i^m bon ben ©ürgern geleifteten S)ienfte, auf bie il^m früher jugefagten SBeinpfenntge 2. @^ ift Mar, ba§ ber ßrä- bifd^of ol^ne ben SBiöen ber S3ürger toeber ba« SRed^t nod^ bie 3Kad(^t l^atte, eine ©teuer in ber ©tabt ju ergeben. S3eibe, ber (Srjbifci^of unb bie SSürger, toaren gteid^mägig bei ber ©rl^ebung inbirecter ©teuevn bctl^eiligt, unb e« gefd^al^ bal^er getPö^nlid^, ba§ fie fici^ über bie X^eitung be« Sicr* unb S3rau^)fennig« jur C>älfte auf eine beftimmte 9?ei^e Don 3a]^ren bergtid^en ^. S)ie fogenannte Slccife bon ®ütern unb SBaaren. mit Inbegriff be« S3ter* unb be^ 3)?a^(|)fennig^, bleute ber ©tabt befon« bcr^ jur ©ci^u(benti(gung unb tourbe i^r ju biefem 3toe(f in ben ©ü^ne« bcrträgcn be« Srjb. Engelbert II toieberl^ott jngeftanben, bann aber aud^ allgemein ate beftel^enbe ©etool^nl^eit in ben ^rit)itegien bon S'önig $Ru* bolf unb feinen ?Rad^fotgcrn beftätigt, aufgenommen fotttcn jebod^ bie @üter ber gremben, ber ®eiftlid^en unb Äird^en fein^. • !©ie ©etbja^fungen, toeld^e bie ©tabt an bie @ribifd(^öfe leiftete unb bnxä) 3*0^ wnb ©teuern aufbrad^te, berul^ten auf ben mit i^nen gefd^loffe* ncn ©ertragen , nid^t auf einem Sefteucrung^red^t ber (efetereu. Unb ebcnfo toenig l^atten bie ßrjbifd^öfe ba^ 9?ed^t bie SBaffenl^fitfe ber SÖür' ger bon Sö(n ju forbern. ©rjb. ßonrab bejeugte benfelben 1239 au«- txünIb toon 6000 SDlaitr ÖU. II no. 434 ijgl. no. 460. 9?ad)@cbieb8f^)rut^ ijon 12(i5, ebb. no. 475 ^. 519, foHtc ben bürgern ge* pattet fein, bie ^ccifc ju erböben ober ju »crntinbern, bi« fie alle ibve ©ti^utben »on ben 3^iten @rjb. (Sonrabö b«i' ^^'' getragen bitten ; bo^ buvften fie i)on geifl= liefen ^erfonen mebcr ©ier^)fennlg. no^ 5KabI|>fcnnig erbeben, unb naci^ SCbtra- gung ber^^ulb foHte bicSlccifc gans auf» boren. 3n bem ©übne^ertrag @ngel«^ bert« II mit ber @tabt öon 1271 {?ac. II no. 607 e. 358j ifi blefelbe 31u«nabme au^ bcjüglid^ ber grcmben gemacjf^t : ab hac tarnen assisia exempta esse volu- nius bona extrancoruni , clericorum et ecclesiarum, in eo quod vulgariter raail- penning et birpenning appellatur. üDie gleiti^e ^efc^>ränfung ifi in bem ^riöileg Ä. »lubolfö 1274 au«gef^>rod;en (?ac. II no. 657) : quod prefati cives — inter se, propter conservationem reipublicae ac defen.sionem seu conürmationem boni Status civitatis ejusdem , super bona et merces suas et omni um concivium suo- nim laicorum, non extraneorwn aliunde ad ipsam civitatem sua bona vel merces adducentiuui, conti ibutionem, que assi- sia vocatur, statuere, imponere, ipsam- que recipere consueverunt etc. S^on ben SBaaren ber gremben ttjurbe, fiatt ber ^ccife, ber3»ßbei ber@iuf^^^r entric^^tet. xc ^gemeine (Stniettung. btc ©ctool^n^it unb bic 5Redf|tc bet ©tabt, gciciftct ^tten, unb cd fotte bicd in ä^^fw^ft bon feinen ^Jlad^folgern ntemate at« ©eifpicl angejogen tpetbcn *. S)ie ^o^eit«reci(^te bed ©rjbifci^ofd in ber ©tabt toarcn butc^ Sin* t^eilna^me ber SSütget an il^ret Sludübung befd^ränft ; im übrigen tpurbe ba« beiberfeittge SSerl^ältnig, toie jtoifdffen fclbftänbigen Waln am bem 12. unb 13. 3a^r^unbert bejiel^en ftd^, auger ber aögemeincn ©eftätigung aller JReci^te unb guten ©etpol^nl^eiten ber ©tabt junteift auf bie SBefrei* ung ber ^Bürger t)om ^oü bei ben 5Rctciff«jollftätten am 9i^ein, ju ^au ferdtoertl^, ©o^))>arb, 3)uidburg2. Slud^ bie Unangreifbarfeit »egen ©d^ulben ober 3Serfpreci()ungen ber ßrjbifciffi^fe bon 6i>ln tmrb il^neu gc* legentlid^ auf ®runb eined 5Reid^derfenntniffed jugeftd^^ert ^. Seit über ba« gett)i>^nti(i^e SWag ber ©tabtfrei^eit l^inaud gingen aber bie 3wftci(^c* rungen ber Sinnige SBill^elm unb 9tici(^arb, 1247 unb 1257, toeld^^e lebtg* lid^ bie 2lnerfennung i^red mod^ttofen Äonigtl^um« bon Seiten ber ©tabt bejtoed ten, toobei fie ben ©ürgern fo n^enig befd^toerlid^ atd möglid^ faUen sollten, inbem [ie tjerfjjrad^en, toeber ein §eer in bie ©tabt hinein julegen, nod^ einen ^oftag bort abjul^alten, noc^ aud^ eine Sieid^dl^ülfe jn>angd« toeife t)on i^nen ju forbern ^. 6&(n fonnte ^iernadjf mo^l im mciteften ©inne ate eine freie 9?eid^«ftabt gelten. ®oc^ toar nad(^ SBieber^erfteüung be« S'i^nigt^umd burc^ 5Rubolf bon ^ab«burg nid^t mel^r t)on bcrartigen 3ugeftänbniffen bie 9Jebe ; f onbern nur auf bie altl^ergebrad^ten SRed^te ber ©tabt, nameutti^ bad 9iec^t ber S3ürger niöft auger^atb Sölnd bor ©erid^t getaben jutoerben, fo tt)ie bad 9Jed^t berfelben bieSlccife bon il^ren eigenen SBaaren ju ergeben , famen bie "ißriDilegien ^. 9tubolfd jurüd ^ unb tt)enn biefer ÄBnig ber ©tabt feinen ©d^ufe unb SBnigdfrieben gegen ©törung i^red ^anbete ober Sebrüdungen alter 3lrt, fei e« bon ©eiten 1. du. II 110. 197. 2. 3)a8 $rit)U. $einri^8 VI öon 1190 nennt ben BoH toon Äai|er«mert^^ (apud Werdam), bad t)on 1193 an(^ ben toon S3o^>^>arb, du. I no. 106. 108. 2)ie 3ottfieli>eit muibc ^ux noc^> bem (ärjbi* f(^>of gewä^irt, ni(^t bloß füv feine söüv* ger t>on (üUn, [onbern and) für bie in 9ien6 unb anberen erjbifci^öft. ©täbten. Ä. ^?>iti^)^) befiätigte fie 1207 aber aucb ber @tabt (5b(n felbfi, inbem er omiiia theloiiea injusta et de novo instituta aufl^ob {ebenb. Il no. 24). Otto'« IV ^^ut)Ueg bon 1212 (no. 37) nennt au^ Duisburg, hierauf folgen bie Q[onpr« mationen bon Sriebriti^ li 1216 unb bie f^äteren. 3. Ur!. toon Ä. ^einrid^ 1231 ju SßormS, per sententiam in presentia nostre majestatis latam a principibus et aliis fldelibus astantibus approbatam, Du. II no. 122; wieber befiätigt buiti^ t. griebric^ II 3. 1237, ebenb. no. 164. 4. Ou. II no. 266. 372. 5. Sac. II no. 644. 657 , 3. 1273 unb 1274. Btoette ^bt^ttung. xci bcö Stjbifd^ofö ober bon anbeten jufid^erte, fo fnüjjfte et batan boc^ ben föntgtid^en SSotbel^alt, bafe fie bot feinet aWaieftät fetbft ju JRecifft ju ftc^en beteit fein toütbe^ Sben biefetben 9tubolfinifd^en ^tibilegien tt)utben nad^mate öon ben tönigen Slbolf t)on 9Jaffan unb SHbtedf^t bon Deftev^ teid^ tpiebetl^ott^. Satfet gtiebttd^ II nannte fd^on bie SSütget bon ßö(n , benen et aiitt«* 1216 bie ^ttbtlegien feinet SSotfal^ten beftätigte, ebeleÖütget (nobiles Snc'* burgenses Colonienses) tote bie ©tabt felbft ba^ ebele ßiJln ^. S)en* türglr. felben 3ln«btu(f gebtaud^te auc^ S:ßnig 9tuboIf in feinem @d(^u|H)timtcg üon 1274. ®ie felbft, bie ®to§bütget bon (Söln, — benn nnt biefe fönnen nntet ben ebelen b. i. angefel^enen nnb Dotjügtid^en Sütgetn üctftanben toetben, fügten in ben Utfunben ba^ ^täbicat 'fetten' im Untetfd(^ieb Don ben getingeten SSütgetn. S)iefe fetten au^ bem ^atti-- ciat bet ®t\äfUdfttx, toeld^eö bie ©tabt tegiette unb ben 9teid^tl^um be« ©tunbbefifee^ toie bet Äaufmannfd^aft Deteinigte, bilbeten jugleid^ ben Sctn bed ftäbtifd^en Stteg^l^eete«, unb mand^e dou il^nen gelangten butc^ ben ttieg«bienfl aud^ jut 9Jittettt)ütbe. 5Rittetbütget finben fic^ ju (gnbe be^ 13. 3al^t]^. unb l^äufiget im 14. in bet SRic^etjed^fe, unb nutet ben @d[f offen, ben äRünjet^au^genoffen, unb felbft untet ben Z\\äf^n't>'' lern unb ©etoanbfd^neibetn ^. ©leid^tvie bie 3Kiniftetialen be^ ßtjftiftd im 12. Sa^tl^unbett altgemein bet tittetlid^en (S^te, bie juetft nnt ben eblen :petten äuftanb, t^eill^aftig toutben, fo tücften nun aud^ einzelne f)ctten an^ ben Sütgetn in ben SRittetftaub auf, otjue batum aufjul;5- tcn, 33ütget unb ^aufteilte ju fein: bie bütgetlid^e (S^te u>at uic^t un* üeteinbat mit bet tittetlidf^en, fo toenig toie bie bütgetlid^en ®efc^äfte mit bem ^ieg^bienft. Umgefel^tt toat abet anä) bie ^Bl^ete ®tanbe«e^te bei* etäbifd^Sflidf^en SWiniftetialen unb felbft bie bet gütften, ®tafen unb fetten nid^t unbeteinbat mit bem Sütgett^um i)on ßöln. ®ie @bet* üSgte bet ©tabt an^ bem alten SWiniftetiatengefd^ledf^t tjon @j)^3enbotf 1. Urf. öom 8. ^ioto. 1274, Ou.iii no. 93. 2. 3. 1292 uttb 1298, 8ac. II no. 934. Du. lU no. 378, ?ac. no. 1003. 3. Clu. II no. 48 (mit unrichtiger 3a^rc8ja^t 1215). 4. @iujelne ^ei[))iele toou 92itterbür« gern fommen jucrfl in Urfuubcn tor: 3. 1263 (Du. II no. 459) '^erren Ocrarbe (Sc^crfginne, beule ribbcre iub bem bur» gcre öan Äolne'; 3. 1285 (Du. Ill no. 250) Johannem Kaze filium meum, HU- degerum dictum deStessa milites. ^rei @öbne bes 3lu«ftcUer8 biejer Urfunbe, Theodericus dictus Raze scabinus Col. beißen in Urf. 1289 (no. 312) SJitter unb ^Bürger. @. ferner bie SSerjeicbniffc ber Dfficialen ber 9ii(Jberjccbc i>on 1296, Du. I @. 145, ber $au«genoffen @. 304. 312, ber ®en?aubfc^^neiber e. 339. 343. xcu Mgetnetne (Stntettung. bcfanntcn ftd(^ 1263 unb 1288, m^xt «ürget öon ßöln ju fetn^. Unb feit biefer 3^^^ bctparben ftci() aud^ J^ürften unb ^crrcn , tüte au^tpärtigc äKinifterialen be^ ©tjbifc^of^, um ba^ SJed^t ber äWitbütgerfc^aft (jus concivilitatis), tpelci^e« für fie unb bte ©tabt ^kxöf Dottl^eill^aft toax. ©0 tpurben butd^ befonbere SSetträße juerft im 3. 1263 ber ®raf bon Sütid^, ber ^erjog üon Süneburg, ber ®raf t)on Sa^jeneöenbogen unb meutere Surgl^erten bon ber ©tabt in i^te SDiitbürgerfdf^aft aufgenom* men , bergeftatt bag (entere biefeu Sbelbütgetn eine jä^tüd^^e ®e(brente unb au§etbem bewaffnete ^ülfleiftung jufic^erte, wogegen fie ftd^ ber* <)flici^teten auf Srforbern ber ©tabt gleiei(^fa(l^ eine befttmmte Slnja^t bon bewaffneten ju 5)tenft ju fteöen 2. Unb biefe« jjerföntic^e 3Ser^ö(tni6 ber ©betbürger jur ©tabt geftal* tete fic^ fofort ju einem Wal^ren Se^nöber^ältntg, weld^e« burd^ Uebertra^ gung eine^ ftäbtifd^en Sel^ngut« al« ein bauernbe^ aud^ für bte Sfladftom^ men befeftigt Würbe. Die^ gcfd^^i^ in ber SBetfe , ba§ bie ©tabt bte ju* gefiederte 3a]^re^rente mit einem ßajjital jum je^nfad^en ©etrag ablöste, gegen beffen Slu^jal^lung ber Sbetbfirger ein innerl^alb be^ SSurgbann« ber ©tabt gelegene« 3lüobia(gut üon gleidf^em SEBert^ an fie aufgab unb al« ewige« Se^en bon i^r jurüdtem<)fing ^. 3)ie ©tabt würbe baburd^ ?e^n«^errin bon gürften, ©rafen unb Surg^enen, bon weld^en mä)t Wenige auc^ mit^öfen unb SEBol^n^äufern fid^ bei i^r anfäf fig mad^ten *. 6. @ef$i$te ber @tabt im 14* 3<^^^^unbert bi« jum ©turj ber ®ef*Ie*terl)errf*aft 1396. erjbif*öfe. $einriti^II3. 1304 3)^oi fl. 1332 San. 6. S5on 35trneburg, 2)om|)vo|)fl ; gttt)ä^^lt 1304 Einfang Wiai neben 9ieinarb öon 1. @. oben @. XXXVIII. 2. Ou. II no. 449— 175 '2)ic @ra^ fen öon 3üliti^ j. 53. toerf^)recf;en i^ren aWitbürgcrn toon (£8ln mit 99eittern unb 1 5 Änalp^)en in $ülfe ju f omnten, woge- gen jene il^nen im 9Jotl^faU mit 25 m- waffneten au« ben ®e[^Iet^tein f^tlfen werben. SDafür foUen bie ©rafen 100 Tiaxt iix\)xi\6f *an rebelic^iem eute' in (£8In a\)aiUn, we^eö icbot^ weber öerfauft, no^ fonfl veräußert njeiben barf. 3. 3n bem 35ertrag mit bem ©rafcn 2)tetl)er öon ta|jenettenbogen 1263 (Ou. II 110. 457) töar jc^on bie (£a^)itatifirung ber auf 40 SDlaxt fcftgefejjten 9?ente tor* gefc^jen, wtläft naci^^er 1285 erfolgte, ?ac. II no. 810; ögl. bie Slblöfung«- »ertrage mit ben ©rafen öon Mü^ 1 27 1 , Sac. II no. 613, mit bem ©urgj^errn V)on grenj 1277, ebenb. no. 705. 4. 3u ben ob. @. xxiv %. 3 angefübr» ten 53eif^>ieIcH füge idf binju : ®raf ^cin» ri^ öon ©a^n, feine gtau aKcd^tilb unb @räfln ^leibiö toon ?oen fauftcn 1232 ein $au8 in 9?ieberi(jf^ (ga^ne, gorfdl^un= gen I @. 8 J ). 2)emfelbcn ©rafen gehörte ein $au« in ber SKtftabt bei ben ÜÄiuo* riten, Ur!. 3. 1246 bei Sac. II no. 307. 3h>eitc SlBt^^cilung. xciii SBeperBtirg uub Shlf^elm toon 3üli(i^, Cionica presulum in 9^icben^^ein. Sinn. II @. 216, ?et)olb toon dloxi\)o\ @. 138, confcciiit öon ^. ©cmcns V gn ?t?on t)oi' SBcH^na^ten 1305. Ann. Agripp. SS. XVI, 737 ; jlarb 1332 in epiphania domini circa auroram, Anon. chron. Würdtwein, Nova subs. XII, 338. SBalram (Salraöe) 3. 1332 3an. 27 ji. 1349 «ug. 14. $on 3ü(i(i^, trüber bed (trafen Stl^elm, $ro))ß }U mHä^ unb ^^efaurar t)on (£8(n, toon ^.3ol^ann XXII ernannt, sexta kalend. Febr. Anon. bei Würdtwein I.e. p. JU $arld 1349 in vigilia assumptionis beate Marie. Gron. pres. 222. (Sö(n. 3al^rb. 36. SBiU^etm 3- 1349 SDec. 18 jl. 1362 @c^)t. 15. SSon ®ennc^), ^ro^>[i jn @oc|i unb 3)om^crr ju (5ßln burti^ $a^)fl Giemen« VI craonnt, Cron. pres. 2^3, togl. Matthias Nuwenb. 272 (Böhmer F. IV) XV Cal. Jan. Ann. Agripp. 1. c. ; fl. 1362 die Sept. XV in Colonia, Cron. pres., Codd. Colon. (Jaff^ et Wattenbach) p. 157. ©ebidtoacang per decem circiter menses Cron. pres. 226, nac^bem bie fßaf^l beS ^ombe(^anten 3ol{^ann t)on ^irneburg burci^ ben a^ofloüfc^en on SSireneburg, electus eccl. Monast., ?ac. III no. 645, reflgnirt naäf IOV2 SKonaten, aspirans ad laicatum 1364, 15 ^rif, Cron. pres., unb n7Urbe®raf t)on (SIeloe 1368, Cron. comitum de Clivis et Marca, @eibcr^, OueHeu II, 250. Engelbert III 1364 3uni bi« 1368 STug. 23. Oraf toon 9Karf, Obeim Slbolf« II, 33if(^of V)on ?ütti*, bur^ ^. Urban V er» nannt ijor 25. 3nnt 1364, nac^> Urf. ijon biefem 2)atum, xoo er archiep. beißt, ?ac. III no. 654, ernennt ben (Srjb. (£uno Mcn %xux junt Soabiutor, in coadjutorem no- bis ad tempus vite nostre assumpsimus, 1366 üDec. 23, Ülac. III no. 671, ft. }U «rübl 1368 STug. 13, ÜUn. 3a^^rb. @. 39 togl. über abtt)ei(^fcnbe eingaben bort bie ^nm. Cuno (Srjb. t>on Srier, mminiprator 1368—1371. SBon gaUenftein , t)om (Sa))itel ju (t[i5(n aH ^bminißrator angenommen , bann al« erjbiWof crtt>ä^^It, le^nt bie SBabl ah, V)on ^. Urban V jnm ^>ä^)piit^en ©eneral* toicar in (58In, unb »ieber mit toeränbertem 2^itc( jnm 5(Dmini(irator ernannt, Cron. pres. 231, t>erglet(i^t noc^ al9 'momber inb abminiprator bed f)e{!i(i^^ t>an (Soelne' 1371, ^))ril 11, ben (Streit jtDifi^en (Si5In unb bem Burggrafen t>on Obenürci^en, Ou. V no. 514, obtt)o](>t griebriti^ t>on @aartt)erben bereit« i)on Urban V al« gen)äbl« ter (Siibi{(^of betätigt »ar. griebriti^ III 1370 ««oto 13 jl. 1414, 2l^>rU 9. i^raf t)ou ®aarn)erben , ^omf^err indUn, t)om (Sa^itel ge\i>ä^It unb t)on $. Urban V befiätigt burti^ Urf. 1370 9^0V). 13, ?ac. III no. 704 togl. Cron. pres. 233 (abn)ei(^enb giebt 3a!ob öon @oeft, «Seibevtj Oucllen I, 208 an, baß bie ©epätignng erfl burc^ ©regor XI erfolgt fei) ; bätt ben Einritt in (58In erft 1372, 3nni 21, (£8In. 3a^rb. @.40. 71, Codd. Colon. @. 156; ft. auf @(^lo6 ^o^J^Sborf 1414, 2r^>ri( 9, (Söfn. 3abrb. 51, (£ß(ner ^ifc^of«febbe SBb. I @. 349 %, XCTV Mflemcine (Sinleitttng. ^«nri* 35ci bcr ffial^l te« neuen (Srjbifd^of^ , Anfang SDTat 1304, trennte wbtirg'' pci^ ba« (5a|)ttel in btei Parteien, bon welken s'^^^iciHfl S)ctnrtc]^ bon aJitneburg, J)ottH)ro<)ft ju Sö(n, 9?einarb bon Sßefterbutg, ^rot)ft gu Sonn, nnb 9Bi(^(m bon 3fi(ici^, ^xop\i ju ÜKaa^tric^t, gemault »nrben. 3Son biefen erlangte bcr erftgenannte 35om<>ro})ft naäf faft itocijä^rigen SSemfil^ungcn am j>ä))ftltci^ ^of, bie ©eftätigung bnrd^ ^. ßtcmen« V jn S^on ^ 9Bie biet an ©efc^enfen unb Aufgaben Srjb. ^einrtci^II bort für feine SEBal^l aufgetoenbet, fogt bie ©tfci^of«d(^rontf . baö bett)tefen nad^^ nta(« bie ©teuern, bie er feinem 6(ernö auferlegte 2. äuger bem ^ef^n^ ten, meldten il^m biefer felbft bon Jeinem (Sinfommen bett)i(ligte, bergütete i^m ani^ ber ^a})ft feinen ©cbaben burd^ ®ett)ä^ung ber erften 3a^re«* einnal^men au« ben erfebigten ^frünben unb burc^ bie (Srmäc^ttgnng bie abgefd^afften 3ööe ju ©onn unb Slnbernad^ auf« neue ju ergeben, glett^ atö ob e« tem getftlid^en Oberl^au)>t gu Stbijgnon juftel^e, nid^t aflein über bie Steckte ber kixdfe, fonbern audj^ bie be« 9ieid^« ju berfügen ^. ^eiüä) n\6ft blo§ jene 3öüe, fonbern nod^ üiek« anbere bon 9?etd^««= gutem, 9teid^red^ten unb SJogteien nebft unerfc^toingüd^en ®etbfummen berfprad^ @raf ^einrid^ bon Sujemburg für bie Säa^lftimme be« Srj* bifd(^of« bei ber ftonig«tt)a]^l im 3. 1308, tt)ot>on jebod^nad^ ber Ärönnng §etnrid^« VII ju Sld^en am 6. 3anuar 1309 nur tt)enig in Erfüllung ging^. 3^^ii"^t benpeilte ber Äönig in bemfelben 3a]^r gu ßß(n , l^ielt bort glängenben ^of am 93Jei^nad^t«fefte unb cm|)fing bie §utbigung ber ©tabt, tt)orauf er im folgenben 3a^re ben ©d^offen, (Sonfuln unb ®ür* gern fämmtlic^e ^ribitegien fottjol^t feiner SJorgänger, a(« aud^ bcr @rj* bife^öfc beftätigte^. @rgb. ^inxxä) l^atte ba« ®lüdt nod^ eine gmeite Ä5nig«tt)a^t 1314 gu erleben, tt)obei er ben ^rei« feiner SBa^lftimme für griebrid^ öon Defterreit^ nod^ l^ö^er fteigerte. 2)ie SSebingungcn, tpcld^e ibm ^rg. 8eo* ))olfc 5Kamen« feine« 93ruber« betpilligte, »aren fd^amlo« Don Seite bc« ©mjjfänger« tt)te bou ©eite be« @cber«. 3lUe« anbere nid^t gu crtoäl^ncn, fo follte ber ffinftige Sönig tpol^l bem Srgbifd^of gur §fllfc gegen feine geinbe ber<)flid^tet fein, aber nic^t biefer i^m, ba e« gang in fein Selieben 1. Urf. 3. J306 %nc^. 13, 2ac. III 1308 ^cpt 20, 2ac. III no. 68; togl. no. 46 : ut taceamns de hiis , qne fere ?acomblet'« Pcißigc an* ben Urfnnben per bienninm in curia passi snnius, re- Qt]ä}'6p^c @c\dfid}tt i)on 2)üf|elborf , n>el<^e versi tandem in terram arcbiepiscopa- eigentlich i'anbc^gej^td^te )>on ^rg ^et' tus nostri etc. 6cn foUte, im 3lid?i\) f. bie ®ef(^. bc« 2. Cron. presul. @. 216. ^«ieberr^einö 33b. IV e. 35. 3. Urf. 3. 1306 2)cc. 25, ?oc. III 5. Urf. ju grantfmt 1310, 3uU 26, no. 50. ?ac. no. 89. 4. Urf. $finri(^8 bon ?U|rembnrg 3». Streite 2(bt^ct(ung. xcv gcftcttt blieb, ob er bem föntglid^en Slufgebot jum ^eerjuge ober ber öobung ju ^of ober an beu Slcid^^tag folgen tdoüt ober ntd^t : folgt er junt §eere«gug , fo brandet er , fall« il^m nid^t aud^ ba« ju befd^tDer^ lid^ fällt (dum absquegravitatefacere potest), nic^t me^r a(« 20 33e* toaffnete jn ftetten ; fommt er jum 9teid^«tag, fo toirb er bort auf Soften be« Äönig« leben, ^voex grennbe be« Srjbtfd^of« fottcn beftäubtg im ge* Reimen SRat^e be« fünf tigen König« fi^cn , um alle« n)ibrige bon i^m abjuttjenben, unb ber Sönig rnirb benjenigen au« feinem 5Rat^ entfernen, n)elc^en ber ©rjbifci^of für feinen SBiberf ac^er erKärt * . 35od^ nadj^ ber 'Do|)j>eln)a^l ber Könige J^tiebrid^ unb 8ubtt)ig am 19. unb 20. Dctober 1314 bei granffurt, trennte fid^ bie ©tabt Solu üon il^rem (Srjbifd^of unb fteflte fid^ auf ©eite be« SSaiern, im Sunbe mit ben @rjbtfd^8fen bon 3Rainj unb Jrier unb ber Sße^rja^l ber nieber* r^einifd^en gürften ^. Subtoig, ju 3ld^en bon SKainj unb Girier gefrönt em^>fing ju Slnf ang December bie §ulbigung ber S3ürger gu 6öln unb ge* luäl^rte il^nen jtt)ei greibriefe, morin er nid^t blo§ alle früheren ^rioile* gien ber ©tabt beftötigte, fonbern biefe aud^ mit einigen neuen t)erme^rte, lüie Befreiung bom ©tranbred^t unb S5efugni§ ber ©d^öffen ben 9Jid^* ter felbft au« i^rer SKitte p beftetlen \ 2Biett>o]^t bei feiner SBal^l bereit« ein ©ed^«jiger beftanb bod^ §ein* rid| II, \m bie ®ifd^of«d^ronif rül^mt^ mit 3)hit]^ unb Kraft eine lange 9Jei^e »on Kriegen gegen bie ®rafen bon 3ülid(; , 9)Zart unb ßlet)e unb befonbcr« gegen bie ©tabt Solu. 3)em ?anbfrieben, meli^en K. 8ubtt>ig JU SSad^arad^, 22. 3uni 1317, mit üWainj unb Srier, K. Sodann tjon ©ö^men unb nod^ anberen gürftcn unb Ferren, fo tt)ie mit ben ©tobten am SRl^ein errichtetet trat er jmar anfang« bei, brad^ i^n aber ^ernad^ tDieber infolge einer SÄufforberung K. griebrid^« bie t)on ben ©tätten aufgelegten B^öc ju 6öln , ßobtenj unb {Remagen abjufc^affen unb ba^^ gegen bie ^rfömmüd^en erjbifd^öflid^en ^^üt ju Sonn unb Slnbernad^ mieber l^erjufteüenß; befeftigte juerft Deu^, toelc^e« }eboc^ burd^ 6öln gejtoungen tt)urbe, bie ©efeftigung«n.>erfe mieber nieberjulegen ' , unb 1. Urf. 3. 1314, Wlai 9, 2ac. no. 3. Urff. öom 5. 2)cc. 1314, 2ac. no. 128. 142. 143. (g. l^icrübcr bei bcv 35crfaf- 2. 3n jtoci Urfuttbcn toom 3. 2>ec. fung. 1314 ijcrf^eigcn bie genannten nnbanbere 4. Cron. pres. @. 217 a. a. O. ^rbünbctc ben (Sölnem @d?ut5 gegen 5. 2ac. III no. 159. iebcn, ber |ie beö^atb anfeinben roüiDe, 6. Urt. 3. 1318 gebr. 10, ebcnb. XDtii pe ben Ä. ?nbtt)ig mit greubc bei no. 168. fi(^ anfgenommen unb i^m 2:ieue gelobt 7. Urf. toom 21. SWSrj 1317, 2ac. ^6cn: On. IV no. 19, gac. III no. III no 156. 141. XCVI ^ttgetneine Einleitung. mad^tc l^ierauf bie ®tabt unb ©urg ®rü^( gum üKittelpunft feinet S5Jt* tcrftanbe« im fortbauernbeu Kriege. S)ie Söfnet mit i^ten ^d^txn, Sbetbürgcru unb Safaöen ber ©tabt , belagerten S3rü^l im grü^Jal^t 1318, bi^ ber ©rjbifd^cf ®tabt unb S3urg an bie bon bciben 2^^eiten er- torenen ©d^ieb^rici^ter, bie (£rjbifci()öfe i)on Syrier unb SWainj unb ben ÜDeutf^ Orben« ^ SReiftcr a(« Unterpf anb be^ trieben« übergab ^ . J)a« 3^^tt)ürfni6 jtoifc^en (Srjbifd^^of unb ©tabt l^atte aud^ eine biJfe Sntjtoeiung innerhalb bed 6(erud bon (Sö(n pr golge. 'Denn ate ßrjb. ^einrid(^ 33ann unb 3nterbict gegen bie ©tabt au^gef|)rod(^en l^atte unb bie ©eiftlid^feit bon bort abberief, folgte i^m biefe nur jum 2^^eil nad^ S3rü^l, toä^renb bie anberen jurücfblieben, unb e« gefc^al^ ba^er^ bag bie in ber näc^ften ^tit erlebigten ^rälaturen unb ^frünben »on ben au^ge* toiäfznm unb ben jurücf gebliebenen ßapitel^erren bo|)^)ett befefet tourben. Die ©tabt a|)peUirte an ben ^apft , unb biefer befteüte ßommiffarien, tozliift , al^ e«^ 1 320 jnjifd^en ©rgbifd^of unb ©tabt jum Sergleid^ lam, aud^ ben 83ann lieber aufl^oben 2. Den testen ?lu«f|)ruclSf be^ aSergteid^^ t^at am 15. Sluguft be^Sa^re^ ®raf ©erwarb bon 3ülid() unter S3eirat^ be^ ^ro)>fte« 3o]^ann bon ßüttid^ ^ . er betraf bie Slu^fö^nung ber ®eift* lidfffeit unter ^iä), bie erjbifd^öflid^en ^büt ju S3onn unb Slnbernad^ , auf toeld^e aud^ bie ©d^ulbforberungen eingelner SSürger an ben Srjbifd^of angetoiefen ttjurben, bie ©id^er^eit be^ ^anbete unb bie ©emal^rung be^ grieben^ jtoifd^en ben Sln^ängern ber beiben ®egen!i>nige ; ©tabt unb SurgSrü^l follte nod^ 4 3a^re lang ben ßölnern al« Unterj^fanb ^aften. ?flod^ eine 9?ei^e t)on weiteren ©treitigteiten unb SSerträgen bejogen fid^ auf biefe« ^fanb objecto toeld^e« bie ©ürger bem ßrjbifd^of nur gegen boUfommene ©id^er^eit, um nid^t auf« neue i)on bort au« angegriffen ju »erben , jurüdferftatten toollten , f 0 toie auf bie ©d^ulbf orberungen ber ©laubiger be« Srjbifc^of«, für meldte biefer aße i^m in ber ©tabt ju« fte^enben ^Renten au« ben aWül^len, ber ©raufteuer, ber SDJünje, bon ben 1. 9^0(3^ ber (Srgäfelung ber Cron. pres. (S. 218 tt)ären bie (Sölncr na^ ein* mouaüici^er Belagerung, intervenienti- bus tandem pactis, nnt>erri(^teter (Sa^e »icber abgezogen. (Genauer jagen Gesta TreviroTum II 'B. 238: Tandem hoc castrum voluntate civium in manus do- mini Baldewini fuerat collatum in hunc tarnen modum, qaod si Henricus Colon, archiepiscopup pacem terrae non serva- ret, ipse dominus Baldewinus hoc ca- strum in manus Coloniensium traderet destruenduro. 2)er ä^it^^untt ber Söcla» gerung ergtebt ^äf and ben Urtunben; am 4. aWai I3J8, du. IV no. 59, l^atte ftc bereit« begonnen ; bie SSottmad^t ber @(^>ieb«ri(bter ifi öom 1 7. 3uni, ebenb. no. 60. 93gl. im übrigen bie au^fü^r* liti^e eijä^Iung bei ennen II ^. 286— a08. 2. ?ac. III no. 176 unb««ote, (Sn- nen a. a. O. @. 298. 3. 31. a. O. no. 180. 3o^>ann »ar niti^t Bijc^of )>on Miti(if, mie (Snnen if^n nennt, fonbern ^ro^>ft gu @t. (SeröatiuÄ in 9)?aadtri(^t. Btoette Kbtl^eilung. XCVII 3ubcn unb bcm ©icget bc« Dfficiate ote ©t^crl^ctt befteötc^ Snbltd^ gelobten betbe 2^]^eile gegenfeittg aße ^ergebrad^ten JRed^tc, gret^etten unb guten ©emol^n^eiten ju beiual^ren, anä) fein fetnbfid^e« ©ünbni§ gegen einanber einjuge^en 2. !J)urci^ Srjb. ^einrici^ II tourbe ber nun erft boüenbete l^enlici^e S^ot be^ neuen Dom^, ju toeld^em Stjb. ßontab 1248 ben ®runb ge* (egt, auf einem ^robinctatconcit am 27. ©e^Jtember 1322 eingemei^t imb bie 5Re(iquien ber ^eiligen brei Könige bottl^in gebtad^t^. 5Rad^ bem Slbfd^eiben bed ^od^beja^rten Sird^enfürften bon @ö(n ju aBarram änfang be« 3. 1332 tourbe no^ in bemfetben aWonat Sanuar SBalram *7i|"' ober SBaftabe* bon 3äü^, ^ro^ft ju giittid^ unb 2^^ef antat bon 68tn, im jugenbüd^en Sitter bon 26 Salären, infolge ber Semül^ung feine« Sruber«, be« ®rafen ©ttl^etm bon 3üli^, ber eö fi^ 40000 ®utben am ^>ä^>fttid^en §ofe loften liefe, bon 3o^ann XXII in Slbignon, o^ne SRüd* fid^t auf bie SBa^t be« 5)omca|)itete, burd^ ^jäpftlid^e ^robtfion ernannt^. O^ne 3ö)eifel tpoüte ber ^ap^t tozlöftx bem Äßnig gubtoig bie JReid^«* regierung abfj^rad^, fidfi ba« mäd^tige ^au« 3ütid(^ ber|)flid^ten, toeld^e« fd^on feit lange eng mit ber ®tabt 6öln berbunben toar «. Der neue Srj* bifd^of ^ielt ber legieren gegenüber an ber ^olitil feine« ^aufe« feft, be^ (tätigte i^r nid^t blog bei feinem feicrtid^en Sinritt bie l^ergebrad^ten 9itä^tt unb greil^eiten, fonbern fdf^tofe aud^ 1334 ein enge« greunbfd^aft«* bünbnife mit i^r, momit beibe fid^ gegenfeitigen ®ä)Vii^ unb SBaffen^filfe gegen feinbtidben 9lngriff jufid^erten'. äBä^renb feiner ganjen 5Regte^ rung beftanb ber griebe jtoifdf^en il^m unb ber ®tabt fort. ÜDagegen tourbe er in einen f^toeren ^ieg in ©eftfaten mit bem ®rafen Slbolf bon S3erg in ben Sauren 1344 unb 1345 tjertoidtett, toorau« nad^^ ber 9lieberlage be« erjbifd^öftidben ^eere« bei 5Redtting^aufen ein für i^n nad^t^etltger unb in feinen golgen ber^ängnifeboöer griebenöfd^lufe ^erborging». !Denn ber (Srjbifd^iof tourbe baburd^ ungeheuer berfd^ulbet, unb bie« ma^te i^n ab^ngig bon bem Domca|)itet, toelc^e« einen 2^^eit ber ©d^utben 1 . 3n ber cntfe^Uci^ »citläuflflen Ur» lunbc toom 27. 3iiU 1329, Du. IV @. 164. 2. (Sbenb. 3. 1330, om 31. Oct. inii^t 30.) no. 165. 3. toolb t)on yi. @. 160, (gnnen, @ef(^>. III @. 972. SluffaOcnber Seife f*»eigen hierüber bie (£öln. 3a&rbü*cr, *cld^« gerabe in bie(er 3«t äugerfl bürf* % flnb. 4. @o nennen il^n bie teutft^cn Urf. tolc bicSa^rbü^er. ►WbtedÖronifen. XIV. 5. Cron. pres. (g. 219. Levoldi Ca- tal. (Böhmer, Fontes II @. 294) : ipso marchione in curia apud papam hoc pro- curante.- 2)en ^ofieuaufwanb giebt Urf. be« ®r. SBiU^elm 3. 1349 on, 8ac. m no. 479. 6. SacomMet im Slr^ito IV @. 51. 7. Urf. öom 23. SKärg Sac. Hl no. 8. gcöolb'ö (S^ronif @. 192 f. Cro- nica piesulum 22 1 . xcvin Mgetneine (Einleitung. nitxxKitim, baffir ober auc^ bte SRcgictung bed Srjftift^ an fid^ jog, bcn 3oö bei 9?^einbcrg unb anbete @in!ünfte mit Scfc^lag belegte ^ mäl^renb ein onberer ^am)tg(äubiger, 9titter 5Retnatb bon @d^5nau , ben gt&^ten S^eil bc« 8anbe« mit ©c^teffern unb ®ülben im ^fanbbcfife ^atte 2. 3n fotd^er Scbtängnife !am bem ßvjbifd^of bie Scmerbung be^ S. Sodann bcn Sö^men 1346 nm bieSBa^l Jeinc« @o^ne«, Satt bon ÜÄä^^ ren, jum r5mifc^en S5nig [e^r jn ftatten, ba il^m berfelbe nid^t bloß aüc SRed^te unb SSort^eile, meld&e feinem SSorgänger bon griebrid^ bon Deftep teic^ jugeftanbcn tt)orben, auf^ neue jufid^crte, fonbetn borncl^mtid^ aud^ gänjlid^e Befreiung bon feinen ©c^utbcn burd^ 3<^^tung bon 1 00000 3D?arf ©ilber in ^offnung^öoüe Slu^fi^t [teilte ». Sari IV mürbe nad^ bem SEBtüen be^ ^a^)fte3 Stemen^ VI t)on ben rl^einifd^en ßrjbif d^ßfen , t)on ©öl^mcn unb ©ad^fcn am 11. 3uli 1346 ju 9tenfe ate ©cgcnfönig getoä^lt, bon SBatram ju 93onn am 26. 9?o* bember gefrönt*. J)od^@5tn, bieStabt, ^ing gteic^ mie 3td^en , fort^ baucrnb bem gegen|)äpft(id^en Saifer Subtoig an unb ^ulbigtc erft nad^ beffen 2!obc bem neuen Sönig, ate biefer im 3. 1349 lieber an ben JR^ein fam unb nod^ einmal bon bem Srjb. öalbuin bon 5Erier ju 5ld^en am 25. 3uli gefrönt tourbc ; fie erl^ielt bafür t)on i^m eine überreid^e glitte bon ^ribilegien , morin atte früheren i5^ei^eit«beioittigungen ber Könige unb Saifer, barunter aud^ jene augerorbentlic^en t)on Ä. äöill^etm unb S. JRid^arb nod^ einmal mieberl^olt unb unter anberem bie 3wfi^^* rung enthalten toar, ba§ ber Sönig bie ©tabt nid^t gegen i^ren SBJitten ju irgenb einem ©unbni^ ober einer Uebereinfunft mit i^m nöt^igen motte ^. ^rit)ilegicn unb befonber^ ©elbberfpred^ungen be^ beutf^en Sönig^ bebeuteten jur 3^^ fel^r menig, menn biejenigen, meldten fie gemalert mürben, nic^t aud^ bie SDIad^t befagen, bereu Erfüllung ju ergmingen; ©id^er ^at Sari IV bem Srjb. JBalram nii^t bon feinen ©d^ulben gc- l^olfen. Site biefer fid^ gar riid^t mel^r anber^ ju retten mußte, berlicß 1. Urf. t>on 1344 9ioö. 11 unb 1345 SKörj 30 bei ?ac. no. 416 unb 422. 2. 3n Urf.toom 15.3uni 1346. ?ac. no. 432, nennt Ä. Sol^ann t>on 338^nten ben 9ieinarb toon @c^>on^>oV)en feinen lie'» ben ©etieuen unb üßann, bcnrbcr @i'g* hi\(ifo\ 'a9 XQai lunbic^ i^, fin lant, jloid inb gnibe — üur groi« fd^uU — beifat 3. @. bie beibcn Ulf. Ä. 3obann« Dom 15. 3uni. 2ac. III no. 432. 433, unb bie ^eftätigung burc^ ben gciväl()lten tönifl Äail IV felbft im folg. 3flTE>r 1346, 92ot>. 26, ebenb. 438 nebft 2lnni. 4. Uutev biefem 5)atum beflätigtc er bem @vjbiWof feine S^egdien unb befon« beien 9iec^>te, ?ac. no. 438. 5. 2)ie erfte 9lei^e biefer Ur!unben ift unter bem gleichen S)atum be8 8. gebr. 1349 au^gcflettt: On. IV no. 305. 306 (beibe nur 55iieber(>oIung ber Privilegien ^. ?ubn)ig8tom 3 1314) unb 2oc. lll no. 466 — 468. SBeiter famen ^inju bie bei ©elegcn^eit feiner jtveiten Ärönuug ert(^eilten ^^3ritoitegien öom 13. 3uU unb 11. ^ug., Ou. no. 311. 312: »gl. über bie 2)aten bie 9iegeften ^arl« IV von 33ö^mer unb ©über @. 90. 3n>eite ^UffdinnQ. xcix er f ein Stxftift , nad^tem er feinen ^u|)tgläubiger unb SSaf allen, bcn SRitter 5Reinarb t)on ©d^önau , ate ®enerafeicar für bie wtiüidfz SRegie«' rung eingefefet l^atte, ging mdf^xanhzxdf nnb ftarb ju^ari« am 14. %n^ guft 13491. ®a^ 3a^r 1349, in tpelci^em grjbifd^of SBatram in ber SSerban* Sujen. nung ftarb, bxa(i)tt ben ©tabten am 9i^ein unter ben ©d^reden ber ^eft, bie man ben f d^ttjarjen Xob nannte , ben ganati«mu^ ber ©eigetfal^rten unb bie @räue( ber 3ubenmorbe. !J)ie @ötner Sal^rbüd^er ertoä^nen nur mit wenigen SBorten biefe furd^tbaren unb aufregenben (Sreigniffe. 3n ber S5art^olomäu«nad^t 23. auf 24. 3luguft 1349, fagen bie tateinifd^en 3[nna(en, mürben bie 3uben ju ßötn berbrannt; Derbrannten fie fidff fetbft, beridf^tigen bie beutfd^cn 2. dagegen (efen mir in einem Sluöfd^rei* ben beö eribifd^ßfüd^en Dfficial« bom 26. ®ej)tember, a(fo einen STOonat fjjöter, morin er ba« geraubte 3ubengut unter Slnbro^ung beö ©anne^ t)on ben ^tünberern ober f)e]^Iern jurüd forbert : e« feien in biefen I^agen Seute beibertet ©efc^led^t^ bei 5lag unb yiaäft in ba^ Subenbiertel ein^ gebrungen unb ptten bort tjicte 3ubcn umgebrad^t ^. !©teö ftimmt toeber beiilglid^ ber ^txt, noäf a\x6f be^ SSorgang« fetbft mit ber Slac^rid^t ber Qal^rbfid^er überein. 3Dennod^ (äfet fid^ bie tefetere in feiner SBeife be* jmeifefn. 3Die erfd^redlid^e 2!^atfac^e Don bem 3ubenbranbe ju Sota ift mel^rfad^ gtaubmürbig bejeugt. ©rjbifd^of SBitl^etm berührt fie in ber Urfunbe morin er xtoei 3a^re f|)äter fid^ mit ber ©tabt über ba^ geraubte 3ubengut Dergüc^ ^ ; er unterfd^eibet barin jmei STOomente ber 3ubcnberfo(gung, ben etften nod^ jur 3eit feine« SSorgänger« SBalram, afe ring« um auf bem Sanbe unb in ben ©tobten bie Suben burd^ Sluf lauf ber ©emeinben erfd^tagcn mürben , unb ben jmeiten nad^ bem SCobe SBalram« beöor er fetbft bie ^Regierung antrat, b. i. jmifd^en 14. Sluguft unb 18. IDecember, al« bie Suben in S6(n im nädbttid^en 1. Cron. pres. 222. ©crcit« am 3. SWärj 1349, ?ac. III no. 474, crfti^cint ber @tcttöcrtrctcr: *3Bir 9lct?nart ^an @c^oinoutt>c ^icrc gu @concn\)or|l, gc* mtint mdertd in atten mernUiti^en fad^en ber eirtulrbigen in(S^rtflo t>aberd tnb und ^eren, ^eren SOäalraöen« cr^jcb.' 2)od^ ioerabrcbetc Salram no(^> am 1 . 3uU mit ®raf ^il^elm t>on Süücid unb ©ö^neu eine S^fammcntunft in CEiJln, 2ac. Ill no. 479. 480. (Seine Slbveife nad^ granf* reid^ fd^eint atfo eifl f^)ätcr erfolgt gu fein. 3)em SobcStag am 14. S[ugufl tcU berf|>ri(i^t nic^t bie an SQSalram gerichtete Urf. Äorr» IV. »eld^e in (5öln am 16. au9gef!ellt if!; ba ber^önig Don bem ^b« teben bed (Srgbifc^ofd in $arid nod^ nid(ft unterrid^tet fein !onnte. 2. Ann. Agripp. @. 738 unb ^aifX" büd^er ©b. H @. 22. 36. 3. Ou. IV no. 314: Alias petitio- nem — recepioius continentem quod hiis diebus nonnulli utriasque sexus homines vicum judeornm — tarn diurno quam noctarnfo teniporibus accessissent et habitationes seu domos eorundem ju- deorum violenter intrassent et quampla- res de dictis judels interfecissent. 4. 3. 1350, @e^)t. 23, 2ac. III no. 489. C ^ttgemetne (Stniettung. äuflauf erfc^lagen, t^r ^ab unb ®\\t tjctbrmmt uub gcjjlfinbert tourbc, ol^nc SBtücn unb 3ut^«n tc« 9iat^« unb bcr guten ©ürgcr, bie c« nid^t l^tnbcrn lonntcn, rpte er entfci^ufbtgcnb ^injufügt^ Sluci^ aKartgtaf SBtt l^elnt t)on 3ültc^ tommt barauf in einer fpäteren ben SSla6fla^ ber 3uben betreffenben Urfunbe mit ben SBorten jurüd : afe bie Suben fid^ attba insgemein berbrannten 2. @« »erftel^t \\6), bafe bie ©etbftüerbrennung ber Suben bie (Srmorbung burc^ bie fanatifc^e ÜJienge nid^t au^fd^tießt, ba§ cin^ mit bem anbern jufammenl^ängt. Um ber gejmungenen STaufe ju entgelten, brad^ten bie 3uben ju ßötn fic^ felbft mit äSeibern unb Äin* bem jum S3ranbo)>fer, mie ein anbercr ©c^riftfteüer ber ^üt berid^tet^. i^reilid^ tourbe ba« 3ubenbiertel nur t^eitoeife burc^ ben S3ranb jerftört, mie aud bem f^)äteren SSerfauf bon Subeni^äufern l^erborgel^t , unb bie ^(ünberung ber i>crfaffenen ^äufer toarb nad^ bem ä^^B^^ife ^^^ Officiafö, wefd^er t)on bem übrigen fd^meigt, noc^ nac^träglid^ fortgefcfet. ®ett)i6 waren ber 9tat^ unb bie guten ©ürger, mie ber Srsbifd^of berfid^ert, unfd^ufbtg an bem Subenmorbe. IDer erftere fal^ ba^ brol^enbe Unl^eil feit lang t>orau«, glaubte nid^t an ba« alberne SSotfömärd^en bon ber ©runnent)crgiftung, mie auö mehreren ©df^reiben beöfelbcn an ©trag«* bürg ^erborgel^t, unb war entfd^loffen, bie ©d^u^^juben ber ©tabt gegen ben rafenben burd(^ 3lberglauben, ^ag unb ^abfud^t aufgeftac^elten "^öbel JU befd[^üfeen * : altein unauf^altfam berbrcitete fid^ ber Slufru^r jum 35er* berben ber 3fuben ben ben oberen nad^ ben unteren JReid^^tanben unb in S5ln lobcrten bie flammen be« 3ubenbranbe^ auf, gleic^tpie in ©träfe* bürg unb einer SRei^e bon anberen ©täfcten^. 1 . '2)te iueben bie )u (Soelne gefejfen tnbe tDoenenbe iDairen, albat bt na\6}ti gclouffe beibe bcrg^ecnre bie buiffen (Socinc gcfeffcn maren inb bcrg^cnve bie nict gu t>er* liefen en^atten, evflageu inbe boit bteijen fmt inb ire gnct inb ire ^atoe' jc. 5)ic ^>ert)orge]^obenen Sorte, ttjcld^e @n- nen, ®efti^. II @. 232 auf bie crft^Iage. nen 3uben, fon>of^( bie tt)tl6)t auger^alb ber (^tabt anfäfftg waren, aU bie xot\(ift ni(i(ft9 }u t>erUeren Ratten, begief^t, ftnb rid^tig nur ju t>erf)e^enjoon bem Auflauf (ge(oufe) bed t)on audn)ärt9 f^erein ge* fontmenen »ie bc« fläbtif^en ^Bbel«, bem ^ier ber 3«benmorb jugefc^rieben tt)irb. 2. Urf. öon 1356 Sing. 20, du. IV no. 385 : 'toan unfen {neben tocgen, bie in bemc Qt\6)i(i)U bat in berfelber flat gc» ](i^aäf, bo ftc^ bie jueben alba gemein« Heiden loerbranten, boit bnet)en\ 3. Gesta abbatum Trudon. SS. X, 432 : Inter quos villicus civitatis Colo- niensis (ber Unterzogt?) occiditur a Ju- deis, qui ibidem stratam cum multis domibus hereditarie possidentes iiolen- tesque ad baptismum convolare , igne immisso sese cum uxoribus et iiberis intra domos proprias comburunt. S5gl. $einri^ t>on 2)ieffen^ot>en , Böhmer, Fontes IV, 70, tt)o au(^ ba8 2)atnm be« 23. ^ug. bemerlt ifi: in Moguncia vero ac Colonia X cal. Septembris cremati fuerunt. 4. @. bie beibcn ©(^reiben öon (£ö(n an@tra6burg t>om 19. 2)ec. 1348 unb toom 12. 3an. 1349 in @d^ilter»« ^u«g. t)onÄönig«^ofen, im ?ln^>ana @. 1021 --J024. 5. SSgl. bcfonber« bie ergä^^tung toon Slofcner über ba«(Srcigni6 in(n unb tropft ju ^^ ®oeft, tourbe, tuie f ein SJorgänger, burd^ j)äj)ft(id^c ^rcbifion am 18. J)ec. ». ®€n: 1349 ernannt, mictoo^t S. ^art IV fic^ um bic ©a^t feinet tanjtcrd "'^' 9iicolaud bon ^rag bcmül^t ^atte ^, ©ie ©ifd^ofdd^ronil rü^mt bon bcm neuen Srjbifd^of, bag er afö mtrauter SRat^ feine« SSorgängerd bereit« in bcn ®cfd(^äften erfal^rcn unb bor allem barauf bebad^t n>ar , ba« Srj* ftift bon ©d^ulbcn ju befreien, ©d^löffer unt) ©cfifenngen surüdfjubrin* gen ; ba§ er tt)cnig ^iege geführt, geinbfd^af teu lieber burd^ ©elbjal^lung abgctl^an l^abe ^. 3n bcr 2^^at erneuerte er fogteic^ ba« grcunbfd^aft«* bünbnife mit ber ©tabt ßöln, toobei beibe Steile fic^ gcgenfeitige ^ütf* Iciftung mit ®etoaffnctcn in beftimmter äluja^l oerfprad^en ^ unb fdf^lofe 8anbfrieben«bünt)niffe mit bcn benad^barten Surften unb sperren toie mit am 14. gebr. 1349, ©tvagburgev (S^ro» nifen 1 @. 104. 130 unb im attö^mci» ncn ©rät?, ®efti^. bcr 3ubcn ®b. Vll 2. «ufl. ©. 360-384 unb @tobbc, 3)ie 3uben in 2)eutfc^>Ianb t. 1350 (gac 111 no. 489y tt>ar toic c« fcibctnt ntc^t cnbgültig, ba nec^ imi fpätere ^u9' f)>rücbe ber iD^annen beS @rjfliftd ^ox\)an* bcn finb— 16. ^ioö. 1351 unb 24. gebr. 1352, Ou. IV no. 330 unb ?ac. III no. 508, — bur(<> toetd^c bcm (Srgbifc^iof aU lein aUcö öcrfaflenc Subcngut im (Srjjiift unb bcr @tabt (iUn gucrfannt tDurbc. 3. SoHma^t für bic Ferren 3oli>anu t>om ^cmc« 9{ittcr unb @c^öffc, unb ^munb ©irfün, fo n>ic bcrcn S5crf^>rc(i(^cn, 1352 Ou. IV no. 337. 338, bann bie g3crfauf«ur!. an9 bcn 3. 1352 — 1356 no. 342 — 387 ; cnMic^ ba« urfunbli(^c ^rotofoK über 58 (bis 3. 1358) öcrlaufte Käufer unb ^au8i)läfee bcr 3uben id SJci?bcn, ©cW. ber Suben in SiJln, im 3ln^ong @. 330. 4. @lci4 nacib bcm ^obe $i^a(ram'd fprid(^t bcr Äönig in Urf. öom 28. ^lug. 1349 (8ac. 111 no. 487) bic (grmartung au«, baß fein Äan^Icr @rjbifci^ot njcrbcn ttjürbc. 5. Cron. pres. ln K SU« er aber eine ©urg unb ©efcftigungen auf Stolanb«* tpertl^ anjulegen unternahm, tereintgten \\äf bie SR^ctnftäbte (S5(n, Sob^ (enj, ainbernoci^ unb ®onn, um bie« mit gefammter 3Äac^t ju tjerl^inberU; tpobet Sö(n aßetn 3000 ©etoaffnete unb 100 ©d^üfeen ju ®^iff p fteöen berfjjrad^ , bamit nidf^t ber Srjbifd^of größere ©emalt am atl^etn* ftrom gewinne , al« feine SBorf a^ren befeffen l^attcn 2. gelterer jog e« aud^ in btefem gaß Dor nad^jugeben unb auf bie Öefeftigung bon 9Jo* tanb«n)ert^ ju tjerii^ten , tpte aud^ f onft ber ®tabt 6ßln ju SBttten ju fein 3. 35urd^ gräulid^en 3Korb, begangen bon einigen mäd^ttgen ©ärgern au« ben ®efd^(ed^tern an ben !Dom,^erreu Srnft öon 2J?o(enar! unb ätei* narb bon @<>anl^etm im ^aufe be« erjbifc^öflid^en Officio!« ju Söln fiel bie @tabt in 3nterbict unb 5Reid^«ac^t, 13524 ; bod^ gelang e« bem 9tat^ ftd^ bon ber SWitfd^^ulb ju reinigen , tt)orauf ber Srjbifd^of ba« Snterbict unb t. Äarl IV bie 9ieid^«ac^t toieber aufhoben ^. 3Sie(bebeutenb, im S3orau«bIidE auf bie ä^^^nft/ ift bie Dereinjeltc 3tadfxi(i)t ber Sa^rbüd^er, bafe im 3. 1364 bie §erren, b. t. bie ®e^ fdSfted^ter, ber SBeberbrüberfd^aft in SBaffen auf bem aWatjbüd^et gegen* übergeftanben feien ; bod^ legten bamal« ber ®raf bon ber SWarf unb ber 35ogt bon Si>ln ben ^tox\i, beffeu Slnlag nic^t angegeben ift, gütlid^ bei \ «bocfii. 5Rad^ bem Slbleben be« (£rjb. SBil^etm, im @c|)tember 1262, blieb ber eribifd(^öflid^e ©tul^l bi« ÜRitte be« folgenben Saläre« ertebigt, mäl^ renb welcher 3^it ^i^ bon bem le^jten Äird^enfürften forgfam jufammen* gebrad^ten ©df^äfee unb SSorrätl^e tl^eil« t)on bem jum S^iad^fotger ertoä^l* ten J)ombedf>anten Sol^ann bon Sirneburg üerfc^teubert, tl^eil« i>on bem j)äj)ftttc^en ^of ju Slbignon, h>e(d^er beffen SBal^t caffirte, burd^ einen nad^ Sfttn gefc^idten SJuntiu« mit gieriger ^abfuc^t Derf^lungen n)ur* ben^ ^. Urban V ernannte enbtidff bnrd^ ^robifion ot« er^bifd^of ben 1. 3ucrft 13. 2Woi 1351 mit $erjog 3ol^ann toon Sotl^ringcn, Simbuvg unb ©rafcant unb ben genonnten @täbten, gac. III no. 496, toogu anbcrc §crrcn beitraten ; nac^l^cr mit Sßcnjet, 3o&ann« Sf^at^folgcr, $erjog öou ?ujccmbuvg unb ©rabaut 1355 unb 1358 (du. IV no. 397). tarl IV bcttjiaigte ibm bie ^Hp rung be« 9leic^8banncr8 gegen bie grie* bcn«pörer, Sac. lll no. 530, 14. gebr. 1354. 2. SSertrag toom 1. SWSrj 1359 (du. IV no. 404). 3. Urf. V)om 14. Wl'dxi unb 4. '^pxii 1359, ebenb. no. 405. 406. 4. Ann. Agripp. p. 738, toonod^ bie 3abrbü^er in unferem S^ejct @. 23 unb 37 bie 'iRadfilöft geben unb jmar in S^ec. B mit bem 3uf<^^ '^^^ eine fnobe faci^e inb bomobe« töitten*. 2)ie Sßerantaffung ifl fonft nid^t befannt. 2)ic Sb^ter, in Ann. Agripp. alÖ superiores cives, in ^tc. B als 'oöerfle Dan (£oUcn' bcjeitbnet, fmb in Ur!. du. IV no. 351 genannt tog(. no. 339. 340. 5. (gnnen II @. 346. 349. 6. @. ben Zti^i @. 38. 7. 3)ie 33iWot«tbronif finbet eben barin ben ®runb ber langen ^ebidt>a' can^, nam famatae ipsins (ber ^r(^e) 3u>eitc äbt^icilung. cm ®rafcn Slbolf toon bev 9Kart, tvelrf^ev yivax \ä)o\\ feit fünf 3a^ren ©ifd^of bon 9Wünfter gemefen, aber immer noä) nid;t bie geiftlid^en ©ei^eu em^ pfangen iiattt unb bereite im fofgenben 3a^r (3l^)ril 1364), um tozlU lid^er Sluöfid^ten »iden, tt)ieber auf ba« Srjbi^tl^um berjid^tete, nad^bem er biefe^ gleid&fatl^ nur jum eigenen klugen ausgebeutet ifatk ^ 3lbolf« D^etm @rjb. ßngetbert III bou ber 9WarI, gfeid^fatls hnxäf^m^^^ jjäpfttid^e ^robifion ernannt, faub atfo baö Srjftift überfd^ulbet unb nutzte aufs neue ©d^lBffer unb öeftfeungen ber|)fänben. Sr erneuerte im 3. 1 365 baS SaubfriebenSbünbnife mit §erjog SBenjel bon Sujem* bürg, §erjog SBit^etm bonSüIid;, mifSöhi unbSld^en^ unb gtpang bie 9t^einftäbte burd^ (Srrid^tung einer S3urg ju Sinj unb 3lufftellung eines §eereS bafelbft auf i^r ©onberbünbni^ ju Derjid^ten ^. ®ie ©tabt Sötn aber »ar fortbauernb burd^ Serben mit ritterlid^en griebebred^ern befc^äftigt*. T)urd^ ßranf^eit gelähmt na^m (Sr^b. (Sngelbert fc^on (Snbe bes 3. ««no 13G6 mit ®ene{|migung beS "ißajjfteS ben (Srjb. ßuno bon STrier als Jirur. Soabjutor an, tvefd^er bie ^Regierung beS SrjftiftS mit l^of^er Siufic^t unb Sraft and; nad^ bem im Sluguft 1368 erfolgten S^obe SngetbertS III bis 1371 fortführte, ol^ne fein ßrjbist^um bon 5lrier mit bem bon SBln üertaufd^en ju n)otten5. 'Die »eftfälifd^e ®raffd^aft SlrnSberg fam 1369 burd^ fromme ©d^enfung beS legten ®rafen ®otfrieb unb feiner ®ema^* Un 3lnna bon Stebe, tvetd^e in finberlofer @^e lebten , an baS Sr^ftift «. 3u berfetben ^üt fam eS ju einem l^eftigen unb lang anbauernben 3ermürfni^ jmifd^en ber ©tabt unb i^rcr ®eiftlid^teit, über tDeld^eS bie Sifc^ofsd^ronif offenbar einfeitig berid^tet, trenn fie bcn eigentlid^en ®runb nur in bem feinbfeligen ®eift unb ber berfel^rteu SoS^eit beS Status unb ber ®rogen ber ©tabt gegen ben SÜeruS finben mü \ Den Slnla^ beS ©treits gaben bie SSerorbnungen beS 9tat^S über bie 3lccife beim Skrtauf bon Söein unb anberen Lebensmitteln, meldte aud^ bon ber divltiae in satlabilem avaritiam Roma- nae curiae ad modum voraginis semper pecunias sitieiitem irritaverunt et ei- dem occasionem prestiterunt ad aspor- tandam omnia. 1. Cron. presul. 227. Äoc(b.S^)ron. e. 693. 2. Urf. öom 22. 3)ec. Du. IV no. 443. 3. Cron. pres. 229. 4. (Snncn II «S. 362 ff. 5. Cron. pres. 231. S)a« (£a^)itcl toon (5öln :|)ofiii(ii1c i^n d« (Sqbifci^of unb ber 'ipa^ft gcnel^migtc bie Wa\)i, mad^te ahtv ^iieberlegung ber eribift^öf»» lici^cu Söürbe öon Xricr jur SBebingung. 6. toelt (S^ron. @. 699, togt. Sa- combict, 3Irc!^iöIV @. 89. 3)ic«elc^- niing beö Srgbifc^iof« griebrid^ III burd^ Ä. äaxi IV erfolgte crfl am 20. «Roö. 1371. 7. Cron. pres. 232; öergl. ÄoeH^. (S^ron. CIV ungemeine Einleitung. ®cift{ic^!cit geforbert tourbe, obtool^l fic frei baöon ju fein ht^anpttk K ©in ©ürgcrmciftcr fd^ritt mit ©cmalt gegen ben SBeint)erfauf auf glafd^en in einer geiftUd^en 3mmunitat ein 2. ©er erjbifd^öflic^e äbminiftrator ' belegte bie ©tabt mit unterbiet unb befal^l, al^ ber $Rat^ bennod(^ nid^t nad^gab, ben Prälaten unb bem t(eru^ bei ©träfe be« ©ann« bie ®tabt gu berlaffen. 3lud^ Jefet »id^ ber diatf) noäf nid^t, fd^Io^ bielmel^r am 27. @ept. 1369 SSünbnig gegen ben SSormunb be^ ®tift« (*mumber be« geftid^t«') mit ^erjog SBil^elm bon Sülid^^ bi« enbtid^ im folgenben äal^r 1370 ein 3Serg(eic^ gu ©tanbe lam, bei miäftm,tou e^ fd^ctnt, bie ©eiftlid^feit i^ren 3lnfpruc^ in ber §au|>tfad^e burd^fefete*. iÄn "^^^ Slbminiftrator bewirf te, nac^ Beilegung biefe^ ©treit^, bei €aar« bem 6a|}itel bie SBa^I feinet SSermanbten griebric^ bon ©aartperben, ©om^errn ju Sö(n, toeld^er trofe ben ©egenbemü^ungen be« S'aifer«^ ber ben S3if(^of ju ©traPurg, 3ol^ann bon gu^emburg, auf ben ©tul^t bon ßßln beförbern mollte, bie Seftätigung be^ ^apfte^ Urban V erftiett^ tt)ofür er bie ungeheure ©umme toon 120000 ©ulben an bie ßuric ju jal^Ien berfprad^ ^ 3B«^«* 9J?it bem ern)ä^nten B^^mürfniß jtt)ifc^en ber ©ürgerfd(^aft unb 1370. bem Stern« burd^freujte fid^ ein anbere« fd^on länger borbereitete« jtoi* fd^en ben regierenben ©efd^lec^tern unb ber ©emeinbe. SBäl^renb eine« boüen 3a^r]^unbert« ^atte fid^ feit i^rer SBieberl^erfteüung unter ßrjb. Engelbert II im 3. 12626 bie ariftofratifd^e ^errfd^aft bon ©c^öffeit, 5Ratl^ unb 5Rid^erjed^e unangefod^ten iz^anpkt, 3n anberen ©täbten be^ 5Reic^«, namentlid^ ben rl^einifd^en bon ©afet bi« Wainj, tDar bie SRac^t ber ©efc^led^ter bereit« gebrod^en unb l^atten bie Bü^fte enttoeber Slnt^cil .am ©tabtregiment erlangt ober, toie in ©tra^urg feit 1332, \x(tf be«* felben ganj bemäd^tigt. äud^ für ßöln mar nun bie ^dt ber Srifi« ge^ 1. 25gt. außer Cron. pres. ben Ano- nymus in Würdtwein, Nova subsidia XII, 339, »0 ba« trafencngelb ncbji ^Ibgaben toon ©aringcn, 53ü(!üngcn (bu- ckingis) unb ^alj emät^nt ftnb. 2 Sa^vbüd^er @. 24 *umb einer fte* \d)Qn »itte be ber burgermeifler \)tx ^O" \)an ban ^otbel9^ot)en nam binnen mit^ taten\ 3. Ur!r. in 0u. IV no. 492 unb 2ac. III no. 693. 4. dla6) Cron. presul. l^&tten recto- res et populns civitatis nid^t b(og i^^re (Statuten unb SScrorbnungen gegen bie @eijlüd^!eit ^urüdgenommen , fonbern bie bereit« er^fobenen ©teuern jurücfer» jiattet. 2)ie ^iitan^aUn beöfetben Slu» tord, monadft bad unterbiet jmei 3a^re lang gebauert unb ber Äleru« ncä} »ei- tere anbert^^alb ^af^xt lang au6er^^aIb ber @tabt geblieben »äre, pub offenbar un» ri(](|tig , ba ber @treit bloß in ben ^a\f» reu 1369 unb 1370 »erlief (»gl. Sa^^r» büd)er @. 24) . 3lu* fc^>eint ber SBeric^t fonft übertrieben, ögl. @nnen II (S. 373. 5 2)te Urf. öom 13. 9iot}. 1370 bei Sacomblet III no. 704 entbält bie ©eflS* tigung. @nnen ll @. 645 bejie^^t fwi^ Ij^inftd^tlid^ ber @elb)ablung auf eine an« bere ungebrucfte Urfunbe. 6. 8b. I @. XLVII. f 3t»eite Slfet^fcKunö- cv ncn, too bic ®cfd(^lcd(^ter^errfc^aft tDonlenb unb cnblid^ burd^ bic ütl^igc (Stl^ebung ber erftarltcn ®emcinbc ijollcnb^ 8^P^i^ nmtbc. 35crfd^icbene änläffe be« gcgcnfeittgen ^affc«, ber juetft im SBcber* u^r bon 1370 junt 3lu^bru^ tarn, tpcrbcn au« ben 60eT Sal&ren in )om cntgegcngcfe^ten "^arteiftanbpunft au« ijerfagtcn erjä^lüngen I;tet * : bie ^invid^tung bc« (Sropürger« JRutgct ©tin , ber tt>egen lutreuung öffentüd^er ®elber ki SSermaltung ber ©tabteinfünfte f bie ^ürx^e befd^ulbigt , ijon ben @c^f ff en berurt^eilt tourbe ; bie ül^rung eine« neuen ^oü^ am S3aient^urm, nad^ Uebereinfommen be« j« mit Saifer Sari IV, burd^ meldten bie ®emeinbe fid^ befd^toert :e unb ber auf il^r 3Ser(angen tt)ieber abgefc^afft merben m^gte, nid^t bem Saifer eine er^eblid^e 3lbfinbung mit 14000 ®ulben bafür ju m^. (Sc^on bamal« im 3. 1364 ftanben, mie bereit« ermäl^nt, bie :en unb bie gro^e SBeberjunft in ffiaffen gegeneinanber. hierauf af) e« ju ^fingften 1369, baß bie SBeber tie 3lu«(ieferung eine« ge* enen ©tragenröuber« au« ber ^ad^t erjmangen unb felbft beffen $tn* ung ol^ne ©d^^öffenurtl^eil polljogen. 2Kit einem anberen abeligen ber, JRitter Smunb ©irf (in unb ®efeüen 3, l^atte bie ®tabt fd^tpere ►e geführt unb ber 9tat^ einen nad^ ber 3Äeinung ber ©ürgerfd^aft tl^eiligen ganbfrieben gefd^loffen. 35ie SBeber berbanben fid^ be«^atb Der übrigen ®emeinbe unb bertangten bie SSer^aftung juerft Don brei, i nod^ bon ad^t anberen 9tat]&«^erren. ^tac^bem fie i^ren SBißen er* t unb auf fo(d^e ®eife ben $Rat^ mac^tlo« gefeljt Ratten , fd^ritten fie iBeränberung be« $Rat^«, 2. 3ufi 1370, tDobei jtDar ber enge 9?at^ mit 15 au« ben ®efd^(ed^tern, ber meite aber mit 50 au« ben ^anb* erämtern, jum großen 2:^eil au« ber Sßeberjunft, befe^t »urbe*; ju* ^ ttjurbe ba« 3lmt ber SRid^erjed^e, »enn aud^ nid^t abgefd^afft, bod^ X ^)oUtifd^en SSorred^te beraubt s. 'Der neue übertt)iegenb bemofratifd^e ^ beftanb nic^t länger al« ein 3al^r unb nic^t ganj fünf SRonate. Diefe B^it fäüt gleid^ jn 3lnfang bie 5lu«gteid^ung be« B^tmürfniffe« . @. bic SBcöcrflatt^t unb ba« ^Jleuc • nebfl (Einleitungen unb 9^otcn in I ; ferner ,bie 3a^vbüc(>cr ©b. II @. lü. 133. SBgl. bie auSfü^rlid^e @r* mg bei @nnen II @. 661 — 682, n noäf anbered benul^t ift. \. om 2. 3an. 1364 in du. IV no. 429. ^. 3n Urf. öon 1368, 3. 'äpxW (Du. 10. 481) tt)irb er ein SRitter üon Söln tnit; er toax ein Stittcrbürger ber @tabt. 4. SBeüerflaici^t 33. 245—283 Äoetb- (£^ion. @. 708. S)a« 3)atum beireiM @nncu on ber ^n« Qobt in Setoerfl. 5B. 317 'öcirgein naid^t na fent Sob^n« bage' . 5. (äibbud^ toon 1372 %xt 32: *3tem »ant unfe bcin:en tan ber 8fJic<;erje(beit ire am)pt benomen »a« unb fii be« oeter* faet waren'. CVI allgemeine Einleitung. mit bcr ©eiftltd^teit *, benn btc 35ol!«partet tocrtrug ftd^ mit bem Sleru«, bcm fie ben SEBiüen tl^at, um \\äf tnxä^ i^n ju üerftätfen. 35oc^ tt)irb i^r ntd^t bic^ x>on ber gegnerifd^en Seite jum 3Somurf gemad^t, tDo^t ober ba^ fie eine neue 3lccife ^au^)tfäci^Ud^ auf ben SKetn legte , um i)or jug^* meife bie ©togbürgct bamit ju treffen 2. ©anj ^)Iö^(ic^ erfolgte ber Um* fd^Iag bei juföltiger aScranlaffung. Sin SBeber , ber gegen ba« SSerbot bei^ 'Siati)^ in bem S!rieg \>on ^ixüd) gegen övabant, bei tt>elc^em bie ©tabt neutral bleiben moüte, gebient ^atte 3, mar burd^ @d^öffenf|)ru(i^ jum Sobe t?erurt^eilt unb foüte ^ingc* rtctitet merben, ate i^n bie (Senoffen feinet 3lmt^ auf bem 9iid^tplafe felbft ben ^änben be^g; 9Jid^ter« entriffen. 35er '^attf, obtDo^I avt^ ber äJotfö* ^)artei l^eröorgegangen, n^ar nid^t gefonnen fid^ ben S^errori^mu^ ber SDtenge gefallen ju laffen ; i^m fc^loffen fic^ bie großen 3lemter ber Sauf* leute unb anbere örüberfd^aften an * ; gemaffnet jogen fie Don bem ®e* bur^auö i)on @t. SSrigiben l^ec nad^ bem SBeberqnartier J?on Driburg ; bie SBeber ergriffen bie gluckt; blutig mürbe i^nen ber Uebermutl^ Der* gölten: bie meldte au^ ber ©tabt entfamen, mürben verbannt ^, bie er- griffenen $Räbel«ffi^rer auf bem §eumarft enthauptet, i§r S3ermögen ein* gejogen; anbere im ®efangni^ gehalten unb mit fd^mcren ©elbbußen ge^ ftraft^. S)er ^äfa^ be^ SBollenamt^ mürbe confi^cirt, bie beiten Slmt*^ Käufer JU Driburg unb Sried^marft niebergeriffen. @o na^m am 20. 3lo^ üember 1371 ba« äBoUenamt, meldte« ju ber ^cit mie ba^ ^Jieue 33uc^ fagt, ba^ ^aixpt bcr ganjen (Semeinbe mar, unb mit if;m bie 1)emotrati ein traurige^ ©nbe^ 35ie ®efd;led;ter traten mieber in bie altgemoljnte ^errfc^^aft ei unb gebad^^ten fid^ für bie B^funft fidler ju ftellen, inbem fie bie ^ünft unfd^äblic^ mad;ten. 3Der jur ^zit fi^enbe dtati) — natürlid^ nid^t me^ ber x>on 1370 s — forberte allen Slemteru i^re ^rimtegienbriefe nn 1. Sa^ibüd^er A @. 24: '1370 u^ fente SWat^ei« atocnt (20. @e^t.) »art un« ber fani n?cbei', b. i. bie 3luf^cbung be« unterbiet«. 2. @o i|t rno^l bie ©tette in bcr 2öc- öerfl. SB. 293 — 300 ju mHcn; ögl. ^)iergu bie 2lnm. @. 260. 3. 3a^rbüc^cr D @. 133. 4. 3)ie Mobere' in ©eöerfl. 33. 416, im ©loffar unrici^tig al« Sotterbuben er«» flärt, finb tieS^ud^l^&nbler obcrba« große 2(mt ber@ett)anbf(i^neiber unter ben @ab* bcmen. 5. 511« geinbe ber (Stabt [teilten fie nad(|]^er ben jur granffurter 9Jieffe reifen» ben Äaufleuten »on (SiJln nad} ; Urf . i Du. IV PO. 573. 6. SSgl. Äoel^. (S^ron. @. 711 f. 7. SSie febr bie« (Sreignig bie attö" meine 3lufmer!fam!eit in Scutf^laub c regte, bctDei«t ber furje, aber fad^geuia' öcrid^t ber Simburger (Jbi^ouif jum 1371, 2(u«g. toon Sioffel ®. 457, fo n^ ber tpenifler bebeutenbe in ber bon ä)iü fteretfel, 9Heberr^cin. ^nn. XV (S. 1 » 8. SBcn bem mieberlSiergeftettten a jlofratii'c^icu dtaii) würbe 33otf(!^oft an SBenjel gefenbct , um i^m nähere Äcn niß p geben )0ou 'alfulc^e gefd(^ie<]^te, tufc<;en un« an eine fibe tnb bcu n>ei 'U je» Btöeite Slbtl^cilung. cvii tcn unter bem 35ortpanfc ab, fctefelben einer 9tex>ifton ju untermerfeu i Dcrbeffern ; nad^ einiger ^^xt aber lieg er il^nen fagen, bag er be* m ^abe, i^re Privilegien ju caffiren, unb bag bie SSrüberfd^aften 'tttter aufhören foüten ; »eiter fügte er baiS SSerbot ber 3"nftber* ungen unb 3^^9^^^9^ ^inju, entwaffnete bie SÖeber, bie ©d^mtebe id^röter, n^eld^e an bem 3lnfftanb 2:^ei{ genommen Ratten , tnbem len bie ^anüfd^e abforberte, befd^ränfte bie 3^'i^l ^^^ SBebftül^Ic )0 unb fe^te je jmei Dbermeifter über alte §anbn)erferämter, um beauffid^tigen unb bie S3ugen bon beu ©traffäüigen jn ergeben K Die äBieberl^erftellung ber ®efd;ted^ter ^atte aud^ eine neue "iRaÜf^^ ution jur golge, meiere tpie eö fd^on fonft ^erfbmmlic^ mar, bon ^cnbenSRat^ mit 'ben bor unb nad;geieffenen Statinen' auf bieS)auer } Sauren in einem f. g. Sibbuc^ feftgefteüt unb befd^tt)oren tt)urbe m 22. gebruar 1372 in^ Seben trat 2. §iernad^ tourbe ber enge tt)ie l^i^^er, au^ 1 5 '§erren' bou ben Oef^fed^tern, ber meite aber l SRitgttebern gebilbet, n^efd^e, gteid^biel in toetc^em ©tabtt^eit ober >ie( fie angefeffen maren, au^ ter ganjen Oemeinbe, gen^ä^lt ^tt)ifd^en griebrid^ III unb ber ©tabt fam e« aUbalb tt)ieber ju @*öfs i SJJig^eUigfeiten über neue ^Ük unb Surgbauten be^ (ärjbifd^of^, 1375; egen Uebergriffe be« geiftlid^cn ©erid^tö'*. X)od^ berftänbigte man er ben. Slu^gleid^ burd; beiberfeitige 35ertrauen^männer unb befie* te erneuerte greunbfc^aft burd^ ein ©d^ufebünfcnig ^. 2lnd^ tDurbe m 30. SBtärj 1375 ein ü^anbfrieben^bünbnig auf bier 3aljre unter uBgtid^'en (Garantien bon bem ßvjbifc^of, ben ^erjogen t)on Sujem* tnb t)on 3üü^ , unb ben ©täbten ßötn unb M}m gefd^loffen ^. befton>eniger brad^ in bemfetben i?rü(;ia^r 1375 l^eüe 3^^^^^'^^^ 3^en 2ln(a6 baju gaben ein paar 3uben — benn feit 1372 maren )ieber in SB(n aufgenommen unb Ratten @d;ufebriefe i)om Srjbi* mb ber ®tabt ermatten ^ — bereu fid; ber SRat^ ber ©tabt gegen bie anbcrc \\6) ergangen l^attcn, n irir lange mangtelbentli(i(>en 6)t, tocronrec^t inb üev^o^art ge* i\ Ou. IV 110. 555. D^eue« S&üä), SBb. I @. 277 ; tgt. ) öon 1372 3lrt. 33. 45 unb ben ext 3lbWnitt Über bie SSerfaffung. mhhnd) t)on 1372 in Oueöen I, art. 2.31: *beu nutjper inb ber : be man ^aten niac^, fo xoa be (goelne gefeffen fint'. S)a8 m- ^)crc f. unter 3$erfaffung. 4. @. bie öffentlichen 3lu«f(^reiben ber @tabt tom'^luguft 1374 in Ou. V 110. 56. 57. 5. Ulf. tom 6. (Btpt. be«f. ^a\)x^, ebenb. no. CO. 6. @. bie au^fü^rüti^en @ti)pu(atio* neu in Ur!. bei l^ac. III no. 766. 7. 2)er 33rief be« er^bifc^jof« ift toom 1 . Octobcr 1 372 batiit, (Snnen II @. 699, ber ber @tabt öom 29. 3)ec. 1372 bei Sac. III 110. 752 unb Dn. V no. 1, CVIII Iflgcnictiic (Smleitmig. ben ST}btf(l&of annahm. %l» ber 9tidfUx bem Sefe^l be^ (e|teten golge (eiftete , inbem er btefe 3uben gefangen fe^te , t>etgriff fic^ ber ^atf) an bem Sticktet, tDorauf (enteret unb bie ©c^cffen ba^ ^o^ ®ttidft niebet« legten. Der 9iat^ jog be^^alb bie @(^dffen jur 9{e<^nf(^ft, bemühte fi(^ aber vergebend fie ju bett)egen, ba^ ©eric^t tpteber aufzunehmen unb nac^ ber Sefugni^ bie i^nen juftanb, felbft einen 9it(^ter au^ i^rer Whttt ju befteUen : bie üDte^rga^l ber ©c^offen, 13 an ber 3^^!/ enttoic^en aud ber @tabt unb gingen jum @rjbif(^of nac^ Sonn (am 4. Sprit 1375) ^ 1)er 9{at^ ernannte eine Sommiffton bon 1 2 9)?itg(iebem, um feine @a^e gegen bie Schöffen )u fähren ^. ®o ftanben fic^ jum erften ma( @d(^of ^ fen unb 9}at^ feinblic^ gegenäber, betbe aud ben ©efc^tec^tem ^ : benn mächtiger atö tie ®ef(i(^(e(^t^bem>anbtfd(^aft tt>ar ber ftarre 6or)>oration^« geift unb bad ^^nen auf bem bermeintüci^n Siechte. IJem (Srjbifc^of fam biefe 3^ictrac^t treffüdfr ju ftatten unb er nufete fie au«, wie er fonnte. "Die au«gciptd(^cuen ©c^^offen gaben ein 2Bei«t^um JU feinen ©unftcn ab , »orin fie i^m alle Ipcrrlic^^feit unb ®ett)alt, ba« ^ol^e ®erlc^^t unb aüe« ®ebot unb 35erbot in ber ®tabt, ^oü, ÜÄünje, bie ^älftc ber 3Rü^lcn, ®rut (jum S3ierbrauen) , I^orjoü, SSie^fjoü u.a.m. juerfanntcn, ipogegen ber ßrjbifd^of i^fre SSorrec^^tc beftatigte unb üer* befferte, anc^^ feinen Seiftanb ju i^rer SBieberl^erfteüung in ßoln »er» fprac^^*. SBeitc, ber Srjbifc^^of unb bie ©c^^offen, tt>anbten \\äf mit i^rer " Älage an Äaifcr Sari IV in ^rag. 35iefer, bem jur 3^it alte« baran tag, bie ©timmc be« Äurfürftcn bon 6öln für bie Äönig^wa^l SBenjete ju gewinnen ^ bemic« fic^ i^m aud^ in feiner ©ac^e gegen tk ©tabt über bie üKa^en willfährig, i^erurtl^ilte burd^ 9teic^«gerid^t bie SSürger, bem erjbif^of feinen ©c^aben bi« jur ©umme i?on 200000 ÜJJarf ®otb ju 1. B. bie (Srjä^lung im '9?euen 8u(^^ nebft ben 9ntn. k>on (Sarbaund, unb ben 8end;t ber auSgeirid^enen ©(^öffen in Ur!. bom 10. S^jul, Ou. V no. 86. «ei (gnnen, @efd^. II (£ap. 34, tfl, XDXt auäi fonf) öfter, auf mtc^tige Ur« tunben be^ ©tabtarc^ib« 33e5ug genom» Uten, U}el(^e man letber in ber gebrucften DueQenfammlung bermi§t; loenigflend in 9{egefienfoim foHten fte bort borfom« men. 2. Urf. bom 19. üKai 1375 in nota- riefler 2lbf(](|rift, Ou. V do. 136 3. 33fll. bie Sf^amen ber 89 Mt^t unb Bürger, »e^e Ä. Äarl IV üor fein ©eri^t lub unb in biefem berurtbetlen lieg, in Urf. bom 10.iöe^>t., 2ac. III no. 772. mit benieiiigen ber 13 audgetDtc^e« nen (Schöffen in Urf. bom 12. ^pril, ebb. no. 768, fo »ic ber brei in ber@tabt i^urüdgebliebenen in Latein. (2[f^ronifen* fragm. $5b. II @. 193 (abmci(^enb in ben ^abrbüd^cru @. 41). 4. ^oü\). (J^ron. @. 715 unb bie beiben Urff. bom 12. Suli 1375 au« »onn, gac. III no. 768. 769 ; ba« 925- l^crc unter ^crfaffung. 5. @. bie 53ett)tIIigungen, bie et i^m be^balb ma^te, in 9{eid^9tag9acten i@b. I @. 32—39. 3tDette ^btl^eitung. cix crfefeen, unb bcrfünbtgtc bic 9ld^t gegen fie K entjog ber ©tabt einige il^ret tt)id(^tigften ^ttbitegien^. W>tx anä) bie ©firget bon Sßln l^atten einen ftatfen SRüd^alt. S)enn tDäl^tenb fie in bic äd^t be« Äaifer« fielen , »urbe ber Srjbifd^of bon ber ^>Q^)ftItd^en Surie, totlöftx er für feine ©al^l nod^ bie berf}>roci^enen 1 20000 (Sulben fd^nlbtg toax, mit ben fd&ärfften Senfuren berfotgt, bon bent ^ap^U Ixäfcn Säntmerer al« fu«^)enbirt, ejcommunicirt nnb nteineibig, im fol^ genben 3a^r bon bem a^^oftotifd^en Slunttu^ ate irregntär erllärt 3. Srjb. griebrici^ aber ^attt fejne^ttjeg« ftiüfd^toeigenb ben 2lu«f^)Tuci^ be« Saifer^ gegen bie ©tabt, mit bem allein i^m freilici^ nur toenig ge«' Rolfen tt>ar, abgekartet. ®ern ^ttt er fici^ i^rer burd^ Derrät]^erifd(^en Ueberfall, »eld^en jtoei ©eiftlid^e, ber Äe^)j>ter ©otfrib bon SBebeling* l^oben unb ber 5Rentmeifter 3o^ann bon Seife ^, mit einer änjal^l öon 9fJaubrittern , ben S3rübern bon Deffte unb ©efeüen angettelten, bemäd(^* tigt, toobei fe^r ftarf auf bie guten greunbe brinnen unb bie geinb^ f^aft ber ^ixn^k gegen bie ©efd^led^ter gered(^net toar. 9lltein e« erging ii^m bamit, toie bor me^r aU 100 Salären feinem 35orgängcr (Engelbert II bei einem ä^nlid^cn SSerfuci^ ^ ; ber 3lngriff auf bie (Stabt (Anfang 3uli 1 375) mißlang ; benn bie 3önfte »affneten fid^ für ben 9iat^ unb »arfen bie fc^on burd^ ba« 2^^or eingebrungenen geinbe jurüd, nahmen bie bei* ben geiftlid(^en 3lnftifter nebft ben beiben Slnfü^rern be« 3^8^» ^'^ ®^ö== ber üon Deffte, gefangen: bie leljteren mußten Urfe^be fd^toören unb tourben für 100 Wlaxl jä^rlid^ felbft aWannen unb »ürger ber ©tabt; bie beiben (Seiftlicben aber blieben fortbauernb in^aft, trofe unterbiet unb Sj-communication, »eld^e be^l^alb über ®tabt unb SSürger »errängt iDurben®. 1. Urf. i)om 10. on (Seine anleibr unb ad^te oon ved^fte erteilen fuUen, rnild^e anleibe unb ad^te mir im ou(i(| mit ge« rt(!^te erteilten*. $iernad^ ftnbe id^ bie «um. 6 ju @. 281 num yhuen 8ud^ ©b, I JU berid^tigen. ©ei (gnnen @. 707 flimmt bie Angabe bon 100000 ^axt mö)i mit ber Ur!., meldte 200000 l^at. 2. 3mei Urf. bom 20.Oct. 1375 bei 2ac. III no. 774. 775 : merfmürbig ip bef onber« , mie in ber erpen , meldte bie ©efugniS b«r ©d^öffen, ben SRic^ter fclbfl }u beflefien, betrifft, ber bi)>(omatif(^e ©emci« gefiHirt mirb, baß bie frü(?ere Urf. Äarl« IV bom 3. 1349, morin er eben biefed $rtbi(eg beflStigt l^atte, nur ge« fäWt unb erfd^tid^en fei. 3« fol^er ^erfibic gaben [löf ber ^aifer unb feine ^anjlei ^>erl 3n ber jmeiten Urf. mirb JU ©unpen be« @vjbifd^of8 ba« ^ribiteg de non evocando fiir ungültig erflärt. 3. du. V no. 101, Urf. toom 6. @e^t. 1375, no. 140 bom 7. ^nli 1376. 4. 3a?^rbüd^er @. 25. 41. 5. ©b. KS.xLviii. 6. Sa^^rbüd^er @. 25 bgl. (gnnen II @. 712 ff., ber fid^ mieber auf ga]^(rei(^e Urf. beruft, bon benen in Öu. V nur menige, no. 105 bie ©efenntniffe ber SBrüber toon Oeffte, no. HO bie ber bei* ben ©eifUid^en, 3o^ann bon l^elfe unb ®ott>arb bon SEBeöelinf^foben , gebrucft fmb. ex 3(ttgemeinc (gintcitung. Drauf entbrannte im folgcnben Saläre 1376 fcer offene ^ieg im Srjftift am JR^ein. Stuf Seite ber ©tabt ftanben i^re ©belbürger unb 3Äannen, ®rafen nnb^erren, unb a(« Ärieg^oberfter tt>urbe ®raf (Sn* gelbert üon ber Sälaxt beftellt ^ ; mit bem ßrjbifd^of tt>aren 2^rier, ^aber^ born, ber ^erjog Don SSrabaut unb bie ©tobt äld^en toegen beö 8anb* frieben« üerbünbet ^. ®a^ ß5(n gegenüber Uegenbe erjbif^oflic^c 35eu^ tt>ar n)ie gemß^nlid^ ber erfte 3lngriff^<)unft oon ©eiten ber ©tabt ; ber befeftigte Drt njurbe n>ieber^olt x>erbrannt , and) bie äbtet , Sird^e unb Slofter be^ f). Heribert, ncbft ber ^farrfird^e in 3lfc^e gelegt, bie ®ebeine bc^ §)ei(igen f ortgebrac^^t ^. Der 9?^einftrom n^ar burdf^ ^^fal^toerte ge^ fperrt; ba« erjbifd^öflid^e §eer jog bon SRobentird^en au« bon ©üben gegen ßöln l^eran; e« fanb ein (Sefec^t bor ©t. ©eberin^pforte ftatt; aßein außer großem ©ci^aben an 8anb unb beuten burd^ 35er^eerung be« ©ebiet« tourbe auf Feiner ©eite ein namhafter Srfolg erjieCt. Saifer ^arl, ber bem ßrjbifc^of bie beften ^up^^tungen tt)iber bie ©tabt gegeben ]^atte^ nal^m bodb feinen unmittelbaren 2lnt^ei( an biefcm Kriege, obwohl er nad^ ber Äönig^ma^I feine« ©o^ne« äBenjel in granf^ fürt (10. 3un. 1376) mit biefem bei 65(n borüber nad^ Sld^en ging, too bie Krönung am 6. Mi burd^ (Srjb. Sriebrid^ mit äßainj unb 5Lrier boüjogen mürbe -^ ®r ließ e« babei bemenben, baß er in "^rag box- Slu«* gang be« 3a]^rc« Dem 9teid(>e bie bon ben (Seinern begangenen ©d^anb»^ traten erjä^fte, bie ©tabt aller i^rer ^ribitegieu berluftig, bie Sürger für 9tebellen unb 9ieic^«feinbc erftärtc, meldte jebermann an 8eib unb SSermögen ungeftraft angreifen bürfc^. !^o6) fd^on bor bem näd^ften grü^ja^r mürbe bem Srieg unb ber geinbfd^aft jtt)ifd^en ßrjbifd^of unb ©tabt ein Snbe gemad^t burd^ ©ü^ne t)om 16. gebr. 1377, beren SSebingungen Srjb. Suno bon 2^rier unb ber 3o§anniterorben«mcifter Sonrab bon S3run«berg, at« gelorene 95er* mittler, feftftellten ; beibe "ißarteien f ollen für ben angerichteten ©c^aben auffommen , bie jn>ei gefangenen ®eiftlic^eu aw^ ber §aft entlaffen, bie au«gen)ic^enen ©c^5ffen, mit 2lu«na^me bon jtt)eien, in i^re Siechte refti^ tuirt werben; Sluf^ebung be« tird^enbann« unb ber 3ld^t toirb juge* fid^ert^ 5Dian begnügte fic^ bamit, mie gemö^nlid^, nur bie näd^ft liegen* 1. Ulf. öom4. (Btpt. 1376, du. V reit« eröffnet, jtoci mal, am 30, Wpni HO. 147. unb 19. 3uni, ©eitfe verbrannt; aber n 2. 3a^rbüd^er @. 43. erft (gnbc 3uU, alfo nad^ ber Krönung ji^ 3. ebcnb. @. 25 f. 3$gl. Urf. Du. SBcngcl«, jog ber (Srjbift^of mit [einem IS V no. 288. §ccrc gegen bie v^tabt : f. Sa^^rb. a. a.D. l^J 4. 2)ic Uli 1370 mal 31 in ^ieic^«* 6. Urf. bom 4. 2)ccember 1376, Sac. i^^\ tag«-^. I no. 13 unb @. 37 2lnm. 1. III no. 789. O 5. 2)ic (Sölncr Ratten ben Ärieg ht" 7. @. ben longen ©il^nebrief in k^^ \ B«" ' 3weitc ab^eUung. CXI fccn @trcit<)unftc ju ijergletc^en , o^nc übet tk fonft nod^ jur ©pracbc acfommcncn 6ctbcrfeitigcn 5Rec^te unb ^rit)ilegien eine principicße (&nU fci^cibung iu treffen. 9?ac^ 3luf^ebung ber 2{rf)t Don feiten be^ Saiferd Sari unb be« Äöntg« 2Benje(, fo toie be^ Snterbict^ üon feiten be« ßrjbifd^of^^ ^atte ber SRat^ nur noc^ bie bon ^. Urban VI i^m auferlegten ^rd^enbußen ju tragen 2. Slußerbem »ar aber bie ®tabt im Sann unb unterbiet bed 2(bte^ i)on ®eufe megen ber bort berubten Sirc^enberbrennung unb mufete, um fic^ babon ju löfen, nad^ bem ©d^teb^fpruc^ be^ Srjbifd^of« bie 3lbtei unb Sird^e bed ^. Heribert, fo toie aud^ bie "^farrfirt^e ju SDeulj ootl« ftänbig neu aufbauen, unb baju 10000 ®ulcen ©d^abenerfa^ (eiften^. S^^euer genug fam i^r ber ©c^öffenfrieg ju ftel^en ! SSeffer fam ber ©rjbifc^of toeg. Sr fonnte enbüd^ bie ©etbgier ber päpftlic^en ßurie bef riebigen, nad^bem ^. Urban VI auf 3Sertoenbung be^ Äaiferd bie unerfd^tt>ingtic^e gorberung x>on 120000 ®ulben auf fo«» fort iU ja^fenbe 30000 ermäßigt ^atteS biefe 30000 übernahm ber Äaifer, toie er bem grjbifd^of für feine ffia^lftimme fd^on bor 3a^ren j)crfprod^en ^atte ^. @« ift ^ier nid^t ber bieten berberblid^en gelben im einjelnen ju gebenfen, in toeld^e bie ©tabt mit Sanbl^erren, ritterlid^en fjtiebbrec^ern unb bef onber« mit i^ren eignen berbannten bürgern geriet^ «. 5lud^ mit Srjb. griebrid^ tourbe ber gricbe balb lieber unfid^er , aU ®raf (Sngel* 6ert bon ber SWarf 1391 einen großen 5l^eil be^ Svjftift« am 5R^etn mit geuer unb ©d&mert oertt>nftete, o^ne baß bie ßßlner i^n baran l^inberten^; 2ac. III no. 79V Cu. V no. J66 'c^L Sal^rb. i}fjen finb bort nur 9 genannt, wtia^t }u i^ren 9te(i^ten n^teber^ergefteUt »erben [ottten : fciefelben, weiche in Urf. 12. aRärj (no. 170) i^ren beitritt crflär» ten ; 6 anbere, loeic^e in ber «Stabt }u^ rürfgebliebcn ober fd^on früf^er ba^in ju- rürfgefefert »raren (3a&ib. @. 41), traten ebenfalls bei, nad^ Ur!. t)cm 30. ^^ril (no. 173), enblid? ncd^ 3 erp im 3. 1381 fno. 258). jDapegen blieben gmei, ®er« ^arb öen ^enaft« nnb 3of?ann ®ljr, au8 ber @tabt öerbannt. Du. V @.204 ögl. ,eibb. öon 1382 Du. I @. 63 STnm.; c« tuaren bie, n^elcf^e bie ^(age gegen bie l^tabt an ben faiferlidf^en ^of gebradf^t latten. S)er (gd^öffe S)ietri(i »?on S3ena* l« »urbe 1 382, au« unbefanntem ©runbe fingericbtet, 3flf?rb. B. 76. 1. Du. no. 169. 172. 175. 2. @nnen II @. 729. S3on ben cit. Ur«. pe^t feine in Du. V. 3. @. bie lange Urf. be« @d^ieb8* f^rudff« t)om 24. 2)ec. 1382 (Du. V no. 288) unb bie 33ef Reinigung über bie ^u^füf^mng burc^ ben ^bt unb (Som>ent ton 2)eu^ öom 26. Dct. 1389. ebenb. no. 431. 432. 9^euc««ud^ 53b. I @. 282. 4. Urf. öcm 12. 3uU 1378, 2ac. 111 no. 818. 5. g?cid^«tag«acten I @. 32, Urf. bon 1374 9iob. 11. 6. 2(u« einem S^'itxaum i>on trenig über 30 3abren (iegen, nad^ (gnnen II @. 739, gegen 700 ge^bebricfe im@tabt« ard^ib bor. 7. @. 3a^rbüd^er @. 79. 137 unb t(nm. cxii 2lttgemclne Einleitung. tiefe fe{6ft rüfteten fid^ mit 3Serbünbeten unb geifern gegen ben Srj* bifd^of; bod^ tarn am 11. 3unt 1393 abermals eine ©ül^ne ju ©tanbe*. t^hina ^^ inneren ber ©tabt bereitete fid^ fd^on feit länger eine neue Taua' ^^'P^ ^^^' n)e(d^e bnrc^ ben ®egenfa|3 jtoifd^en ben regierenben ®efd^Ied^* ter. tern unb ber ©emeinbe einerfeit« nnb bie Sntjnjeinng be« ariftolratifd^en 9iegiment« anbererfeit« herbeigeführt »urbe. geltere« ^atte fid^ neu ge* ftärft burd^ 9?iebern)erfung ber SBeberjunft im 3. 1371, unb auf bie SJeDohttion ber ©emeinbe tpar eine l^efttge 9Jeaction burd^ ben ttjieberl^er* geftellten 5Rat^ ber ©efd^Ied^ter gefolgt. Sefetere bergagen, bag fie i^ren ®ieg über ba« SBoüenamt bod^ ^au<)tfäd^ltd^ nur ber SWitmirfung ber anberen Slemter, bie fid^ t^nen angefd^Ioffen Ratten, berbanften. ^urd^ bie fd^on ermähnte (Sntjiel^ung be« ©rüberfd^aft^red^t« aber tpoüten fie atle |)anbroerferämter ^)oütifc^ tobt mad^en. ©etbft ba« 5Red^t ber 333ein* brüberfd^aft, ba« ^eigt be« 2Beinja^)f«, »urbe bem gemeinen 3Kann tl^eite erfd^toert burd^ ein Statut , tDonad^ jebe« SDiitglieb berfetben ber ®tabt mit einem SRo^ bienen foßte, t^eitö borent^alten burd^ ba« 3Serbot, binnen 10 Sauren feine neue SBeinbrüberfd^aft gu ert^cilen^. 3m ©d^öffen* frieg i>ou 1375 juerft beruneinigten fid^ bie ©efc^ted^ter im $Rat^ unb ©d^öffencoüegium. SBieberum bel^ielt ber 9iat^ ben ®ieg gegen ben (Stj* bifc^of, at« im entfd^eibenben 3Äoment be« Singriff« auf bie ©tabt bie fünfte fid^ auf feine Seite ftetlten. S3ei all bem nufeten bie großen S5ür* ger forttoäl^renb il^re 3lmt«fü§rung unb il^ren (Sinflu^ rücffid^t^lo« gu i^rem perfiJnlid^en äJort^eil au«, bie ©c^&ffen ebenfogut »ie ber 9tat^, iDie bie Öürgermeifter unb bie SRid^erjec^e, unb am meiften einjelne ®e* walt^aber au« i^rer 9)?itte, bie fid^ ber ßeitung be« ©emeintoefen« be* mäd^tigteu 3. g« fonnte nid^t au«bteiben, bag tefetere unter einanber ger* fielen: balb ftanten fie an ber ®px^t bon jtoei feinblid^en Parteien, bie man bie ©reifen unb bie greunbe nannte, fid^ gegenüber ^. 3Kit ber "ißartei ter greunbe Derbanben fid^ bie ®d^5ffen ; gü^rer ber ©reifen toaren jü)ei gett)altt^ätige , Don S^rgeij unb §errfd^fuc^t bcfeette äßänner: ^iiitx Quattermart t)on ber ©teffe unb fein D^eim §einrid^ bom ©tabe, »etd^e tDCber ßibfd^tpüre, nod^ äJerfaffung unb ba« gemeine SJefte ber ©tabt adbteten, in bem Seftreben bie ©egner ju Dernid^ten, bie ^errfd^aft über 1. 2>ic Urf. ifl unrid^tig bei Sac. lU @. 51), tDiebevf^oIt im (gibb. öon 1382 no, 9S6 toom 5., bei (gnncu II @. 771 Slrt. 12 (8. 58). Dom 4. 3uli batirt, f. CEarbaun« 5Inm. 3. 2)a6 '9huc ^nöf in ^b. I jät^It gu S8b. II @. 80. bie@ünben bei* Slrifiofiatie in einer 3lci^e 2. SBgl. 9ieuc«S3ud^ e ben SRat^ i)on Sbln burd^ ba« falfd^e 35orgeben, ba^ ber ßrjbifd^of an einem beftimmten 5Eage ba« S(ofter unb ben Ort J)eug befefeen unb bcfeftigeu tooße, unb erreid^te baburc^, ba| berfelbe bem juborjulommen befc^Iog, Deufe einnahm unb ba« ttofter in eine SSurg ummanbelte, »oburd^ fid^ bie Stabt auf« neue ben Unwillen be« ^a|)ftc« unb be« S?önig« mit 3n* terbict unb 9ieid^«ad^t jujog^ gür ben Urheber, ^einrid^ Dom Stabe, bcffen 8üge bafb erfannt mürbe, ^atte bie« bie gotge, bag er burd^ ben 9iat^, in »cld^em bie ®egenj)artei burd^ bie jnrüdEgefe^rteu ©d^Bffen ber^ ftärft tt)ar, für immer au« ber ®tabt berbannt tourbe, ein Sefd^Iug, ber burd^ aöc 5Rät^e befd^looren unb, nac^^er in ba« Sibbud^ bon 1395 ein* getragen, niemat« tt)ieber aufgehoben »)erben foüte ^. I)ennod^ befud^te berfelbe nid^t bloß ^eimlid^ feine ^artetgenoffen bei i^ren^nf^tnmenfünf* tcn in ber ©tabt , fonbern §ilger bon ber ©teffe unb fein Slnl^ang im 9iat^ wußten e« mit ®en)alt burdbjufefeen, baß alle 5Rätl^e eibbrüd^ig tt)urben unb ben 3Serbannung«befd^(uß gegen feinen D^eim mieber au«* 1 . @. bic tlagfd^rift bc« 9?at^8 toom 14. 3um 1396, 2ac. Ill no. 1020, tüorin loon Gerrit §ilgcr gc|agt ift, er ^abe 'mit raibe unb Wulfen finrc Partien unb nad)'= folgere mit »?alf(^en üften unb be(>cnbi» c^eDen barna gepanben, fiäf einen oetocr- pen oeöcr unö in unfer fiat jo mac<;en'. 2. g^eue« SBud^ @.293 unb 3lnm. 1 ; »gl. bic magfd^rift a. a. O. @. 906. 3)ic ?imburger St>ronif jum 3. 1393 giebt a\9 @runb an, bag 'ben ra^t bebauc^te, ba§ bie fd^öfjen mebr — bcifle^enb weren bembifc^of öon (£otn bann ber gemein ju (£oIn\ 8gt. Sa^rbüti^er @. 80 eben« fatt^jumS. 1393. 3. ^. SBu(](| B. 294, togl. tilget« ^t- etäbted^Tonif«!. XIV. fenntniö @. 320 unb bie ÄtagWrift a. a. O. 4. 3)ie« @reigni6 wirb \ott>oi)i t)on ben 3a^rbüd^ern @. 81, n?ie in ber Jim« bürg er Sbronif auf ^a(mabenb 1393, b. i. 29. Wdxi, gefetzt, hiermit fiimmt auc^ ber 3fit^>unft ber 35erbannung bon ^einrid^ toom «Statoe, am 17. 3uli 1394, bcffer al« ein frül^ercö ^a^x: \ä} \)aitt be^^alb jene« 3)atum für rid^tig gegen bie abtreid^enben eingaben, f. 9?eue«53ut^f @. 294 i>lnm. 5. 5. @. ten5Wat]S>8bcf*In6bom 17. 3uti 1394 im (Sibbud; 1395 Slrt. 6 (Ou. I @. 64). CXIV ^((gemeine (StnUttung. (ution von 1396. ftrid^cn ^ Dod(^ mit bic[er empBrenben SOW^l^onblung bcr {Rätl^c hutäf eine gctDiffenlofe unb getDaltt^fätige SRinber^eit eneic^^te bie ^ortei^ert* fc^aft ber ©reifen i^r @nbe, 35ie ®e8enj)artei ber greunbe unb ®c^5ffen betf(^^tt)or fic^ jum föiberftanbc. am 4. Sanuar 1396 fom c« jur Snt* fc^cibung. ^ilger unb feine 3Kiti)erfc^^tt)otenen l&atten auf biefeu lag beu tt>eitcn 9?at^ einberufen; bie ®egner traten in Driburg jnfammen-; jene berfuc^^ten bergebend bie SSürger unb bie ©emeinbe auf i^re ©eite ^er* überjujie^en. ßoftin bon S^dÜrd^en ergriff ba^ ©anner unb führte bie bon Driburg nadj^ ben Käufern ber geinbe, um fie ju ergreifen, ^itger bon ber ©teffe entfam turc^ bie glud^t, fein Sj^eim ^cinric^ bom ©tabe aber »urbe »enige 2:age naci^^er auf bem ^eumarft ent^au^}tet ^ ; bie an^ beren ^arteigenoffen büßten mit fc^tt>erer ^erfer^aft ten glfi^enben §a|, ben fie auf fic^ gelaben : laut 5Rat^«befc^lu^ bom 15. 3anuar follten fie» ben genannte Parteiführer, fo lange fie lebten, im Saijentl^urm im ©tod filjen, *fo feft mit §olj unb Sifen berbunben, ate man nur immer fann' ; fed^ anbere weniger fc^utbige feilten i^r ßeben lang unten im Jl^urm bon ©t. Sunibert mit eifernen Setten an bie 9Rauer befeftigt fein unb jufammengefc^miebete geffeln an ben güßen tragen ^. 35oc^^ anbere toar e^ im l^ö^eren SRatl^ be« ©d^idfate befdf^toffen. Softin bon Sij^tird^en, ^Ritter unb ©d^öffe, tpar ba^ ^npt ber fie^ genben Partei ber (Sefc^^led^ter , i^r ©timmfü^rer bei ben 5Rät^en. Sluf feinen 3lntrag war ein 5E^eil bon ben befd^wornen ©a^ungen be« ®b* bud^^ bon 1 395 , bef onberiS bie gegen bie ©c^öff en gerid(^teten , getilgt, bie anberen, tDeld^ ben }efeigen üKad^t^abern genehm »aren, fte^en ge* laffen. Die (Semeinbe, burc^ beren §ülfe bie gartet ber ©c^öffen bie Dber^anb gewonnen, em<)fing für i^r guteö SSerl^alten ben S)anl ber ^erren unb bie B^ftd^erung, bag ber 9iat^ il^r ju i^ren alten grei^eiten ber^elfen toerbe. Stilein e« bauerte nic^t lange, mie ber allein l^ierüber borliegcnbe, freilid^ nid^t unbefangene ©eric^t in bem *5Weuen ©nd^' er- jä^lt *, f 0 f d^aff ten ber 9tat^ unb bie ©d^öff en einträd^tig i^re ©ad^en unb l^atten menig Sld^t auf bie ©emeinbe. äJergebend mahnten bie 33ür^ ger an Erfüllung ber gegebenen SScrl^ei^ungen , berlangten in^befonbre njieber jur SBeinbrüfcerfd^aft jugelaffen ju »erben; ftatt ber früheren 1. Xa^ Sflmt ^üdf erjä^lt ben uit* n>ürbigen SSorgang @. 298 f. 2. 'Btin 53e!cnntni6/ fo toit bo« fei* ncv mitgefangencn ©cnoffen i|l abgcbrurft im ^ni;ang jum ^euen ^ud^ 8b. I ©. 310 ff. 3. @. bie 3lat(;ööerfünbigung öom 15. San. 1396 in Du. I @. 7ü; »gl. 9^eued ^(S) @. 302 unb 3a^rbü4(r @.83. 21ud^bie2imburger(5^>ron.@.499 giebt !urje ^iad^rid^t batoon. 4. 31. a. O. ö. 307. (g« ijl an^ai' lenb, tDie für) bie (Sölner Sa^rbütber @. 48. 83. 138 über ba« »id^tigpe öt eigittg ber inneren ©efc^i^te ber *6tab ^inmegge^en. 3tt)eitc SbtljieUunö. CXV guten aSortc crl^ieltcn fie nun bto§ fd^timme : ber diatSf l^abc anbete« ju benfen unb ju fd^affen, et toerbe 6ef daliegen, ol^ne fie barum gu fragen. 'ßa« nal^men bie el^rbaren ©ürger übet, traten in ©efeüfd^aften unb ©affeln jufammen unb gebadeten, tDie bie ©tabt unb bie gute ©emeinbe burd^ ben ^ag, iWeib unb 3^ift ber ©efd^Ied^ter in großen ©d^aben, Soften unb geinbfd^aft geratl^en tDar, fannen barauf, mie fie t^re Sflaf)* rung unb ber ©tabt grei^eit toieber erlangen mßd^ten . 2luf ber anbern ©cite toarfen bie ©c^öffen unb i^re greunbe großen ^ag auf bie ®e* mcinbe unb gingen bamit um, bie ©affeln unb ©efellfd^aften abjutl^un. @o famen fie eine« 5rage« getoaffnet mit i^rem 2lnl^ang ju Driburg in^ fattimen, fd^idtten bie ©erid^t^boten tuxö) bie ©tragen; ^err ßoftin fctbft fe^te fid^ auf« "^ferb unb ritt ju ben ©affetn, um fie jur SRul^e ju mahnen : ba tourbe er bon ber empörten SKenge ergriffen unb mugte mit aufgeriebener ^anb fd^mbren, fid^ nid^t au« ber ©tabt ju entfernen ; ben* nod^ ergriff er bie gfud^t in ber folgenben ^ad)t, 5)ie ©ürger aber be* mäd^tigten fid^ be« ©tabtbanner« , ba« in feinem §aufe bermal^rt toax, iogen nad^ Driburg , nahmen bie ©d^Bffen unb il^re greunbe gefangen unb legten fie in ben I^urm , befe^ten bie äußeren 2^^ore unb mad^ten fid^ ju getreu ber ©tabt^ '©urd^ btefe unblutige 9JeboIution, U)e(d^e am 18. 3uni 1396 er»' folgte, tourbe bie ©efd^led^terl^errfd^aft für immer geftürjt. 35urd^ i^re eigene Uneinigfeit l^atte fie fid^ gefd^njäc^t, burd^ toütl^enben ^arteigtt)ift i^ren Untergang berfd^ulbet. !Da« "^atriciat ber ©rogbürger l^atte ftd^ toie eine regierente Safte im ©egenfafe gegen bie ©emeinbe abgefd^loffen ; ba«fetbe tourbe nunmel^r abgeftogen, an feine ©teile trat ber au« ben 3ünften geioä^lte 9Jat^. (S« mieber^olte fid^ l^iermit in ßötn ganj ber* felbe S5organg, »etd^er in ©tragburg fd^on im 3. 1332 eingetreten toar unb ber Slriftofratie bon ß&(n ^ätte jur SBarnung bienen fönnen. S)ie fiegenbe ©emeinbe ftrafte bie fd^ulbigen 3Wad^t^aber au« ben ©efd^led^tern beiber Parteien mit ©elbfc^afeungen unb SSerbannung auf beftimmte 3^it ^ ; fie fd^affte bamit 9taum für bie ^erftellung ber neuen bemofratifd^en Stabtoerfaffung , tDeld^e burd^ Den SSerbunbbrief bom 14. @e^)t. 1396 in« Seben trat. S)er neue ©tabtratl^ au« ber ©emeinbe erlangte burd^ ©elbjal^lungen bie 3lnerlennung, foroo^I bon feiten be« erjb. griebrid^, al^ au^ be« Sönig« SBenjel ». ©ie au« ber ©tabt (änt* 1. SalS^rB. @. 138 'inb namen bc 3. ©nncn III @. 70f. 2)ic Urf. be« jlot in erc Ij^ant inb Inletten bc pat in (Srjb. toom 21. 3)cc. 1396 ip nod^ unge^ rb. sem letanter venientem recepenmt et @. 84. Pilger« ©efenntniß ijl abgc» fidelltatem nobis fecerunt. brudt in SBb. I e. 320. ^näf bie li!im' 3»cite tlbt^icitung. cxvii §ccr in i^rc ©tabt ober i^r ®ebict ^tneinlec^en tverbc , u>ä^rcnb er an* brcrfeit« )ozx\pxa6}, fie gegen jebermann, geiftüd^e unb tDetttid^e Ferren, tt>elä)z^ ©tanbe^ fie anö) toären, an ^erfonen unb (Gütern ju befd^fitjen unb ju Dertl^eibigcn ^ 5Wur bie allgemeine 9teid^^^o^cit blieb Dorbel^alten, mcnad^ bie ®tabt, gletd^mic alle 9?eic^«ftänbe, ben 5Reid^^gefefeen unb ben Sefd^lüffen ber {Retd^^tage untertDorfeu mar unb bor beut ^ofgerid^t be^ Saifer^ ju SRed^t ftel^en mußte. "Dod^ mar fie Saifer unb 5Reid; toeber ju einer regelmäßigen ©teuer, nod^ jum getoö^nlid^en§eerbienft berpflid^tet. 3ebe Seiftung biefer 3lrt erfd^ien entmcber nur at« freimitlige ober burd^ befonbere Umftänbe gebotene: fo bic üblid^en ®efd^en!e an ben ^Bnig unb fein ®efolge bei beffen 3ln!unft in ber ®tabt, bie ®elb;^a]^tungen für ©e* ftätignng l^ergebrad^ter ober ®en)ä^rung neuer ^ribitcgien, für SBieber* erlangung ber bcrtornen ®nabe bed SBnig^, für Sluf^ebung ber 5Reid^^* ad^t, für Slbfinbung ber Dom !5niglid^en §of mit 9?ed^t ober Unred^t er^ I)obenen 3lnfprüd^e. 9lfö S'arl IV für feinen f)eere^jug nad^ Stauen im 3. 1368 i)on S5ln bie Stellung einer Slnja^l bon S3eh>affneten berlangtc, lel^nten ©d^öffen unb 9tat^ bie^ ^öflid^ft ab, inbem fie fid^ mit bem @r^ fc^einen üon bewaffneten Sanben in S3urgunb unb 6^am^)agnc, burd^ meldte ba^ §erjogt^um Sujemburg unb bie ®egenben be^ 9lieberr^ein^ bebro^t mürben, unb mit il^rer ^flid^t, 'ben ?anbfricben jmifd^en 9t^ein unb 3Kaa^ aufredet ju erhalten, entfd^ulbigten 2. 35urc^ eine 9?ei^e bon föniglid&en "ißrit^ilegien toar bie Slutonomie ,^önig^ ber SSürgcr in ber ©tabtregierung gegenüber bem ßrsbifd^of anerfannt. ^uejikn* Slber aud) bie @rjbifd^5fe erfiielten föniglid^e 3wfici^ei^w"g^n bejüglid^ ber i^nen ;;uftebenben §errfd^aft^recbte in ber ©tabt, meldte jum S^^eit mit jenen ^rii>ilegien im offenbaren SBiberfprud^ ftanben, unb nid^t feiten fanb fid^ ber Sönig au^ ®rünben ber *ißoliti! bemcgeu, ba^ ma« er ate uuDerbrüd^lid^ für alle 3^tt gemährt ober beftätigt f)attz, nai} furjer grift ober auä} fogleid^ toieber jurüdtjune^men. ®o mieber^olte tarl IV am 8. ÜDec. 1355 nod^ einmal, mie fc^on öfter, bie ®nabenbemilligungen feiner 95orgänger ju ®unften ber ©tabt unb Sürger unb fügte neue l^inju ^. anerfannt finbet fid^ barin baöSRed^t berSürger, baß fie nic^t für ©d^ul* ben unb äJerträge be^ Srjbifc^of^ ^aften, fo mie ba^ anbre, baß fie nid^t t)or ein au^märtigeö ®eric^t gelaten merben follcn^; ferner ba« 5Red^t, Slccife unb anbere Steuern auf julegen, fo mie Sa^rmärfte abju^alten ; 1. ?acomHct 111 no. 467. @. xcviii 2. OueÜicn IV no. 483, 4. quod vulgariter dicitur 'ushei- 3. ^acomblet III no. 547; togt bic sehen, usladen'. !|^ri»tleftienbc|iätigung öon 1349 oben CXVIII Mgemeine (Stnlettung. bic Steilheit be^ ©urgbann^ mit bem JRed^t bcr S3annmci(e ^ unb bet S3e* fugniß, innerhalb berfdbeu begangene greDel jn beftrafen ; bad Siedet, Statuten unb 3Serorbnungen ju mad^en ober ju Deränbern, toie e^ i^nen jum 9Ju6en ber ©tabt am beften bünfe^; Jl^ürme unb (Sebäube, fei e^ öffentlici^e ober <)rit)ate, auf öffentlichen "ißläfeen ju erbauen ; SSefrei* ung t)om ©tranbrec^t, t)on allen 3ößcn fürSBaaren, toetc^e ben bürgern bie fie führen fetbft angel^ören; ba^ ^taptlxedft, toomd^ ©dj^iffe Don oberl^atb ober unterl^alb be^ JR^eind nid(^t n?eiter at^ bi^ S5(n fahren bürfen, mit ber ©efugni^ ber S3ürger bie Uebertreter ju 'Raufen' ^] S3e* fd^ränfung be^ 2lufent^a(t^ frember Saufteute auf bie 3^auer Don fed^^ SSBod^en unb jtoar ^öd^ften« brei mal im 3a^r. ©dj^ließlid^ erf(ärt ber Äaifer, bag biefen ©nabenbemittigungen feinertei anbere *^vioitegien, ®e== tool^n^eiten, Statuten im SEege ftel^en foßen, unb baß er jeberjeit bereit fein iperbe, feiner ebten ©tabt ßöln nod^ weiter ju getoäl^ren, tt>a« bie ©ürger für not^tpenbig ober nü^lid^ erad^ten toürben *. ©od^ fd&on nad^ 3Sertauf Don Dier SBod^en nal^m ber Saifer auf bemfelben SReid^^tag ju Slürnberg , too er jene^ umfaffenbe "^riöilegium an ßö(n ertl^eitte, auf 3Sorfteüung be^ ßrjbifd^of^ SBiC^elm, feinet etge* benen unb geliebten Srjlanjter« für Italien, einen guten ZiftH iener ben bürgern juerlannten SRed^te toieber jurüdE, inbem er ben Don il^m fetbft begangenen Srrtl^um mit ber 3^tftreut^eit feiner faifertid^en ©ebanfen bei bem großen Umfang ber il^m obtiegenben 5Reid^«gefd^äfte , mit ber 3ubring(id^feit ber ®ittenben unb bem Ueberfel^en be« barau« für anbere entftanbenen Slad^t^eite entfd^utbigte. 2l(fo erttärt ber Saifer, in anbe* trad^t baß bie ©tabtl^errfd^aft (utile dominium civitatis Coloniensis) burd^ faif ertid^e 23erlei^ung bem Srjbif d^of gel^öre , aße jene greil^eiten ben bürgern nur mit SSorbel^att ber Steckte be« SReid^d unb be^ Srjbi^ fc^of^ getoäl^rt ju ^aben, fo aud^ ba^ SRed^t, ©tatuten für bie ©tabt ju 1. libertatem burchban et jus ha- bendi banleucam, quod dicitar banmile ciicumcirca civitatem predictam. 2. Et circa hec et generaliter circa qaecunque alia statuta municipalia et ordinationes — statuere et facere — mutare et de iiovo statuere et ordi- näre tociens quociens voluerint etc. 3. ^injugefiigt tft ^ur (Srflärung bed ^UdbrucfS : quod vulgo hansin vocatur : quod taliter fleri consuevit, quod civis Coloniensis mercatorem in tali excessu a se deprehensum calamo vel junco vel aliquo consimili ligamento ligabit, et si mercator ille hoc vinculum preter ipsius civis Yoluntatem solvere vel rumpere presnmpserit. pro tali excessu tarn cor- pore quam rebus in potestatem incidet civis eum comprehendentis et predicto modo ligantis. 4. Et ut ipsa nobilis civitas Colo- niensis predicta sentiat sublimationem ipsius nostris votivis favoribus — pro- mittimus — quod si imposterum maje- stati nostre aliqua adduxerint necessi- tati vel utilitati sue, secundum suum videre, convenientia — nos eis in hoc libenti animo anuuemus et ea omnia et singula confirmabimus, statuemus et de novo etiam concedemus. äwette abt^^eilung. cxix i>etoTbncn, tpeld^e« il^ncn nur in fo tueit jufte^en fo(l, ate fotd^e Statuten ücritünftig unb bem gemeinen ^itiift nidfi toiberfjJteci^enb finb nnb allein bie Slngetegenl^eiten ber ©ürgcr betreffen : bagegen n)erben, ate nad^tl^eifig für ba^ l^eilige SReid^, bie Äird^e J)on Söln unb ben öffenttici^en SSln^en, jurücfgenommen unb aufgehoben bie ben SJürgern jubor bewilligten 9ied^te, bei Sa^rmärften unb innerhalb ber S3annmei(e i^tembe ju ftrafen, auf öffentlichem ©oben ©ebäube ju errid^ten , fo n)ie ba^ ©ta^etred^t ber ®tabt bei ber JR^einfd^ifffal^rt K @d ift l^ierau^ f{ar, bag ber Snl^aft ber faifertid^en ^ribifegien, beren SSerkil^ung ober Bwtfidtnal^me lebigüd^ j)on bem it)ed^fe(nben ^oliti* fd^en SSeri^ättni^ be^ Äaifer« gegenüber bem grjbifd^of ober ber ©tabt abhängig toar, feine fidlere 9?orm für ben »irflid^ beftel^enben ?lteä)t^^ juflanb abgeben lann 2. 35ie ©tabt^errfc^aft im allgemeinen tourbe bem Srjbifd^of t>cn ^^^\f^^t[\ ten ber S3ürger nid^t beftritten. ®ie l^ulbigten il^m ate i^rem SDberberrn Mfd^ofei. bei feinem erften Sinritt in bie ©tabt, nad^bem er jubor eine Srilärung über bie allgemeine SSe^tätigung i^rer "ißriDilegien abgegeben l^atte 3. Slber fie behaupteten nid^t^beftotoeniger 33ürger einer freien ©tabt unb bem Srjbifd^of nid^t toeiter ber^flic^tet ju fein ate nad^ i^ren 9ied^ten unb ©elool^n^eiten i 'ÜDefen bad^ l^ube inb bon befeme bage bort\ fo tautet bie ^ulbigung^formel, 'Bulben tt>ir brie bürgere 'oan Solne dt l^oilt inbe getruroe ju fiu , atf 0 lange aU ift un^ in reid^te ifzit inb in eren, inbe unfe gäbe albe gewoinbe, bie n)ir inb unfe buroaren l^erbratd^t l^ain, be^ falben unfe ftat ban ßotne, un^ inbe unfen n^iijen inbe unfe finben funber argelift, fo un^ got f^ttpz inbe be l^eiligen'^. SBie bereite ermähnt, lieg fid^ grjbifd^of griebric^ im 3 1375, ate bie ©d^öffen in i^rem ©treit mit bem diatf) ju i^m nad^ 33onn flüchteten, üon il^nen ein SBei^^um über feine ^errfd^aft^red^te ertl^eilen ^. ÜWan barf bal^er too^l annehmen, bag lefetere unter fold^en Umftänben im »ei* tcften ©inne aufgelegt mürben ^ J. Urf. t)om 5. Sanuav 1356, Sac. 4. 3(u«f(ibrelbcnbcr@tabtgcgcn@vjb. IJI DO. 551. gricbric^ 1374, bu. V no. 56: 'a« tt)ic 2. @ogar ba§ aüc toou ^aifcrn unb meinen, bat ir oudi »de tt)iffen folt, bat Königen, toie t)on ¥ä^)ftcn immer wiebcr unfe ftat eine mie ftattoerc "oan redete' k. erneuerte unb aud^ toon Äar( IV felb|l 5. Libermagnusprivilegiorum^erg. bcftätigte Siettft ber ©ürger de non evo- gol. 14. ^aiixf}, im ©tabtard^iö, Rubr. cando rourbe t)ou letzterem auj 35er(an« CXX. *Item copia t)an ber ^utben be8 gen beS (Srjb. grtebrld^ 1375 not^ ein* ertfd^enbufc^of^ \>an Seine bie al(u« anc mal für nt^tig erllärt, Sac, III no. 775. geif 2c. 3. Urf. @r5bi|d(>o{ Salramö 3. 1333 6. Url. d. d. ©onn 1375, 3uU 12, 3uni 17, Ou. IV no. 186, grjb. mU ?ac. III no. 768, yjgl. oben @. cviii. ^elni« 1350 @e^)t. 20, eb.no. 321, grjb. 7. 3)ie fpäteren 9?edS>t«bebuctionen gncbric^« 1372 Sl^Jiti 30, eb. no. 546. ber furfürfttici^en tanjlei gegenüber ber ( cxz Mgemetne (Sintettung. Dem Stibifd^of unb feinem ©tift trirb barin über^au^t bie f)crr^ tid^fcit, ba^ l^ol^e ®erid^t unb die ®en)a(t in ber ©tabt jugef^Jtodben ; beftimmter ift gefagt, ba^ atte ^o^en unb nieberen ®ertd^te in Sötn bon i^m unb bem ®tift ^errül^ren. Slüe^ ®ebot unb SSerbot in ber ©tabt [te^t il&m ju, aufgenommen bag bie 2lmrteute bet SRic^erjed^e ©afeungen mad^en fönnen über feiten SSerfauf unb jum gemeinen ©eften ber ©tabt. ÜDer 9iat^ ber ©tabt ^at feinertei ®erici^t^barfeit auf bem ©ürgerl^au« in ©ac^en, n>etd^e bie geiftüd^en ober toe(t(id^en ®erid^te betreffen ; boc^ rid^ten bie ©ürgermeifter über ©d^ulbfad^en unter ben ©ttrgern unb über SSrüc^e bei bem feilen SSerfauf. Sitte ®efängniffe gel^ören bem (Srjbifc^of, ira^ fo ju berfte^en, bag eigentüd^ nur ba« ]^o(;e ®erid^t jemanb gefan* gen fe^jen barf; bod^ fönnen aud^ bie folgenben ©<)eciatgerid^te, be^ ^ropfte^ ju ©t. ©ct>erin, auf beffen gron^of ein ©todt (©efängnife) ift, unb be« 2lbt^ bcn ©t. "ißantafeon, f o tt)ie bie SSogteigerid^te ju ©t. ®ereon unb auf Sigetftein Uebett^ter auf 2lnttage ober auf frifc^er SC^at gefan* gen f efeen , muffen aber bie ®ef angenen f of ort an ba^ ^o^e ®erid^t jur äburt^eitung abliefern. 'Dad ^ol^e ®eric^t ift ba^ ©c^öffengerid^t ju Solu ; atid^ter ift ber ®rebe be« (Sribifd^of«. ÜDie ©d^5ffen fotten bie un=' geboteneu Dinge ('mitäige gebingc') l^aften unb bem (Srjbifd^of, menn er fie barum ma^nt, ba^ JRed^t weifen : fie muffen, toenn fie angewälbigt n?er* ben, bem Srjbifd^of fd^wören, nad^ beftem ®ett)iffen redete« Urt^eit ju fpred^en. 3n ben borl^in genannten Dier ©|)eciatgerid^ten fott man nur über ©d^utb unb Srbe innerhalb be« ®erid^t^bejirf« rid^ten; ebenfo foüen bie 2lmtleute auf ben ®ebur]^äufern nur über Srbe unb ©d^utb ridl^ten, n)ie e^ ^erf5mm(id^ unb il^neu gebü^rtid^ ift^ Da bem (Srjbi* fc^of unb ©tift JU S5(n feit langer ^tit bie ©urggraffc^aft angel^ört, fo finb bie ©d^öffen mit bem (Srjbifd^of übereingefomnten, ba§ man bei aüen ©ad^en, toeld^e ba^ ®erid^t betreffen, nid^t mel^r ben ©urggrafen, fonbern ben grjbifc^of (al^ ®erid^t^^errn) nennen foü 2. 330,^ ^gj^ el^emaügen Surggrafeurec^ten ift nur ba^ eine ern^ä^nt, Die Ueberbauten ober 9Sor* bauten {'t-urge^immer') ber Käufer auf ©trafen unb öffent(id(;en ^(ä^en nad^ ©d^5ffenurt^ei( ju brechen 3. gnolid^ toerteu bem (Srjbifd^of guge* Se^au^tung ber 9{etc^9uiintlttet6artett ber @tabt im 17. 3öJ>r^unbcvt: Slpologic bc« (ärjftijt« (5ö(n 1657, Securis ad ra- dicem posita etc. t)on ©offart 1687, ftü^en ftd^^ baium ^au))t|äd;lt(!^ auf biefed Setdtbum fomie auf bicUrfunben, tuelc^e Ä. Äart IV bem erjbifc^of ju ©uuflcn au^flcttte. 1. Unrici^tig ^ctgt e9 bei @nneu II @ 703 : '2)ie S(mt(cute in ben ©ebup ()äu|evn f oUcn f ürber n i d^ t richten über @rbc unb @d(>ulb' ; tjiclmc^r ba« @egm- tf^ctl ift gefagt. 2. '2)at i« ju i)erflain, bat man ov\» fen I?aen t)an (Seine bie ju jit i« nmi\t\\ fal mit fimc namcn inb erj^cbufcfroff i\^xt» it^en iub niet burc^gretoe'. 3. 33g(. ©b. 1 (g. XXXIV f. Btoeite 2lbt^>ci(u^9. cxxi fprod^en : bie 3uben, bie aWünjc, ble Raffte bcr 9Wü^(en, btc ®rut b. i. ©icmüTje , bie ÜE^cvjööe unb SSid^jBüe in bcr ©tabt uub am 5R^cin, ba« ©aljmcffcn, bie^ettlDoge ('betoagel) unb anbete« nad^§etfommen. SSou ben {Redeten ber ©tabt^etr jd^af t , n^eld^e ^tet bem Srjbifd^of ®e* guerfannt finb, fontmcn für bie ©tabtDerfaffung i^orjug^meife bieienigen barfeit' in Setracit, njcld^e bie 3uri«biction angelten, ©ettbent Srjb. ©tgfvib im 3. 1279 bie Söurggraffci^aft an \id) gebrad^t ^atte, gehörte bem Srj* bifd^of aßetn ba« l^o^e ®erid^t ; er feilte bal^er, mie e^ebem ber S3urg* graf, ben fteüöertretenben JRid^ter ein, metd^er (ateinifd^ vicecomes, bentfd^ ber ®reoe l^eifet. Slfö ®reüen finben fid^ im 14. 3a]^rf;unbert , tt)ic tüir fd^on früher int 13. gefe^en l^aben^ regelmäßig 33ürger Don ©efd^Ied^tcrn, nament* lic^ öon ben ^arbeijuft unb ©d^erfgin ^, unb, nja« befonber« bemerlen«* tt>ert]^ ift, barunter foId(;e, toeld^e jugteid^ SWitgüeber be« ©d^öffencoßeg« tt>aren unb ba^er '®rebe unb ©d^öffe' genannt finb^. hiermit im 3"föttiJnen^ang fte^t ein *ißrit)t(eg, n)e(d^e« juerft ff. 8ubtt)ig im 3. 1314 ben ©d^öffen bon Söln ert^eitte unb nod^ ^. grie« brid^III im 3. 1467 im tt)efent(td^en erneuerte ^^ n)onad^, imgaü meber ber Burggraf (b. i. ber ©rjbifc^of) felbft ben SSorfife bei ben ©d^öffen übernimmt, nod^ and^ einen ©teübertreter ernennt um bie tägtid^en ®eric^te abjul^atten, bie jur ^6t bor^anbenen Derbienten ©d^öffen (qui officia sui scabinatus meruerunt) ^ befugt fein foden, einen au« il^rer 1. @. XXXIX f. 2. ©obclin^arbetoup, vicecomes no- ster, 3. 1302, 2ac. III no. 24, ©otfrib ©arbct)u(lt, vicecomes Colon., 3». 1317 c6. 110. 156 unb im ©ibbud) t)oii 1.^21, Ou. I @. 6 «ud? iu 'Scbctflait^t' SB. 370 {33b. I @. 253) ciidjeint ©bev^jarb §arbct3u|lt 'be jo ber jit ein lid^ter voa9\ 3ni 3- 1 328 ift §crman »Scteifgin miles unb vicecomes genannt, Du. IV @. 145. 9M bem 'Svenen SBudt>' @. 279 »urbe 9?cmbolb ^d^erfgin \)om ßrgbiWof jum 9?itfeter ernannt, bcr al« folc^er 1374 — 1389 häufig in ben Urfunbcn (Ou. V no. 54—418) ijorfommt. 3. !2)ie« f^eint nac^> aWitte be« 14. 3a^r]^. fogar bie ?Reget gett?efen ju fein : §cinricl^ ©on Sufm 'ritter, (d^effc hib gretoc iu unfer ftat' 3. 1365, Ou. IV &. 502. dlad) biefem »ar ©cv^arb bon «cnafi« ®ret)e, glciAfatt« ein ©d^iJffe, Urf. bcr 3. 136ii— 1368 ebcnb. @. 521 — 550. 3)cr in bcr Söcberfdf^rat^jt gc' nannte ?Ri(<^ter(56crl^arb$arbct)uft finbct fidj 1375 unter ben in bcr @tabt jurüd* gebliebenen ©c^öffcn, 3iitt^büd?cr 33d. II @. 41, Latein gragm. cb. @. 193. SJcm* bofb @d^erfgin ^cißt in Urt. toon 1386 2)ec. 21, Ou. V (S. 535, ®rcbe ju (£öht unb @d)6ffe, boc^ jeigt @rjb. griebrid^ erft 1387, 3uni 14, dilectis nobis scabi- iiis nostris beffen Ernennung an : cum iios alias dilectum nobis Kembodonem dictum Scherfgin scabinum nostrum Co- lon, fecerinius vicecomitem et poten- ciaverimus eundem ut est moris, vos requirimus et hortamur quatenus ipsum pro nostro viceromite habeatis et sibi in judicio et extra sedeatis. U. in 9^ieber* rt>ein. 2lun §. XIX @. 315. 4. @ ba« cipcrc in Ou. IV no. 22 ; baS (entere in Securis ad radicem (S. 197. 5. 2). i. bie tt)eld?c bie 2)ien|tc öl« SWeifter bcr (£ort>oration gelciflet Ratten unb n?elcbc, ebeufo n)ic bei ber SHid^crjec^c unb ben ^lemtern bcr §anbn?crfer, einen Slneft^ug t»on toollbcred^tigtcn 3WitgIie* bcrn bcr (Sor^jcration bitbeten. CXXIl SQgememe (Smlettung. 9Kittc ate {Rid^tcr ju bcfteüen unb cbenfo aud^ bic öon bcn öetbienten ©d^öffcn gctoäl^tten ©d^öffcn anjutt)ä(bigen unb ju Dcrcibigen , fall« bcr Burggraf bte« ju t^un unterlägt ^ grciüc^ fonntc au« ber btogcn 2lu«* nannte leicht eine ©eipol^n^eit entftel^en unb baburc^ ber (Srjbifc^of^Surg* graf mit ber 3^it ganj um ba« jtDeifad^e Siedet, ben ®reben ju ernennen unb bie getoä^Uen ©c^öffen anjutDötbigen, gebrad^t toerben. S)arum er^ tt)irfte (Srjb. griebrid^ im 3. 1375 bei S. Sari IV bie 3uräcfna]^me jene« bon i^m fetbft jtDeimaC 1349 unb 1363, betätigten "ißrimtcg«, toobei ber Saifer f ogar feine eigene frühere Urfunbe für gefätfd^t erftärtc 2. "^ur*" ^^^ ^^^ ©urggrafenamt bon 6ö(n l^atte ber ©ribifd^of aud^ ben grafen. ehemaligen Surggrafenl^of ermorbcn , tpetd^er bon i^m anbertt)eitig ate Se^en bergeben tpurbe ^, 3?id^t« aU ben iRamen l^atten mit jenem gemein anbere ftäbtifd^e ©urggrafen, n?e(d^e feit bem 14. Sa^rl^unbert borfom* men : biefe toaren btoge ÜE^orl^üter ober SBäc^ter ber SC^ort^ürme, mie bie ©urggrafen ber SR^eint^ümte ju ©a^en unb ®t. Sunibert ober 5Rie* (ert^urm unb ber ©urggraf be« ©ürger^aufe«, Sürger , »etd^e biefe« 2lmt al« ße^en bon ber ©tabt befagen unb ebenfo 50Jannen ber ©tabt tparen, mie bie ©urggrafen bon J)rad^enfe(«, 3lre, Si^einecf u. a. üRan* nen be« iSrjftift« ^ ®er Sluffaßenber SBeife gefd^iel^t im SBei«t]^um ber ©d^öffen bon 1375, »ogt. toorin bie ^tiifk be« grjbifc^of« a(« be« alleinigen ®eri(^t«l^errn bar* gelegt finb, be« erjbifd^öflid^en ©tabtDogt« , melc^cr früher bem ®urg* grafen al« jmeiter ©tabtrid^ter jur ©eite ftanb, feine ®rtt)ä]^nung me^r, nur ba§ beiläufig unter ben bier 9Jebengerid^ten ba« 3Sogtgerid^t ju ©t. ®ereon unb ba« ®erid^t auf bem ©igelftein angeführt finb ^. 2Bir fa^en bereit« , bag ba« 2lmt be« ©tabtbogt« feit 1 1 69 @rb* leiten be« äßinifterialengefd^led^t« bon @p^)enborf voax unb bag biefe Sbet* 1. 3n bem ^litoücg Ä. gricbnc^'« lll ijl befonbcr^ bcv gatt toorgcfc^en, toenn 'na4^ bem Sobe eined @rjbtfc^ofd ober $urggra))en ya (Sö(n ber neuerm^^tte unb betätigte p (£ö(n feine '^tQaüa toon bem ]{^et(tgen ^dä} nici^t em))fangen (lat, no^ JU (£ö(n a(d ein @ribi|(!t|of eingeführt ift'. 2. gacombletlllno. 774. S$gl. oben @. cix 2lnm. 2. • 3. (grab. Slbotf beflätigte, al8 electus 1363, benfeiben bem diiiUx 9iolmann i)on ©injig, »ie ibn fci^on fein $ater §einri(!^ befeffen ^^atte : curiam dictam burchgrevenhof, sitam in Colonia prope conventum fratrum heremitarum ordinis s. Augustini, Sac. III no. 649. 4. SJertrag be« 9^at^3 mit ben gtt>ei 53urggrafen ju SBatjen unb 1341, Ou. I @. 37 unb bie 53efiaftung be« Bürger« Sattbetm i)on ©at?cn aU ^üter be« 2:bnrm« unb ber Pforte toon 53ai?en, mit einem 3abre«folb t)on 10 SDlaxl 3. 1307 Ciu. III no. 543. S3gl. (Snnen II @. 515 — 517. 5. '3nb in be« ahi^ )oan fent $antba» leone inb in ber t^abien gerid^te bi fent @ereone inb in bem geriefte o^ @igc(» fteine enfal g^ein flod fln'. 3toeite ^l^t^etlung. CXXllI avLä) ju bcr ®tabt in ba^ aSerl^ättuife bon (Sbetbütgetn traten ^ e be^felben (Sefc^lec^t^ finbcn fid^ anc^ im 14. Sal^r^unfcert nntct Dieberle^rcnben 5Wamen ©erwarb nnb 9tutger ^. SbclDogt 9iutger 1^ 1337 feinen ^oU in ßö(n anf^ nene an ben S3üvger JRic^min , beffen SJorfa^ten i^n bereite ate Selben bon ben SSorfal^ten be« en befeffen Ratten, toobei er \x6) jeboci^ ben S>^ü auf bem ©cml^of i^ieft». aKit bemfetben SRutger berftänbigten fic^ im 3. 1344 er, ©d^öffen nnb diatt), bag er in 'aüem 9?eci^t, ®eric^t unb fd^aft ju ßöln^ tt)ie fein SSater nnb feine SSorfal^ren barin gefeffen n berbleiben f ott : ©treitigfeiten finb burd& beiberfeitige SSertrauen«* nen ju fd^üd^ten *, 2lnt 5Rutger folgte tüieber ein {Ritter ©erl^arb al^ bon @6In, n^etd^er 1353 bei einer 2lnf tage ber ®d^5ffen fid^ bem prud^ be« dtati)^ unterwarf ^. '?lla^ einer 9iad^rid^t ber Sal^rbüd^er e ber ©firgerjtpift jmifd^en ben ©efd^Ied^tern nnb aSJebern 1364 ben ®rafen bon ber üßatf unb ben SSogt bon @ö(n , beffen Slame genannt ift, beigelegt ^. SbenfaK« nid^t genannt ift ber 3Sogt bon , mit »eld^em bie ©tabt im 3. 1370 ein ge^bebünbniß gegen ben jgrafen üon Obenlird^en einging: ber 33ogt toivb, mie e^ bort l^eißt, 5tabt l^etfen unb bienen unb bie bon i^m ©efangenen auf fein ©d^tog [en^. Dem SSogt ®. bon Sötn unb ^errn ju 3K<)en beiDißigte bie t im folgenben 3a^r 1371 einen 3a^rge^alt bon 200 a)?ar! für bie ]^m betoiefene ßiebe unb greunbf d^aft ^. O^ne B^^^f^t ifi ©um^jrec^t ^Xipzn gemeint, ber bereite 1 369 afö ge^en^maun be« ®rafen Slbolf lUu unb SSogt bon Sötn borfommt^ a(fo aud^ jener SSogt toar. @. xxxvm. 2)cr @bcttoogt ©ei^^arb, ©ol^n be« [mp\ gebücbencn Slutger, ift 1271 i8 genannt (f. ©b. 1 @. xLvm u. ob. ).); cbenfo 1302 Gerardusadvocatus iensis (gac. III no. 20 3lnm.) nnb immer noc^ bcrlclbc ?) im 3. 1 3 1 .\ : jus nobilis advocatus Coloniensis f. b. ««icterrbcin XXlll @ 271). .1328 cif(^cint tüicber ein 9tutijcr, • acb toan ^oinc ribbei' (du. IV no. 1329 unter nobiles viri unb mili- ac. III no. 244). On. IV no. 226: salvo nostro theolonei nobis super curia Colo- : tog( bie frül^ere 55erlei^ung be« an t>ier ^o^entagen burc^ ben ogt ©erwarb an bie trüber, @ö(>nc ti*tt)in ®rin, im 3. 1294, Ou.III )8, unb bie \päiixt toon ®um))red^t iptn im 3. 1388 mit näheren 2ln« gaben über biefen 3ott, Du. V no. 407. 408. 4. @bcnb. no. 272. 5. Ou. IV no. 349. 6. @. oben @. cii. 3(u« einem bon SWerto in SBonner Sal^rb. §. 57 @. 94 mitget^^eilten ?e^^nbrie{ toon 1359 ge^t ]^ert)or, baß nad{> @erf;arb« 2^obc bie SSogtei junäc^p auf beffen SBittloe @uba \)on (Sd;tüelm überging, tcelc^c 'ijan toe* gen etnt^ t>aebt$ ^<'^^ (Soelne inb bat ge« lic^ger miid ad ein ^aebt t>an (Soelne, alfo a9 i(if gekoebumt bin an bat ij^oefguit u^me bolme ^ocbe ju Soelne' fold^e« @rbe uub @ut audlieb. ^er $ogt @er« ^^arb ^>atte noc^ 1356 mit feiner grau ®uba eine ä(;nlid^e Urt. audgeflettt, ebb. @. 101. 7. Du. IV no. 607. 8. Du. IV no. 523. 9. Sac. III @. 594. Unri^tig M CXXIV ^fl.qcmcine Einleitung. mit mldfem bfc ©tobt fid^ gegen fccn Sutggrafen t)on Obenfird^en ber^ banb. dx gehörte bem ®t\ä)kift ber (Sppenborf gteid^tüie bie früheren SSßgte an, nannte fid^ aber üon 3ll|)en, nad^bem bie Surg biefe« ?^amen^ (?llj)^eim) untt)eit SR^einberg, ein Mt^ ßblnifd^e^ Se^en, tüeCd^e« einmal eine ber biev ©äuten beö ©rjftift^ genannt mirb ^ öon bem atten 3)lini^ [teriatengefd^ted^t btefe« 9?amen^ an ben (Srbtjcgt Stutger 1330 überge- gangen war 2. häufig begegnet ®\xmpxteUung. cxxv 1388 buvci^ einiä^tigcn SBaffcnftißftanb miterbrod^en ^ unb 1394 burd^ ®ül^nc beenbigt tourben 2. Xicr Srbbogt bon ßötn, bormatö äßiniftcrial unb ©tabtric^tcr bc^ Srjbifc^of^, toax nun einer bcii ben SD^nafleu unb SDiannen be^ Stjftift« getDorben, meldtet, gleid^toie anbete ©belferten be^felben, batD in bie ÜJiannfci^aft ber ®tabt al^ (Sbetbfirger eintrat, ba(b tpieber atö geinb i^r gegenüber ftanb. @r befaß ncc^ einige Srbred^te in ber ©tabt, in^befonbre einen ü)Jarftiott al^ erjbifd^öflic^e^ Selben, toeld^e^ ai^ 3lfterle^en an ©ür* gcv bon S6In bergeben war 3, ba^ ®|)ecialgeric^t ju @t. ®ereon, too er tcn ©c^uttl^eiß, unb ba^ ju Sigelftein, tuo er ben SSogt einfette ^; aber er mar nid^t mel^r ©tabtrid^ter bei bem ^o^en ®erid^t bon ßötn. Unter ben nu^baren SRegatien , weld^e bie ©d^öffen im ©ei^t^um f^^^H^^ Don 1375 bem ßrjbifd^of juerlannten, tt)ie Subenfd^ufe, 3lnt^eit an ben f««. Si^einmü^Icn, ®rut, ^ergebrad^te ^iüZf fiubet fic^ mdi)t andf bie ©efug* uiß ern?ä^nt, bie ©ürger mit Steuern unb Slccifen ju betaften. Diefe^ ^tdft [taub bon jel^er ben ©ürgern ju ^. Slugerorbenttid^e Steuern unb Slccifen tourben bon ©d^öffen unb Statl^ für beftimmte ^xotdt, toie jur ©tabtbefeftigung ober Srweiterung ber ©tabtmauern, jur @d^u(Dentt(* gung, jur 3lufbringung bon ®e(tja^(ungen an ben S5nig ober ben (Srj* bifc^of, angeorbnet. SluiSbrüdttic^ geloä^rte S. ßubtoig ber ©aier in feinen ^ribilegienbriefen bon 1314 unb 1345 fotd&e^ 9ted^t ben bürgern jur 33ert^eibigung unb Sr^altung be^ guten ©täubet ber ©tabt ^, Sbenfo beftätigte ba^felbe U. Sart IV in feinen "ißrioitegienbriefen bon 1349 unt 1355. S)oc^ toiberrief ber tefetere im 3. 1375 auf SSerlangen be« 1. Ou. V no. 415 toom 22. 2)cc. 2. 3ttt 9ieucn «ud^ ®. 287 «agt ber (uic^t genannte) SSogt t>on (£ö(n bei bem ^at\), bag bie @(^öffen itjm fein 9tec^t t^oientbielten. Rubere Ui'jad;cn bergcinb« fc^aft, wol^t crft au« ter letzten ä^it/ gicbt (Snucn II (g. 750 an. 3. ^. oben @. cxxiii 3lnm. 3. 4. Ui't. ®um))re(it|td toon ^l))eu i9on 1391 hd 2ac. no. 959, IDO am ©(^luß liebt: 'SSort ^in i6) gebeben (£oenen@vi* t>an ^ci'otti\)o'oin mtnen fdj^oiUiffen ^ei- Sit mind geri(^^ )u [ent @e« reone in (Soetne, 3n!brant ^letngeban! tnb C^ofttn ^amme ^^laefe, fc^effene bed )ourfci^v. gcridjife, bat fi oi(i^ iic fcgittc — an befen breiff gebangen baiut'. ©in %ogt beS C^ericbtS ju @igelftein, (Soniab \3on Sibetrobe, unb toier ©d^ijffen be«» fclben fmb in Uvf. toon 1357, Ciu. IV o. 394, genannt. 5. 3^gl. @. Lxxxviii. 6. Indulgemus — eisdem civibus, quod propter det'ensionem seu conser- vationem boni Status civitatis ejusdem assisiam seu contributionem statuere et impoiiere potenint, prout eis visum fuerit expedire, Säe. III no. 142. 3)a8 ^viöilcg toom 4. 2)cc. 1314 wiebci^^olte Snbiüig als Äaifci in Ur!. d. d. diot\)m^ lurg 8. 3ua J345, |. ebenb. e. J07 3lnni. 1. Untjeiftänblid) ifl miu bo8 dit-- geft bei (Snuen, Ou. IV no. 279 nad; Originalui!. im <^tabtarc^ib, monaci^ ^. tait IV jene« $itmteg ju (Solu 8. 3uU 1345 beftätigt b^ben (oU. i^efannilid; mar ^ari IV bamald no(i(^ gar nici^^t ^ö" nig ; entmeber ift alfo ftatt Äarl IV i!ub« ^ig JU leiten, ober e« ijl bie ^Jritjilegicn» beftätigmig tarl« ©om 8. gebruar 1349 ober öom 8. 2)cc. 1355 gemeint, f. bie 9icgeften t)on $uber no. 305 unb 376. CXXVl Mgemetne @m(etntng. Srjbifd^of grtcbrid^ and) bicfe« ^riöiteg, intern et crKärte, bafe bie äitf* legung bon Steuern aller 2lrt in ber ©tabt bon ber weltltd^en ©etid^t«* bacfett unb Oberl^c^eit über fte abl^änge, ttjeld^e allein bem (Srjbifd^of ju* ftel^e^; toa« für örjb. griebrid^^ unb feine ^JJad^f olger tt)enigften^ fo biet bebeutete, baß fie gegenüber ber ©tabt ein neue^ ©treitobject me^r ge* tt)annen unb \pcitzxc SRec^t^bebuctionen il^rer ßurialiften fic^ barauf be* rufen fonnten. ^IrJ^oI" Slllerbing« l^atten bie erjbiid^öflid^en Sefifeungen unb Sinfünfte au^ iio pc au^gefltettt tburben, angegeben. 2)te er« tv&^nte Urfunbe bon 1383 iß ju ®obed« berg auftgepettt ; ba« SWannengcric^^t be« ^rjb. ^il(;elm bsn 1351 toar in feinem 3toette $(bt^et(itnd. CXXVII 2)er t>oüftänbigc Zitel bcr ftäbttfd^en Obtigfcit lautet: Judices, ^l<^)>t' scabim, consilium ceterique cives Colonienses, obet beutfc^ : dixdf^ Wt. ter, ©d^öffert, 5Rat^ unb anbete Sütflet ber ©tabt öon 6ö(n. Si^iDcilen finb anäf bie ©firgermeifter neben ben anbeten Sel^ötben obet aud^ an ®teüe bet SRici^tet genannte ©leid^bebeutenb ift bet Slu^btud : ©üt«' fletmeiftet, ^ati) unb gemeine ®ütget, mit Uebetge^ung bon SRid^tetn unb ®d(^öffen, mie er gut ^txt be« bemoftatifd^en JRatl^«, 1370 unb 1371, mit bem fonft übüd^eu abtt)ed^fett 2. ©etbftbetftänbüd^ finb jut ^cit bc« ©c^öffenftieg«, 1375—1377, a(« bie ©d^öffen au« bem ©tabttegiment Dctbtängt toaten, biefe nid^t, fonbetn nut ©ütgetmeiftet unb 5Rat^ ge* nannt ^. @t[t nad^ 2ludfB^nung bcn ©c^öffen unb 9iat^ fel^tt aud^ bet atte boüftänbige 2^ite( bon 9iid^ter, ©d^öffen, 5Rat^ unb anbete ®ütget, triebet. S)et 9tat^ tet ©tabt, consilium civitatis cbet consules, tt)e(d^et t>ot aWitte be« 13. 3a^tl^unbett« atö eine bon bem (Stjbifd^of unabpn* gige 3Setttetung bet ©ütgetfd^aft neben bem ©d^öffencoüegium entftan- bcn toat unb mit biefem jufammen bie autonome ©tabttegietung bet ©ütget bilbete, getoann im 14. Sa^rl^unbett bößig ba« Uebetgemid^t, ein 3Set^ä(tnig , meldte« anä) babutd^ nid^t audgeglid^en toutbe, baß ge* tDöl^ntid^ einige ©d^öffen mit im JRat^e faßen, bi« im 3. 1375 bet offene ffltud^ jlüifd^en beiDen Sot^jotationen etfolgte. !J)et 5Rat^ bet ©tabt toat, tt)ie fd^on oben bemctft, ate enget SRat^, consilium artum, Don 15 fäiiU gtiebetn au« ben ®efd^fed(^tetn unb aU toeitet, amplum, t)on 82 au« ben Äird^ft)ie(en gct^eilt ^. !Det testete tt)itb aud^ consilium generale ge- nannt, tt)ie bet etfte consilium privatum, jenet at« 33etttetung bet * gemeinen 33ütget* b. i. bet ©efammtbütgetfd^aft , biefet atö befonbete 9?at^«cot^)otatton bet ®ef d^tedt^tet ß. '^adf i^ten gettennten ©iftung«* @aoIc ju ©onn, du. IV no. 330, ba« be« @rjb. gricbri* III im 3. 1373 ouf bcr S3urg ju ©rü^l, Joe. III no. 748. 1. 3. «. Du. IV no. 179 3. 1331 : magistri civium, scabini et consules ac univereitas civium Goloniensium ; ebenb. no. 263 3. 1343 : 'bie ric^^terc iiib bie fc^effenen, bie burgevmeiflere, ber rait inb bie gemeine bürgere bcr ftebe öan Äoeinc', ober in anberer golge no. 493 3- 1369: '»tr x\6)ttx, burgcrmeiflerc, fd^effenen, rait inb anber bürgere ber fiebe öan €.' 2. 3Sgt. bie Urf. au« biefcr 3eit Du. IV no. 502. 508 511 unb bie folgenben. 3. Ou. V no. 113: '2öir burger* tneißere inb rait ber ^eebe toan (£.*, no. 120: 'Sßir burgermeifiere, rait inb an« bere bürgere', no. 135: 'inb bie bürgere gcmeinU(^e* unb ff. 4. med) in ben 3. 1380. 1381 finb bie Urfunben regelmäßig bon ©ürger« meifler, ^a{\) unb anberen bürgern ber ©tabt ausgepeilt Ou. V no. 261. 269; feit 1382 finben ^ getoö^nlic^ 9tic^ter, @(^öffen, ^atb unb anbere SBürger ge* nannt, j. 53 no. i77. 281 u. f. »., ei* nige ma( aüä) blog ^iöfttx, @c^5ffen unb anbere SBürgcr no. 353. 354; ober ©ür» germeifler, @(]^öffen unb ^aii) no. 380. 391. 5. @. LXIII. 6. 8ac. III no. 182 3. 1321: quin- decim nunc sedentes in privato consilio civitatis Col. — ac etiam cum octua<- a)er M CXXVIII ^ttgemelne (Einleitung. büdjcr. ^er enge locdcn im ©ürgerl^aufc unterfd^icb man beibe JRätl^e anä) ate bcii oberen unb ben unteren, H)obei unter erfterem ber enge, unter festerem bet n>eitc ^atf) berftanben ift ^. ÜDa^ 5Rä^ere über bie 9tat^^t>erfaffung im 14. 3a^r]^unbert ift au« ben Stbbüd^ern ju entnehmen, morin t^eitö ältere Statuten, t^eite neue ftatutenmägigc 9tat]^«befd^(üffe enthalten finb, ju bereu Slufrec^t^attung fämmtlid^e üJ^itglieber ber SRät^e fii^ eitttd^ üer<)flic^teten. 5Diefc Sib* büd^er mürben regetmä^ig aüe 10 3a^re erneuert, bi« auf meiere 3cit bie 2}er<)flici^tuug ber SRätl^e fii^ erftredte. 3cbem Sibbud^ ge^t eine bon alten Statten befiegeltc Urfunbc borau«, moriu eben biefc 3Ser<)flic^tung au^gcf^jrcd^en ift. 35urd^ fotdj^en öffentlichen 3lct mürbe, mie ber äu«* brud lautet, ber ©tabtrat^ ('ber ftebe rait') auf 10 3a^re gemad^t ober i^erlängert 2. g« ift nic^t befannt, feit mann biefe berfaffung^mä^igc Sin* ric^tung ben Slnfang genommen ^at. ©ad ältefte bor^anbene Sibbuci^ ift oom 3. 1321 , moriu im Singang auf ein boraudgegangene« ^ingem»ie* fen ift \ m^ 3eit|)unft bed Anfang« für ben auf 10 3a]^re bcftetlten 9iat^ ift in ben fpätereu Sibbüc^ern bed 14. 3a^r^. regelmäßig ber SÄontag nad^ Sonntag SRemini^^cere in ber gaftenjeit beftimmt^. an bemfclben 5Cage fanb alfo auci^ ber jä^rlid^e 9tat^dmed^fel ftatt. ©abei mahlte ber fifeenbe enge 9tat^ ber 1 5 ben näd^ftf olgenben, unb jmar l^atte iebed SWitglieb balg SRed^t, junäd^ft einen bieberen SKann ('beirben man') au« feinem ®e\(i)kä)t ober, meun nid^t au« biefem, an^ einem anberen ®efd^led(^t borjuf dalagen , morauf bie anberen mit ©tim- menmel^r^eit mahlten ^. (Sbenf o menn einer ber 1 5 Ferren be« fifeenben ginta duobus in communi consilio exi- stentibus. 1. @. dimti ^ü6f @. 298; togt. Du. I @. 200 : 'unfc leeren toanmcraibe oiöen inb unbcn ijcvjit fitjenbc'. 33gl. ©ibbuc^f bon J341 e '61, bon 1395 @. 67. 2. (Sibbuc^j bon 1341 (Du. I iegeTf ol^n \ S)ie {Rat^^fäl^igfeit mat ^ietnad^ beim engen SJatl^ au«fd^Iiepd^ auf bie ariftoltatifd^en ©efd^ted^ter eingefd^ränlt, aber nid^t auf beftimmte cinjetne ®efd^(ed^ter. Slüerbing« l^atten biejenigen, »eld^e einmal ©ift unb Stimme im JRatl^ ettangt l^atten, bamit aud^ bie Slntpattfd^aft auf bie 9?ad^fo(gc, aber bie anbeten ttjaren barum feine«tt)eg« au«gefc^Ioffen*. 6« finbet fic^ fetner bie Seftimmung, bag bie 15 im {Ratl^ p^enben 3Witgtiebet in ben näc^ften jipei Salären nid^t hiebet ^mSS)Ü metben foüten ^. §ietau« bitbete fid^ ein tegelmäfeiget bteijäl^tiget 9?at]^«* turnu« , inbem bie ©al^ten innerl^atb berfelben ®efd^Ied^ter regelmäßig auf bie fd^on getpefenen 5Rat]&«]^erten jutücffamen, fobatb fie hiebet toä^t* bar toaren. @o erftätt fid^ bie ber^ättnigmäßig geringe Slnjal^t ber fämmttid^en fifeenben unb gen?efenen SWitgüeber be« engen 5Rat^«, tpetd^c ui:ter bem 5Ramcn *aKe JRätl^e bie t)or unb nad^ gefeffen finb* bei tt)ic^* tigcn Slngetegenl^eiten jugejcgen tourben unb jufammen ©efd^tuß faßten ® : ber ©rief be« Sibbuc^« bon 1372 j. 29. tourbe burd^ 46 5Rat^«]^etten, 'bie t>or unb nad^ im engen 5Rat^ gefeffen unb jur ^txt fitäen' befiegett : e« finben fid^ barunter 9?itter , ©dt^Bff en , 9Jentmeifter unb bie 9? amen üon 23 ®efd^(ed^tem, bon benen mel^rere burd^ jtoei, brei unb bier änge^^ porige bertreten finb^, 1)ie ariftofratifd^en ©efd^Ied^ter befaßen ba« ©d^öffencoüegium ebeu^ ,^Äfc* jo toie ben engen JRat^ ber 15, unb e« gefdt^al^ ba^er, baß ^aufig aud^ ©c^öffen in ba« 5Rat^«coüegium getoä^It tDurben ^. ©eibe ©tabtämter man einen betrt>en man feftn in M jlat toan geflei(i(;te. 1. @ibb. toonl314 2lrt. 14 (@.17); toon 1372 ^Irt. 18 (@. 47). 2. @. bie 9lai^«berjeid^niffe Du. I ®. 77 f. 3. eibb. toon 1321 art.25. 33; ijon 1341 art. 13. 4. 2)ic ©c^^au^Jtung toon @nncn II @. 485, baß bie bon ibm genannten 1 5 eblen @ef(^le(^tcr bie alleinige ^efc^^ung ber 9{atbdjie0en an [läf gebracht l^ätten, toirb \)nx6) bie 9{at^«jberjvic^niffe felbp, Ou. I @. 77 f., ttjibertegt. 5. (gibb. 1341 Krt. 9. 6. (gibb. J321 «rt. 1 am ©d^tuß: '$>ii 19 oberbragin mib) al be enge 6tabted)ionUen. XIY. reebe be buv inbe na gefeffin iS^aint inbe mtb ben jben inbe ac^t^igen i^eirrin ban beme »ibin raibe* ; bgl. Slrt. 41 (@. 10): *^ix ber enge rait, be nu fi^, i)ain oioerbragcn — bat egein rait be na un« !umen fal, fal fe^cn — in bit eibbug]^ eni(^ ^nnt ib eu fi obermt^ aUerebe bebnr inbena gefeffen fint\ 7. Du. I @. 42. 8gt. Uli bom 3. 1334 {8ac. III no. 280), tt)o außer ben 15 toom ftt^enben engen '^ati) noc^ 34 'be bur inbe na in beme eng^in rabe ge* feffln l^aint' aufgefül^rt fmb. 8. 3»t ben 9?at^«t)ergei(^niffen fmb unter ben 15 2)iitgliebem be« engen diaii^^ bigtocilen 4, 6, 7 ©c^^öffcn. Ou. Clxi Mgcmeine Öinlcitunö. galten an fic^ nic^t für unDerträalid^ ; ein in ben 5Rat:^ gelDäl^ftet ©d^öffe lonnte in feinem ßibe , ben er bem $Rat^e fd^lDur , bad Sieci^t J)on JRid^* ter nnb ©c^öffen ijcrbel^alten ^ ÜDoc^ blieb jiüifci^en ben beiben ©efd^Ied^* tereorjjorationen, Don benen jebe nad^ bem Uebergemid^t ftrebte, ber 3Bt* berftreit nic^t aw^. ©arnm tourbe im Sibbud; ber SRät^e öcn 1372 Derorbnet, bag nid^t me^r ate jtoei @d^5ffen auf bie Sauer ber näd^ften 1 0 3a^re in bem SRat^e fifeen fottten, unb jugteic^ erflärt, baß überl^au^t feine SSerpflid^tung beftel^c, einen üon ben ©d^öffen in ben 9tat^ ju roä^^ kn, mobei atö ®runb angegeben ift, bamit bem ^ol^en ®erid&t , ttjeld^e^ bie ©d^öffen ju wahren ptten, fein 9iad^t^ei( an^ f otd^er SBal^t ermad&fe 2. äld aber 1375 ber offene ©treit au^gebrod^en mar, bie ©d^öffen i^re aufludet ju Srjb. griebrid^ nahmen unb ein SEßei^tl^um ju beffen ®un* ften abgaben, vergalt ifynen bie^ ber Srjbifd^of burd^ ©eftätigung unb tl^eitoeife SSerbefferung iörer Siedete, inbem er Derorbnete, angeblid^ nad^ attem §erfommen , baß man ben 9tat^ nid^t einfe^en ober ijerlängcrn fotte o^ue SBiüen unb 34^ijn^un9 ber ©d^öffen , unb baß minbeften« 5 ©d^öffen im 9tat^e fein müßten ^. 5)ie ®efefegebung mar, mie man fie^t, abl^angig bon ber Partei bie fid^ iebe^mat an ber 5Öiad^t befanb. Site bie ©reifen, meldte ben greun* ben unb ©d^öffen gegenüberftanben , bie Dber^anb l^atten unb jum an^ bem mal, 1393, bie meiften ©d^öffen au^ ber ©tabt vertrieben ^, öet* orbnete ber ^ati), baß biejenigen 9iat]^^^erren, meldte Don ben ©d^öffen in il^r ßoßegium aufgenommen mürben, nid^t mieber in ben SRatl^ getoä^lt merben f oüten, bamit ba« Slnfe^en be^ 9?at^^ nidt^t verringert mürbe ^. 3lte bagegen uac^ SSernid^tung ber "ißarteil^äupter ber ©reifen dioif) unb ©d^öffeu mieber einträd^tig maren, mürben bie gegen bie ©c^iJffcn gcrid^* teten 2lrtitet be^ (Sibbud^^ von 1395 ausgetilgt unb felbft bie öerftänbige SSorfd^rift, baß bie ©c^öffen im SRat^ fid^ nid^t an ben ben ©c^öffenftu^l betreffenten 35er^anb(ungen betl^eitigen f oüten, mißad^tet ^. ÜDie jmei SMrgermeifter, me(d(^e, mie frül^er, von ber Sfid^erjecij^e gemä^lt mürben, mareu ate foli^e nidt^t äÄitglieber bes engen 5Rat^«, bod^ nahmen fie regelmäßig an beffen ©it^ungen Jl^eil ^ unb f onnten audji, I ®. 1. 77 f. ?ac. m no. 280 (3. 1334). fc^tug fle&t, bem 3. 1395 an. 1. 33crtrag bei D^ät^c mit bm «Sc^öf* 6. 5Reuc« 8u^ @. 306, togl. gibb. fen Im 3. 1362, Ciu. I @. 199. toon 1395 ^rt. 3. 2. 21. a. O. @. 46. 7. ebb. öon 1341 %xt. 2 (Ou. I 3. Ulf. \)on 1375, Sac. III no. 7()9. ^. 15) : *bat bie tunfjcne ^eirrin öanme 4. @. baö 9Zcue SBuc^ @. 293 unb engmc rabe inbc bie jweae burgermciftcrc Slnm. 1. a§ ber an?eier git i3, jeirfl fi%crin folin 5. jQu. I @. 201, naö) ber 2(nm. inbe na froeiin u)> ben ^^cifgin: tiuwcli* ebenb. gefrört baö Statt, n?j)iauf ber Se* gin in rabe je fifeen'. 3»cttc ^6t^et(ung. cxxxl c6enfo tt)ic ©d^öffen unb JRcntmetftcr , in bcn JRat^ fctbft gctoöl^tt toerben ^ ©cn SSotfife unb bic Scttunfl ber SScr^nbUtngen im 5Rat^ führten 9^«*^«* jtDei au^ feiner 2Äitte gemä^tte SRatl^^nieifter 2. Sie eröffneten bieSit^un* gen be« engen SRatl^^, ttjefd^e regeintägig an brei Söod^entagen ftatt l^atten, ober fonft aufercrbenttid^er SBeife geboten mürben, (egten bte ®egen* ftänbe ber S3erat]^ung, fo mie bie eingegangenen ©riefe i>or, ftettten bie grage unb brad^ten fie jur 5lbftimmung. Slugerbent l^atten fie bad yied)t n?cgen Unge^orfant^ gegen ben SRat^ ober beffen 5Rid^ter ju ftrafen unb bejogen bie ^älfte ber S9u§en au^ beut 5Rat^«gerid^t über bie gtemben^. ?lüe Ferren erhielten "ißräfenjgetber für bie ©itäungen , mußten bagegen Sugen bejai^ten für ju \)fat fontmen ober SSerfäumnig ber ©ifeung ol^ne Urtaub ber 9tat^«meifter*; aud^ Ratten fie nid^t unbeträd^ttid^e ^Weben«» einfünfte *. ©er meite ober aWgemeine 9tat^ beftanb m^ 82 ÜWitgüebern, midft d« au^ ben Sird^f<)ieten ber ©tabt getoä^tt tt)urben «. auc^ biefer ?fiatt) matt tt)urbe jä^rfid(^ erneuert, ebenfatt« burc^ äöa^t feiner SSorgäuger, unb jtoar fo bag bie SRatl^^l^crren eine^ {eben Sird^fpietö für fid^ i^re ^laii)^ folger tt)äl^(ten; a(^ 83ebingung ber äöal^tfä^igfeit toirb nur ein ßeben^* alter t>on me^r at« 20 Salären angegeben ^ gragtid^ bleibt , toie biet Vertreter bon jebem Sird^f<)ie( unb au^ mläftn Sird^f})ieten im leiten 5Ratl& toaren. 2lu^ jmei JRat^^oerjetc^niffen be« 14. Sa^rl^unbert« ift nur fo biet erfid^tlid^, ba§ bie B^l&t ber Sßit^ glieber au^ ben t)erfd^iebenen ^ird^f<)ieten fe^r ungleich, Xn)ifd^en 1 bi^ 15, unfe auc^ au« benfelben ^ird^fpielen nid^t jebe^mat bie gleid^e mar®; fer* 1. 'äxt. 34. 35 be8@ibb.toon 1341, togl. Slrt. 35. 36 beö @ibb. toon 1372, »0 beftimmt ift, baß »ctin ein Bürger* meijler ober Slcntmeifter im 9?at^e fitjt, er bo(^ nur bie einfache ^räbenbc, glcid^^ »ie bie übrigen 9?at^«^erren ermatten [otte, obwohl ibm [olc^e [cl)on nocb feinem 3fmte jufomnte. ©eif^lel«n?eife finbet [\6f ^^ilip« »Ott bem ©^jiegel, ©tröffe unb ^ürgermeifier, unter ben ^at^«l)erren in Urf. toon 1334, ?ac. TU no. 280. 2. 95gt. oben @. lvii unb lxiii. 3. e. @ibb. 1341 @. 23 unter ber Ueberfc^K'ift : *2)it i9 t?an bc« raitj meifte* rin\ ttJO Slrt. 55 fle^t: '(Soer foten fi bie botffc be« gerillt« aic^ter ber burc t>urberin, bie fol ^alf ber fteebe 'oaUtn inbc bat onber f^alffc^^eit in'. S3on biefcm &txiö}t l »eiter^in. 4. (gbenb. @. 15 «rt. 3. 5. ebenb. mt. 42. 43. 45. 6. (Sibbu^ toon 1321 3lrt. 1. Ur!. 14. 3Wärj 1321 f. ob. @. cxxvii Slnm. 6. 7. gibbuc^ toon 1341 3lrt. 126. 127; für ben gatt, wenn einer »Sfi'renb be« 3abre8 ber 3(mt8bauer flirbt: '»ivt ir eind^ aftiöic^, fo folin bte anbcre in beS firf^ele einen anberen birtoen man enbln- nen eic^t bogen barua fefm u^ Iren eit\ 8. 2)le beibcn 9lat^8t)erjeic!^niffe in Du. I @. 79—81, ba« eine tjon 1350, ba8 anbcre o^ne 3)atum , fd^eincn nid^t toottflönbig : an« bem erften ergiebt fid^ al8 3ö^l fec^' 5)iatb^^erren 76, an« bem jnjeiten 74 : @t. SRavtin jä^lte nod) ie« nem 14, nad^ biefem 15 sfeertreter, @t. $out nad^ jenem nur 1 unb ift in bem anbcrn gar nic^t genannt, umgefebrt fe^lt ®t. (S^rifto^)^ im erften, \)at aber einen iRat^^ö^errn im ^weiten u. f. f. i tdLgcniftiic ncr ifi anffaQtnb, bag in tan einen Serjeic^nig 16 ftin^{)>tde, in bem onbem nnr 14 mit i^ren 93ertretem anf geführt finb, mö^nb e^ nac^ einer aiitl^tif(!^ ^i^xxiSft Don 1323 beten uber^anpt 18 nnb in fpä« terer 3eit 19 gab «. 3n betben äkrjeitf^nijfen bet 82 ftnben ftc^ nitf^t loenige 92anien ber bebinnten (S^tSfUäfttt £)i>erftolj, Cnattermart, @rin n. a., bamnter aüi^ ein ®dfbf\t (Henricus HardTust scabiDus) , nnb ein 9litter (Jo- hannes Overstoltz miles) ; Den ©etoerbtretbenben nnr ffod Spottet nnb ein ®c(bf(^niteb. !Dtefer ®emetnberat^, loelc^ bte Sfirgerfc^aft in meiterem @inne ret>rSf entirte , UHtr bem oriftülratifc^ 9tat^ ber (Sefc^lecbter unterge^ ordnet. (Sr iDurbe Don bem engen 9lat^ ju ben ©i^ungen 'geboten' nnb g(ei(^n>ie 'alle 9tätfft' bed engen 9tat^ bei tt)i(!^ttgen Angelegenheiten iugQogen, fo befonberd bei Vereinbarung nnb Seftf^momng eine^ uenen Sibbnc^d ober bei ^fc^lüffen , loelc^e atö Statuten in ba^felbe feilten aufgenommen »erben ^. 3n f olc^ i$alle legten bie ^erren Dom engen ^aäft i^ren gefaxten Sefc^lug benen Dom weiten 9tat^ jnr Annahme Dor ; loenn aber bie le^teren eine abmeid^enbe Snftd^t tunbgaben, f o tra« ten jene mit i^nen {ufammen, um fte fiber ben bef(eren ®inn ju belehren, 'bomit bie ®aäft i^ren Sortgang ^abe' ^, atotM« £)urc^ bie SBebeneDoIution Don 1370 uurbe bad ©efc^led^terregt* fiÜ[^«!^ ment in fo ueit'befc^rantt, bag unter Selaffung be^ bid^rigen engen "m"**^^ ber. 15, an bie @tclle ber 82 am ben Sirc^f|>ielen, ein bemofrati^ fc^ 9tat^ Don 50 SRitgtiebem aud Skbem nnb anbem f>anbto>erfeni errichtet »urbe, welker bem Sefc^led^tenot^ bad @lei(^geu>i(^t ^ielt 1. Urf. Don $a)>ß 3o^mi XXII (Du. IV no. 117): Cum itaque, sicut dicti jodices, scabini, consules et com- maniUs nobis signiflcare cararunt, dicta civitas Sit spatiosa pluiimam et diffusa, haben» deeem et octo magnas parrochias prindpcUes et multas coUegiatas eccle- Sias plurimasque capellas. 3n einer ^e< ff^reibung bed ttn^üc^en Stubmed Don (S3in, Laudes Coloniae bom (Snbc t>t» 14. So^rft. (Böhmer, Fontes IV, 468}, fmb 20 $aro<^ialtir((in bon (i£oIn auf« fiefü(^rt, barunter icboc^ unrichtig bie @tift«tir(^e @t. SKaria ad gradus: bie conflante ^a^i voav bid Anfang bc8 gc» geuttKiitigen 3a(^r6unbiTt« 19 ; bgl Ski« ter, ^ad(Sr)ptft unb bie 9{ei(^e[iatt Ciöln @. 365 unb (gnncn. 2)a« alte ^jarr- fi^ßem tu ber <^tabt (S,Un, ißieberrl^ein. lUin. ^eft XXin @. 23 ff. 2. ®bb. 1321 «rt. 1.7. Cibb. 1341 «rt. 50 (^ 22): *bcbaü)cn atteu reebin boUomen maic^t mit ben gmen tnbe ei^* ^ig (^eirren, of ft bie bt \iäf nemen lotUent, in bit eibbotci^ eib me gu fd^riben*. Sufo^e ju bemfelbeu «rt. 3 (@. 39): 'np bat fi bie ba« na böigen gu ben }tben, bat un gebotben XDiit, bat ein ieclic^ Dan ben Dürfest. tt>tben rai^f^erren tomen iaiup bat (^utf9 of toax man in gebutt — S3ort foilen bie Ferren banme »ibett rabe fioeren bat fo tt)anne fi beboit n^erbenban unfen Ferren banme raibe umb faic^e, bie bte ßatangett, ft }U bragen'. 3. @. bie ft^fon cittrte Stelle be« ©b« f>üäf9 bon 134i ^, 40. 3toeitc 3(6tl^ci(itng. CXXXTIT ober tl^n öictme&r t)on [x6f abl^ängig ma^lc ^ 5)o^ fd^on im 3. 1372 geiDanncn bic ®cfd^tcd(^ter tt?icbcr bic Dbcr^anb burd^ Untcrbtücfung bcr f)anbn)erfer^)artci unb ftcfltcn ba^ atiftofratifd^^e JRcfltntcnt mit einer neuen SRatl^^berfaffung tt?ieber ^er, iDortn bie SReaction jum 9lu«brml tarn. äKan ging nid^t auf ben tt?eiten JRatl^ au« ben Äird^frieten jurüd, fonbern befteflte einen fo(d(^en nur au« 31 9)?itgfiebern, tooju bte beften bon ben angefeffenen ©ürgern gewäl^tt tuerben foßten^. J)iefer tt?eite 9?at^, xod6)tx bei ber geringen 3^¥ f^i"^^ SKitgßeber biefen Slamen faum berbientc , tt?ar ftd^erßd^ nod^ ipeniger ein bemofrattfd^er ober eine mirfüd^e 3Sertretung ber ®efammtgemeinbe ber Sürger, af« toie ber frü* ^crc ber 82. ^nöf toax berfe(6e bem engen SRatl^ ntd^t mel&r unterge* orbnet, fonbern, toie fid^ a\x^ ben (gibbfid^ern bon 1372, 1382 unb 1395 ergiebt , toefenttid^ coorbinirt. 5)enn toenn aud^ bem engen SRatl^ nod^ gett>iffe ?lemter unb S^renred^te, toie toir fe^en toerben, borbel^atten btie* ben, fo gilt bod^ nun at« allgemeine 9?egef , baß beibe SRätl^e über bie ängetegenl^eiten ber ©tabt gemeinfam befd^tießen f otten ^. 3m gatt aber bei ber abgefonberten ©eratl^ung ber SRät^e oben unb unten bie (enteren ben erftcren nid^t einf adf^ beiftimmten, traten beibe JRätl&e ju einer ge* meinfc^afttic^en ®i|ung jufammen, in toetd^er bie Stimmen burd^ge» jäl^tt n)urben unb bie ä?el^r^eit ben 9lu«fd^tag gab^. Sei ben ^aüj^i^ be^)utationen jur 9teutfammer unb jur Slufbetoal^rung be« großen ©tabt* fiegctö, ber ©tabtprioitegien unb Sriefe, n^aren beibe SRätl^e gteid^mäßig ocrtreten ^. S33ie ber enge $Rat^ fd^on immer an brei SBoc^entagen unge* botenc b. i. regelmäßige ©ifeungen ^iett, fo fam nun aud^ ber weite an groet Don biefen lagen ungeboten jufammen •. 'Die SSerl^anblungen be« tocitcn diatf)^ tourben burd(^ beffen 9tat^«meifter geleitet, unb bie SRat^«* Ferren erl^ietten ate jiäl^rüdf^e« ©atar ^alb fo oiel toie bie be« engen 9iat^«^. 1 . @. oben @. cv. 2. (5ibb. toon 1372 %xt. 2. *3nb aU W fal man otcb fetfen einen totben ratt bcr im gegale jin fal xxxi bcr nuljter Int) bcr beirfflcr, be man bööcn mati^. fo toa bc binnen (£oclne gcfeffcn fint*. 3. @ibb. i)on 1372 «Hrt. 8. 4. (gibb. i)on 1395 Slrt. 9 (@. 67) unb bejüglit]^ bcv 2BabIen eine 9iat(^«» tJtrotbnung, ttjic c« fc^eint, au8 bcmfclben 3al)t Ciu. I e. 200. 5. @ibb. toon 1372 %xt, 40 — 44. 3nbem@tat«ttoon 1395 (Ou.I @.200) fmbaudj iiocb bic 9?atböbcputationen bei ben 9ll?cinmeipcrn , bei bcr (Scbulc bcr ^finfned^te unb bei bcr Uniberfttät, fo toie bie ®efanbtf(^aften (^c^^irfungen) an gürflcn. Ferren unb @täbte ernjäl^nt. 6. @ibb. bon 1372 %xi. 4: ber enge 9latb am Montag , Wliitmoö) unb grei- tag, bcr njcite am SJiontag unb greitag. 7. (gbenb. Slrt. 6: *rai|j mciflcrc enge inb roit'. SRacb 2lrt. 35 erbiclten bic Ferren bom engen 9Jatb, bie ^üraermei« Per unb 9lentmciflcr 16®ulben imüäft 9iente unb an ben 4 ^>o^en Äircbenfeflen (*t>ogcjibin') jcbegmal 4 ©ulbcn unb ein Viertel SBein ; bie bom Weiten 9eatb bie Hälfte bc« ©clbbctrag«. 3m Sibbuc^ tjon 1382 würbe ba« @alar abgefd^afft unb nur ^^räfcnjgelter für bie ungebote* nen@itjungcn unb2Beingef(^enfe für bic gebotenen beflimmt, %xt. 3—6. CXXXIV ^ttgememe Einleitung. ^93et ti)td(^ttgern 9lnge(egen]^eiteii tDurben au|er ben fi^enben Statinen auc^ bic früheren ober, wie bcr äudbrud lautet, 'alle öor unb nad^ge* fefjeuen JRät^e' jur Setati^ung unb Sefc^lugfaffung jugejogen^ %U ©ad^en biefer Slrt finb im Sibbuc^ »on 1382 genannt: SSctttöge unb Sünbniffe, Heerfahrten, äccifen aufjutegen ober abjut^un, ©rbrenten ober Seibrenten ju öerfaufen, Statuten in ba« Sibbud^ aufjune^men ober abjut^un^. Die 'oor unb noc^ gefeffenen 9tät^e* loaren bie bem fifeenben JRat^ in ben jtoei frü^ren 3a^ren öoraudgcgangenen SRätl^e. 'iDenn ba bie ©ieberioa^I ber gctoefenen JRati^e^erren erft im britten 3a^r juläffig war, jo bilbete fid^ ein regelmäßiger SEurnu« öon brei 9iät^n, fowo^l be« eugen »ie bcö weiten , in einer breijäl^rigen "^eriobc , inbem jtoar beifce fifeenben 9tät^e, ber enge unb ber loeite, jä^rlic^ i^re Sfla6)" folger toä^lten, n^irfUc^e ^ieutoai^len aber nur an ©teile ber au^ befon» beren ®rünben au^gefc^icbenen, foioie ber oerftorbenen SKitglieber ftatt* fanben^. 5Ratürlic^ fanb fic^ eine ^errfc^enbe ®eu)altpartei burd^ bie befte^enbc (Setoo^n^eit niä^t gel^inbert, oon bem formellen SBal^tred^t ju i^rem 3Jort^eil »illfürlid^en ®ebraud^ ju mad^en, um bei ben Sieutool^Ien i^re ®egner aud bem "iSiatift au^juf daliegen ober [ie au^ bem oberen JRatl^ in ben unteren, b. i. au^ bem engen in ben toeiten, ju öerfe^en*. Hierauf ergiebt fid^ bie einfädle Srflärung einer ©teile be^ 5Keuen Sudbd, too erjä^lt toirb , toie bie 21uf ^ebung bed t>pn allen JRät^cn ge* faßten unb in bad (Sibbudb aufgenommenen Sefd^luffe« über bie 35erban* nung be^ ^einrid^ oom (Btau, eine« be« Sü^rer« ber ©reifenpartei, oon ben ^öuptern biefer Partei juerft im fifeenben 3iati) oben unb unten, fobann in bem anbern 9?at^ oben unb unten burc^gefe^t tourbe unb gu* lefet nod^ bei tem britten 9tat^ oben unb unten burc^gebrad^t n^erben follte. I)er gtoeite unb ber britte 9?at^ toaren bie 9?ät^e ber beiben bor^ ausgegangenen 3a^re, toeldf^e oor unb nad^gefeffene 9iöt^e l^ießeu ^, 1. @ibb. 1372 3lrt. 8 (Ou I @. 44): *in funberlic^^cu gcroiffen noctfac^in — jo mögen fi bi fig ^eifdt^en — alle rebe of toibe rcbe'. 2. avt. 7 Du. I @. 56. 3. @ibb. 1372 Slrt. 14: 'Stern fo tue in engin of in toiten rait geforen Wirt, be in fal ncit meber in !omen tan in bem öeirbcn jare, alfo bat ^>ei än?ei jiair ba in* buiffen blit>e'. 2)icfflbe 8eftimmung pnbct fic^ im (Sibbucb öon 1341 %xt 9, aber nur in ^Scjug auf ben engen 9?at^ mit bem äujatj: 'inbe bc fal neit bat jair na fime uSgangc in ben n?iben rait fomen'. 2)ie|er ^Jufatj :|?a6te nic^t me^r ju ber 9?at^>8tjcrfaffung toon 1372 unb ip beS^jalb roeggebücben. 4. @o ijt obne äw^cifel bie ©teile im iReuen ©u(]^ @. 291 ju ijerfieben: *inb irre ein »erfc^veif unb öerwifl ben anbc* ren n8me rabe. unb ben anberen fatten fi Weber in ben rait, in bie oiocn fijjen foulben, bie foercn fi unben'. (S« ergiebt fxii) am bem Suf^mmenbang bcr @rjäl?* hing, baß bie« gegen bie Siegel unb ein a^iigbraud^ bcr aWajorität n?ar. 5. SBanb I @. 298 unb bie ^um. 2)ie bier gegebene, öon ber in bcu ^nm. abweichende (SrflSrung wirb anberroeitia beflätigt burc^ eine ^teUc im Seat^^be"« 3tDcite «bt^ctlung. cxxxv 3laö) bcr ©tabtbcrfaffung, tuie fte fid^ in fcen (cfetcn ^txkn bcr ®e^ ßomves fc^lcd^ter^crrfd^aft ju (gnbe bc« 14. äal^rl^unbert^ barfteöt, fül^rtc tl^cite matf^l bcr enge SRatlj bcr 15 au^ bcn (Sefc^Icd^teru atlctn, fo ipcit feine ßom* pcten^ rcid^tc, tl^ette berfelbe in ©emeinfc^aft mit bem tt?etten bcr 31 bie Sicgicrung beö rc^jubttfauifd^en (Scnictnioefen« nad^ innen unb an^cn. ©er boüftänbige diatS) befd^lic^t über Krieg nnb ^eerfal^rten, über SSünb* lüffc unb ©ertrage; Ijat ©emalt über SSermögen, grei^eit nnb Seben bcr ©ürgcr , benn er berl^ängt über etnjeUie berf etbcn ©trafen ber S5cr^ mögen^entye^ung, ber SSerbannung, be« Äerler^ auf ßebenöjeit ober 2^ob * nnb legt ber ganjen ©emeinbe bie Steuern unb öffentfid^en Seiftungen auf. 3l^m ftel^t ba« conftituirenbe ^ed)t ju, bie ^atf)^- unb ©tabtber* faffung in je^niä^rigen Sibbüd^ern ju erneuevn ober ju beränbern ; er erläßt bie Statuten über ba^ öffenttid^e unb ba^ ^riDatred^t ber ®ürger, fo toic über ba^ gerid^ttid^e ©erfahren, ©eine in 5!Korgenfprad^en ber* fünbigten ®ebote unb SSerbote^ erftredften fid^ auf alle^ ijffenttid^e Seben tcr Bürger, f)anbel unb ©etoerbe, 3Serfanf aller 5lrt, ^Turniere ^, Seid^cn* begängntffe unb Äinbtauf^fd^mäufe, feftlid^e ©ebräud^c nnb Sirad^ten * ; te«g(cld;en auf Raubet unb aSer!auf ber ®afte b. i. ber frentben Kauf* lentc in Söln^. Der diid^ ift tt?ie bie gefefegebenbe, fo aud^ bie oberfte SSertoattung«* ®tabt^ bc^örbe. Sr fetbft bef orgt bie toid^tigften ©efd^äfte ber Krieg«* tt?te ber ^ung. ' Wluß t>om 15. Sanuar 1396 (Du. I @. 71), tüonac^ jcber bcr brei engen unb bcr brci iveiten 9iät^e eine befonbeie Ur- laube über bie 33erurt!;eilung ber ©rei* fenpartci gur 3lufbett>a^rung ausgefertigt erhalten fotttc; ferner burc^ eine, wo^l buic^^ ben ern?ä^uteu SBorgang ijeranlafete ©atjung btö (Sibbud;« öon 1395 ((5ob. A IV. 3 ^[. 52a), melcbc in Du. I @. 63 — 76 nicfet mit abgebrudft ij!, Wonad) man feiner nic^t einen 9^at^ nac^ bem anbern, fonbcrn oüc mitcinanber jur (gi^ung gebieten fcfl : '93ort i« otoerbra* gen, fo ivanne bat einger fati^eii mit aUen reeben oöerbragen fall werben , bat man oUban eime raibc tfir unb bem anbern na bavum niet gcbteben enfall, mer man faß femencli.qcn jo einre jit allen reeben ein gebot barup gbet>en'. 1 . 5)erartige @enat«bcfc^>Iüffe finbcn fid) jat^lreid? in ben (Sibbüc^ern. 2. @ibb 1321 %xt 4b: *ber fiebe gebot bat up ber burger^>u8 ju gemeinre morgen f^)rad?cu geftebic^iet ttjart*; 2lit. 58 : 'unb ban gefunbiget ju gemeinre morgin f^rad^gin^; Urf. 3. 1347 Ciu IV no. 292: a consulibus Colon, per edic- tum eoruin qiiod morgen spräche dicitur. 'äüä) bie Snflruction ber 53eamtcn ijl buv^ SWorgcnfpracbe gegeben; Sibbud^ 1341 Qlrt. 102: '©ie rentmeiflerc folin irc morgenfprage ben?aren bie ber rait bavu^ ma^t'. 3. Unter anbercn 35crorbnungen bom 3 1345 Ou. IV no. 285: 'fo Wanne man eine tafelrongc roeft u^me al» benmartc jo ftedj^en'. 4. Uebcr Äinbtaufen unb ^eici^enbe» gängniffe f. ©ibbn* 1341 2lrt. 95. 96. 151—153. 9M3lrt.5-l @ibb.bonl321 würben ber ^Ritter unb ©cböffe ©ilbeger tjon @teffe unb ber ©c^ijffe Slbcoberid^ tjon ^irj mit ©elbflrafen belegt, meil Sötanja. bie ^Jiid^te bc« cifleren, am gcfle be« b- 9lemigiu8 SBalbad?in unb Äerjen, bevmutl^lic^ bei ber ^^iJrojeffion. gebraust ^atte; bgt. 2lrt. 16. 17. 5. @. j. ö. bie 9latt«toerorbnung V)om 3. 1335 betrcffenb ben Raubet ber Äaufleutc tjon iRürnberg, ?am^arten, 33c- nebig u. a. O. mit (Sewürj Du. IV no. 213. CXXXVI ungemeine (Stnlettung. ginanjöertpattung: fd^Ucgt SBerträgc mit au^tüärtigcn gürften unb !pcr^ ren, toüd)Z gegen Srt^eilung oon ©ürgerle^en unb 3a^te«be[oIbung fid^ atö (Seelbürger unb ÜRannen ju beftimmtem SBaffenbienft öerpflid^ten ^ unb anbere mit Srieg^teuten für gettjö^ntid^en ©otbbienft^; ernennt für ba« ftäbtifd^e §eer ben obcrften Srieg^fü^rer ^, J)er enge SRatl^ öerpad^tet bie öffcntüd^en Stnfünfte au^ ^büen unb 3lcctfen, aWa^Ipfennig, ©alj« Pfennig, SBägepfenntg, SBoüpf ennig ^ tagt fid^ bon beu SRentmciftern biertcljä^rige SRec^nung über Sinna^me unb 5lu«gabe ablegen, fidbert fid^ außerdem bie beftönbige Sontrole burd^ jtoei au6 feiner 3Kitte geiDö^ltc SSeififter jur JReattammer *. äcctfen jum ^totd ber ©d^utcentitgung ^ ober ©tabtanle^en burd^ 5ludgeben bon Srb* unb iJeibrenten fonnteu nur burd^ alte 9?ätbe bef(^loffen ', ebenfo Sludgaben bon größerem Gelang nur burd^ ben gefammten $Rat^ ober alte Statte bewilligt »erben ^. ^unV* '^"^^ jä^rlid^e ffia^len befefete ber JRat^ bei feinem antritt eine ^tat>u gteil^e t^eitö bon 9iat^6ämtern, ttjeld^e bon feinen ÜJrttgliebern berfel^en ^' tt)urben, t^eite Don ©tabtämteru außerhalb be« 9?at^« ; to6) mürben bon jmei 35erorbneten, bie regelmäßig ju einem fold^en Slmte gel^örten, jebe« mal nur ein neuer gemä^lt, fo baß ieber bon beiben jmet äal^re im 2lmtc blieb. 211« JRatl^öbeamte finb, außer ben 9tat^6meiftern loeld^e abtoed^* felnb ben 3Sorfi^ im 9?at^e führten ^, genannt : Seifiger bei ber 9?ent* fammer, {Richter bon ber ©etoalt unb bon ben ®äften, SBegemeifter für ben ©traßenbau *^ , ©ad(^meifter jur Seauffid^tigung ber ßanäle ober SBafferläufe, Stl^einmeifter jur Ueberma^ung be« SBeinl^anbete unb ber SSSeinlager, ^agament^meifter jur 2lufftd^t über bie SÄünje, Subenmei* fter für bie Subenangelegen^eiteU; Dbermeifter für bie einjelncn ^anb* toerferämter**. 1. @. oben @. xcii. 3nt 14. 3a<>r^. fommcn bcrartige SSerträge feltcner öor, tt)ie no(]^ 1312 mit ®r. ©ev^arb toon 3ü* lit^^, 8acomMetIII no. 120. 2. 3. 53. Clu. IV no. 54. 3. @o im 3. 1376 ben ©rafen @n» gelbert öon ber SDlaxt, f. @. ex. 4. (gibb. 1341 art. 42; togl. bie in ber ©tabtred^nung öon 1370, Ciu. IV no. 496, regelmäßig Wieberfeljrcnben @in» na^jmeu öon bem üRaWpfennig (de de- nariis multri), für Sluömeffen mit ber SSifirrutlje (de virga), öon ber^Bofle, bem ©ier, bem @a(j, tjon ben $aüen, S^on« nenpfemiig, ©tabtpfennig, öon 5^ra^nen (de cranonibus). öon gif(^!arren ober gifc^marft, 22Bäge^)fennig bei ber ^om» toage, öom gleif(!^(>au« ; ferner aüe SSier« telja^re bon S3ürgeraufna^>me unb S5er* Teilung ber 2Beinbrüberf(^aft. 5. (gibb. 1341 tlrt. 64. 74—76. 6. Urf. bon 1385, du. V no. 337, über eine außerorbentUc^e Slccife auf ©ein unb ®rut, gleifc<> unb 2«a^lforn. 7. @ibb. 1372 2lrt. 55; 1382 W.7. 8. 2)er enge ^atb barf ni*t mc^r al« 10 aWarf auf einmal ausgeben, ^M- 1341 art. 28, 1372 2lrt. 30. 9. @ibb. 1321 art. 37. 10. 2lu(^ 'SDredtmeifler' pnben ^ im SSerjei*ni6 bon 1383, du. I @. 81 ; obne 3tt>cifel bie[elben , welche im (5ib6- 1341 3lrt 16 al« 'bie gene ben bermiP inbe bie erbe (b. i.bie ©tragenreinigung) bebolen wirb' bejeic^net finb. 11. @ibb. 1341 Slrt. 16.17.62-103, 3wcitc Hbtl^eilung. cxxxvn 3iic^t ju bcn JRatl^^änttetn gehörten bic JRcntntciftcr unb bic S5ür* gcrmciftcr, totemo^I fie SÄitgtiebcr bc« ytaü)^ fein !onntcn, unb nur bie 9ientmciftet toutbcn bom 9iat^, bic 33ürflcrmeifter hingegen bon ber JRid^eried^c, fo lange fic beftonb, getoä^tt. ©ejügtid^ afler 9fiat66ämter, fo tpie ber ttjid^tigeren ©tabtamter gab fid^ ber ariftofratifij^e (Srunbjug ber ®efd^(ed(^terberfaffung barin funb, bag ju benfelben au6fc^>lie§lici& nur fotd^e, bie int engen b. i. im ®efd^(ed^* terrat^ gefeffen ttjaren, gettjä^tt »erben lonnten, toenn audf^ bie SBa^ten felbft, »enigften^ in ber testen 3^^^ Dor 1396, gemeinfd^aftUd^ bon bei* ben atät^en bottjogen tourben ^ 3)er 5Ratb übte enbtid^ neben bem l^ol^en ©d^öffengerid^t, tt?etd^e« Biam^ immer ate ba« erjbifc^5flid^e galt, eine felbftänbige ®erid^t«barfeit au^, ^"^^** 35enn n>ie er im 13. ^al^rl^untert juerft bie ©tabtregierung mit ben ©c^öff en t^eilte , bann fie au«f d^tieSüd^ an fid^ brad^te, nur baß immer auc^ einige ©d^ßffen im diat^t faßen, fo fam e^ bei fortfd^reitenber @ntioidtelung ber ©tabtberfaffung im 14, 3a^r^untert baju, ba§ ber JRatl^ bie ©c^öffen aud^ immer me^r in i^ren ric^tertid^en gunctionen befd(^ranfte, inbem er t^eit« für fid^ bie ^olijeiftrafgemalt ausübte unb ate f ouoeräne Obrigfeit ©traferfenntniffe in gorm oon ©efefee^befc^lüffen gegen einjetne Sürger erlieg , t^eifö atö fd^iec^rid^terlid^e 3nftanj aud^ in Sibilfad^en mit bem ©d^öffengeric^t concurrirte. ©0 tourben Uebertretungen ber Statuten unb 5Rat^6berorbnungen Dorn ?Rat^e mit (Selbbußen unb ©efängniß beftraft unb berartige ®e* f^tüffe gegen ^od^ftel^enbe Bürger , JRitter unb ©c^öffen , aud^ in bie ©ibbüd^cr aufgenommen, um fie baburd^ nod^ binbenber ju mad^en^. Semerten^ttjert^ ift befonber^ bie ^äufig borfommenbe ©eftrafung toegen I '§<>finge', confoederationes, b. i. 3Jerbinbungen unter 3Jertt)anbten unb jtoiebcr^olt im (gibb. 1372, unb bie S3erj. \toa 1383—1390 a. a. O. 1. ^aäf ber 9latl?8öerfaffung tooit 172 tüä{)Ut no(^ ber enge 9{at^ aUetn, ibb. %xt. 19. 20. 3)a9egen beflimmt Statut, wie e« fc^elnt au8 bem 3. f95 (Du. I @. 200), ba& bic SBablen fTJi t>on bem 9{atbe oben, bann t>on 9latb unten, im gatt ber SWeinungS* fd^iebenbeit aber tion beiben gemein« mit ©timmenmebrbeit tolljogen )en {oQen : 'bocb alfo bat man geinen )o bejen ))urg. am^te tiefen fa(, \ft liatoe goöoren^ oiöen in ein* raibc gefeffen, boc^ alfo bat [ait unbcn ir trunt mitfcbiden feien jenttamer, bi bie rinmeiflerc, bi bi fc^ole ber njinfnec^te inb bi bie unit)crfi« tete\ Söon lejjteren gemeinfameu ^e^u» tationen beiber 9?ätt>e n?ar fc^on oben @. cxxxm 2(nm. 5 bie 9lebe 2. 2)a« @ibb.öon 1321 entbält j. 53. 2lrt. 13 u. 14 bie SSerurt(>ciIung mebre* rer 9litter unb ?Jatiicier ju bob«n @elb* jirafen bi« 1 50 SDlaxt, eöentuctt ®efäng« nig, tDegen ^etbeiligung an ^iegdjügen (de tribas eqaitatibus — contra edictum in domo civium conflrmatum cum domi- nis (b. i mit auSmSrtigen Ferren) ad obsidiones et resas (Steifen) tribus vici- bus equitabant; %xt. 16. 17. 54 megen bed ©ebraud}« ))on Salbati^in unb ätx^ jen (bei firc^ütben Slufjügen) ; ^xt. 19, '51 n^egen ^eraudforberuug )um^anM>fe. CXXXVIII StOgcmetne (Stnkttimg. gtcunben ju bcm ^totd, um ba« einem t^ter Slngel^örtgen butd^ ^)crfön* lic^^e SJerle^ung miberfal^Tene Unred^t , mit Umgel^img be^ ©ertc^t^ , ju Dergctten. 3n fotd^en gäflen legte ber SRatl^ ben Parteien ben grieben auf, nid^t bamit fie fid^ jum ©erid^t [teilten, xoa^ ganj il^rem SBißen übertaffen blieb , fonbern um enttpebet bie ©fi^ne burdf^ Uebereiufom* men ber ©etl^eifigten ^erbeijufü^Ten, ober, toenn bie^ nid^t gelang, üon SRatl^^ n^egen ba^ ©ül^nenrt^it über fic ju fpred^en. SBenn aber einer \xä) l^ierin bem 9iat^ unge^orjam betDte«, fei e^ bat er ben gebotenen grieben ober bie auferlegte ©ü^ne üeru>etgerte, fo tDurbe er an 8eib unb ®ut geftraft^ ^äufig tüurben ©treitigfeiten unb Slagfac^en aller 2lrt an ben 9iatf) jur (Sntfd^eibung gebracht, in toeld^er ©ejiel^ung in ben @ibbüd(^etn i>er* orbnet ift, ba§ feiner öon ben JRat^^^etren eine Partei vertreten bürfc unb ta^ bie näd(^ften S5em?anbten ber ®et^ciligten [x(Sf öon ber 35er^anb* lung jurüdf jie^en joßcn 2. 3^^lteic^^ Urfunben entölten 9tat^^erf ennt== niffe über ^riDatftrcitigfeiten Don ^er Jonen aller Slaffen, toie j. ©. ouc^ öon 3uben untereinanber , obtoo^l biefe i^ren eigenen ©trid^t^ftanb Dot tem 3ubenbij(^of Ratten ^. ®ir finben, bag ber Sogt öon 6öln, JRittcr ©erwarb , [x(tf bei einer Älagc ber ©d^offen gegen i^n bem Slu^fpruc^ bc^ 9iat^^ unterwarf ^ bag ßrjbifc^of SSalram in einer ©ad(^e, »ortn er ben Bürger Spaniel Oi>erfto^ gegen ben Katl^ ijertrat, fic^ gu ber @r* Härung herbeiliefe, bafe er enttoeber bie ©c^^offen ober aud^ ben 9iat^ felbft um ba« Urt^eil anrufen tooUe ^ bag Srjb. Sßtl^lm in eigener ©treit* fac^e ba« fc^iebi^ric^terlic^e Urt^eil be« Siatl^d annahm \ SBenn ber {Rat^ Sorgejimmer unb !palle Dor einem f)aufe abjubrec^n befahl ober über 3)enu|ung eine^ ©urc^ang^ jtoifd^n 5)aufern beftimmte, fo übte er ba« mit bad Stecht aud, melc^e^ fonft bem Burggrafen Don 6otn guftanb ^ ; menn er faumige ©dyultner burc^ perfonlic^ |)aft unb ^fc^lagna^me t^re^ @utd jur 3^^lung jn>ang ober bem ©laubiger ©c^ablo^^attung 1. ^ie bitranf bqüglit^n ^rorb« nnngfn irartcn bnitb aUe ^at^< am 14. 3»5r5 1321 tcfc^loilen, Urt. h<\ 2ü' cemblct III no. 1S2, unb ^ngktcb i i ba9 ^tbni^ Den bn bm ä^aib^bCTTtn btde ^^'d^lfiilc uicbt anneb* ncn nnb b«ftcgcln ipctte, )n>ar n^cbt baron gebnnten fein, aber au(b nicbt ipobrmb ber gongen Statb^boncr Den $€^n SAbrm im 9tat^ ft^ fdL 2. 6ibb. tion 1321 firt 24; t>on 1341 Irt. IS; t>on 1372 «rt. 38. 3. Dn. IV no. 140 161. 163. 4 Urf. 3. J353. On. IV no. 349. 5 Urf. 3. 13J4, Du. IV no. 198: *'t% cixr facbge bat trir in vur geriefte mit brtngin rn n>!licn inbe n>iUen bibbcn ben rait |u £eln< «nr fine boiffe — fo fal ^e bie bciffe A(t>en inbe bqalen beme rabf*. 6. Urf 3 1353, ebenb. no. 350. 7. Du. IV no. 216. 368; t^gl. oben ^. cxx. 3ki>ette 9[bt^et(ung. CXXXIX locrfd^affte, fo concurmtc er mit bem ©d^Bffengerici^t, um not^fctbcnbcn Sürgetn bic \xö^ ftagenb an i^n lüanbten ju t^rem Siedete ju bctl^ctfcn ^ : tt>ic et ce ixbcx^aupt ote feine ^fltd^t an\ai), bie ©ärger gegen ungered^* ten Eingriff ober ®txoaltif)at ju fd&üfeen 2. Der ^atf) übte ferner feine ©erid^t^barfeit aud^ burc^ befonber^ befteßte 9tat^^ric^ter au^, nämttc^ bie fd^on genannten jttjei '9?id^ter bon ©äften hinter ber Zi)nx\ unb jipei *9tid^ter bon ber ®en)a(f , bon tt?etd^en immer einer an^ bem abgel^enben, ber anbere an^ bem eintretenben 9tat^ getoä^tt tourbe^. Die atid^ter bou ben ®äften erfannten über ©d^utbfad^en jtt?ifd^en «at^«* bürgern unb gremben *, fie Ratten ba« Stecht mit 3 @d^itt. ju (Serid^t " •*^''* JU gebieten, ju ))fänben unb ©u§en auf jutegen, loetd^e ^atb an bie ©tabt, l^alb an bie 9tat]^«metfter fielen; bie 9tid^ter bon ber ®eipalt ftroften ®ett)altt^at aüer Slrt, Beraubung, SSermunbung, SEobtfc^lag gteii^faü^ mit ^fänbung unb ©etbbu^en, meldte ganj an bie ©tabt fielen, 2 aWarf für 5Eofctfd^(ag, eine ^albe für 95ertt)unbung , »etd^e ©trafanfä^e nod^ befceutenb er^ö^t mürben, toenn aud^ Sruc^ be^ gebotenen iJriebeni l^in^ jufam, 10 ÜRarl bei A^obtfdf^tag, 5 bei S5ertt)unbung. !Da6 5Ratl^«gerid^t Don ber ®malt fd^log jeboc^ !eine^toeg6 ba« ©d^öffengerid^t au^, beffen Stecht bietme^r au^brüdEüd^ borbe^atten njirb ^. Sefetere^ richtete über ba^ SSerge^en fetbft unb berfd^affte bem 3Jer legten ©enugt^uung; ba«9iat]^6* gerid^t beftrafte nur bie ©törung ber öffenttid^en Drbnung, ben S3rud^ be^ atigemeinen, fo toie be^ befonber^ gebotenen i5tieben6. Die 9tid^ter bon ber ©eroalt übten in geroö^ntid^en gälten, too nid^t ber 9?at^ felbft ein juf (freiten für nöt^ig fanb, bie ^olijeiftrafgetoalt au^ unb legten bie feftgefe^ten ©ugen bei Uebertretung ber SRat^dftatuten , wie j. 33. ber ?uju^berorbnungen bejüglid^ ber Setd^enbegängniffe unb S'inbtaufen auf ^. Die Siid^ter hinter ber 2^ür utt^eilten nic^t bloß über ©d(^ulbflagen 1. @ibb. t)on 1341 Slrt. 156, tuorauf S5tjug genommen ift in bem9?at^i«uctbcii gegen einen fäumigen ^c^ulbnei*. ber bie etabt öerUjfen (>am, in Urf. 3^ 1355. Ou. IV no. :i70. 3n bem angebogenen ^rtifel bed (Sitbud?^ ifi übrigen« bad Ucdft bed 9{i(^terd unb ber ^c^ Offen iiou behalten. 2. (gibb. t)on 1382 mx. 26 i@.62); bgl. ba^ Statut £Xu. 1 @. 197, wie ber 9eatb baS dtt6)t ber ©ürger gegen 2lu«* n>artige Vertreten fott 3. ©eibe fommen, fo tjiel ic^ fiube, ni^t f rüber a{9 in bem @ibb. toon 1341, Ou. I @. 25. 26 Mox. 4. 2)ie bejüglic^en Slrtifel 78-84 im mhud) ton 1341 (@. 25) laffcn e« im äw^eii^l' ^^ n'f*?* ©cbulbflagen über» baupt aucb unter 53ürgern gu ibrcriSom* ^etcnj geborten, bocb ber (etjteSlrtifel 85: 'eöer toa man unfm bürgeren ftbolt fc^ul« big W l^anHU augbrücflid? ton gorbe* rungen bei 53ür0er gegen grembe, unb barauf beutet auc^ bie Benennung 'rieb* terin »au geft in binbcr ber buer*. 5. (SbeuD. Slrt. 93: *bebalben ben riesteren, ben fc^effeuen iube ben clegerin ir« reid?^'. 6. 91. a. O. 5lrt. 94—97. cxL 3(ttgemeine QSmlcitung. jtoifd^cn Surgern unb grcmbcn, fonbcrn and) üfecr anbete ©treittgfeiten unter ben ©ütgern, j. 35. über bte Senu^ung eine^ SBaffertauf^, tpobei ber 9?at^, an ttjeldj^en im gegebenen gafl a))pefltrt »urbe, ba^ Urtl^eit be* [tätigtet ®(eid^tote bte ^arteten fid^ bon ben SRatl^öridf^tern an ben diatif felbft berufen f onnlen 2, f 0 »enbeten fid^ anö) (entere in gäflen, toenn fte ber ^erfonen, bie fie pfänben ober jur ©träfe jtel^en Sollten, ntd^t määf^ tig tt?aren, an benfetben ^, toe^l^alb, tote fd^on ertoä^nt, l^od^gefteöte S3ür* ger in ber 9iege( fofort burd^ SRatl^^erfenntniß geftraft tourben. @*ßf« (S« tft begreiftid^, ba§ bie ®df^5ffen be6 l^ol^en ©erid^tö fid^ burd^ Mfl*" bie immer toeiter au^gebel^nte unb an fid^ unbeftimmte ®erid^t^bar!ett be« 9iatlj« beeinträchtigt fanben unb auf äbgrenjung ber Sompetenj, namentlid^ ber 9iatb^rid^ter, beftanben. hierüber f am im 3. 1362 eine Vereinbarung jtoifd^en ben 5Rät^en unb ©d^öffen ju ©tanbe. tüoxin ge* genüber ben (enteren bie Sompeten j ber 9iid^ter l^inter ber 5Cpr in ©ac^en ber ®äfte, fomie bie ber *®etoaltmeifter' bei ®etoattt^at unb griebeti^* brud^ aufredet erhalten unb beftimmt tourbe, ba§ biejenigen, toefd^e ba« 9ted^t Ratten ('Dort loe brefe ^aif), ben ®egner oor jebem ®erid^t ju bc* langen, fid^ aud^ an ba« 9tat^^gerid^t toenben Knuten ; enblid^ ba§ ber 9iat^ ober feine Stifter ba« Urtl^eil fällen f oflten , toenn bie @d(^6ffen innerhalb beftimmter griften bie^ ju t^un untertaffen toürben *. ätteiu biefer SSergleid^ l^inberte boc^ nid^t, bat im 3. 1375 ba« 3ertoürfni6, t)on bem bereit« bie 9tebe toar, au^brad^, ate 9lid^ter unb ©d^öffen bem 83efe^l be« ©rjbifc^of« gegen ben SBiflcn be« diati)^ ge* ^ordf^ten unb biefer nun mit ®^xoaÜ gegen fie vorging ^.. ©er 9?atl^ na^nt a(fo bie obrigfeittid(^e ^ol^eit aud^ gegen ba« ©c^öffengerid^t in 3lnfprud^ unb forbnte, baß (entere« il^m unb nid^t bem Srjbifc^of gel^ord^en foüe. anber« bie ©c^öffen, mläfz fid^ unter ben ©c^uft be« @rgb. griebrid^ III begaben unb auf beffen S5er(angen il^r ffiei^t^um ert^eilten, toorin fie i^m aüetn bie ®erid^t«^o]^eit über bie ©tabt juerfanuten^. 3n Uebereinftimmung mit biefem 3Bei«t^um »om 12, 3uli 1375 tooüte Srjb. gviebridf^ nac^ feiner Don bemfelben Jage batirten Urlunbe bie ©c^öffen feine« ^o^en ®eric^t« toieber in il^r alte« SRed^t einfe^en unb bie JRat^«^ uiab ©tabtDerfaffung ju i^ren ®unften reformiren '. X)et 1. Urf. 3. 1362, Ou. IV 110. 421. 4. Ou. I @. 198. 2. @iDb. Don 1372 «rt. 37: *3tcm 5. @. cvm. tt)urb cm6) iirbcl bcrocfen Dan eingin (5. @. ben 3n(>alt bc« 993ci«t^umö bc8 xa\i} ri^tcrin up ber burgci^fui« Dur oben @. cxx. ben rait' jc. 7. gacomblet III no. 769. 3. @ibb. Don 1341 %xt 82. 87. Btoeite ^Ibt^eUung. CXLl ^ fottte toicbcr toic frül^cr au« einem engen SRatl^ ber 15 t)on ©d^^öffen ©efd^tec^tern unb einem »eiten ber 82 au« ben Äitd(|f|)ielen befleißen, ber tefetere fein Sibbudj^ l^aben. 35er diati) foßte nur mit B^f*'^* ig ber ©d^öffen eingefefet unb berlängert »erben, unb minbeften« Jc^öffen im engen JRat^ fifeen ; aud^ bon ben jtoei ©ürgermeiftern ben gwei JRentmeiftern foüte immer einer ein ©d^öffe fein, unb nid^t 9tat^ fonbern bie ©c^öffen foüten bie ©tabtboten unb ben ©tabt* :iber ernennen ^ ÜDod^ fehlte r>kl, baß ber Srjbifdf^of toirfüd^ bie ÜÄad^t befeffen i, bie ©c^Sffen toieber an ba« ©tabtregiment ju bringen unb im ibe mit il^nen feine ©tabtl^errfd^aft aufjuridf^ten. 2)er ^ieg enbigte einer ©ü^ne jtoifc^en @rjbifd(^of unb ©tabt, toorauf bie ©d^öffen dtfe^rten unb fic^ bem 9tat^ unternjarfen. ©ei ber Sntjtoeiung, ^e nad^^er unter ben ®efd^ted(|tern an^hradf, ftanben bie ©d^öffen ber einen Partei gegen bie anbere, unb at« bie irrige bie Dber^anb n bie ©reifen gemann , würbe bod^ nid^t ba« ©d(|Bffenregiment tok^ ergeftettt, fonbern allein eine ^artei^errfc^aft ber ®efd^(ed^ter aufge^ et, meiere fowol^t bie Statte, at« auc^ ba« ©d^öffenccüegium in i^rer mit ^attt^. 'iDie 6or))oration ber ©efd^Ied^ter , toddft bie JRid^erjed^e ^ie§, be* s«*«. im toefentlid^en bi« auf bie (e^te ^txt be« 14. Sa^rl^unbert« il^re ^öüJgTr)^ eren ©ered^tfame unb ©efugniffe. !Die au« i^rer ÜÄitte geroäl^tten "*"^''' Sürgermeifter, njaren, toie bereit« frül^er bemerft, tpeber 9Sor* ibe, nod^ SWitglieber be« 9?at^«, außer tüenn fie auc^ baju getüäl^ft ?en 3; aber fie ttjaren bem engen 9?at]^ beigeorbnet unb nal^men 2i^eil effen ©eratl^ungen, bod(| nidftf toie e« fd^^eint, an ben 9iat]^«n)a]^ten *. . SSgl. über ben ©tabtft^reiber unb m <&tabtboten bie (Statuten, ®tbb. «rt. 32; (Sibb. 1341 %ü. 123. 12J. incr bie Slbfaffung be« grogcn ^ri* enbuc^d berieben toon bjm ©tabt* >er toax ber clericns civitatis, b. i. >icu« ber @tabt, ein auge(e^^cner Sgelet^rter unb ®etfi(t(^er, ber bie ffe ber id)t fmb iur ^tit genannt : im 3. 1337, Ou. IV no. 225 magister Elber- tus de Bettincourt, (Sanonifcr JU Süttid^, mit einem 3a^re«ge^a(t t>on 30 gloren unb 9leifebtäten tton 2 frieren täglich; 1345, Ciu. IV no. 275, (Sanonicu« ^il- Ser, clericus specialis et juratus mit 100 florcn mxü6)a ©efolbung ; 1360, ebb. no. 413, magister Henricus de Lacca doctor decretorum, clericns civitatis Co- lon. 2. @. cxii. 3. @. cxxx. 4. dUäi %xi. 2 be« (Sibb. toon 1341 foOen bie 15 ^erren t>om engen 9^at^ unb bie ^toet bie )ur B^i^ ^ürgermeifler flnb, bei ben ^eiligen ftdwören: 'tvunje* tingen in rabe je ft^en\ idcju in on 1372 ^rt. 3 noc^ ibeiter ^inju* CXLII ^tCgemetne (Stnfettung. Sei auöiDättigen SScrl^anbtungen erfd^ciitcn fic tool^t atö bcöoümäij^tigte aScrttctcr be^ 9tat]^^ unb bcr ©ürgerfd^aft ^ 3]^r cigcntltd^e^ Sltnt aber mar bic 3Sorftc^crfd^aft (aWcifterfd^aft) bei ber JRtd^crgcd^, in totlö)tx @igcnfd(^aft fic bie SÄarft* unb ®ctPcrbc|)otijei ^anbl^abten, Uebertretun* gen ber ©a^ungcn ber 9?idf^erjed^e bejügüd^ be^ 3(Barf ttjerfauf 6 ftraften 2, über SSerge^en gegen bie ^anbttjerferftatuten in gäßen, tt)o bie Slutt^ge^ matt ber 3"nftnieifter baju nid^t au^eid^te, rid^teten ^ unb nod^. anbere ©ered^tfame ber ßor^)oration ausübten *. gfir bie äu^ric^tung il^re« Slmte^ erl^ielten bie Sürgemteifter eine 3a^re^ente ober "»ßräbenbe ^ ; auferbem l^atten fie ^Intl^eil an ©u|en unb ®ef allen. 15afür mußten fie ber ßor^joration ber SRid^erjed^e mit beträd^t* lid^en ©efd^nfen an S33cin, S33ad^^, aKanbetn, ^äringen unb anberen 2)ingcn, mie aud^ mit ®etb 'bienen', unb gmar mit größeren ©untmen für jeben bcr oerbientcn 3lmtleute, b. i, berjenigen toeld^c bereite 'x^x S3ärger=^ meifteramt Dcrbicnt' Ratten, unb mit geringeren für ieben bcr 'unücrbien* ten' Slmttcute«. SBenn aber bic 3^^! ber festeren ju 361, 'nic^t mcl^r ober meniger', f eftgefteüt tft , fo finb baruntcr nid^t mirttid^e Slmtleutc, fonbcrn bloß ©teUcn ober ^räbenben bon fotd^cn ju bcrftel^en , tt)e(d^e i)on ben ücrbientcn 5lmt(eutcn , aU ben boübercd^tigten aOttitgliebern bcr gefügt ift: '^all' b. i. 3Serf4tt>iegcnictt in galten unb 'bat tninfle paxt beim meU ften )u üoIgin\ @ie ftnb nic^t genannt neben ben 15 Serien tom engen 9Jat^, meiere ba^QSibbud^ )oon 1321 beftegelten, aber mit ben 15 be$ i)or^ergebenben dta{\)9, Ou. I @. 1 ; unb fmb auö) nid^t genannt neben allen S^ät^en, xotiifi bad @ibbuc^ öon 1372 befiegclten, ebenb. @. 42. 1 . 3. ö. bei ber ©übne ber an Äolne bie jer jit fint, öur fidf tnbe t>ur bte pat gemeinecligtn t>an ^ohte fiperin )u ben b^ildin bat bit ge» ^nlben werbe'— unb am ©^(uß: '3nbc wir riestere , jcbeffen , rait inte gemeine bürgere »an Äolnc — \)ain oi(^ ^u einre meirre fleitgett unfe burgermeificre boin fid^gercn inbe froerin u^ ben ^ei(gcn, bat wir fi Pebe — Ifaiun jolen'. 2. ^g(. oben @. lvi unb ©d^öffen« wciötbum toon 1375, ?ac. III @. 668: •oud^ mögen bic burgermeiftcre gebicben inb rid^ten tnb rangen tan ft^oult onber ben burgeicn inb öan boeffen inb brud^en t>an tocilem !oufe a^ bat t>an alberd \)ix>» comen id'. Unter er{leben, bie au8 bcm SDIartttocrfe^r (hervorgingen unb al« bloße ^oligeifocbc belj^anbelt würben, ba fonfi @c^ulbfact>en t>or bie orbentlic^en ©erici^tc gehörten. 3. @. bie bem 5lmt ber Äannengie- 6er öon ber ^id)cvi^td)t öerliebcnen ^ta» tuten oon 1330, Ou.I @. 389: 'get>ei(e oi($ enic^ ^unt je rid^ten unber in, M ft neit mec^tig in wcren je ricbten, ba folen bei burgermeiftcre uöer ritzten inbe ban af ire buje nemen, alfo atfc bei buffe ge» fat i«^ 9iat]S>8beWu6 über ben ©trcit bei bem Sottenamt 1352 : 'inb bic our- gen. buffen fuelcn bie burgermeificre un-- fer flat, bic ju bcr jit fin, u«ri(!^tcn' 2c. 4. @o bei bcr 2)omtt>agc, Ou. I @. 141 : *t>ort fo foIcn bic burgcrmeifleie jer jit febe bie wage boin, ib cn bencnte in bau lif« noit'. 5. ^a6f (gibb. toon 1372 «rt. 35 be» jogcn bie Ferren tjom engen dtat^, bie ^ürgermeiftcr unb bic 9lentnieiflcr eine 3abrc8rentc ju 16 @., bic toom weiten 9lat^ eine folc^e ju 8 ®.; wenn ein S3ür* germeiflcr jugleic^ SÄitglieb be« 9iat(;8 ifl. fo fofl er bo(]^ nur eine einfache '^-l^rO' toenbe' er(^alten. 6. Ciu. 1 @. 139—142. 3n>ette SlBt^eUung. CXLlll ßor|)oration, t^eite »ergeben ttjaten, t^eite aud^ ntd^t , inbem lebet öon t^nen me^r ober toeniget eriebigte ^früuben in ^änben behielt, ttjeld^e ctft bei feinem Zcht an bie ßor^joration jurücffielen , toobei icbod^ bet SBittwe be^fetben geftattet toat, nod^ jtoei baöon für \idf ju bel^atten^ ^urj bie 2lemter ber JRid^ergec^e l^atten mefentlid^ ben Sl^arafter bon arö|eren unb fleineren ^friinben angenommen, tpetd^e t^U^ in ben it^ ftimmten ^Dienften ber ©ürgetmeifter, t^eil6 in birecten 9Ju|ungen bon ber 2)omma8e unb in anberen ®etbemo(umenten beftanben^. ■ 3ia€^^ alter ©etoo^nl^eit ftanb e« ben »erbienten SSmtteuten ber 9iid^er= je(j^e jn, neue Bürger unb ©enoffen ber SSSeinbrüberfd^aft auf junel^men 3, neu errid^teten gewerbtid^en Stemtern, b. i. ^anbtoerferinnungen ba« Siedet ter ©rüberfd^aft unb bie Statuten ju oerlei^en unb aud^ Oberraeifter übev fie ju fe|en ^, ferner ©afeungen jn mad^^en für ben ü)2arftberfe^r unb überhaupt jum gemeinen Seften ber ©tabt ^. 5Ramenttic^ ba^ {entere 9?ed^t fonnte öon ber Sorporation leidet ju i^rem äJortl^eil ausgebeutet tDerbeu, unb baS '9ieue Sdnöf erjä^tt, toie ©emeinbe unb ©ürger fid^ befc^tt>ert fanben burc^ bie Sia^^en, ttjetd^e Sürgermeifter unb JRtd^er* jec^e auf ©rob unb anbere 2)tnge legten. !Der 9iot^ trat be^^atb in 3Ser* ^anblung mit ber (enteren über bie 9lbtöfung i^rer ^Renten unb 9ted(^te, unb baS Srgebnife mar, ba^ bie Slbfinbung auf 100 üKarf Seibjud^t für jeben ber berbienten 3lmtleute feftgefefet tourbc, ti)iett>o^( fid^ nad^^er ^crauSfteüte, baß bie jä^rtic^e 9tente nid^t me^r als ungefähr 30 9Jiarf toert^ tt)ar ^. 3n bem SBeberaufftanb oon 1370 tDurben ben Ferren oon ber ^nu atid^erjed^e i^re "IRzä^tt genommen ^ S3ei ber SBieber^erfteÜung be« gj?<[,^„. (Scfd^tcc^terregiments aber im folgenben 3a^r gelangten aud^ bie ©ür- ^'**' germeifter, bie oerbienten unb unoertienten ämtleute, toieber ju i^rer 1. %. a. O. '33ort folcn bie burger* metflere ^e))en unfen ^eren ben üerbieti« bcnjo tt>at unöerbienber am^)tfi in irre \)ant \}a)otnt, kct{i6)tm jc. 35ort were facj^c bat einic^ am^tman terbient aflit>i(j^ iDiirbe, bie ampte bie ^e in flnre (^ant Ijctte, bat fm iüif ' 2c. 2. @. bie SScr/iei(^nif[e ber öerbicnten Ferren t)on ber ^^ici^er^ec^e , meiere bie D^u^ung t>on ber !S)omn>age Ratten unb jä^rlic^ am @t. Oo^annidtag 2 f^tueie ©ulben erljieltcn, unb anbercr, iu gerin* gerer 3*^^^» welche gu bemfelben ^^ermin 20 aWarf toon ber (Semeinbe ev^ielten, Du. I e. 145. 3. @. LXXV. 4. @. bie SSerlei^fUttg ber S3rilbcr* fd^aft unb Statuten an bie Äannengicger 3. 1330, Ou. I @. 386 f. 2)a6 biefe« ^td^i ber 9{i(^erje(^e [id) nic^t auf aQe S3rübei1c^aften eber 3lemter crftred te, [on* bern bei einem S^eil, bermutl^üc!^ benen au« alter 3eit, bem grjbifc^of gufomme, behauptete «enigften« örjb. griebrlc^^ III im 3>. VSlö, f. oben @. lxxviii. 5. ig. ba8 @diiöffcnn)ei5tbum bon 1375 a.a.O. '^. 668; »gl. ob. @. cxx. 6. SBb. I @. 286. 7. SBct)er(lai(^t ^. 237 : *3)arjo toxi tt)ir, bat man breche bat ampt t^an ber rid^erjecbge'. (gibbuc^ öon 1372 2(vt. 32: '3tem roant unfe b^ivren t>an ber rid^er* jeci^eit ire ampt benomen n?a3 unb fi be« oetoer[at toaren^ jc. CXLiv fiÜQtmmt (Slnlettung. '^enlid^fcit unb ^Renten', mit ber Slu^jcid^nung *®otb unb ©unf ($ctj* tpcrf ) ju tragen : nur foüten fic, ba jc|t fämmtßd^cn §anbtoetferämtem ba6 9ieci(^t bct ©tübcrf d^af t cntjogen toar , fein f otd^c« JRcd^t mel^r ber* feilten unb gemeine ©aftungen nur mit bem diati) ijereinbaren K 3m Sin* flang hiermit finben toir, baß in ber näd^ftfotgenben ^tit bte SJerorbnun* gen über Siajcen bei bem feilen SSerfauf, über ben SSSeinjapf unb berglei^ c^en gemeinfd^aftlici^ bon ber 9iici^erjed^e unb ben 5Rät^en ertaffeu finb 2. Ueberl^au<)t tourbe in ber legten 3^it be^ ®efd^Ied^terregiment^, tDelc^e^ [xäf in bem fouberänen 9iatl^ }ufammenfa§te , g(eid(|tt)ie ba^ JRed^t ber ©ci^öffen, f 0 aud^ ba^ ber 9tid^er jed^^c , ber beiben für fid^ be* fte^enben ®efd^Ied(|tercorporationen, immer me^r befd^nitten. ^adf @ib* budf^ bon 1382 foll bic JRidj^erjed^e aud^ ferner feine JBürgerfd^aft noc^ 3Beinbrüberfd^aft mel^r terlei^en ^. SKit bem 9?ed(^t bie §anbtDerferämter ju beftätigen, l^attc pe lu^kiöf bie 2luffid^t über fie unb i^ren Oetoer«» bebetrieb ijerforcn. !Der atatl^ felbft befteflte au« feiner SÄitte bie Dber^ meifter über bie Slemter, um fie ju regieren unb bic S9u§en bon i^nen ju erl^eben^. 3n ben Statuten bc6 gärberamt«, n^eld^e ber SRatl^ 1392 er* ließ, ift beftimmt; baß bon ben SSußen bie §ä(fte an bie {Rentfammer, ein aSiertet an bie jtDei ÜÄeiftcr (Obermeifter) , »etd^e ber JRat^ ju bem 2lmte gefd^idCt l^at, unb ein 9Siertet an bie jtoei 3»eifter, toetd^e au« bem 2lmte felbft getpäl^tt finb, faüen f oücn ^ : bon ber atid^erjed^c ift toeber l^ier nod^ in anberen äwnftftatuten biefer 3^it ^^^^ bie JRebe ®. 3ule^t tourben andf bie beiben Sürgermeifter nid^t mel^r burd^ bie atid^ierjed^e, fonbern gteid^wie anbere JRat^ö» unb ©tabtbeamte, iä^rlic^ burd^ ben engen unb n^eiten SRatl^ getoä^It^ ®te toaren nid^t mel^r, toie früher, SSorftel^er unb Organe ber 9?id^erjec^e, fonbern unmittetbor be« atat^«. *aBir SSfirgermeifter unb 5Rat^' ift nun ber am ^äufigften ge* brandete Slu^brudt für bie ©tabtobrigfeit, tocnn aud^ baneben bie ältere gormet, 'SRid^ter, ©d^öffen unb 9tat^* noc^ bi^njeilen beibel^atten tont, toiewo^l fie bem n)irtlid(^en SSer^ältniß n\6)t me^r entfprad^ s. 1. @ibbuc^ öon 1372 «rt. 32 — 34, Ou. I @. 330: bie ©ußcn foHen W^ On. I @. 4S. bem Obermclfler, bem ©iöffcn (Sonpan* 2. Unter 9{att^d))erorbnungen no. 34 tin t)oti Sidfir^en , ber anbere %\)tii ben über ben Serfauf t>on cfcnttid^cn unöeränbcrt eturj fort btö.1396. @ie l^atte t^tc Stfd^ütterung butd^ bcn äBebetaufftanb, ]%itil iffxt eigene ßntimetung burdf^ innere ^artetung glüdlid^ überftanben/"^^*^* unb fid^ infolge babon immer mel^r auf einen engeren ^ei^ oon ariftohra» tifd^en gamilien obgefd^toffen. iDiefe fagen im ©d^Sffencoßegium unb im engen SRat^ ber 15, toie jum Sl^eit aud^ im toeiten ber 31 ; il^nen gel^örten bie 9tat]^«ämter nnb l^ö^eren ©tattömter. 2Bir begegnen il^ren 5Wamen in ben 3Serjeic^niffen ber Slmtteute (officiati) ber Sird^f^)ie{e , bie fid^ gfeid^faü^ tnxdf S33a^( ber berbieuten Slmrteute au« ber ^a^ ber un* Derbienten fetbft ergänzten K 35ie große Sor^)oration ber JRid^erjed^e toar gute^t nid^t« me^r ai^ eine ^frünbenanftatt ber ©ered^tigten im toei^ tcren Sreife ber ®efdf^Ied(^ter o^ne ^)o{itifd^e Sebeutung. C>äufig fanb bei ber berl^ättnifmäßig geringen ^a^ ber toirflid^en SWad^tl^aber im engen 9?at^ ßumutation ber 3lemter ftatt. 3)iand^e bon il^nen loaren aud^ burd^ bie 9iittern)ürbe au^gejeid^net, unb biefe patricifd^en SRitter finben fid^ nidfi b(o§ unter ben ©df^öffen, ®ürgermeiftern unb SRatl^^l^erren, f onbem aud^ unter ben Äaufteuten , namenttid^ ben SEud^^erren, n>etd^e bie '§er^ rcn ber ©ewanbfdf^neiber unter ben ©abbemen* l^ei^en, eine Bereinigung t)crfd^iebener 8el^en6berufe, bie fonft gef onberten ®tänben angel^örten 2. I)urd^ ben äufftanb ber ©emeinfce am 18. 3uni 1396 tourbe enb* lid^ bie feit ^al^rl^unberten beftanbene ©efdf^tec^terl^errfd^aft ol^ne aflen SBibcrftanb geftürjt : e« beburfte baju nidfH toeiter, a(« ba^ bie ©ürger fic^ in ben ©affetn bereinigten unb mit ber 3Bud^t i^rer ÜÄaffe gegen bie geringe Slnja^t ber getoaffneten ©efd^tec^ter auftraten , um fte jum S33ei=* d^n ju bringen. 'Die bi^^erige ©efd^ted^terberfaffung tourbe über ben Raufen getoorfen unb an il^rer ©tefle bie 3«»ftberfaffung ber ©emeinbe burd^ ben 9Serbunbbrief bom 14. ©e^)t. aufgerid^tet. 2Bir muffen l^ier ben S5(i(f jurüdttoerfen auf bie SnttoidEelung unb ©eftaltung be« 3""ft^^f^^^ i" ^^t^ ^^ ^4- 3a]^r^unbert, nad^bem frü* l^er gejeigt toorben, toie ba^felbe fid^ in f. g. Slemtern unb Srüberfd^^aften au^gebttbet ^atte. anbcre bürgere ber ftat' übergangen, wo oj^ne ä^ti\ti bo(]^ ni6)t ba8 <^c^öffcn« coUegium, fonbem ber dtatff ber @tabt ju toerjlel^en ijl, j. ©. in Urff. bom 3. 1368 du. Vno 353. 354. 1. @. bie S3erjci(i^niffe ber^lmtleute üPtt @t. S3rtgiben, @t. ÜJiartin, @t. (£o» btmba in du. i @. 245. 258. 270 unb bie ©tatuten ebenb. 2. @. bie 35erjel(]^niffe au8 bem 14. 3abr^. in Ou. 1 @. 338 f., toorunter ^a^tretc^e )}atricif(^e 9{ameu unb anö) einjelne 9?itter aufgefiH^rt fmb, wie g. ©. *(;er ©eiman öan 3Wummer«locb rittcr, t>er äJiat^i« toanme cite Äbtl^eilung. CXLVll ration gegen iebermann, fo tote bie ^ülfe ber öffentüd^en SSel^örbe bei Slu^ffil^rung i^rer ®a|imgen, ®eftrafung ber Uebetttetcr ober Ungcl^or«» famen, jugefid^^ert. ®o iftbei ber Seftätigung be« Statt« ber ©ürtelmad^er burd^ bie berbienten ämtleute ber SRtd^erjec^e im 3. 1327 gefagt, ba^ 'fie eine Srüberfd^oft utiter fid^ gemacht unb eine Seite l^ergebrad^t unb gel^atten l^aben . bantit i^r SBerf rein unb unbermengt bleibe unb ber Säufer, ber e« bejal^tt, nid^t betrogen werbe' unb baß i^nen fo(d^ ©rü» berfd^aft berüe^en »erbe, bantit fie bauer^aft unb unbergänglid^ fei K 3eber, ber in (5&ln ba« ©ewerbe ausüben ober bie gefertigte Sltbeit ber* laufen tt)iü, foü unter 3^^tung be« @intritt6getbe« bie ©rüberfd^aft ge* noinnen unb bie ©a^ungen, bie fie um be« gemeinen SSeften ujiüen gemad^t f^at, gu l^atteit geloben 2. 'Bie ÜReifter b. if. SBorftel^er, toetc^e bie ©rü*= berfd^aft fetbft unter fid^ getoä^tt ^at, foflen benen, bie bon außen in bie ©tabt l^ereinfommen unb ba« ©etoerbe ausüben tooflen , ben Eintritt in bie SSrüberfd^aft gebieten ; bie ffiiberftrebenben aber foflen fie ben S5ür* germeiftern, b. 1^. SSorftel^ern ber Siid^er jed^e , anjeigen, bamit biefe fie jum ©e^orfam gegen bie Srüberfd^aft jmingen. 35ie ®u6en unb ©traf» gelber finb nac^ beftimmtem 3}erl^ättniß jwifd^en ben Sütgermeiftern unb ber Srüberfd^aft ju tl^eilen. Sle^nüd(^en 3n]^a(t« ift ber ©rief, toetd^en bie Sannengießer im 3. 1330 bon ben berbienten 3lmtleuten ber JRid^erjed^e bei 35ertei^ung ber ©rüberfc^aft erhielten 3. äudf^ biefe Srüberfd^aft »urbe burd^ folc^e 9fied^t«bertei^ung nid^t erft neu errid^tet ; e« ift bielmel^t auf einen alten unb fogar beratteten ©rief Sejug genommen, morin bie angegebenen artifet bereit« ftanben K Slnerfannt toirb i^r SRed^t, bie »rüberfd^aft ya feigen, b 1^. ©rüber auf june^men, nur baß a(ö Sebingung ^injugefügt ift, baß fotd^e ba« ©etoerbe berfte^en ('l^ee in lunbe ix werf) ; fie ift ferner befugt, um SRein^eit i^re« 3lmt« toiflen, mit Stimmenmehrheit ©a^ungen ju befd^üeßen ^, fo wie iä^rlid^ jwei üKeifter unter fid^ ju wägten, toeld^^e aße« rid^ten foflen, wa« um »ieinl^eit be« Slmt« wiflen ju richten ift. I^ie ©rüberf^aft befaß ^iernad^ fd(|on für ft^ bie 2lutonomie; wa« t^r fehlte, war aflein bie jwingenbe ©ewalt gegen bie Ungel^orfamen , weld^e fid(^ ii^ren ©a^ungen nic^t unterwerfen woflten ober ben Eintritt in bie ©rü«* 1. Ou. IV no. 136: 'inbc lenen in 4. @. 388: Mnbc toant attc bcfe bcfc brobcr{(]^af inb roitten, bat bie jlcebc pnni in innc albcn brcöc gcft^rctocn jlcint p inbc umtxQtnQÜö) bliöc'. inbc oid? roant be breif tocralt toeir* jc. 2. *2)e [al gelotin tre (cfeunge, bie fl 5. @. 387 : *etoev fo <>abbe tt)iv in gefat f^aint inbc fe^jint unber in umbc mad)t (jegctocn. fo toat fi unber in fetten gemeine bejlc alre foiflnirc — flebe je of madjbcn umbc reingt>cibc »itte ir« galten*. am^lj mit bcmc mciften ^)arte, bat fulbc 3. Du. I @. 386. mac^^t ^ain'. CXLVIII ^(Igemetne (Stntettung. ber. bcrfd^aft tjcrmcigcrtcn. ^icrju gemährte bic obrigfcitttd^c Scl^ötbc jtoic^ fad^c §ülfc, burd^ einen Dbemteifter, ben bie ämtleute ber JRic^erjcci^ avL^ i^rer Wittt über bie ©rüberfc^aft befteüten \ unb burc^ bie SBür^ gernteifter, toelc^e in angezeigten gäüen über bie grebter unb Unge^otfa* men rid^teten unb bie SSugen Don i^nen erhoben 2. !Die Drbnung i^rer inneren Angelegenheiten, fotDol^t \va^ ben ®e* toerbebetrieb bei Slnfertigung , Prüfung unb SSerfauf berSBaaren, ate and) toa« bie Drganifation ber Slrbeit toie ber Sor^joration betrifft, toax toefentlid^ ben äemtern ober SSrüberfc^aften felbft übertaffen. 2lm meiften fc^eint in biefer öejiel^ung bie SSrüberfc^aft ber ©emanbfd^neiber beijor«' jugt getoefen ju fein, »etc^e anä) in anberen nieberbeutfd^en ©tobten eine ^ö^ere ©teßung, ate bie übrigen äemter, einnal^m ^. ^an\>'> S^ ift bereite ertoä^nt n)orben, ba§ bie ©rüberfd^aft *nnter ben f*n/i* ©abbemen' mel^rere 5lbt^ei(ungen umfaßte, 5i:ud^^nb(er, Seintoanbl^änb* ter, SBirt^e unb Unterberfäufer, ©d^neiber unb Slud^fd^eerer ^. 3m Unterfd^ieb Don ben 35ßoüenn)ebern auf beut ^ried^marf t unb ju Driburg, bereu ®ett)erbe in ber lud^fabrication beftanb , Rubelten bie unter ben (Sabbemen mit fertigen 5i:ü^ern, bie fie im ganjen ©tüdf ober im Slu^- f d^nitt berfauften , unb e^ gel^Brten ju i^rer Sor^)oration aud^ biejenigen (äetoerbe, toetd^e ben Sudlern bie lefete 3l<)|)retur gaben ober fie für ben ®ebraud^ ber arbeiteten. Slu« bem *öuc^ ber SSruberfc^aft unter ben ®abbemcn\ ttjelc^e^ 5Ramen«berxeid^niffe ber SSrüber unb Statuten a\x^ bem 14, Saf)xf)nn^ bert (feit 1343 unb 1344) enthält ^ ift erfic^tlic^, bafe jioar iebe^ ber ba^ JU gehörigen ©etoerbe für fid^ eine örfiberfd^aft Ibilbetc, aber bie §enen ®ett)anbfd(^neiber unter ben ®abbemen aüein bie ^tcfftt ber ©cfammt* corjjoration ausübten. !J)iefe n)erben felbft toieber, toietoirbie« in gteic^r S3Scife bei ben Sor^)orationen ber atid^^erjed^e unb ber ^xä)\pkU gefe^en ^aben, afö berbiente unb unberbiente SSrüber unterfd^ieben , b. f^. ate fo(c^e, U)etd^e at^äßeifter ober SSorfte^er ber örüberfd^aft, toenn bie9?ei]^c an fie fam, bie Dorgefd^riebenen 33ienfte mit Sffen, SBein, Andren, 2Bad^^, 1 . 'Kfo bod^ bat tüir einen toan un* fen anH>t(uben in gufciden folben ben mcipcrcn ju eime otjcrmciper umbc bat bc genc, bc irre bruberfd()a^^> öeraöelidf) inbetDeberfliretoid^ tDeven, bebivungen n^ur* ben genotd^ je boine' k. 2. *®etoeile oic^ enid^ ^unt je x\(i)ttn miber in, bed ft nett mec^tid^ in tt)eren He richten, ba folen bei burgermeifterc utoer n(i)Un inbe ban a{ ire bufe nemen, alfo al|e bei buffe gefat i«'. 3. @o in S3remen, »0 c« toon i^ncn in einer Ulf. toon 1263 ^cißt: Et qmia pannicide in hac civitate et in aliis ci- vitatibus sunt de melioribua^ propter hoc debent esse urbani et merclmonia non exercere nisi honesta, bei ©ö^mcrt, ®ef(^id^te ber bremifti^en ©d^uperjunft @. 7 ; ögr. für Jübecf SBe^rmann, 5)ie älteren ?übc(fifd()en äunftrollcn @. 27. 4. @. oben (S. Lxxix. 5. Du. I @. 338—367. 3n>eite ^Btltfetlung. CXLIX ®clb leifteten unb anbcrcrfeit^ jum Sm^jfang berfetben mit Dotlem Sln^ ti)t\i berechtigt toaxm, unb a(^ fotc^c, meiere nur ttc Slntoartfc^aft auf tic Stellen ber t>erbienten ©ruber l^atten unb einen geringeren änt^etl i)on ben !Dienften ber SÄeifter eni))fingen. ®ie 3^^! ber berbienten ©ruber ift in ben Statuten bon 1 344 auf 40, fpäter auf 36 feftgefefet, unb in einem Statut bon 1388 ift nur no^ bon 23 Örübern bie SRebe». mm tt>enn bie ©teile eine^ berbienten ©rubere burd^ Zot> erlebigt mar, f onntc ein unberbienter fte gewinnen, mu^te aber bafur ein beträd^tlid^e^ Äauf* gelb an bie SBrüberfd^aft bejahten, unb toenn mehrere fid^ um bie Stelle bewarben, entfd^ieb ba« 8oo^, toobei aud^ aU 5Regel angenommen mirb, ba§ bie unberbienten ©ruber, loeld^e fid^ in bie »erbiente ©rüberfd^aft einfauften ober einge!auft tourben, Sö^ne ober leibliche ©rüber bon ber* bienten toaxzn 2. ©emnac^ beftanb aud^ innerl^alb biefer geU)erblid^en @or^>oration , tt)ie bei ben |)olitifd^en Sorporationen ber ©d(^öffen , be^ SRat^^, ber 5Rid^erjed^e, eine auf toenige SKitglieber befd^ränfte unb toefent* lid^ erblid^e 3lriftoh:atie, S)ie Statuten ber ©rüberfdf^aft bom 3, 1344 ftnb bon 46 '©rübern ber ©rüberfd^aft ber Ferren unb ®ett)anbfd^neiber unter ben ©abbemen ju Solu, bie i^re ©rüberfc^aft berbient ^ben' nad^ einträd^tiger ©era* t^ung befd^Ioffen unb berfünbigt toorben. 33on einer ©eftätigung burd^ bie 5Rid^erjec^e ober ben 9iat^ ber ©tabt ift nid^t bie 9?ebe, fonbern allein üon einer ©erat^ung mit 'toeifen, el^rfamen Pfaffen, bie fid^ auf ba^ Siedet tDol^l berfte^en', nad^ beren Slu^fpruc^ bie in bem ©ud^ entl^attenen Slrtifel in ©etrcff ber 9Ba^l unb ber ©ienfte ber äWeifter ber ©rüberfc^aft, mit (Sott unb bem 9?ed^te tooi^l beftei^en fonnten. ©in Slrtifet ber Statuten felbft befagt, baß bie oerbienten ©ruber t>ollfommcn 3Rad^t l^aben, mit jtoei ^Drittel SKe^rl^eit i^rer Stimmen baö ©ud^ ber Sa^ungen ju mel^^ ren ober ju berminbern ^. 3n ben Rauben ber berbienten ©rüber allein lag fomit tok bie (Se* fefegebung, fo bie 3Serti)altung unb baö ©erid^t ber ßor^^oration. 2lu« i^rer SWitte toerben, nac^ ben Statuten, bie bier SKeifter ber ©rüterfd^aft jä^rlic^ burd^ ba^ 800^ beftimmt, unb toirb ein diatf) bon 7 aWitgliebern gett)ä^lt, toeld^er alle 14 5i:age auf bem^aufe ber ©rüberfd^aft unter bem 1. 51. a. O. @. 345. 362. 2. (56enb. @. 361. 363: '(0 toannc bat cini(i^ loan unfcn brobcren aflwid^ ttjirt inb man bie BrobcrWaf toerfoufen fal, fo miiäf Brobcr in unfer brobcrfiaf ban fimc fonc of fime brober ban unfc brobcrfd^af gelben tt>i(t bc fat bc brober« f^af gelben ii>ur 36 gulben'. 'an einer früheren @tct(e (@. 350) ip bepimmt, baß bie 5(ufna^mc oon folcä^en, bcrcn SJäter ober ©ruber nic^t ber ©rübcrfci^aft ange](;örten , nur mit 2/3 SKajoritSt ber toerbientcn S3rübcr unb anberen crfc^ioer* ten S3ebingungcn ftattftnben bürfe. 3, 21. a. O. @. 358. CL ungemeine (Stnlettung. 95orft| eine« SKeiftct« jufaininentritt, tcn SSrübern 6ci ©träfe Dor il^m ju erfd^einen gebietet unb ben ©darein, an njeld^en aüe ®u^en jum Siufecn ber Derbienten SSrüber fallen, bema^rt*. Die ÜKeifter unb einige JRatl^^ mannet »erteilen bie SBrütcrfd^aft für bie uutetgeorbneten äemter ber geincmanbl^änbter u. f. tt). 2. 3eber aufgenommene ©ruber ^at ber Sbxn^ berfc^aft ben ®b ber Streue ju fd^tDören unb ift t)er^>flici^tet, Oe^cimni^, »enn e« geboten toirb , ju Ratten unb ben ®efd^täffen ber 3D?el^r^eit ju folgen. ÜDie Statuten entl^alten Seftimmungen über ben 3Serfauf ber Xndizx unter ben ®abbemen , meld^er bort nur ben »erbienten unb unöerbienten Srübern ber Oemanbfc^neiter juftanb, unb bei ben äBirt^en, bei toelc^en audf^ bie ®äfte i^rc Sucher jum SSertauf bringen fonnten ^. 5)ie Sänge ber Znö^tt ift je nad^ ben iperf unf ti^orten , Don ®ent, Don SKedf^eln, »on aWünfter u. f. m. tcrfd^ieben feftgefefet; e« finbet auf bem ^an^ ber ®eioanbfd^netber (*unfer leeren ^u«') eine Sudf^fd^au ftatt burd^ ficben DerDiente ©ruber, bei benen aber auc^ jmei unterbiente je einen Serbien* ten erfefeen fönnen. 2)ie SKeifter unb SRatl^teute ber Srfiberfd^aft richten mit ®etbftrafen ober Slu^fd^tie^ung au« ber SSrüberfd^aft bei jcber Ucber* tretung ber Orbnungeu audf^ in ben untergeorbneten äemtern, tt>cld^e lefttere für fid^ barüber nid^t rieften bürfen *. 3^r ®erid^t erftrcdft fid^ über 3^ift unb B^^i^^fl' S'twftauf unb 3Sertt)unbung unter ben ©enoffcn nuD beren ängel^örigen, toobei jiebod^ ben öffenttid^en ®cric^ten i^r 9?edf^t audbrudfüd^ Dorbe^atten ift*. 5Rac^ bicfen Statuten fd^eiut bem ämt ber 5Ridf^crjec^e feincriei Stecht me^r bei biefer SSrüberfd^aft jugeftanbcn ju ^aben. !Dod^ l^atte te^tere glcic^faü« i^ren ©eftatigung^brief Don ber Süd^erjed^e erl^alten, toorau« fie ba« Stecht t^rer Slutonomie ableitete, unb loonad^ bie ©ürger* meifter fie gegen andere unbefugte ®ett)ant)fd^neiber burc^ beren ©eftra* fung ju fd^üfeen Derpflid^let toaren ^. ÜDer in ben Statuten gcbraud^te 2lu«brudE: *©rübcrfd^oft ber §er* 1 . '^ai aüe bat gett unb aüe be buf> fen — jcmalc gojattcn foUn in unfc fd)rin In urBcr ber öcrbcinbcr brubcr'. 2. @. 351: 'SSort megcn bc mciflerc, of ein Dan in, mit gmen lottmannen, be 3er git ftnt beu lin;aitniengerin, ben mir* ten, ben fc^roberln unb ben fd^orrcn tec» neu be bruberfd^af unter ben gebemen in befer tt>i«'. 3. @. 356. 4. @. 352. 364 : ' 2)it i«, tt>ci man be gerid^te unber bei gebemen balben faC. 5. @. 360 : 'be<^cltniffc aUin geridj» tin ir« re(^t«*. 6. @. ben 9{atl^dbe[(!(;lu6 Don 1360 a. a. D. @. 360 : 'a9 man^c boiffe fa( bergt^ein gelben in be^ ^ud tot bat t)un« ben unrt, bie gcf(^ret>en fleit in bcme brietoe, ben bie gen^antfnebere unber bet\ gebemen ^aint Dan unfen (meinen )&tx\|^ me ampU ber ritf^ergec^t'. 3tocite 3(6t]^ci(ung. OLI tcn bet ®ett)anbfd^nciber' ober 'ber §crren imb bcr ®ctt)anbf(^neibet unter ben ©abbemen' beutet an, ba§ bie 2iud^^änb(er unter ben ®abbe* men überi^au^>t bcm ^errenftanbc juge^äi^lt n)urben; toie fic^ benn in ben Serjeid^niffen berfetten au^ t)em 13. unb nod^ ntel^r an^ bem 14. Sal^rl^unbert bte 5Ramen ber angcfel^enften ^jatricifd^en ®efd^ted^ter, bar* unter auc^ JRitter unb ©c^öffen, finben ^ 3m aügenteinen befa^cn aüc gewerblichen 2lentter burd^ bie 3Ser* lei^ung be^ SSrüberfd^aft^ * ober 6or)>oration«rec^t^ bie Sefugnig für [\6^ felbft ©afeungen über ben ©etoerbebetrieb unb über t^re inneren 93er]^ättniffe ju mad^en, Ucbertretungen gegen biefelben burd^ ©etbbufeen unb Slu^fd^Iiegung an^ ber SSrüber fd^aft ju [trafen. 2lte ©eifj)ie(e fol» d^er aüein burd^ SÄeifter unb ©rüber be^ 2lmt« 'um be« gemeinen SSeften toiüen' »vereinbarten Orbnungen fül^ren ti)ir an bie, n)e(d^e oon bem 2Bot* (enamt unb ben ÜDedE(afenmad^ern au« bem 14 Sa^rl^. überliefert finb^. Sie gemerblid^en äemter i^atten außer il^rem (5or|)oration«red^t nod^ fein ijffentlid^e« Siedet, feinen äntl^eit an ber ©tabtregierung unb ben ^ö^eren ©tabtämtern. S« ift nun begreif (id(^, baß bie ®emeinbe oon Sötn im 14. Sal^r^unbert, nad^ bem SSorgang anberer ©tobte, tt)ic na^ mentüd^ ber rl^einifd^en, ©traßburg, S3afet, ©jjeier unb SBorm«, glcid^* faß« ju einer il^rer SSebeutung, nad(? SSefi^, Srtoerb^tl^ätigfeit unb 8ln^ ga^l, gebül^renben )>otitifd^en ©tcüung aufftrebte. ÜDer erfte ©d^ritt ju btefem 3^^^ ^^^^ ^<^6 ^^f einbringen be« SBoüenamt«, berer ooni Sifen* marft unb ber SSuntmörter (Äürfd^ner) bie 3"i'^^w"9 bon brei aWännern aM ber ©emeinbe jur ©tabtfa[fenoertt)attung, bei ber, tt)ie man glaubte, e« nidbt mit redf^ten Singen juging, bei bem Statine burd^gefefet »urbe^; ber näc^ft folgenbe, loeld^er burd^ ben SBeberaufftanb im 3. 1 370 gefd^a^, xoax , baß neben bem engen ^atricifd^en 9iat^ ber toette ^att) au« ^ar\t>^ Werfern befteüt würbe. 511« mit ben SBebern ober bem SBoüenamt t>tx^ bunben unb in bem neuen bemofratifd(^en 9?at^ »vertreten finb genannt bie^eljer (^ürfd(^ner) , ©d^miebe, ©ürtelmad^er, ©arwörter (^arnifd^i* tnad^er) , ^ämer, Äannengießer, 5Riemenfd^neiber , Sol^gerber, ®olb* ^d^miebe*. 'Dod^ fd^on im fotgenben Sal^r würben bie übermüt^igen SBeber burd^ bie ^atricier unb bie mit i^nen berbunbenen SSrüberfd^af* ten mit ben 35ßaffen überwältigt. 2luf ©eiten ber ^atricier [tauben bie Sobercr b. ^. bie ®ewanb[d^neiber ober bie in ber SSrüberfd^^aft unter teti®abbemen bereinigten Slemter, bie bom Sifenmarft, bie Dom §im* mixeiO), bie taufleute i)om 2lltmarft, bie gifd^^änbler , bie ©rüberfc^aft ^. %l. oben @ cxLv. 3, ^km^ ^n(i) ©b. I @. 273. 2. du. I ®. 370. 397. 4. 2BctocrfIaid;t ». 251—283. ChU ^ügetnetne (Stnlcitung. ®t. ©tigibcn^ S^ tt>arcn Vwt>tfäci^Itci^ Sauf (cute unb ©emerbttctbcnbc bcr ^ö^crcn ©ürgerHaffc iinb jum I^cil feI6[t fetten tpte bie ®ctoanb^ fd^ncibcv. 33abci finbcn \x6) brei Don bcnjcnigcn ©enoffcnfci^aftcn auf* geführt, tx>d6)t uic^t Slemter, fouberu ®efeüfd^aften ober Oaffcln ^ei^eu unb in fj)ätcrcr ^txt unter bem gemeinfe^aftUd^en 5Ramen bcr 9?ittcrgünfte begriffen würben ; nämtic^ bie fünf : Sifenmarft, ^immctreicl^^, ffiinbed, ©dj^toarjl^au^, Slren (äbter) 2. ©affetn. @^ fauu feiu ^xoti^d barüber befte^n, ba§ bie 9tamen biefer ®e* feöfd^aften bou i^ren 33erfammtung^^aufern l^errül^rten, toie aut^ ba^ 35ßort ®affel, b. t. ®abet, tt>dä)t» gleic^befceutenb mit ®efellfcl^aft ge* brandet toirb, fid^ urfprünglid^ tool^I oon einem jener Käufer herleitet 3. ^litfyt leicht ift aber über ba« eigentliche 9Befen ber fünf fog, 9titterjünfte in« ftare ju fommen. Dieje Benennung fetbft bietet taum einen Slnl&attö* jjunft, ba fie im 14. unb 15. 3a^r^unbert nod^ gar nid(^t einmal üblid^ mar, unb in ber fpäteren ^tit, 100 fie übtid^ toar, e« feine |)atricifd^en ©efd^Iec^ter in 6öln me^r gab^. 2ltö 3cci^ftuben, too bie gactionen ber ®efd6Iecij^ter in ber testen ^tit i^rer ^errfd^aft *fidf^ ijergabberten^ finb nic^t jene ®affel^äufer, fonbern bie ®ebur^äufer ju ®t. Sorengcn unb ju Driburg in gtei^jeitigen öeric^ten genannt ^. !Der 9f?ame SBinbed, meldten ein au^toärtiged ü)^naftengefd^(ec^t toie auc^ ein cölnifc^ed ®e« fc^ted^t ffil^rte % bemei^t nic^t« für bie patricifd^^e gigenfc^^aft ber ®affe(, tt>eld^er bie Saufleute bom Slttenmarft angehörten: fie l^ei^t J?on ber Sßinbed nad^ bem ^aufe be« frü^ au«geftorbenen ®efd^(ed^t«'. SBie* too^l nad^ ber Srjä^lung ber 'SeDerftaid^t' bie Saufleute Dom Sitten* marft (SinbedE), bie Dom ^immetreid^ unb Dom (äijenmarft nebft anbcren auf ©eiten ber ®efc^te^ter ftanben, fo würben boc^ nad^^er, at^ tefetere bie Oberl^anb gewonnen l^atten, fömmtti^e ®affetn unb ©rüberfd^aften abget^an, unb in ber Siebolution Don 1396 waren wieber '®affetn unb 1. ScDcrnaid^t ^. 402 — 433. 2. SJgl. @nncn U @. 460. 3. ga^nc,gorfc6un0cn©eftll@.118 %vim. citirt eine Urf. t)on 1365 au8 bem ©dj^öffcnf^rein, worin societas de socie- tate furce, dicte vulgariter der gaffelen super foro ferri tjorfommt: ^^iernat^ waren, wie ed fc^eint. bie Dom @ifenmartt bie urf^rüngli(j&e®efett|(j^aft tjon ber @af» fei : pd^er ift freilid^ biefe 2)eutunö ni^t. 2)ie tocHioff'fd^e (S(?ronif @. 597 fagt allgemein: 'tjan ben broberfd^aften , bat nu gaffclen flnb inb genocmpt ererben'. 4. önncn'« ^rllärung, Oefc^^. U @. 460 : weit ju il^ncn *bie meinen in (Söln anläffigen ©runbbefltjcr unb SJitter* gc» I^örten, beru^^t allein auf bcr Benennung a(6 9?ittcrjünfte o^ne anberen ©eWciS. 5. «Reue« ^nöf (S. 299 f. S5er^^ör ber ©reifenpartei @. 311 f. 6. SBgl. gal?ne, ®efd^. ber cSrnifd&en @cfc^lc*ter 1 @. 459. 7. Äoctt St^ron. @. 710: *3tein bie fauflube toon bem Sltbenmart, bat Waren bie )>on ber Sintecfe quamen ou(^ mit ircn wa^)cn\ Unrit^tig erfiärt |te v> SRaurer i @. 327 al« ©efett^aft ber ci{, ten ®e(c^;lec^>tcr. ämeitc abt<^eilung. CLiii ®cfctlfci^aftcn\ 'SSfirgcr unb ©emclnbc' gegen bie ©efd^fed^tct ijerbfinbet K unb in bcm 95erbunbbrtef, burd^ ipetdf^en in bemfetben 3a^r bie neue 3«nftberfaffung errid^tet tDarb, erfd^einen unter bcn 22 ®affe(n unb atemtetn aud^ jene fünf, bie man fpäter 5Rittergaffe(n nannte. SBir »erben ^ier nad^ ate njal^rfd^einlid^ annehmen, ba§ gteid^ tote in ber ©äffet t)on ber SBinbedE bie Äaufleute auf bem SUtenntarft, fo in ben anberen bom Sifenmarft, §inime(reid(i , @d(^n>arj^au^ unb Slren, t^itö Saufteute unb Kräuter,, tl^eite fotd^e Oemerbtreibenbe, toetd^e nid^t x eine ©rüberfcbaft ober ein äntt für fid^ au^mac^ten, bereinigt »aren. S)a nun aber nac^ bem SSerbunbbrief alle in Solu anfäffigen ^Bürger eine ®affel ober ein 3lmt mahlen mußten , m\d)em fie berbunten fein tooUten, fo ift e« natürlid^, ba§ bie Dom <)atricifd^en Slbet, toeld^e in ber ©tabt jurüdEWieben ober bort^in jurudfel^rten, borjug^toeife in jene ®af=^ fein eintraten, »eld^e nid^t eigentlid^e ^anbtoerferämter ober au^ fold^en gebilbet, fonbern gentif d^te ©efellfd^aften maren; unb biefe festeren tt)ur* ben ba^er in ber Solge, njeun aud^ nur im uneigentlid^en Sinne, Stitter* gaffeln genannt, ä^nlid^ n)ie man in Strasburg bie 'ßonftofler' bon ben '|)anbn>erfen', in ^üxid) bie ßonftafel bon ben Bö^f^^i^ unterfdf^ieb 2, SBirftid^e Slbetegefeüfd^aften, in n)eld^en fid^ ba^ ^atriciat ber ©efd^led^* ter nod^ eine geififfe gortbauer innerhalb be^ B^^wf^^aiwi^nt« gefid(^ert ^ätte, xoaxtn fie barum bod^ nid^t ; bielme^r berfd^toanb bad abelige (Sie* ment mit ber ^dt auä) bei i^nen tjöllig, ti)ie toenigften^ ba^ SBeifjjiel Don ber ©efellfdjiaft be^ ©d^toarjenljaufe^ bett)ei«t, Don ber allein ein amt^ lidf^c^ Suc^ au^ fpäterer 3^it erl^alten ift, n)orin bie SSerseid^niffe ber ÜÄitglieber feit 1618 bi« (Snbe be^ 17. 3a^r^unbert« nebft i^ren ftatu* tarif^en Sefdjilüffen ftel^en ^, Sil« ü)Utglieber finb barin aufgefül^rt je ein Sud^binber, öuc^brudfer, ®^)rad(^meifter, SSrillenmad^er, SJeingärt* ner, Äclmübber, gul^rmann, ©ierträger u. ä., bon Honoratioren aüein ein !aifertic^er ^oftmeifter, 3o^. Sdapt. toe^felb (3. 1640), ba« finb ©ürger, bereu ©emerbe ober ©efd^äft nid^t burc^ eine befonbere Snnung tjcrtreten n>ar. 5ßid^t minber d^arafteriftifc^ ift ferner ein S3efd(^lu§ ber ®efeUfd^aft burd^ il^re Sanner^erren, JRat^^freunbe unb ©affel^erren, 44 an ber ^a% Dom 7. aJiai 1661, morin bie Slufna^me ber ^^ut* ftoffirer in corpore' auö bem ®runbe abgelehnt toirb, toeil e« ben ^ri* Dilegien *biefer freien SRittergaffef tt)iberftreite, Hrgenb eine« 8lmt« ®e* 1. dUnt9 ^n6) @. 277. 308. vm. 30? 5)a8 ÜÄfc. beginnt mit: '^la-^ 2. SSgl. ©tragburger (S<;ron. S3b. li men ber Ferren unb ©d^ilbbrüberc ber f^- »^t5bte*ron. IX) @. 963. löbli^en ©efet^att bc« fci^töargcn ^an^. 3. etabtarc^iito, $a^)icrf^bf. gol. A CLiv ungemeine (Einleitung rcd^tigfctt ober (Sjretcittum jujulaffcn* ; tDol^I aber fonnten pc eingctn in privatis', t^Tcr 6 bi« ^öc^ftenö 12, eintreten. 35a« SBefen ber fog. 5Rit:* tergaffetn im Unterfd^ieb bon ben §anbtt)erfcramtem ift l^icrbutd^ beut* i\6^ an«ge[proci(^en. 9iadf^ ber (Srjä^tung be« '5Reuen Sdnöfi' n>urben f&mntfid^en 2(cm* tern unb SSrüberfc^aften burdf^ ben im ^af)X 1371 mieberl^crgeftctttcn diat^ ber ©efd^ledf^ter i^re ®riefe genommen; fortan fottten i^nen feine ©riefe nod^ ®efe|e me^r bertiel^en »erben, fottte überl^aupt fein 9lmt, ®affel , ©rfiberfd^aft ober ®efettfd^aft mel^r beftel^en ; aöc mußten bie« bei ben Zeitigen befd^mören. 9Kit 95ernici^tung fämmttid^er ©riefe ber äiemter n>urben gngleici^ beren B^f^tttmenfünfte bei Sffen unb jTrtnfen verboten, bem ffioflenamt, ben ©d^mieben, ben ©d^röbern (©d^neibem), toeld^^e fid^ am meiften bei bem Slufrul^r bet^eitigt l^atten , aud^ il^re ^ax- nifd(^e abgenommen ^ SEBenn ed ^iernad^ fc^eint , ate ob bamate bie äemter unb SSrüber^ fd^aften bööig abgefd^afft n>orben feien, fo ftel^t hiermit bo^ im SBiber* fprud^ tt>a« tociter berichtet n?irb , ba^ ber 5Rat]& Obermeifter über pe fefete, um pe ju regieren unb bie ©trafgelber bon i^nen ju ergeben. (Sbenfo pnben n>ir in einem ärtifet be« (gibbudf^d bon 1 372 bie Seftim- mung, ba§ icber neu eintretenbe 9?at^ , ber enge unb meite, binnen bier SJod^en bie äemter bor pd^ laben unb i^nen bie @ibe abnel^men f oüe \ ^iernad^ n>urbe alfo ben äemtern nur bie Autonomie, tüetd^e in bem oerlie^enen JRed^t ber Srüberfd^aft lag, entjogen, inbem pc unmit^ tetbar unter bie Slufpd^t be« 5Rat^« unb bie Seitung bon einem ober gtt)ci 5Rat^öbcrorbneteu gefteüt n>urben. äflerbing« ^atte fd^on bi^^er bie 9tid^eriec^e ein ä^nlid^e« Slufpd^t^redf^t über bie gen)erblid^en äcmter gc* ffi^rt unb einigen bon i^nen and) Obermeifter borgefe^t, bancben aber befafeen biefetben bad 9?ed(^t ber ©rüberfd^aft, n>e(d^e« il^nen geftattetc, pd& felbp i^re Orbnung jn geben unb biefe mit B^^nfl 9^8^^ ^^^ llnge* l^orfamen aufredet ju erhalten, auf ber anberen ©eite bebeutete, fo mc( mir fe^en , bie je^ige äbfc^aff ung be« ©rüberf df^aft^red^t« nid^t f o mi tt)ie bie im 3. 1348 über bie g(ei{d(^er berl^ängte IKaßregel, toonad^^ aud^ bie ccrjjoratibe SSerbinbung be« ämt« aufgelöst mürbe 3. SBetd^er ätt ba« Deränberte SSer^ältniß ber äemter bei beren nunmehriger Unterorb* nung unter ben 5Rat^ mar, ergiebt pd^ au« ben ©tatuten ber näd^pfot* genben ^üt 1 . ©b. I @. 277 f. Vi(i) pattfinbcn, fonbern ber einmal gelci» 2. 2lrt. 46 du. I €.51. 3n bem jlete (Sib für bie gauje lOja^^rige 8eatl)%« ftbbud^ t)on 1382 ift beflimmt, bag bie i>eriobe gelten foll. SScreibigung ber 3lemter nidift me<;r iäjir« 3. @. oben @. cxlvi. Breite Äbt<;eilung. CLV 2)ie ©tatutcn ber gttjl^utmad^er Dom 3. 1 378 »urben tjcrctnbart etatu« itpifc^cn bcn ©rübern bcr ©rübcrfd^aft , n.>ic bic« 2lmt aud^ jiefet nod^siJmter. }t\^t unb il^rcm Dbcrntciftcr, bcm ©d^öffcn ßonftantin Don S^^fird^cn ^ äufofflc terfelbcn mä^tt bet Dbcmteiftcr iä^rüd^ einen aWcifter, b. l^. Borfte^er be^ Slmt«, nnb biefer ben jioeiten. ©etbe fc^^ioören bent Dber^ neifter, aUe bngmürbigen SSerge^en an i^n jn bringen nnb bie SSu^en ju itl^eben, Don benen ein I^eil an ba^ Slnit fällt. Der Dbernteifter tt)irb )en ©rübern feine §ülfe gemä^ren, toenn fie beren bebürfen, mit bem Sebot bei ©träfe Don 3 ©d^ill. ober ©träfe be« 2:^urm^. ©erfetbe erl^ätt )ie ^älfte berßintritt^getber Don benen, njeld^e ate ©ruber aufgenommen Derben, fo toie Don benen, »elc^c ba^ SKeifterred^t gettjtnnen^. SBeiter folgen SSorfd^riften über bie Slu^übung be^ ®eti)erbe^ nnb bie Drgani* ation ber Slrbeit, namentlid^ über bie ^af)i ber ©efellen (Sna^^pen, Sned^te), beren nid^t mel^r aU brei bei einem äWeifter fein foBen, über :ie Öe^rtinge (8e^rfinb), beren fiel^rjeit Dier 3a^r banern foll, über bie Bitttoen, n)eld^e ba^ ®efd^äft fortfefeen bürfen, ba^ g^itbieten ber SBaare, 'a^ Ratten ber geiertage n. f. m. Seber neu aufgenommene ©ruber ^at fic^ auf biefe ©afeungen jn Der)>flid(^ten unb alle geloben bem Ober»' neifter an ©ibe^ftatt, ben Ferren Dom 9tat^ treu, unb ge^orfam ju fein. • 2lud^ ben ©ürtelmad^ern, ben ©c^itbern (SKalern), ben ©arnjörtern ^arnifd^mac^ern) , ben gärbern tt)urben i^re ©tatuten in ben folgenben Jahren Don bem 9?at^ Derliel^en ^. S^ie $ierren Dom engen 5Rat^ ^aben, ^ei§t ed in ber Orbnung ber ©artoörter, biefe ®efefee gemad&t, bamit )a^ Slmt in @^rcn gel^alten toerbe; fie 'gebieten allen SÄeiftern unb ^ed^ten be« Slmt^', njie fie e« bei ©erlauf ber ^arnifd^e außcrt^alb ber Stabt, ©ert^eilnng ber ©u^gefölle unb in auberen 33ingen galten follen. Jn bem ©tatut be« 9?at^^ für baö 2lmt ber gärber Don 1 392 behalten \iä) bie ^erren be^ Sngen 9?at^^ oor, ba^felbe nac^ ©utbünfen ju me^* cen ober ju minbern mie e^ i^rer ©tabt jur Sl^re unb bcm Slmt jum "Jiufeen bienen möge. Slnbere ©atjungen finb oon ben SKeiftern unb bem semeinen 3lmt ber gärber, mit SBiffen unb SBillcn be^ SRatl^« jur S^re ®otte«, ber ©tabt unb beis 2lmt^, jum gemeinen ©eften aller Saufleute ^injugefügt \ ©ie Dbermeifter be« 5Rat^« finben fid^ in ben genannten ©tatutcn 1. Ou. 1 @, 331 — 335. entne^jmcn fann, Don n)cld()cr Slrt SDUiflcr 2. ^9 tt>irb ber gleic^^e SluSbrurf ober iWeifterfc^aft jebeSmal bie 9Jebe ip. 'SWeiftcr' für bie gettjä^Iten 3$orflet^er bc8 3. @. biefe in Ou. 1 @. 382. 402 Mmt^, tok für bie, n)eld)c ba« SJicifler- —407. ^(^t bc« ©circrbe« l?otten, gebraucht, fo 4. Ou. I @. 384. ß ttion nur au8 bcm 3" l^nim entlang CLVi ungemeine Ginldtnng. gtcic^fafl« ernjä^nt, bod^ tDitb i^ncn l^icr ntrgcnb« eine fo eingreifenbe SBirffamfeit gugefdf^rieben »ie fie ber Obermeifter ber ^üiffutmaä^ex au^^ übte, ^toax ^ti^t e^ anö) in ber Orbnung ber gärber, ba§ aüc bic ju bcttt 2lmte gel^ören, bem ®ebot i^rer Obermeifter bei ©träfe bon 4 ©d^iü. ge^orfam fein foüen ; aber bie 9»eifter be^ äntt^ rid^ten fetbft über bie Uebertrctungeu. Slu^erbem n>irb ber Dbernteifter nur bei SSerll^eifung ber ©u^gefäüc ober ber ßintritt^gelber gebadet, toeld^e jur ^ätfte ber dttnttammtx, ju einem SSiertet ben Obermeiftern unb jum anbern SSiertet ben jnjei Slieiftern be^ ?lmt^ jugen>iefen merben ^ @ine gteid^ff rmige 3ionn ift überl^aupt in ben Dom ^atff betUel^enen Slmtdorbnungen nid^t burd^gefü^rt, weber in SÄnfe^ung ber äußeren (Sin* rid^tung ber Slemter unb nod^ weniger bejüglid^ ber inneren SSer^ätt* niffe i^re^ ®en)erbebetrieb«. ©cl^r berfd^ieben finb bie öeftimmungcn über bie Slufnal^me neuer SÄitglieber unb bie ®en>innung ber SWeifter^ fdf^aft, über 3«^^ ^«^ @ef eilen, Se^rjeit, ärbeit^jeit u. f. m. 5ltlc biefe ©afeungen berul^en offenbar, andftotnn Don bem Statine Derfiel^en, auf ben eigenen Seüebungen ber SWeifter unb ©ruber ber ^anbtoerfe fetbft; aud^ ift in biefen feineötoegd aüed entl^atten, toa« al^ 5)erfommen galt unb jum iE^eil al^ fetbftDerftänbüd^ Dorau^gefet^t tourbe. Sie« jeigt fic^ befonber« bei ben Öcftimmuugen über bie Slufnal^me au^toärtiger ®ett)erb^ tretbenber in bie Slemter Don ßötn. ®ett)ö]^nlid^ mirb bon fold^en nur ein ^ö^ere^ Sintritt^gefb ate n)ie oon ben Sin^eimifd^eu Derlangt^j fet* ner ein B^^gniß ber Unbefd^oltenl^eit ^, Prüfung unb fie^rjeit bei ben ÜRatem, au^erbem bie boc^ tool^t felbftt)erftänbtid(^e SSebingung ber ®c* toinnung be« ®ürgerrec^td bei ben ©anoörtem unb gärbern*. @o finbet \\d) andf nur einmal in ber Orbnung ber gärber bie SSorfc^rift baß jeber ber ©ruber einen ganjen §arnifd^, *um ber ©tabt Sl^re unb grei^eit ju befc^irmen' ^aben foü; toa« bod^ gleid^mäßig 'tRtä)t unb *ißflid^t aüer Sürger unb §anbtt)erfer mar, loie au« ber fd^^on ermäl^nten angäbe be« dienen Sbuäf^ ^erborge^t, monad^ einigen Slemtern, loetd^e fid^ an bem SBeberaufru^r bet^eitigt l^atten, burd^ $Rat^öbefc^lu§ bie §arnifd^e abgenommen mürben, yiufftanb Stemter unb ©affetn maren bemnad^ feit 1371 nidbt im eigenttid^en 1396. ©inne abgef d^aff t , f onbern e« mar i^nen nur bie f elbftänbige Slu^ubuiig i^re« Korporation«^ ober S3rüberfd^aft«red(^t« entjogen. ^er9tat§ber 1. 21. a. £). ®. 383. @. 403—405. 3. 3n ben Dom 9eat& crt^cirtcn @ta* j 2. @o in ben Don ber 9Jici^erjec^e an tuten bedfelben 5lmt«, Ou. I @. 402. bic ©ürtehnad^er t)crüe^>cnen ©tatutcn 4. *^>ci en ft jierp (goDoeren^) ein t>on 1327, Du. IV @. 121. Statuten burger ju Coelnc' @. 384, 405. ber 2)c(flafenma(!^er, Du. I @. 397. f 3tt)citc K6t^ilunö. CLvil ©cfd^Icd^ter ijcrfic^crtc fid^ il^tcr baburd^, bag er fie burc^ einen bcfon^ beten @ib be^ Oel^otfam^ ber|)flid^tete nnb burd^ Dbermetfter unter eine [trengere (Sontrote nal^m. 9Jtc^t bIo§ bie ^joüttfd^en SRed^te, alter Slntl^eit an ber ©tabtregierung blieb ber ©emeinbe Derfagt , aud^ bad 9ted^t be^ SBcinia^jf^ ober SBeinöerfauf^ mürbe t^etf« burc^ bie JRatl^dberorbnung crfd^n>ert, n>onad^ alle, mläft bie 2Beinbrüber{d(^aft l^atten unb ba^ 35ßein* gefc^äft betrieben, ein [tarfe^ ^ferb l^alten mußten ^, tl^cite überl^an^^t befd^ränft burd^ ba^ »ieberl^olte SSerbot, in ben Sibbüd^em bon 1372 unb 1382, ba§ binnen 10 Sauren niemanb bie SBeinbrüberfd^aft Dertie^ ]&en »erben foüe^. Unb eben bie^, nid^t bie gorberung )>otitifd^er 9?ed^te, mar nad^ ber (ärjä^fung be^ bleuen ©ud^^ bie §au^)tbefd^tt)erbe ber e^r* baren ©ürger au^ ber ©emeinbe, meldte fie, miemo^l »ergebend, an ben 9tat^ brad^ten. hierauf, fäl^rt bie Srjä^Iung fort, ^bergabberben fie fid^ budfe (oft) in tren gefelfd^aften unb gaffeln' unb gebad(^ten *ber Saufe unb (Sef d^ic^ten , tote bie ©tabt unb bie gute ©emeinbe um il^re« großen paffet unb 5Reib« unb i^rer ßntjmeiungen toiüen in groge Soften unb geinbfd^aft gefommen feien\ Site aber bie ©d^Bffen unb il^re Partei im engen unb toeiten SRatl^ merften, baß 'bie Slemter unb (Saffeln* feft bar* auf beftanben mit einanber ju gelten unb ^ufammenfünfte ju l^alten unb mäd^tig mürben, ba faßten fie großen §aß gegen fie unb berieti^en unter fi^, mie fie bie *®affetn unb (Sefettf^aften' abträten. 2lm Jage ber dnU fd^eibung, am 18. 3uni 1396, maren bie ©d^Bffcn unb i^re greunbe be« äbenb^ in SBaffen vereinigt auf bem ^aufe ju Driburg; bie 'guten Seute Don ber ©emeinbe unb ben ©affeln' aber faßten SSerbad^t unb l&iet ten pd^ jum SBiberftanb bereit. !Da ftieg §err ßoftin bon 8^«tird^en, ber gü^rer ber §erren^>artei, ju ^ferb, ritt bei *ben ©affetn' uml^er unb fragte: ob fie nid^t fd^Iafen gelten moltten? morauf er jur 2lntmort er* l^ielt: fie mürben fd^Cafen gelten, menn e« i^nen B^it ^ünfe. Sin 5i:]^eil 'ber ®ürger unb ber ®emeinbe' folgten il^m nad^, griffen unb riffen ii^n bom ^ferbe. 3iad^bem er mit feinem 3ieffen gleid^e^ 5Wamen^ fid^ an^ bem ©taube gemad^t, jogen *bie ©emeinbe unb bie Bürger' bor fein ^au« unb nal^men ba^ ©tabtbanner l^crau^ , mit metd^em fie md) Or3* fcurg jogen, mo fie bie ©d(^i}ffen unb i^re Partei gefangen nai^men. f)ierauf berfid^erten fie fid^ ber ©tabttl^ore unb befteüten fofort ll^rcn Äatl^ nnb ©emeinbe' 3. ÜDie abmed^fetnben 3lu^brüdte: Slemter unb Oaffetn, ©affeln unb 1. Du. I @. 125 Edictum de equis ©ud^ @. 283 unb bie 3lnm. baju. tenendis. 3. 9ieuc« Bu(i} @. 309. 2. @bcnb. @. 51. 58; t>gl. ba8 ^mt GL VIII Sttf)ememe (Sinleitung. ©cfeüfd^aften, SBurger unt Oemclnbc bejeid^neu immer ein unb ba^fetbe, toa^ in bcr Stiä^tung ber 3a^r6üd^er furstDeg 'bie ©emctnbe' im ®egen^ fa| ju ben 'Ferren* ^ei^t^ !Der ^etn tcr ©emeinbc, b. i. bcr Söürger* fd^aft o^ne bie Ferren, beftanb in ben Remtern unb ®affeCn. Unter bie* fen fetbft i^at eine ^SJergabbcrung' ftattgefunben , fonjo^I aüer Slemter unb Oaffetn ate ©emeinbe im ganjen, ate anö) ber einjetnen ju größeren ©efettfd^aften, beren iebc me^r ober weniger Slemter in ftd^ Wtog. «ers 3n fotc^er Drganifation finben xoxx fle in bcm SSerbunbbrief , toet briefvond^r tuenige aßonate na6) SSertreibung ber ®ef d^tedf^ter , am 14. ©ept. 1 396, Don SBürgermeiftern unb ^aif) unb bon fämmtlid^en Slemtern unb ©affeln ber ©emetnbe ai^ ba« ®runbgefe| ber neuen ©tabt^erfaffung bejdj^loffen unb funb gemad^t lourbe^. ^ier ffnb 22 6orj)orationen , iebc unter bem 5Wamen etne^ anfü^renben 2lmt« ober einer ®affet, mit mU d^^em anbere Derbunben waren, ber Steige nac^, ol^ne beftimmte Drbnung wie e« fd&eint, aufgeführt. 2ln ber p\^t fte^t ba« jal^Ireid^fte t)on alten, ba^ 35ßoUenamt ju Driburg unt ^ied^marft mit ben berbunbcnen Slem^ tern ber ©d^orren (Slud^fd^eerer), SBei^gerber unb lirteier (SJerfertiger Don Jirtei«, einem au^ Seinen unb ffiofle gemifdf^ten ©toff) ; ben ©c^tuj mad^en bie ^tnäfmitXf !Dedtlafcntt)eber unb Seineweber; mitten unter ben anberen finben fid^ bie Dom @if enmarft ; cie bom ©d^warjenl^au^ mit ben SBeibenern (wo^t SBaibfärbern), Seinenfärbern unb i^nen 95er* bunbenen; bie bon 35ßinbe(f; bom $iimmetreid^ ; bom 5lren. ©ne gc* wiffe SSerwanbtfd^aft ber ®ewerbe unter ben mit einanber bcrbunbenen Slemtern tagt \idf t^eitweife erfennen, bei anberen aber nid^t; localc S3c^ jie^ungen unb JRüdfid^t auf bie ^a^ ber ®enoffen mögen mit beftim* menb gewefen fein. S)enn e« ift wo^I anjunel^men, ba§ wenngleich bicfe SSerbinbuugen junäd^ft au« freiwilliger Einigung in ben ®affet^äufcm entftanben finb, boc^ aud^ nod^ bie orbnenbe §anb ber ®efe|gebung l^in jugef ommen ift , um ba« ganje ®efüge ber neuen 35erf affung auf eine fid(^ere unb geregelte ®runbtage ju fteüen. ÜDie ©runbtage nämtid^ war bie Sintl^eitung ber ©emeinbc in 22 Slemter unb ©affetn ate )>otitifd^e Sor^>orationen, m^ wetd^en ber neue ©tabtratl^ gewählt würbe. Unb jwar wäl^tte jebe berfetben au« i^rev ÜKitte ein, jwei, ba« SBoüenamt fogar 4 3)iitglieber, wie e« im 33erbunt)«' brief feftgefe^t ift, unb bie fo gewählten 36 9tat^männer fügten fobann 1. 33b. I @. 48. 83. 3eit ©tabtf^reibcr toax unb jwci 3a(>rc 2. @.bcuSBerbunbbricfnac^|bcmOri- ]p'dUx tocgcn toerrätbcrifcber S^crbinbung ginal im ©tabtarc^iö im ^n^^ang. 2(1« mit ben todgewiefenen Ringer id^tct würbe: «erfaffer be«felben wirb in Sa^rb. @. 87 f. 3^o^rb. @. 87 tgl. (Snnen e. 88. ber 'f^ele ®erlad(>* genannt, we(c^>er jur 3»€ite KbtJ^cilung, CLix burd^^ i^rc SBa^t no6^ ba« f. g. ©cbrcd^, b. 1^. bic ©rgänjung ^tnjii, um bic 3^^! bon 49 ^ati)^i)txxtx\ im gajijcn boU ju machen ; oon bicfcm gcfammtcn unb ungetl^ciCten 5Rat]^ »urben jutcfet bic jtDci SSürgcrmciftct gleichfalls au« bcn Slcmtern unb- ®affctn getüä^lt K @S fanb aber in jebcm ©emefter ein SRat^StDed^fel ftatt, fo ba§ bie §älfte ber äßitgliebet audfc^ieb , an bereu ©teile bieienigen 3lemter unb ®affeln, ju benen fie gel^örten, bie 9?aci(^folger »aalten 2. @in Slmt ober ®affel f onnte jeittpeife *um rebüc^er ©ad^en toiüen' auf bie SBa^l berjid^ten, in n^eld^em galt bem diatf) felbft bie betreffenbe SBal^l anheimfiel ; fein ©etüäl^lter burfte, au^cr bei ßeibe^not^, bie 35ßa^( abtetinen, ober et würbe im galt be« Un* ge^orfam« mit einem 3tal^r ®efängni§ im Zt)nxm geftraft. Site ®runbe ber Unfä^ig!eit ober Sludfd^tiegung bon ber ^affi fino angegeben une^e« lic^ ©eburt, ^örigfeit, Kirchenbann unb 3Ba^tbefteci^ung -K Die ©runblage ber ©tabtt>erfaffung btlbeten bie 3lemter unb ®af» fein audf^ in bem ©innc , ba§ [ie burd^ i^ren gefc^morenen SSerbunb fidf^ felbft als bie ©tobtgemeinbe conftituirten unb Die neue ©tabtberfaffung als »a^re ®emeiubeberfaffung einrid^teten. 33enn fie tt)aren t^, toeld^e bem bon t^nen gen)ä^lten 9tat^ bie 35ollmac^t ert^eitten, bie ^Regierung«' befugniffe audjuüben, mobei fie jeboc^ ber ©emeinbe bie loefentlic^en ©ou* beränetät^re^te borbe^ielten. 35er 9iatl^ foll ba^er meber eine ^eerfa^rt auorbnen, noc^ ©ünbniffe mit Ferren ober ©tobten fc^liegen, nod^ @rb* reuten ober Seibrenten ausgeben , nodf^ über eine ©umme bon mel^r als 1000 ®ulben berfügen, auger mit SBiffen unb SBillen ber ©emeinbe; bie SÄitioirfung ber ©emeinbe aber fanb in fold^en gälten burd^ ben äuS» fd^ufe ber ^ierunboierjig ftatt, gu toeldj^em jebeS ber genannten äemter unb ®affe(n jmei greuube \dfidtt, toeldi)t mit bem Statine jufammen nad^ ©timmcnme^r^cit ©efd^lug faxten*. hieraus folgt, bag ber im SSerbunbbrief gebrauchte SluSbrucf: *S33ir alle ompte inb gaffelgefellfc^aften eine mit ber ganjen gemeinben' ober : '3Bir alle amj>te gaffelen unb gemeinbe' nid^t fo ju »erfte^en ift, als f^ait eS nod^ eine ©emeinbe auger ben Slemtern unb ©affeln gegeben, fonberu bicfe felbft finb bie ©emeinbe, tt)ie eS im 3lnfang ^eigt: *SBir bie ge* meinbe, gemeinlid(^en arm unb rid^ bau allen unb (eflic^en ampttw unb 1. @. bcn 33crbunbbricf Irt. 3 cinflcrlcic gat)c gelt Ücinoit — nelmcn of 2. ^te cd bei bem t^albiä^rigen untfangen faU'. 9{at^9tt>e((fel mit ben 13 üom ©ebrec^ 4. ^erbunbbnef ^rt. 1 : 'ibenTttnit gcbalten würbe, iftnidjitgefagt: edfd^etnt, toift inb n^iUen bei' gemeinben, bat i9 tag fit nur einmal im 3a^r jufammen alfo jo t)erflain, bat man fulge buig gctoä^lt n^urben. [a(i(ien — brengen unb tont boin fad al« 3. Srt. 7 : 'bie ein baflart, of iemand len unb iefligeu am))tcn unb gaffelen eigen p, of in bem banne [t, of oud^ bie burg\ CLX lllgetnetne SmUttttttg. gaffel8cfcaf(^ften\ äud^ täfet bcr Slrtttct 13 be« SSerbunbbrtcf«, mldf^x jebem, ber in Sötn anf äffig ift ober tt)irb, bie aSer^)fßd^tung auf erlegt, binnen 14 ^läc^ten ein Slmt ober eine feaffel ju bem ober ju bcr er \iä) Ratten ti)oüe jn mahlen , gar feinen 9taum für eine toeitetc ©emcinbe, nntcr ber man fid^ ctioa 'müßige' ©firger ober bcftfetofe Arbeiter bcnten fiJnnte; benn aße ©nmol^ner o^nc Unterf(j^ieb muffen in ein ämt ober ®affe( eintreten unb ben 35erbnnbbrief bejc^tt>ören , fo tt)ie anberer* fett^ bie meiere bie ©tabt i)erlaffen unb au^er^atb i^re SBol^nung nel^men, nid^t toeiter bem SScrbunbe angehören , nod^ auf ben SSerbunbbricf öer^ ^)fli^tet finb. ©otlen mir nun barum glauben, e« ifaU in ßöln fortan btc S)emo* fratie im ttjciteften @inne ber ^>otitifc^en ©(eid^beredf^tigung aßcr ©ürget beftanben? 33aran ift todf Don fern nid^t ju benfcn. ®ie !Dcmofratie tt)ar bebeutenb ermäßigt unb in ©d^ranlen gel^attcn, tl^ite burd^ bie aiemterberfaffung unb bie S5erbinbung ber einzelnen Slemter unter fid^, t^eil« burd^ bie Autorität bc« 9iat^«. !Denn ber ^totd unb bie SSerantaffung be^ 35erbunb6 ber ©cmetnbe toax oor aütm, toie e^ gleid^ ju Slnfang be^ ©rief^ unb wiebcr^ott barin au^gef^jrod^en ift , ber ©tabt ß^re unb grei^eit ju bel^tten, 3^iP ^"^ 3weiungen für atte ^zxt ju uerl^üten unb bie ®cmeinbe einträd^tig ju mad^en. ©arum ber<)flid^ten ftc^ Slemter unb ®affetn bem ^atf) ber ©tabt gei^orfam ju fein unb i^m 'mit 8eib unb ®ut* beijuftel^en, befon* ber^ bei Sluflauf unb Unru^ bem SSanner ber ©tabt ju folgen. !S)em JRati^e aber ftel^t e« nad^ 9?ed^t unb ©etoo^nl^eit bon alter^^cr ju , über 3toift unb ©eteibigung burd^ ©ort ober Z^fat, über bewaffneten Auflauf JU richten, tt)ie e^ i^m red^t bünft^. 3nnft= Die 3lemter blieben aud^ bem 9?at^e f ortbauernb untergeorbnet in ber 3luMbung i^rer ßor^^oration^red^te unb in il^rem ©emcrbcbetrieb. '^adi) Srrid^tung ber neuen ©tabtoerfaffung tourben il^nen atten neue Drbnungen in ©riefen bon öfirgermeiftern unb ^aiff bertiel^en^. 35ie^ gefd^a^ , ti)ie in bem überaß faft gteid^Iautenben Eingang ber ©riefe ge* fagt ift, auf ©itte ber ©rüberf d^af t , bie e^ anging, nad^ borau^gegan* gener fleißiger Prüfung burd^ ben ^at^, um pc fetbft in S^rc, ©tanb unb 5Ra]^rung ju erl^aften unb ben gemeinen 3Kann gegen ©etrug fieser JU fteflen, unb bamit n>urbe jugletc^ jebem ämt für aße ^zxt ©oflma^t 1. 3lrt. 8—10. ®at«m t)om ^almfonntag »bcnb (14. 2. 3n bcr$b|. bcö^tabtard^be^ßcrg. 3^)1'«) 1397, bie anbcrn cbcnfaE« in bie- gol. A vni 48 pnbcn \i6} 33 Slemtcr» fem 3a^r, nur bcr ©rief bc«'iirtei«arat« briefe, öon »cld^cn 25 unter bem(elben 1398, au«gcflcüt pnb. Stoette Kbtl^eUnng. CLXI gegeben, [xäf fctbft ju regieren, bod^ fo ba§ ®ürgermetfter unb ^atS) fid^ t)orbe]&attcn, btc artifel toic e^ i^nen gut bünlt ju tjerbeffern, ju mehren ober JU mtnbern K Sllfo neben fcer Unterorbnung ber Slemter unter ben diatt), totiäftx bic Sluffid^t über fie fü^rt, i^re Orbnungen feiner Prüfung mit md\x(i)t auf ba« gemeine ©efte untertinrft unb bcmgemäg i^nen biefetben 'öerlei^t unb ijergönnf , befte^t bie 2lutonomic ber Slemter fid^ felbft ju regieren b. ff, über i^re Slngetegenl^eiten ju beratl^en unb ju befd^Iiegen, Statuten JU mad^en , Uebcrtretungen ju ftrafen. 3enc Orbnungen felbft , mläfe ber 5Rat^ ben Slemtcrn unb SBrüberf d^af ten tjerliel^en l^at , enthalten , tt)ie e« gteid^fatt^ im gingang ber ©riefe ^ei§t, bie fünfte unb ärtilel, tt)e(d^e iebe ©rüberfd^aft t>on alter ©etoo^nl^eit l^ergebrad^t unb gehalten f)at, unb meldte nun auf« neue 'mit §ütfe unb 9tat^ tcr aWeifter unb ©rüber' reijibirt »orben finb. 'Demgemäß ftnbet fid^ aud^ in biefen neuen 3«"ft' briefcn, fc menig mie in ben älteren, feine atigemeine 9lorm übereinftim* menb burc^gefül^rt, felbft nid^t in ben ©eftimmungen ber äußeren 9Ser^ faffung bejügtid^ ter ^a^ ober SBal^l ber SWeifter (SSorftei^er) ober bereu JRätl^e unb ©eififeer, ober bejügöd^ ber ©ebingungen für bie aufnähme neuer ©rüter, tt)o man e« am crften ertoartcn joßte; fonbern aüc« bic«, ebenfo tt)ie bie ©eftimmungen über ben ©eioerbebetrieb, bie 8e^r^ unb ?lrbeitöjeit, bie ©eloinnung ber ÜKeifterfd^aft, ba« geilbieten ber gefertig« ten Slrbeiten, bie @intritt«gelber unb ©ußen, ridj^tet fid^ allein nac^ ben befonberen ©ebürfniffen eine« jeben einjetnen 2lmt« ioie nad^ feinen eige^ nen ©etiebungen^. 1 . *a(f 0 bat ji barumb go ctoigcn ba^ gen gan^e ))olfomen mad^t unb möge $a)>en folcn , bat ))urgenante ir ampt inb broibei'jc^aff na aüeii Junten bi@ briefd go regieren'. SSgl. bie im 3(n^)ang ab» gebnicften Briefe bed gleifc^amtd unb be9 ^adamtd. 2. ®o g. iB. benimmt ber ©rief ber Oolfcfc^miebe unb ©olb^Iä^cr, ttjelci^er bic dtiiift ber neuen 3unftbnefe eröffnet, bag bie )>erbienten unb anbcren ©rüber be« Slmt« alle 3a^r einen SWeifier (©or* fieser) xo^ltn fotten unb bagu nc(]^ fünf ©rüber, gtoci toerbiente unb brei untocr» btente, um mit xf^m bad ^mt gu ben^al^;« ren. ©et bem ^mt ber ©Ürtelma^er kDa» rcn bier ^tifttx, bon benen jtoei ba« Amt gu beauffic|>tigen unb gwei über S^er*' geben gu richten I^atten; 'ot>n beiben 'Parteien* fc^^ieb alle 3a^r einer au8, ber burd^ 9^eutt>abl erfe^t n>urbe. ©ei bem €tatUdften\Un. XIY. ^mt ber ©äcfer »urben i^tirli^ ie gtoei ajieifler jn OrSburg unb gu Si^icbericb gemä^^(t unb außeibem ncc^ je gwci ©ei* fi^er bon it^ren ©rübcm, (. ben ©rief be8 ©adamtö im ^nbang ; offenbar be- gießt fid^ auf badjelbe ^mt aud^ bie in Du. I @. 389 — 397 abgcbrucftc Orb« nung bon 1339. S)a8 2lmt ber @d^ub» mad^er »ä^lte t)ier 9Jleifler, ttjcl(^e aÜe ©iertelja^^r nod^ adjt ©rüber gugogcn, um mit i^fuen bie ^ufftc^t über bad ^mt gu füt^ren, nad^ ben $arnifc^en gu fe^en u. f. to. Rubere Slemter, tt>ie bie ©attel^ mac^er, Äanucngicfeer, »Statten gwei ©or* fieser ; in mehreren ©riefen ifi überl^au^t nur bon 3lmt«meiftern bie 9Jebe o^ne nähere Angabe über bereu 3^^ «nb föa^l. gür ba« gleifd^amt ernannte ber 9^at^ ber @tabt attiäbrlicb nod) einen aJiarftmeif!er, um bie Slufpd^t über bic gkifd^bänte unb ben gleifc^berlauf gu CLXii SUIgancmc (Sütldttrag. SSJcggcfoflcn finb bic Dbennriftcr, xoüäft ber frfil^ctc ©cfd^W^tet^ xaüt au^ fetner SRitte über bie ^anbtperleramter fe^e. S)enn ber and ben Slemtem feCbft gem&^Üe (Stabtrat^ fü^tt nun unmittelbar bie 9luf< ftd^t über pe , unb in ben bon i^m terüd^cnen ©riefen »trb il^nen bic ^ü(fe Don ©ürgermeifter unb ^atSf gegen bie Ungel^orfornen jugcftd^rt*. ®affct ©ne anbere »id^tige SJeränberuug bei Sttfd^affung be« ^errenre« i&l, giment^ unb Srrid^tung bed äJerbunb^ ber älemter unb ©affeln betraf ba« S3er]&ättni6 ber Ueber* unb Unterorbnung einjelner ©tübetfd^ften unb älemter ju anberen. SSeggefaQen ift mit bem ^otriciat bie mit i^ bertoanbte SSrüberfciJ^oft ber ^)erren ®eU)anbf(i^neiber, öon »eld^r, loie mir gefeiten ^aben, bie äemter ber Seintoanbl^änbler, ©d^neiber, luc^ fd^eerer abhängig »aren; meber in bem SSerbunbbrief nod^ fonft ge- fd^iel^t mel^r @ru)ä^nung t>on ii^r, unb t)on ienen untergeorbneten ^emtetn finben toix nun ba« ber ©d^orren (Jud^fd^eerer) mit bem SSSottenomt jn Driburg unb ^egmorlt tjerbunben unb ba^ ber ®d(>robcr (©d^nciber) ai^ fe(bftänbiged ^t \ Die neuen Slemter unb ®affetn maren bon ben frül^eren öerfd^^ieben barin, bag fie nid^t bloß burdj^ ©emeinfd^aft ober 95ertoanbtfd^aft be^ ®e* toerbebetriebö ijerbunben, fonbem mefentüc^ ^>otitifd^e Sor^)orationen waren, in loeld^en oI« ©liebem fid^ bie ©emeinbe ber ©ürger barfteüte. Die einjetnen getoerbtid^en Slemter , bie fid^ in biefen ®affelgef eUfc^ften ober potitifd^en 3önften , toie mir fie nennen bürfen, t)ereinigt f onben, l^otten iebe^ ba« SBrüberfd^ftdred^t unb eine befonbere ©etperbeorbnung für fid^; aber jufammcn bilbeten fie in ber ®affe(gefellfd^aft, ber fie an* gehörten , eine 35ßa^fcor|)oratton, mobei ba« in ber SSencnnung ber 22 fünfte ijorangefteüte ämt , mit bem bie anberen Derbunben l^cißen, bie Leitung unb tool^t auc^ ein gemiffe^ 35onec^t l^atte. 2Bir toerfen am ©d^tu^ biefen Slbfc^nitt«, in toeld^em toir bie ©tabt» Derfaffung i)on (5B(n in ber testen 3ett ber ©efd^ted^ter^errfd^af t betrad^tct l^abcn, nod^ einen ©tidf auf bie ©teüung ber geiftlid(^en Sort>orationen gc^ genüber ber ©tabtregierung, auf bie Srrid^tung ber Unit)erfitfit unb bie 35er]^äCtniffe ber Subengemeinbe. f uferen. 3n bem ©riefe bicfc« 2Imt« ifl 1. *@o folen unr burgcrmeiftcrc rab an(i) gefogt, baß »er bic ©rüberfd^aft ge* rait jerjit, go gefmnen inb am bebe »ü- »innen will, jutoor SSürgcr fein muffe len ber meiflerc inb gemeinrc broibctt (f. bie Orbnung im 3ln^>ong), eine 33e* be« tourft^retoen ampt^, ben brucl^igcn cf bingung bie in anberen ©riefen, xoo nur unge^foirfam unbem)ifen inb in a(fnl4 \>cn bem Sintritt«gelb bie 8lebe ifl, toer» I?alben, a« ft^ noit gcburt*. migt xoixh. 2. @. ben ©erbunbbrief im Sn^ang. 3tt>eitc Hbtl^etdtng. OLXIII !Dic ©tobt Sota bcfa^ gu (gnbc be« 14. Sai^tl^uttbcrt« nad^ bcr ®"fi' SScfd^rcibung, toetd^c btc ©d^vift Laudes Coloniae i)on il^rcnt Hrd^üd^cn Stifter ©fang ixtit\ 11 (Soücgiatfird^cn, 12 aR8tt^«l5[tcr, 12 ober 13 3ion* omn. ticnf (öfter, 20 ^orod^iallird^en unb ntel^r ate 100 So^jeüen. tjromme ©ci^cnfungcn unb äJermäd^tniffe bermel^rtcn bcfonber^ ba« ©runbbcr* mögen ber 33ctteIorbcn, h)e^e im 13. ^al^rl^unbert in 6ötn tote in an* bercn ©tobten ftd^ f eftfe^ten : ber granci^caner, ^Dominicaner, Slugufti* ner Sremiten nnb Sarmetiter. ^er ^atf) ber ©tabt erfannte icbod^ in bct ffirtoeiterung be^ geiftlid^en Orunbbefifee«, loefd^er \xöf ben bürgerü* c%cn Saften entjog, ein gemeinfd^äbtid^e^ Uebel, unb bie JRütffid^t auf ba^ S&otfl ber ©tabt ü6erti>og bei il^m bie religiöfen SSebenlen unb bie gurd^t Dor ben geifttid^en Senfuren. (Sr fd^ritt be^l^alb in gteid^er SJeife, tt)ie c^ aud^ an anbern Orten gefd^al^ ^, mit größter Snergie gegen bie geift* tid^cn SDrben ein unb (egte einem ßonbent nad^ bem anbern bie 33erj>flid^' tung auf, außerl^alb be^ Stofterbejirf« gelegene Käufer, (Srunbftüde ober ^Renten au^ fotd^en, in beren SSefi^ fie fic^ befanben ober »etd^e in ^n^ fünft burd^ ©d^enfungen unb 3Sermäd^tniffe an fie fallen würben, in lur* jer fjrift gu »eräuöern^. Unb afö bie ^Dominicaner fid& beffen loeigerten, erltärte ber SRatl^ in einer 'SWorgenfprad^e' benSDrfcen für unfähig, §äu* fer, ©runbftüdfe unb ^Renten ju befifeen , f o wie alle auf ben Drben lau^ tenbcn ©d^rein^eintragungen für null unb nid^tig, jog aud^ beffen ®üter mit 3wftimmung ber Srben ber ijormaligen SSefifeer unb unter bem S3ei* faü ber »erfammelten SSürgergemeinbe für bie ©tabt ein ^. Wlit nod^ größerer Sü^n^eit erweiterte nad^l^er ber ^aü) ba« äJer* bot be^ ©runbbefi^e« in tobter §anb auf alle geiftlid^en ©tifter, Son^ loentt, ©^)itäler, Pfaffen, SWön^e unb 5Ronnen in einem SSefd^luß fämmt* lid^cr Statine bom 3. 1385, weld^er aud^ in ba^ ßibbud^ aufgenommen 1. Böhmer, Fontes T. IV p. 463. @ic beginnt mit ber Sobijjreifung : Gaude et letare urbs beata, felix Agrippina sanctaque Coloiiia, dives in Omnibus mnndi spaciosa ! Oloriosa facta sunt in te, civitas dei, civitas mirabilis ; mira- bilis est sapientia tua, in te relucent omnia, extra te enim vitam non cogno- 8C0, civitas pulcherrima! etc. 53g(. bie Slufjä^lung ber ©tifter , $farrf treten, (SapeUen, ^pMUt, (Sont>ente unb gcift* lic^n ©rübcrfc^>aftcn in bcv Äoet^off'« f^cn (£!?ronif @. 465—469. 2. @. (S^ronifcn ber @tobt ©tiaß« lurfl «b. 2 «eil. @. <)72. 3. ^o\äft9^tx]pxtäftn rourbc inSSer-- trog«form an SÄidjfter, ©Söffen, 9Jat^= männer nnb Bürger ber @tabt geleifiet bon ben SWinoriten unb Slugufiinern 13-15 du. IV no. 280; gacomblet III no. 424; bon benCavmclitcm 1350 Ou. IV no. 317. 4. Urf. d.d. ll.ü«ai 1347, a.o.O. no. 292 : quod coramunitas populi con- gregati publice adclamavit, quod consen- tirent, quod domini consules de istis bonis disponerent ad usus civitatis et prout eis videretur ad disponendum. ©injugefügt ift bie (SrHärung M @(i^ö^ fencoüeg« vyon 9iiiberic^>, tt)onac^> bie 3lmt» ieute ermäc^>tigt fein fottcn, bie in i\)xtm ^eife(n , bag bic B^^^^fl^i^i^^^f ^^^ in bem 9iat^bef(i^(u| fetbft entl^oltcn pnb: — toomtSf fein 9iici^tcr, ©d^öffe ober Sbntmonn (ber fiirci^» fpiele) bie Uebertragung bon tt>elt(i(i^em (Srbe an geiftlid^ ©tifter unb ^rfonen gu 9ied^t beft&tigen foU unb im SoQ (entere bad (Srbe nid^t ber^ augem motten, er felbft, ber 9iat^, ben bafelbft too^ni^ften bürgern unb @ingefeffenen gebieten toirb, bon bort audiU)ie^ unb ba^ (Srbe leer ftei^ }u (äffen — toirtfom unb audreid^enb untren. un«*w« S)ie ©rfinbung ber Unibcrfitfit in ber legten 3rit ber (Scfd^Ied^ter* berrfd^aft gereicht bem 9iat^, ben ©d^ffen unb ©urgem t>on S5fa, »cl^e bie pa^)ftfic^e ©tiftung^buBe enoirlten, gu bauembem Shil^nte. 8faf i^ren äntrag genehmigte Urbon VI in feiner Dom 21. ÜWai 1388 batirten Urlunbe, *bamit bie ©tabt, tt>eld^ bereit« mit melen Zugenbcn au^geftattct fei , au^ burd^ bie (Saben ber SBiffenfc^aften gef^mfitft »erbe*, bie Srrid^tung eine« Studium generale mit aßen gacuttaten unb Privilegien na^ bem SSorbilb bc« in ^|Jari« beftel^enben unb crti^tte jugleic^ bem 'Dcmpropft Den 6ßln bie SSoflmod^t, bie SWagifier» unb Doctom>ürbe an bie Don bem (SoOegium ber üßagifter unb !Coctoren ®c* }>ruften unb %^räfentirten ju terlci^en , roüdft boburd^ ba« Siedet erlange ten in 6Sln toxt auf anbercn Unii>crfitSten gu lehren \ J^ie Hnit>crfitat toax ate i>a<>ft(i^e ©tiftung ber geiftfic^en äuffid^t bei& ^cnn>rc}>ftc« unterteilt, ber bei i^r baö fianjieramt i>erfa^3, ^j^ ^}>ft fetbft U)ar ttie ber ©tifter, fo aud^ i^r oberftcr Sefc^fi^er ; um aber ten Ü)Ktgliebcm ber Unit>erfttat gegen Angriff ober ©etoaltt^t geiftlid^er ober tt?eltli^cr 2)ta^tc iebergeit gu $ülfe gu tommen, ernannte Urban« 9iad^fotger, S9onifag IX, brei geiflfid^ (Sonferbatcren, ben Äbt i>on @t. a)tartin t>on Sofa unb bie S^e^nten i>on ©t. ^ul ju 8ütti^ unb Don ©t. ©aü>ator gu ^{ao^tric^t, toüdft in folc^en Sitten bie ge« 1. ^bbn4 Den 13S2, Dil I @. 5S mtii on^ in Cm. V no. 41 1 ivleber ah —61. ^üglic!^ ber ^crorbnnng fiter gd^mcft ip. tcpomcnte t^cn 1 437 f. nnttn. 3. 9{a^ bem Wtüfttx ber ^^frr Uni* 2. ^. bie in t. ^^ianct, 9c\df, ber terfttSt, tro ber ^onitan)ler bie «nfft^t alten Unii>erf. ^Hn ^b. I im %i^g ffi^rte. t. @a«ian)^, 9t\^, be« rSm. e. 1 gegebene ettftnng«nrinnbe, treibe 3t«t». 1^. UI e. 326. f Stocitc Äbt^fcUung. CLXV xxöftixäft Untctfud^ung fügten, bic geiftlid^cn ßcnfurcn gcbraud^cn, nötigt* gcnfaö« anif bic §ülfc bc« iDcttUd^cn Slttn^ anrufen foßtcn^ !Dtc innere Drbnung ber UniJjerfität tt)urbe burd^ bie üon ber 6or* j>oratii>n fcffift gegebenen Statuten f eftgefteüt \ J)ie ®ef ammtl^eit Jjon !^a\xpt unb ©tiebern nennt jid^ : Rector et universitas magistrorum et scholarium studii Coloniensis ; aber bie .@or)>oratton , todäft il^r bie ©efe^e gab unb fie regierte, beftanb nad^ bem 3Sorbitb ber ^arifer UniDcrptfit aßein aM beut 5Rcctor unb ben !J)ecanen ber bier gacultäten, nebft ben l^Bl^eren ©rabuirten, ben 50iagiftern unb J)octoren, ju toetd^en nur anfangt aud^ bie nieberen ©rabuirten, bie Sicentiaten unb S5acca^ laureen , jugcjogen tourben, bt« eine genügenbe ^aiil i)on SWagiftern unb 35octoren bor^anben ttjar^; äl^ntid^ »ie bie ©tabt ober bie ©efantmtl^eit ber fflürger burd^ öürgermeiftet unb JRatl^, fo tt)ie bie bürgerlid^en ßor* porationen unb SSrüberfd^af ten burd^ bereu 2lmtteute unb Jjerbienten S3rü* ber re^jräfentirt »aten. 5)em burd^ einen 35e^)Utirtenau^fd^u§ getoäl^tten 5Rector lag e« ob, bic ^ribüegien unb Statuten ber Uniücrfität aufredet ju erl^atten , nad^ benfetben ju rid^ten unb bie Uebertreter oi^ne Slnfel^en ber ^erfon ju ftra^ fen*. 5)arunter ift nic^t eine ejimirte Suri^biction ber Uniberfität über i^re Slngei^örigen in Sibit=^ unb Sriminatfad^en ju oerftel^en, f onbern aüein bic^anbl^abung ber inneren ®i«ci^)tin, mie bei 3lnftiftung bouB^ietrad^t unb geinbfd^aft unter ben gacuttäten ober ben 'iDoctoren unb STOagiftern, tt)o ber 9iector unb bie J)ecane bie ©d^utbigen mit einer ©u^e J)on 3 ÜKarf ©über, nßtl^igenfaß^ mit Slu^fd^Iie^ung au^ ber (Semeinfd^aft unb ben ^ribitegien ber Uniberfität fttafen lonnten ^ SSJenn e« ferner l^eißt, ba^ fein SKitgtieb ber UnitjerfitSt ein anbere« ober einen ©ärger bon S5(n t>or ba« ©erid^t eine« ßonferbator« ber Unitjerfttät außeri^atb ber ©tabt, fo lange il^m ber 9ied^t«n)eg innerl^alb berfetben offen ftel^t, jiel^en foß, fo liegt l^ierin eben bie 33orau«fefeung, ba§ immer juerft ba« orbentttd^e ©tabtgerid^t anjugel^en fei ®. 5Kur eine 3Sertretung ber UniJjerfität^an^ gcl^drigen burd^ SRector unb J)ecane f anb unter Umftänben ftatt , toie in bem gaß, toenn einer »egen S5ern)unbung eine« öürger« ober Sintool^* ner^ ber ©tabt ftraffSßig tourbe, tt)o ber SRector unb biejenigen ®ecane, xoüdft ber SRatl^ ber ©tabt baju beftimmte , ba« ©trafmag feftf efeten ; 1. Urf. t)Om 9. ^OM. 1389, du. V hie velut Parisiis, ubi solum Magistri et DO. 434. Doctores intrant coiigregationem. SBgl. 2. Statuta antiqua universitatis ge- über ^ariö i). @ai)ign^ a. a. O. @. 347. neraUs toom 6. 2)ec. 1392 bei )). ^ianco, 4. ^rt. 41. an^Ö©. 6. 23. 5. %xt. 14. 3. etattttcn 3lrt. 46 : ut tandem flat 6. ^rt. 3. CMVi aUgcmcine (ginlcltung. bei fd^iDerercn Scrgcl^cn , tote f einbüd^e 9laci^fteßunft unb fd^toere 35et«= »unbung, ^anUmixn^Sf, (Setoaltt^at gegen grauen, erfolgte äu^fd^Iie^ ^ung be« ©d^ulbigen am ber Uniberfität, bt« er ®ott, ben aSerIcftten unb ber Untoerfität ©cnugtl^uung geteiftet l^atte ^ ; lefetere« mu^te f etbftbet« ftänbüc^ mdf bem Urti^eit be« öffentüij^eu ©erid^t« gcfd^el^en. Uebcr ba« foufttge 3Serl^ä(tniB jtoifd^en Uni^erfität unb ®tabt ift nur befannt, baß ber 9iat^ bier Ferren au^ feiner SDlittc ate ^robiforen befteüte, »et^e barauf ju fe^en l^atten, ba§ *ber Uuiberfität unb il^ren ©liebem fein Slbbrud^ nod^ SBibertoärtigfeit entgegen il^ren ^ribttegten' tt)iberfui^r 2, 3ubenn auc^ immer nur auf beftimmte 3ritbauer eingeräumt tt>ar, ift bereite im tjori* gen Slbfc^nitt bie SRebe gett>efen 3. greitid^ lonnte ber fc^nßbe Sigennu^ ou^ bem fotd^e ®unft ftammte , ben SSegünftigten aud^ jum SSerberben au^f dalagen. 3)enn nur afö beftänbig fließenbe ©elbquette »urbe ba^ toer^ f)ü^tz ®t\öfk6)t i)on geiftlid^en unb »ettli^en aWad^tl^abern ^crangejogeti unb mit SSorliebe ge^jflegt. Um il^rc ©^u^gelber unb il^re !Dartc]^en ju genießen, na^m man fie in bie ©tabt ate aWttbürger auf, ließ fie Käufer unb ©runbftüde anlaufen, il^ren ßultu^ ausüben, nad^ i^rem Siedete leben unb ^Jtibilegirte fie mit bem (Sefd^äft be^ üerbammten äi^^^i^^^t^f «w« weld^em i^r JReid^tl^um l^erfloß. auf ber anbern ©eite lag eben in biefem ©onberved^t ber 3ubengemeinbe, in ber SSerme^rung il^rer S^¥ "«^ i^^^^ JReid^t^um«, für fie felbft bie (Sefa^r, baß 2lrgtt)o^n, 5Reib unb §aß ber c^riftlid^en ßintool^ner gegen fie in bebenflid^er SÖSeife gefteigert »urbe. SaSeld^en Slnftoß befonber^ bie Staufei be^' ©d^ufepribileg« gab , tponad^ klagen gegen 3uben bei feinem geifttid^en ober toeltlid^en ®erid^t, f on* bern nur bei bem ©ifd^of unb ßapitel ber Subenfd^aft foüten angebracht unb nad^ 3ubenred^t entfd^ieben toerben , erfiel^t man au^ ber nad^brüd* tid^en S3ef d^toerbe , meldte bagegen ba^ 'Domcapitel bei @rxb. SBatram 1335 erl^ob, »ietool^l biefem felbft not^gebrungen feine 3"ftiinmung ju bem ©d^ufe^jriijileg gegeben l^atte : benn ate bBd^ft f d^tm^)flid^ erf lärte ba^* felbe , baß f ogar Prälaten unb ßapitel^erren , »enn fie einen @treit mit 3uben l^ätten, bor bem 3ubenbifd^of erf^einen unb in ber ©^nagoge 1. %xt. 10. 11. Uniöccjltät bie brci fronen ber (zeitigen 2. @. bie Sufdjrift bon fRector, 2)e- @tabt (£ö(n genannt. 2)ic 3a(>rbä^er canen, ^octoren unb^agiflern berUnib. )3on (Söln, bie fo biet Unbebeutenbed ht* an ben diatf^ 1525 in 9^ieberrl^ein. Sinn, richten, fd^toeigen über bie®ränbung ber XVI @. 219. SDarin »erben bie Älerifei, Unii)erfität! bie c^^rfamc ^ürgerfd^aft unb bie lMi6)t 3. @. lxxxu ff. BtDette 9(&ttfei(ung. CLXVII il^rc ©aci^c führen müßten ; bcr (gtibifd^of aber cntfd^utbtgtc fid^ mit feinet Slot^lage , morin er bie berpfänbeten ©täbte unb ®d^tö[fer ber Sird^e, bei &t\a^x fie gänjüc^ ju berüeren, l^abe totlaufen muffen, unb )ott\pxaäf mx bie anftö^ige ßlaufet tünftig nid^t iDiebet in ba^ ^ribi* tegium aufiune^mcn ^ üDod^ lonnte er ba^ gegebene SSerf^jre^en nid^t Italien; bietmcl^r erneuerte er f^jäter (1341) nod^ einmal ba^felbe ^UQt^ ftänbni^, unb jioar »ieber mit 3wftiwmung.be« Domca^jttete , »eld^e« l^interl^er aberbiate bagegen protefttrte \ 9tidS)t geringer toax bie Unjufriebenl^eit ber ©ürgerfd^aft über bie 3uben^)rit)ilegien, toie man au« einem 9iat^«befd^tu§ bon 1347 erfie^t, iDorin aße ^aüfz, offenbar gur ©erul^igung ber aufgeregten d^riftlid^en ©emütl^er , erltärten, ba§ nac^ öetel^rung guter Pfaffen etliche fünfte in bem jutefet ertl^eitten Subenbrief auf feine SBeife mit ®ott unb mit bem §eit ber ©eele beftel^en Bunten unb bag fotd^e bei lünftiger 35er* längerung be« ^ritileg« nid^t »ieber erneuert werben fottten ; unter bie^^ fen fünften ftel^t üoran eben ber Slrtifet, toonad^ 3uben in ©d^utbfad^en nur in ii^rer ©d^ute bor il&rem ©ifd^of ju Siedet ftel^en unb aud^ au^toär* tige Stäger baju angel^alten toerben foßten , fid^ an fein anbere« ©erid^t ju toenben^. 3)er tefete ©d^ufebrief, ioetdj^n Srjb. SBatram unb ber Statl^ ber oim ^ejug genommen ifl auf bad ^'rt<« Dileg, koelc^ed ber Vorgänger, (Scgb.ipein« xid^, im 3. 1321 (Ou. IV no. 95) öer* üci)ttt (atte. 2. Url. wm 2)cc. 1341 a. a. O. no. 370. 3. 2)er angeführte ^ef^Iug üom 10. fbßxii 1347 au« bem (Sibbut^ )>on 1341, ^l im ©tabtar^iö A. IV 2, folgt im änt^ang, n>eil er in Ou. l nid^t mit ben übrigen ^rtifeln bed @ibbu(^d abgebrudt ip ; ^gl. ben ftii^eren ^^at^befd^Iug )>on 1327 un (gibb. öon 1321, Ou. I @. 12, 100 bem bitter, (Stoffen unb (Sreoen ©ermann @d^erfgin befolgten toirb, feine unre(bte ©etoalt gegen 3uben ober 3ü» binnen }u gebrau(it;en : *inbe k>an bem iuben out iubiune, be ^e geborgoic^t b^it, fal bce clagen bur bem bifd^offe inbe beme ca:|)ttele ber ioi^fd^af inbe fal ba ne« men funber loeberrebe ioi^reigt^, toat in bat meifie ^art ^an bem ca^itele ber )oi^ fc^af ttJüP'. 4. Urf. (grgb. SBalramö d. d. 1342, 7. ^an. ; bie Urf. M ^aX\)9, wdäft fi^ im @ibb. üon 1341 ($f. be« ©tabtard^.) f. 67 pnbet, ijl bom 25. 3an. be«f. 3a^« reg 1342 batirt. 5. @. oben @. xcix ff. CLXVIII 9lllj)€meine ^inkitung. nig ))om (e^en 3uni 1372 korben t^rer 18, barunter aaäf einige 3Bet^ bcr, »icbet in bie ©tabt aufflenommen: ber betrag i^r ©d^ufegctbet ipar mit beu cinjetnen burci^ Uebeteinfommcn fcftgefeftt : einige loifßm 6i^ 500 ©utben äJorgelb, augeYbem iä^ttic^ 100 ©ulben, anbete meniget, unb üotbel&alten »or babei nod^ ba« 9ied^t be« Stjbifci^of« i. ©ie groß mu§ l^iernad^ bet ®ettHnn getpefcn fein, ben fie fic^ bon tl^tem ©efd^Kift t>tt\pxa(S)m\ 35er neue ©d^ufebtief iwn 1372, 29. S)ec. , nmtbe Dou SRid^ter, ©d^öffen unb JRat^ ber ©tabt, tt)ie e« barin l^eißt, mit md^xäfi auf ben ?fluften ber ©tabt unb auf befonbere ©itte be^ el^rtoürbigen S5a* ter«, be^ §errn (grjbifd^of« griebrid^, auf bie 3eitbauer bon 10 Salären i>om 1 . Dctober bief e^ Saläre« an au^gefteüt 2, unb l^ier ftei^t lieber ate erfter 8(rtifet b^jrfelbe , ben man früher ate unöerträgüdj^ mitöottunt bem ^eil ber ©eelen erftärt l^atte, toorin ben 3uben ber ejimirte ©erid^t«* ftanb bei ©d^utbfCagen jugefid^ert ift ; njeiter tocrben fie fiir ben %ati eine« Srieg« ber ©t(ä>t fr^ gef^)rod^n i)on aüen bürgertid^en Saften, »ie SBad^en, ©d^afeungen unb §ülfe, nur feilen fic \ok bor altera ba^ Xl^or ba« i^nen befohlen ift behüten. ®er JRat^ Derf^jrid^t bie »efd^Iüffe ber 5IKe]&r^eit be« 6at)itete ber 3uben gegen bie ungel^orfamen 3uben jum SBottgug ya bringen, im galt einer S'^mn^ ober eined Sluflauf« jtoif^cn 3uben unb (^^riften foQen nur bie ©d^ulbigen }ur ©träfe gebogen, nid^t bie gange Su« bengemeinbe bafür i)erant»ort(id^ gcmad^t toetben. 3uben unb 3übinncn foüen nid^t toeiter toegen {Renten ober Seibjud^t , bie fie i?or ber '3uben* f^fad^f fc^ulbig »aren, in Slnf^)md^ genommen toerben, 3)er ^xn^ für Darlehen an ®firger f od nid^t l^öl^er at^ 1 Pfennig für bie aJiarl tood^ent* tid^ betragen ^, ©ie foüen nid^t audlei^en auf blutige $f änber, SWeßgetoäu* ber ober JHrc^nlleinobe. Slüe ©etool^n^eiten unb Stei^iten , bie ii^en jeraate Don ^ä^jften , Saifern , rSmif dben Äßnigcn unb (Srjbif d^&f cn »er* ticl^toaren, foüen in guter SCreue Don ©eiten ber ©tabt getoal^rt bleiben, äuc^ au« ben f^)äteren Sauren be« 14. unb ben bciben erften J)c^ 1. Ou. IV no. 549. 2. Ou. V no. 1 : *bic angienflcn u^ fcnte 9temetd bat^ nu alrcneift lcl>en* — bcgici^t ^äf auf ben fc^on t>ergangeneii Termin, mie auc^ im ^bbrud bei f!k\f» ben a. a. O. 386 ftebt : 'auf @t. ^cmu giudtag le^tl^tn'. ^ad !S)atum ber Urf. öon 1373, 29. 2)cc., nadf bem 3a^>re«* anfang )u SSei^nat^ten, ge^i^rt nod^ in ba« 3a^r 1372, »ie ©nncn bemerft. 3. 2)er Pfennig ifl (>ier fdb|h)erfl5ttb« tidj al« 9te(i^nung«münje ju öerfie^en, t>on melier 12 auf einen <6(^illing unb 12 ©^tUing auf 1 9Rart gingen; f. bie 33en)ei«fleaen bei @nnen II @. 392 «nm. 2, 393 3[nm. 3. 2)ie« ergiebt für ba« 3a^r einen ämöfafe niti^t loon 25 ?roC., tt)ie (Snnen in @. 313 annimmt, fon* bem t>on 36V9 ^^^' E)'ifinj^)fennige »urben nac^ ber ^onbention t>on (SBln unb Xrier be^ 3a(fre9 1372 audgeprSgt: 'SeiB^fenntge' ^n 2 ^dfiU. ba« ^t&d, unb 'Aeine Pfennige* t>erf(i^tebener ^rt }U 1 (^iU., gn 6 unb 2 ^fenn. ba« @M f. bie Urt. in Cod. Rheno-Mosellan. III @. 755. 3»«te «Bt^^Unng. CLXix cennicn be« 15. Sal^rl^unbctt« ttcflcn bie SScrjctd^ntffc bct neu aufgenom^ ntcncn 3ubcn mit hen ©ettSgcn bc« Slufnal^mcflctb« unb bcr iäl^rltd^cn abgebe bor K Um t)on feiten ber ©tabt bie Sluffid^t über fie ju fül^reu unb bie abgaben bon i^nen ju ergeben, ipurben Don bem SRatl^ au« fetner 3Äitte gtoei 3ubenmeifter beftettt, toetd^c, toie aud^ bie anberen SRatl^«* bcamten, g»et 3a^re im 3lmt blieben, fo jtoar ba^ jal^rüci^ einer austrat unb ein anbrer baffir getoäi^ft tourbe ^. 8. @efd^td^te unb Serfaffung ber ^tait t>on 1396—1513* ßrjbifcjöfe. giiebric^ 111 loon (Baaxtücxbtn, % 1414 %pv\i 9 (f. oben @. xciu). ^ietcic^ II 1414 ^rU 24 f 1463 gebr. 14 t>ou WIM, 92effe griebric^« III, )u ^onn 24. 9l)>rt( gemät^U, Sa^Ica^ttulation im "äxät'iiy f. ®cf(j^. u. ^Statijiif 1785 @. 48; feine SBal^l beftritten bur(i^ ®raf Sil- ^^dm Dött S3erg, ^Bifd^of (electus) i)ou ?5aberbortt, ber ju (5öln 18. S(|)ril gewä^a »or, 60lncr 55iWof«fe]^bc 53b. I @. 351, 3af>rbü(j^er «b. II @. 51; ernannt burti^ % Sol^ann XXIII in ©utte d. d. 30. «ug. 1414, 8ac. IV no. 86; fl. 1463, 'moen- bo^ |ant Valentin» t>a6f\ }u 3on9, Sa6It>er^anbI. t)on 1463, I6b. I @. 373. Satein. 9eeim(i^ronif 55b. II @. 208. 9iu^red^t 1463 3Räq 30, t}er}i(4tet 1477 3u(i 26 i)on ber ^falj, ©ruber bc« ^faljflrafen griebric^ bc8 (©iegreid^en, gewSblt in die s. Quiriiii 1463, Cron. pres. 237, Sablca^itulation tiom 31. SDiärj im cit. SlrcJ^it) 91 ; beftätigt i)on ?. ^iu« II am 25. aWai, ©utte in ?ac. IV no. 329; iytxiiöfkt auf btc 9tedientng M Sr^bidtl^unt« 26. 3uli 1477, ?ac. IV no. 392, aud^ auf ben er)« bifcbdflidKU Xitel, 6. 3uU 1478, ebenb. no. 396, fi. in ber ©efangenf^aft bed Sanb» graf $einrt(i^ bon Reffen ju 53Iantenfleiu am 26. Suli 1480 eb. @. 511 %nm., (Sbron. gragm. 53b. II ^. 202, per quinquennium captus, Cron. pres. 240. ©ermann IV, ,53ertöefer feit 1473 aWärj 24 fl. 1508 Oct. 19 llanbgraf bon Reffen, 2>ed^ant p ca|)itel al« 33ertt)efcr ernannt 1473 *u^ mitwoti^ na bem fonbage Ocu(i', 8ac. IV no. 363, ai9 M6ftx bon ^aifer griebricj^ III beftStigt 1474 'an freitag ))or fanb $(nt(fo« nientag*, 14. Sanuar; nad^ bem Xobe 9{u)?re4td )um (Srgb. txto^f^lt 1480 9(ug. 11 in crastino Laurentii, (S^rou. gragm. 53b. II @. 203, Codd. Colon, p. 156, unb ben % @ijtu« IV am 15. 9iob. beflStigt, ?ac. IV no. 413; erffielt bie faifertid^e 53e(e]&- nnng 1485 !^ec. 15, Sac. no. 429, Codd. Colon. 157, fl. in castro suo Popelsdorf in crastino sancti Luce evangeliste a. 1508, Cron. pres. 242. 1. SBe^ben a. a. O. 53eirage XIX Ou.I@. 40; bg(. oben bei 3lat^>«beam* ^. 337. ten. 2. etatut bon 1384 im ^ibbu^, Ghxsi 2lQgemetne (Sinlettuag. $t^iH))pII 1508 92ot>. 13 ft. 1515St'. 12 $eiT Don Oberßein (de domo nobiiium de Stein oriuudus), !^ombe(i^ant unb 33oiPc^cr M 2)ombauö, am @t. 53iicciu8tagc 1508 gcwäl^tt, Cron. pres. 243 ; [ein 2^ob bom 2)omca^iteI angcjeigt mäf ?ac. IV @. 628 ^ntn. ©rjt.. Sit« Srxbifd^of gtiebrid^ unb bie anbeten r^einifd^en ^urfürften im xfdi% 3. 1397 auf ben grantfurter Sagen im SDJai unb 3ult bie SScrfd^mfrung "^ ba« "* jur Slbfefeung bon ^. SBenjet einleiteten, »urbe mit anbeten ©täbten au^ ^"*^- 6öln ju biefen Sagen getaben K ^o6^ hielten fie fic^ Dotfid^ttg jutüd, tt>ie tt)it getabe Don 6ß(n miffen, ba^ bet 9iat^ feine ©efanbten unb 'SRat^^gefeßen' auf bem jmeiten gtanifuttet Sag anwies, ftd^ auf nic^t« einjnlaffen 'ol^ne bie gemeinen ©täbte'^. ®ie ©täbte l^atten geted^tcn (Stunb ben 3l6fid^ten bet gütften gu mi^ttauen, leifteten aitx anöf ber Sluffotbetung be« Sönig« SBenjct im 3. 1399 nad^ 9iütnbetg gu fom* men feine golge , meil SBenjel fetbft nid^t fam. 3n bef onbeten ^wf^wi- menfünften ju äHaing unb Sobtenj, Slnfang 3nli unb Sluguft 1400, »er* ftänbigten fid^ bie ©täbte übet i^t 33et^alten unb in^befonbete übet bie Slntmott, bie fie ben gütften ju 8a^nftein geben wollten 3; unb afö leitete bott jut Slbfefeung Ä. äSenjete fd^titten unb an^ i^tet 3Bitte ben ^faljgtaf ^npxtäft wählten, gaben 65ln, ÜÄainj, SBotmd, @^>eiet gtantfutt, gtiebbetg unb ©elnl^aufen il^te ©tflätung ba^in ab, baß fie fid^ butd^ il^ten @it) bet Steue gegen Ä. äBenjel füt gebunben l^ielten^. 2)od^ l^anbeln mit bet S^at f onnten unb toollten fie nid^t füt ben Sönig, toä^tenb et in Unt^ätigfeit fid^ felbft Jjetlieg. 5Kad^bem bie 9Ba^(ftabt gtanffutt betgeben« fed^« SBo^en unb btei Sage (ang auf feine Slnfunft gemattet l^atte, öffnete fie am 26. Detobet bem neuen Sßnig i^te S^ore; fd^on am 5. l^atten i^m bie ©efanbten Don ßöln auf fteiem gelbe ge^ul* btgt^ SBä^tenb bie Stßnung«ftabt Sld^en fottbauetnb im SBibctftanb Det^attte unb batum in bie 9ieid^«ad^t fiel, toutbe JRupted^t im ©om }u eötn am 6. Samax 1401 Don etjb. gtiebtid& afe Sönig geltönt ß. an bemfelben Sage ett^eilte et bet ©tabt bie allgemeine ©eftätigung i^tcr ^tibilegien , gab abet gleid^jeitig aud^ bem Stjbifd^of bie betu^igenbe= SSetfi^etung , ba§ babutd^ feinen Siedeten nid^t« betgeben fein foße, 1. 9iei(j^«taö3-2lctcn II no. 251 unb @. 124 f. mette ^^t^etlung. CMXI cnf 0 toie früher t. SBeujcl get^n l^attc unb f^jäter tt>icbcr S. ©igmunb at: ba« l^icß mit fcct einen §anb geben unb mit ber anbetn nel^men^! Uebrigen« l^atte ber Stjbifd^of no^ einen anbem tt)eülid&en Ober* irrn atö ben beutfd^en ÄiJnig. J)enn bereite feit 1397 toax er erltärter afalt be« ^. {Rid^orb 11 i)on Sngtanb, »etci^cm er gegen iäl^rlid^e ^en* on bon 1000 ^funb ober 3000 5Robet in ®otb, burd^ ^omagialbertrag if feine Seben^jett, mit ®rafen, SSaroncn unb 9iittcrn be^ (Srjftift^ ben Jaffenbtenft ju teiften fid^ ber^)fli^tet^atte2. 3lud^ fein 5»a^f olger -Diet* ä} II erneuerte no6) im 3. 1417 benfelben SBertrag mit S. §einrid^V m (Snglanb, tt)obet er fid^ fetbft eine Slbminberung ber 3a]^re«j>enfion if lOOO^Kobetgefaaentiegä. 3lfö S. SRupred^t im ^erbft 1401 feinen JRomsug antrat, forberte bon ßö(n ba« i^erfömmtid^e ßontingent bon 30 ©(eben ober Sanjen, De mit brei^ferben: bie®tabt faufte fi^ jebo^ mit 9000®u(ben lo«; fanffurt ga^lte nur 1000, SSafet 3000 ^ @rgb. griebri^ begleitete ben ijnig na^ 3talien, befam aber nad^ bem unglüdfüd^en Slreffen bei S3re^* i (21.Dct.) pü^üd) 'm^ am »ein' unb ging nad& ^aufe^ 2)erfelbe loar feit 1397 in einen l^eftigen Streit mit feinem 35om^ pitct begriffen, toet^er jur 3eit feiner JRüdffei^r Slnfang 1402 noc^ rtbaucrte, ÜDie ÜDom^erren , bon il^m fu«^)enbirt unb in ben öann t^an, flogen nad^ 3:iüffelborf. !iDer 9tat^ ber ©tabt blieb neutral, ^üfete aber bie ^Reliquien ber 1^. brei Könige ate ^eiligtl^um ber Stabt, » ba« ßa^jitel fie fortbringen taffen »ollte ß. Um biefelbe 3eit erneuerten fid^ bie alten ©treitigfeiten unb gegen* itigen ©ef ^tt>erben jtoifd^en ßrjbif d^of unb ©tabt, toobei ate bemerfen^* ert^ nur gu erwäl^nen ber SSerfu^ be^ erfteren , bie 3lemter gegen ben oüj aufjul^efeen, xoi^ ein ©d^reiben benfelben an bie ®affel ju "iKieberid^ i. taö Sädferamt betoei^t, »orin er ben JRatl^ toegen SSerlefeung bed ^fi^uebrief^, Uebergriffe in feine geiftlidbe unb toeltlid^e ®erid^t^barfeit, ptoaltt^tiger ^anblungen gegen einzelne ®eiftlid^e , gegen ®rebe, 35ogt nb ©d^öff en berllagt unb toeiter borbringt , ba§ ber JRatl^ allerlei neue 1. Urff. öon SBcnjcr 1397 3an. 6, tu))rc^t 1401 3an. 6, ©igmunb 1414 5^0^.21 in Üünig, «cidjöard^it) XVI «>. 535. 570. 572. 2. 8ünig a. a. O. 536 d. d. 1397 oUU? in Castro nostro Gudesberg : bovin i<»(|t ber (5rjb. : fecimus — nos prefati 'lO'Dini iiostri regis vasallum et homa- S'ilem ad vitam suani et nostram — M toirb ber $a^ft, ber Äaifcr unb m^ H ^on bcnjcnigcn , gegen toelc^c bie SafaKen^fltd^t gu leiten, audgencmmen. 3. @benb. @. 575. 4. SBb. I @. 336; i)gl. ^öfler, Ä. fRuprec^t @. 233. 5. 3a(>r6. Sb. n @. 91 unb @(ijrei* ben bed ^fatigr. Submig an (Söln bei (Snnen @. 143. 6. @nnen 148—155 ögl.3abrbü4er 53b. II @. 90. 93 ; man erfährt nid^t« über ben Ausgang be« Streit«. I htttfia fbdffn, Ungftb mib et^olitiig onf fBriii, 9ter, ^irtfij^ nnb Sonfiiiatm^ waaxm gd^ ^abe, nHmnl er bk IMrger bctrSitt mib in ©doDetei ^fenmier frringai lootte^ 92ai^ aH§ra ^ode fk^ bie &tM m^S^Ggtr ^e^tai ^onbflfSt^ger i^ nnt TouHnßigfr $erren jn enDc^ren^. X)er gefollftfii^fif unter btefen *^ toor @raf Obctf ben Stobendberg, @o^ re^ C>^ogd 93U^(m iH>ti 9erg. Sim X^tftenbiß nnb ^errfc^fnc^t getrMen, ^otte er fetnen SSoter, *vm bed (onbd beften nnOen' toit tt fagte, on^ Slot^ gefc^ imb gefangen gtaümmtn^; feine Shtiter Xnna ermrfte bei i^m ^9mber finnig ytuf prtdft bie Sertnnbignng ber 9ldfifiQdft gegen ben Uebett^äter ^. Dix^ ber gntntfit^ge alte f)er}og fie^ ftc^ }nni Sergleicl^ mit beut nnnaturfic^ @ttfn fftttü, iDobnrc^ er i^ bie Sonted^errfc^ft abtrat nnb fu^ mtt Diffeibtnrf nebft einigen ©dfO^ttn nnb Semtem borbe^tett^. 0raf Sbolf »Hrr jiDei 3ai^ ber^ (1403) (SbelMrger bon &ta mit einem 3a^ge^ bon 50 <9n(ben getnorben; bafnr befkStigte er fti^ nen 9Ritbnrgem bie B^Ofrei^ im 9anbe S9erg , gkid^ tt>ie fein SSater bnrclf Sertrag inm 1386 fte ben Untertanen bed Srjftift^ nnb ben SßüX'- gern bcn Sü(n geiDO^ ^otte^ S>c(^ ate er 3nng^og bon Serg ge- morben, tdpctt er ftci^ ntc^ langer baran ; benn er meinte, bag fein SSater biel jn frtig^g in j^riefen an Surften, f)erren nnb ©tabte getoefen fei, tot^ffoib et Ufa audf 'entm&^tigt* ^obe 7. 3>r Kat^ t>on 69(n befd^merte ft<^ nber bie bertrog^ibrige Sr^ung ber 3^0e nnb anbere^ Unrecht bim feiten be» trafen }tt 9tabendberg, feiner TAtatt nnb ^fer, unb (frjb. ^loüfindf beftartte i^n im Siberftanb gegen ben goneinfamen @^ner, nber ben er nic^t toeniger jn Hagen ^atte. Der 9iatft erhielt bie Srmoc^gnng jnm ftriege burc^ bie berfaffnng^magige 3uftinnnnng ber 44 ^ennbe oM ber @emeinbe^ ernannte eine Srieg^ommiffton bon 10 Snrgem, berbot aOen Serfe^ mit ben Untert^en be^ @rafen, 1. &iftabm üffut Dotam bei (&i' not B. J52 f. ^6 ber (SrjHft^of mdft ü\fnti9mnt> Um %lati} UeBcrgriffe in ba9 ^offt (Strikt bonoaif, )dgt bie S^a^n^t an« bem 3. 1398, SoJS^rb. e. 85, baß einem ^mieb, ber bent Urt^I bed ^r« genneiflers miberf|>rc(^en nnb and^ fonß gegen ben (Eib ber @tabt get^n Mte, ol^ne 049ffennrt^ ba9 fyaipt abge> fingen nmrbe. 2. @. bie 9{anien and ben ge^be^ regt^cm bei &inen 0. 147 ; t>gl. ^ar< bann«, (Enriofa and bem ^(^bemefen bed 15.3at^r^ , in $t(r« äRünatöf^rift 1875 e. 461—464, n>0rin bie Angabe, bag ein im 3. 1391 angelegte« gef^berc^i^r ber ^tobt tanfenbe ton Cornea ent^aCt nnb }n>ar für etnen 3^tranm bon noti^ ni^t breigtg 3a^ren. 3. Urt. 1404 iRorj 16, goc. IV no - 24. 4. Urf. 1405 SRai 15, ebenb. no.3r ^ 5. Ur!. 1405 3iia 2, ebenb. no. 3^- fßQ{. ^comMet, fln^ib IV e. 123. 6. Urf. bei ?ac. ni do. 901. 7. e. ba« SRemoriale fiber bie '9la^ i»en«berger ge^be* in t3b. I e. 339. 8. 3t imei an« jcbem 9mt nnb fei, f. oben @. clix. 3tt>eite abt^ung. CLXXin tittid^ ättöful^t Don SSictuaßcn, Sorn, SSBera, 'Donncrfraut* (©^icg^ c], ®at))etet unb ®efd&fi^ mtb üinbigte in ©emeinfd^aft mit bem [d^of im C>^rbft 1405 bem ®rafcn bcn Stieg an, nadl^bem er bie mbe ^oü) unb Utfad^cn in aßen Slemtern unb ©affetn ber ©tabt Dorttaflen laffen ^ ÜRan bemerft, ti>ie in biefcm md^tigen galt bet tati^äft yiati), anbete a(« fonft bet ^aü) bet ®efd^Icd^ter, bie ®t^ )t jut B^ftiinmung unb SOtittDitfung i^etanjog unb butd^foud nut ittJ)ctftanbni§ mit ii^t ^anbelte, ©et Stieg l^atte faum begonnen , ate butd^ t)on beiben ©eiten be* ®^iebdti*tet ein t)0tlaufiget S5etgtei(if> (23, aßätj 1406) ^etbei* ctiöutbe, nad^ toeld^em untet gegenfeitigen3wg^ftänbniffen betSung* i öon öetg »iebet (Sbetbütget J)on Söln toutbe unb bie (Sölnet i^te reil^eit im ©etgifd^en bel^ielten K "ülodf anbete ©tteit^junf tc jtDifci^n &fjbifd^of unb §^tjog Slbolf toutben etft 1411 butd^ ben 2lu6f^)tud^ )ctiog« ^Bcinalb Don 3üüd^ unb ©elbetn gefc^^lid^tet, tt)ona(ä^ bet ^etjog anö) ba« ©tblämmetetamt be« @t jftif t« jutüd belam \ gtiebtid^ Don ©atwetben ftotb auf ©d^to^ *»ß<)^)j>etebotf am 9. Wfxxi^mofh . 3n bem SBunfd^ feinem 5Keffen !Dietti(i Don ÜKöt«, ^to})ft gu ml i, bie 9iad^fotge ju Detfd^affen, l^atte bet SSetftotbene biefem beteit^ jttt)altung be« Si^ftift^ übetttagen unb i^m jum Datau« Don einigen ten unb ©d^(8ffetn l^utbigen (äffen. 3^m ttat ba« mSd^tige §au« , Sungl^tjog Slbolf Detbunben mit ^etjog JReinatb Don 3üli<ä(^ unb :tn , in bet 2l6fid^t entgegen , bie SBal^l be« ©tubet^ be« etfteten, lim Don ©etg , bet beteit« ettoäl^Itet ©if^of Don ^abetbotn toot, jufefeen. 35a« 2öa]^tca^)itet f^jaltete fici^ in jioei ^atteien , tootau« )oppü'a>(i^l be« ^iO^etm Don ©etg gu (E5(n unb bed S^iettid^ Don J ju öonn l^etDotging-*. 3)et 'SiatSf bet ©tabt Det^iett fid^ neuttal Jttoiebette bie 3umut^ungen »ie bie Dettodtenben SSetl^ei^ungen bet unb bet anbetn ^attei nut mit bet Stflätung, ba§ bie Sut eine id^e ©ad^e fei, mit bet bie ©tabt nid^t« gu fd^affen l^abe ; biefe tt)etfce tiigen Stgbif d^of annel^men , iDeld^et bie ^jäpftlid^e Seftätigung et* . 35od^ Detf^jtad^ et eine genügenfce SBaffenmad^t aufgufteüen , um teil^eit bet SBal^ll^anbtung gu befd^ü^en, unb fotgte audj^ füt bie S3e- 9laDen9berder gelobe (B. 346. ^d)ieb«fpru^ bei ?ac. IV no. 45. )e«fc(bctt ®e[dj. üon 2)üffcIbovf im ©b. IV @. 124 unb ennen, @c- : III @. 163 {^ier mit unriAtiacm n 15. mä^). Sacomblet a. a. O. no. 63. !S)ad I bicfe« 3lu«f^)ru(]^« gcf(i^loffene ^ünbnig tvurbe Don betben ©eiten \>m6f fRitterfd^oft unb ©täbte bcficgelt: mn ifi nic^^t unter ben @täbten bc« (grjbi* fc^^of« genannt, ttjolfjlöonn, ^ieuß unb dledlingl^aufen. 4. (g. bie beiben äRemortale über bie (Sölner ^ifc^ofdfe^be uiib bie Sabt @rsb. 2)ietri4« S3b. I @. 349—363. CLXXlV SCttfi^metne (Sinleitttng. »at^ung bc« ^eiltgti^uma bcr brei Ä5nigc ^ 3n gtctd^em ©tnnc erließ er eine gemeine SWorgenf^Jtad^e an bie ©enteinbe, njorin er aßen ©ärgern nnb (Sinttjol^nern ber ®tabt nnterfagte, fid^ an ben Parteien ju betl^eili* gen 2. Slud^ in biefem ^aU legte ber diaü) (Semid^t auf ba« ßinberftänb^ niß mit ber ©emeinbe, toetd^e o^ne 3^^^^ Urfad^e l^atte baö »erftänbigc nnb gemäßigte S5erl^alten t^rer Obrigfeit ju loben. S3eibe 'Parteien berftärften ftd^ burd^ 3Serbünbete unb bemül^ten fid^ um bie SBeftätigung be^ ^)ä^)ft(id^en §of^. !5)ie Sifd^of^fel^be begann. 1)ietrid^ i)on 3Wör« gett)ann bie meiftcn ®täbte unb ©d^töffcr be« Stj* fttft«, ber §ergog bon ©erg bagegen befeftigte SDlüI^eim unterl^atb 66(n unb f^jerrte ben JR^ein. 35ie®tabt ßöln, toetc^e fid^ l^ierburd^ »iber il^ren ©itten in ÜWitleibenfd^aft gebogen fanb, fd^idte i^ren ^retonotar unb ®^nbicu6 §einrid^ greunb, ^faner gn ©t. ÜJJartin, unb nod^ brei §ct^ ren , ben ® ürgermelfter ^einrid^ bon Duö^eini , ben 9iitter f)einric^ ^tbefuft unb So^onn i)on 5Reuenftein an ben Sßnig ©igmunb t^on U\u garn, tt)rtd^er eben ben JRl^ein l^erauf fam unb jur Ärönung nad^ Sieben njoüte ; fte trafen ii^n in ®pmx, ©igmunb erftärte fid^ für ©ietrid^ bon 9R5r« unb forberte bie @tabt auf, biefem il^ren ©eiftanb ju gemä^* ren ; aud^ erioirlte er bie Seftätigung be^felben i?on ^. Solenn XXIII l 1)er ©egenbifd^of aber (egte ©erufung an ben red^tmäßigen ^aj)ft unb an ba« Soncit ju ßonftanj ein'*. !Dietri(i^ Ä. ©igmuub em^jflng bie rbmifd^e Rönigöfrone gu Sld^en t)on ©rjb. J)ietrid^ am 8. 5Kob. 1414 unb ging bann nad& ©9 In, tt)o er bi« gegen @nbe 5Roi)ember blieb : er betätigte ber ®tabt aüe frül^eren ^ribilegicn ber fiaifer unb Ä5nige ^, tjerlangte aber Don il^r ein Darleihen t)on 30000 ®u(ben, meld^e^ fie nid^t uml^in lonnte gegen gute ©id^erl^eit ju ben^ißi* gen: bafür ^teten bie einfünfte be« grjbifd^of«, »eld^er felbft 5000 ®u(ben Don jener ©umme erl^ielt, nämlid^ ber l^albe ^oü ju SSonn unb bie bereit« Derj)fänbeten erjbifd^öfüd^en 5Ku^ungen in ber ®tabt ». gfjad^ ü.SWör«. 1. mmx SBif(ä(>of«fe(>bc nnb 2Ba^;I erjb. 2)ictnc^8 «b. I @. 353. 359. 2. @. 352 : 'fo tjcrfunbigent nnfc \)txtn Danme ratbe u4 aUefament in bat gentein, bat fle ber fachen go beiben fiben g^tViöf ßain neiden bid an bie jit, bat fie in ber njair^eit öerncimen, njild^en gieren Dan ben beibcn unje gcipItc^>c Daber ber ^ai« confirmiert jo einte erJ|(ä(>cnbufc^>offc jo Soelne'. 3. SBuUc Dom 30.3lug. 1414 bei^ac. IV 110. 86 (»gl. ©b. I @. 360 3lnnt. 6). 2)er ^ap^ bcpStIgte eigcntlid^ nid^t bie gcfd^eljcnc ^a\}l, erHärtc fic Dielnte^r für nutt unb nid^tig, »eil er bie ©efefeung be« erjbifti&8fli($en @tu(>I« fit^ felbft burd^ ^roDifion Dorbe^alten I^atte; er* nannte bann aber 2)ietrid^ i)o^i 3Ä8r« gum @rjbif(j^of. 4. Cron. Presulnm p. 236. 5. Unter ®fgenDerfl(^crung an ben grjbifc^of, bag baburef^ feinen 9ec(^fte^ fein (gintrag gefcbel^en foüc: Urf. tjom 21. dlo\> in Secnris ad radicem (SCuÄfl. r?on 1729). «Mn^ang no. 133 unb Sünig f. oben @. cLxxi 3lnm. 1 . 6. Urf. Ä. @igmunb« d.d. 25.9iot>. 1414 bei 8ac. IV no. 9ü. 2)irtric^>« ©n« Brette 9(bt(fd(itnd. CLXXV beut i&XiU\äfc\ unb @tabt über bie ^ribttegtenbeftättgung uiib ^ulbigung einig geworben, l^ictt ©iettid^ bon 3B8r« am 7. gebr. 1415 feinen feier* ßd^en iSingng unb tourbe nad^ abgel^altener 33?e[fe im !J)om auf l^erfönim* ßci^e SBeife in ber ®t 35ion^fiudcai)elle auf ben erjbifd^öflid^en ®tu^t gefegt; l^ierauf begab er pd^ in ben *@aaf auf bem !5)oml^of, tt>o er in ©egentoart einer 9iat]^«be})utation bie "ißribitegien ber ©tabt befd^toor unb bie ^ulbigung ber SJürgerfd^aft burd^ bie beicen SSürgermeifter, bon benen ber eine fid^ oben im ©aale befanb, ber anbere unten auf bem ?laft unter ben öürgern ju ^ferbe l^ielt, em^jfing K SRod^ bor 6nbe be« Sal^r« gelang e« (5rib. ©ietrid^ feinen ®egner SBill^etm bon SSerg , ber nod^ nid^t einmal bie geiftüd^en ©ei^en l^atte, jum aSeriid^t gu belegen, inbem er i^m feine 9iid^te, eine bon SCeflenburg, mit 20000 ®. äu^fteuer jur ei^e gab 2. 5Rid^t«tefton)eniger bauerte ber berberblid^e Ärieg im 3. 1416 mit ^erjog 9lbotf bon öerg fort^, loeit biefcr toeber bie Selben bon (Srjb. 35ietrid^ eni>)fangen , nod^ bcffen geift* tid(^e 3uri^biction in feinem Sanbe anertennen, aud^ nid^t bie ©efeftigung^* toerle am JRl^ein ju SKüC^eim unb SKonl^eim aufgeben, nod^ bie 3<>Mfrei* ^eit ber ßölner gelten (äffen looßtc. S. ©igmunb , ate er auf ber 9iüd* reife bon feigfanb nad^ Sieben lam, trat atö S5ermitt(er auf unb t^at am 13. ©ec. 1416 einen borläufigen 2lu«f})rud^, toorin bie Sntfd^eibung über bie $an()t})unlte nod^ borbel^atten njar; biefe erfolgte erft am 22. Sl^ril be« folgenben 3a]^r« ju (Sonftang unb beftimmte bie ©d^leifung ber bei* berfcitigen geftung6n)erfe am 9i^ein, fo toit bie ®ett)ä]^rung ber 3*^ßf^^'* ^eit ber (Sölner im ©ergifd^en nad^ ber frül^eren B^f^fl^ *• Äaum tt)ar ber ^ieg be^ ßrjbifc^of« unb ber ©tabt mit §^^5^9 äbolf beenbigt, ate ber erftere o^ne JRüdtfid^t auf bie übernommene 35er* ^>flid^tung, bie ©ü^neberträge feine« SSorgänger« griebrid^ mit ber ©tabt auf bie ®auer bon 10 Salären aufredet gu ermatten ^ auf« neue mit mag* tofen 2lnf})rüd^en auftrat, ©erid^t unb 9iegalien im »eitcften Umfang für ftd^ gurüdtf orberte , f elbft bie Slbfd^aff ung ber ftSbtif d^en Untergerid^te in ritt in ob. l @. 361 : 'mit namcn ben multei-, bie grui« (^iicrmüi-jc), bie t)ette- tt>age/ ben ^orjentol, bie t^utfer amme fale, be tDegetoUe (fott feigen MtttoU), ben rtntol, be ben bürgeren ))erfauft n^eren »ur ire gclt jo irer toibertofungen' ; t)gl. ben »eetoer« be« 9iat(>« toon 1414 3uni 17 bei ?ünig XVI @. 573. 1. 2)ietri(^d (ginritt 1 @. 363 unb bie :©uIbiaung8formcl oben @. cxix; i»g(. bie '^ef($retbung beim (Sinritt ci^ ne§ (S^urfürflen' Securis ad radicem @. 219. 2. Urf. t)om 3. 2)ec. 1415, ?ac. IV no. 94. 3. Sin Wrli* beridf^ten über bie SBor» fatte berb. ©b. 1 @. 112. 5. @. bie f(J^on cit. Urfunbe t)om 25. 9ioto. 1414, ?ac. IV no. 90. CLXXVI flllgcmtine (Sinleüung. ©ad^cn bcö f)anbcte , be« SWavftöcrlcl^r« unb bct Ocmcrbc f o toic bic ©efteiung ber ©ciftlt^Icit bon bct SBcinaccifc bctlangtc K J)tc ©ctegcn^cit l^ietju gab bte 9luf tage einer neuen ftfibtif d^en SLccife öom 6. guber beim SBeinbetlauf, toomit jugteid^ ba« S5orfaufdre(!^^t ber ©ürget bon Sofa bei bem bon au^tt>ärW l^er jum 3Serfauf gebtad^ten SBein berbunben toax 2. ©cnn ^ierburd^ fanben [xöf aüe 9flad^bani bei bem SBeinl^anbet befc^iüert, unb ber (grjbifd^of lonnte auf 33etbunbete gegen bie ©tabt red^nen. ©d^on betjor er ben Srieg eröffnete, begingen feine 9lmtleute geinbfetigfeiten gegen bie göfaifc^en Saufteute, unb bie ©tabt fanb e« ju %er ©id^erl^eit nöt^ig, ben 9il^einftrom burdf^ ^fäl^tc ju öerrammefa unb bie burd^fal^renben ©d^iffe ju übertt>ad^en, um fidj> gegen pVi^ixäftn UeberfaQ ju f^ü^en ; auc^ befeftigte fie ba^ gegenüber^ tiegenbe^eufe (1418). SKitiDietrid^ toaren bie (Sribifd^Sfe Qol^ann bon ÜÄainj unb 83emet bon 5Erier, ^fatjgraf Subtoig unb ^crjog JReinalb bon 3fitid^ * ®etbern Derbunben. 35ie ©tabt gewann ben ^erjog Slbolf i)on ©erg, ber »icbcr il^r (Sbetbürger mit einem Selben bon 100 (S. iaffxüdf geworben toar, ate öunbedgenoffen unb Reifer ^. ®em l^ätte nun ber ßrjbifd^of , tt)ie e« feinen SSorgängern öftere gelungen u>ar, bie ©emeinbe mit bem JRatl^ ber ©tabt t)eruneinigt : et »anfcte [xd) an aüe ®aff efa mit örief en, loorin er ben SRatl^ anitagte ; biefe aber anttt)orteten il^m, iebe Bef onber« : er möge fie mit feinen SSrie^ fen berfd^onen unb fid^ lieber axx ben JRatl^ loenben, benn ©emeinbe unb ber bon i^r getoäl^tte JRatl^ feien ein« unb biefer pfee mit il^rem S33iüen für bie ©emeinbe^. ÜDad ioar ber ©egen ber ©emeinbeberfaffung nad^ bem SBerbunbbrief 1 9iad^ Dergebtid^en SSerl^anbfangcn unb S^gfal^rten , unter »etd^en ba« 3. 1418 t>orüberging, lam e« nad^ Anfang 1419 jum Ärieg, in mel^ d^em tt>ie gett>ß^nlid^ ba« 8anb toeit unb breit ücrn^üftet, ber Raubet oni ganjen JRl^ein geftßrt würbe, hierauf nahmen beibe Parteien ben (grjb. Dtto Don Sriet jum ©^ieb^tid^tet an (aJJai 1419) : fein 2lu6fptud^ lau* tete in fcet ^au^jtfa^e bal^in, bag bet SBein^etfauf auf ben ©d^iffen unb am atl^einufet (8ein^)fab) bei Solu in ben näd^ften i)iet Salären, jtoei 1. (gnncn, ®ef*. ni @. 207. (I62/3 ?roc.) ju cutri^tcn. S5gt. dnnm 2. 3a^rbüc^cr »b. II @. 116: *mib III e. 209. in ben jelöcu iar (1417) boi bcborft be 3. ©ünbnigöertrog »om 12. 3uni ftat gelt unb fajjtcn in bem felöen \av 1418, ?ac. IV no. 109. 2)a8 (gbclbür» offm«, bat 6 »ober xoat man ga^)bc bat gcröer^ältniß tcar f(^>cn om 4.3)ec. 1417 galt bat 6. öobcr', b. \). bei bem ©crfauf erneuert, toon 6 gubern njar ba« 6. als ^cciie 4. (5öln. Sa^ib. ^b. I @. 118 Sn>eitc «bt^ifettg. CLXXVU JKonote lang tn {cbem SoSft, frei gegeben fein, f enft a6et ba^ ®tapüu6)t ber Sölner f ortbauem unb bie «ccife in bcr ©tobt unbewel^rt fein foß K ©qflglid^ bcr attgenteincn Slnfj)rä(]^c be^ ©tibifd^of« ^tetrici^ an bie ©tobtl^errfc^aft aber blieb e« bei bet bloßen SSettoal^tung feiner »le ber ®tabt ^riöiCegien ; nur »urben bieSuben bon S8ln, beren fld^ ber Siatl^ gegen ben (Srjbifd^of angenommen l^atte, jur S^^^ng bon 25000 ®. an lefetoren berurti^eilt 2, SBäl^renb bie ®tabt unabififfig boronf befcad^t »ar, i^en ^anbete* bcr!d^r auf 8anb* unb SSJafferftraßen gegen JRaubanfäße ober fribote geloben burd^ ©olbberträge mit ben bcnad^barten Sanbi^erren unb (gbclbürgem fidler ju fteöen ^ erl^ob [täf im 9. 1423 ber große ®etbern» fd^ Srbfolgefrieg, at« nadb bem äbleben beö §erjog« Sieinatb bon 3füttd^ unb ©eibern Slbolf bon öerg atö näd^fter §au^)terbe in betben Öänbertt auftrat, bie ©t&nbe bon ©etbern l^ingegen ämolb bon Sgmonb atö ii^ren (grbl^erm anerfannten *. !J)ie ©tobt S5ln nal^m jioar an bief em ©treit feinen unmittelbaren 9lntl^etl, l^atte aber bod^ biel Ungemac^ babon ju leibeu unb ftanb forttoäl^renb fd^led^t mit Srjb. !Oietrid^, toeil bie alten ©treitfragen über bie 6onH)etenj be« geiftlid^en ©erid^t«, über ben SSBein^* jaj>f bcr ©eifitidben unb über ben Subenfd^ufe immer toieber aufgeregt umrben. !Die Subenfd^aft bon 68ln ftanb jugteid^ im ©d^ufee be« Sönigö *, 3«*««* tote be« ßrjbif d^of « unb ber ©tabt , unb f onnte gegen bie 5lnf ^)rüd^e be« Buna ' einen SÖefd^üfeer« auf bie Siferfud^t be« anbern red^nen. Site bal^er ber (Srjbifd^of fle im 3* 1417 loegcn einer ©d^a^ung bor fein Sammergcrid^t naäf ^o^)j>eteborf lub, trat ber SRatl^ bon Söln il^m entgegen, mit ©em* fung auf ben 3ubenbrief , loorin er fie auf 10 3a]^r ate ©ürger aufge* nommen, loeöl^alb fie nad^ bem Siedet unb ber greil^eit ber ©ürger bon ßStn nid^t bor ein au^ioärtige« ©erid^t burften gelaben »erben. • 5ltö ber 1. <^o na^ ben itod Kudfprüd^en Jöom 20. SWoi unb 15. guni 1419, f. er- pcre Urf. befSacomMet IV no. 117, Ic^- tcre bei aWone, äeitfd^r. für b. @efc^. bc« Obcrrbein« ©b. IX @. 25, unb in tue« fetttU^ Uebereinftimmung hiermit QEöln. Sa^rb. @. 120 nnb 121. 2. @prudj t)om 20. @e^t. f. ?acom« Biet a. a. O. @. 134 $(nm.; t>g(. (Snnen m&. 239—242. 3. @. bie Steige toon Sßertrfigen bie*» fer Art toon ^etjog ?(boIf uon ©crg, 3o* f^aaa t)on ^etndberg, $er). 92etnalb )>on 3üli^ u. «. bei @nncu ni (g. 244 f. et&hUäixvnMtn. XIY. 4. Socomblet, %x6)i^ IV @. 239 ff. 5. St. ©igmunb betätigte burd^ Urf. Mom 14. 3)cc. 1417 bcr 3ubenfd^aft jn QEöIn unb be9 92ei(^9 ^ammerfnecbten m 9tfi(!{i4t barauf bag fie 'und unb bem^ felben 9leid^e ju biefen 3«iten große« SBol^Igefaaen unb ©ittigfeit bemeifen unb treffUt^e ^ienfie gett^an baben* alle erabif*8f(i(j^c unb . fläbti^e ^ritoitegien unb \)ßxa6f jie in ben nSd^ften 10 Sa^^ren t)on allen gorberungcn toon 3lei4«»egen, aufgenommen toenn er bie fai{erli(!^e Ärönuna em^>fangen toürbe, frei: im fLu'- 5angbet®ei?ben@. 391. CLXXVIII HCtgememe Sinkituttg. Stjbifd^of fid^ nid^t baran feierte, aj>j>eüittc bet JRätl^ an ba6 Blitgßd^ 5)of9CTic^t unb fd^idtc eine ©cfatibtfd^f t ju Ä. ©tgmunb nad^ Sottflönj; btefet berfd^öb bte Sntfd^eibung nad^ Sitter, toctd^e jebod^ nnterblteb, ti^tl ber ftBnig ntd^t bottl^tn fam*. 3n bem @d^{cb«fjn:ud^ be4 ßrj&. Otto bon Stier bon 1419 tourbe biefe angelegenl^eit jum SSort^ett be^^tj* bifd^of«, tote oben cttoäl^nt, etlebigt^. Unb balb fanb bet leitete btingenbe SSetanlaffung fid^ fetnetfcit« ber ©d^ufeiuben bon Söln gegen ^tatff unb Oemeinbe anjunel^ntctt. 8m 3. 1423 lant bie Stneuetnng be^ ftäbtifd^en 3uben6tief^ jur Ötage. ®utd^ betfd^iebene Utfad^en l^atte ftd^ auf^ neue groge Stfctttetung bei ben d^tiftttd^en Sintool^netn bet ©tabt gegen il^te jübifd^n SRltbütgct angepuft. üßan fanb i^ten 3tndti)ud^et unetttägüd^ ; man ga1& i^nen bei bem 5ludbtud^ einet anftedtenben fitanll^cit, tt)ie ftül^et 1349> ©tun* nenöetgiftung ©d^ulb , toatf il^nen angebtid^e fflefel^tnng^berfud^e bei ßl^tiften jum mofaifd^en ©tauben bot. SDaju tarn bet bntd^ bcn §ufP' tenitieg in Sö^men, ü)ie ftül^et butd^ bie Steujjüge, aufgetegte ganati^ mu« unb ba^ S8eifj)iet bet 3ubenbettteibung butd^ bie Äutfütften Sontob bon ÜJlainj unb Otto bon Stiet ^, Sluf botau^gegangene bielf ad^e Se* btüdtung unb ©eioalttl^at gegen bie 3uben ju Sß(n beutet bie S8e[d^»etbe, »eld^e Stjb. ©iettid^ bei §. ©igmunb etl^ob , fo toie bie babutd^ bct^ anlaste 3"W>^ift *^^^ leiteten an fämmtlic^e SRätl^e ju S&tn bom &. 3an. 1424*. 5RäntIid^ fd^on im 5luguft jubot l^atte bet SRat^ nad& bem ©utad^ten einet an^ feinet ÜJlitte befteüten ßommiffion befd^Ioffen, ba6 ©d^u^ipti* bilegium, toetd^e« am 1. Octobet 1424 ablief, nid^t loiebet ju etneuetn unb bie 3uben au^ bet ©tabt gu betbannen in anbettad^t , loic betfette 1. (£örn. 3a?>rb. in«b. il ®. 114. 117. 2. SSgl. ^nncn III (S. 326, too ber ^rjb. tton Xxkx unrici^ttö njicbcrljjolt Äuno genannt ifi, n*tig Ctto @. 239 f. 3. @. bcn Stu^jug aus bem @d^ret* ben bed 9{at^d an ä. ©tgntunb d. d. 1431 2lug. 28, tt)o bte ©rünbc ber Su* benaudtretbung ^ttfamntengefagt ftnb, bei (gnnen lll @. 330. S33enn barin 33ejug genommen ifl auf bie gleid^c SKagregel 'etlicher unferer ©erren Sl^urfürflen am ^^dn\ fo »iffen totr bod^, baß bte auö SWainj tjettriebenen Suben \(i)cn 1426 tton (Srjb. Sonrab toteber ju Onaben angenommen tourben, f. Joannis Mo- gunt. rerum I @. 740. Söegcn SSertrci* bung ber Suben aud Syrier burci^ (Sr)b. Otto beruft fici^ Hontheim, Hist. Trevir. II p. 363 2lnm. a nur auf bie Sübeder (£]^ronif i)on ©ermann (Sorner; fte flnbct fii aber anäf beftätigt bnrti^ Urf. ton 1421 SWärj 19, m^, SRegcflen bergrjb. Don Xrier@. 148, tt>orau8 ^ertjorgeH baß bort bie Suben bei il^rer tosweifang alle il^re ©c^ulbforberungcn an ben @rj» bifd^of batten abtreten muffen. 4. Sac. IV no. 1 55. S)a« faiferli^ ©d^reibcn ifi an 102 genannte Bürger unb dtcLi\)t geriti^tet, unter n>eld^en neben alten ©efti^Ied^ternamen »ic ©arbefuft i)on bcncn einer ein Flitter, Subc, ^a^ gin, jal^Ireiti^e ©anbiuerfer toit @(^iu^ mad^er, @d^eerenfd(>Ieifer, ©untwirfer, femer (Sfrigtoerfäufer, «^ot^cfer, aWoTer u. a. toortommen. 3toette ^bt^eiUsng. CLXXIX \p&ttx ofd ju ad^ten unb bebtol^te fie mit feinem ©erid^t^: bie 3ubcn mußten im Saufe be« 3. 1424 bie ©tabt täumen^; bod^ burften fie il^te ^fanbgetber eingiei^en unb il^te ^fiufet berlaufen. ®ie Snbenfd^ule gegenüber bem {Rotl^l^aufe fiel ber ©tabt oi^cim ; fie tourbe nicbergcriffcn unb an il^rer ©tette bie 9iat^«caj)ette ju ®^r€n ber l^eüigen Jungfrau erbaut^. ^to^di)^n (grjbifd^of unb ©tabt fam burd^ ©d^ieb«fj)rud^ be« S)er jog« äbotf bon 3ülid^ unb Söerg im ©ecembet be«fetben 3al^t^, U)ie über onbere fd^toebenbe ©treitigleiten, fo au<^ in anfe^ung ber 3uben ein aSergteid^ ju ©taube, toonad^ toeber ber (Srgbifd^of bei feiner Sebendgeit, nod^ ba^&a))ite( in 10 Salären nad^ beffen Sobe We SBieberaufnol^me bon 3uben in bie ©tabt begel^rcn toottten ^. ©eitbem blieben bie 3uben für immer, fo fange bie atte ©tabtberfaffung beftanb, b, i. bid 1796, au« (Solu auögefd^toffen* • üDer unfetige ®elbernfd^e (grbfolgefrieg lourbe bon C)erjog Slbolf bon |« Serg gegen 9lrno(b Don ßgmonb jum SSerberben ber nieberrl^einifd^en bernU« 8anbe fortgeführt. Obwohl S. ©tgmunb ärnolb unb bie ©täube bon ^"^* ®eß>em in bie Sld^t erHärte unb ben §erjog bon ©erg 1425 mit 3üßd^ unb (Selbem belel^nte ^, lonnte fid^ festerer bod^ nur im Sefift t>on 3ü' ix6f be]^au|)ten. ®ie ©tabt Solu f anb fid^ enblid^ genötl^igt , bie bieten SebrüdEungeu il^red §anbefe unb SWifi^anblungen il^rer Saufteute mit 1. S)ic S>atm ber «cfd^Iüffc toom 16. unb 24. Slttfl. Bei (Snncn m @. 329 gehören in ba« 3. 1423, togt ben Slb* brud Ui Sei^bcn a. a. O. @. 242. 2. SSgl. bie ktein. ij^fronifcnfrag«' mcttte jum 3. 1423 ©b. ii @. 197 unb 9a^rB. D @. 150: 'ber bufc^of mad^bc )rotf[e an[^ratd^e unb la^ftt ftc^ jomail eir bartvebec : tt 'm\)atp in attet neit. ft 4reioen gobem feifer, inb t^ei inl^atte 18 onäf gein maci^t ober (SoHen |e gcBieben*. 3. 3unt k^ten ma( tuurbe bad |läbti» f^e ^u^elb am 23. ^ugujl toon 11 %ibeu ert^oben, (Snnen ni @. 335. 4. 2)er ^ro^p unb Slrd^ibiacon toon (£8(n, ©erwarb toon ©erg, ertl^eiUe ^ierju bie ©enelt^migung am 7. @e^t. 1426, 8ac. IV no. 177, togl. Salj^rb. in S3b. n @. 122. 156. 5. Ueber bie anbeten ©treitigfeiten tbat ©erjog 3lbo(f ben 3(u8f^ru^ am 9. 3)ec. 1424, beffen Snl^aU (gnnen lil @. 252 angiebt. ©arin toar ber bie 3u» benfd(>aft betreffcnbe ^nnlt noc^ bi« ju toeiterer (Sntf Reibung borbe^aUen; biefe erfolgte |latt na^ ^ter Socken fd^on am 12. ^ic. in ber bei Serben a. a. D. @. 394 abgebrurften Urfunbe. 2)ie8 jur ^rici^tignng ber 2)atimngen bei (Snnen @. 252 U. 253. 6. gacomblet IV no. 176 «nm. CLXXX OTöcmeinc ©nteltung. Äe^Jtcfaßcn gegen bie ©täbte Don Oefecm ju ertoiebem, unb fd^tdte enb* lx6f im 3um 1433 anäf ein §eer mit 2000 ^ferbcn unb ©treimagen bem §eTjog bon ©erg gu §filfe, butd^ toeld^e^ bie Oelbernfd^en au^ bem 3ülid^et 8anb berjagt tourben K SBie fel^r ber beftänbige Srieg^juftanb nur jum SSortl^eil ber ganbl^erten auf Soften ber ©täbte biente, jeigt bie ©etrad^tung, ttjeld^e bie Sölnifd^en Sol^rbfid^er bei bem Slbleben be^ $erm 3o]^ann bon 5)cin^6erg, loetd^em §erj. 5lboIf einen 5lnt^eil an ber Srbfd^aft bon 3ülici^ übertaffen l^attc^ anfteüen: 'biefer öoar immerfort barauf bebad^t, bie guten ©täbte unb ben Kaufmann auf ber ©tra§e ju berber^ ben : baburc^ tourbe er reid^ unb mad^te feine Sinber ju ©rafcn unb einen feiner ©öl^ne jum ©ifd^of bon Süttid^, unb loaren borl^er nur fd^ted^tc Witter geioefen' K 5ßur geringe Srfeid^terung mod^te ber ©tabt unter fotd^en Äriegö^ brangfalen ba^ ^ribilegium S. ©igmunb^ bom 3. 1431, toeld^e« fjjater aud^ S. griebrid^ III 1447 auf Sitte beö Srjbifd^of^ erneuerte unb er* ujetterte, geioäl^ren, toonad^ tl^r ber ^anbefeberlel^r bei ber ^nfnffx bon Seben^mitteln andf mit ben Sled^tern unter ©eteit geftattet fein foQte ^. ©oefi« ©eitbem bie SSürger au^ bem Saufmann« * unb §anbioer!erftanb 1444! im {Regiment ber ©tabt faßen , toar ber alte Megerifd^e ®eift, ber btc ftolgen {Ritter unb Ferren ber ©efd^ted^ter befeelte, gefd^iounben. ©id^er* l^eit bed ^anbete unb ber bürgerßd^en 5Ra]^rung toar aüein ber ^^td \f)ttt au^ioärtigen ^oßtif , unb 5Reutraßtät bie {Rid^tfd^nur, tt>eld^ ber {Ratl^ mitten unter ben Iriegfül^renben Parteien fo tange ate mögßd^ U^ folgte. Sflod^ loar ber ®e(bernfd^e ©treit, toeld^er pd^ bon §ß^«>8 ^^o^f bon ©erg nad^ beffenSobe im 3. 1437 (14. 3uß) auf feinen 5Reffcn unb 5Rad^f olger Oerl^arb ber erbte, nid^t ju (Snbe, atö 1444 bie ©oefter gelobe au^brad^, in loetd^er Srjbifd^of SDietrid^ bie trofeige §anfeftabt unb ba« ^artpi bon SBeftfalen nieberjubeugen gebadete, loäl^renb fie bie $)ütfe bon äbotf bon Siebe geioann unb ben 3ung]^ergog 3o]^ann ju i^rem ©rbl^errn annal^m K SDie ©tabt Söln fel^nte aüe 3ii«iiit]^wngen bon beiben ©eiten mit Srltärung il^rer 5Reutraßtät ab\ ^ufiuen* ©eit bem 3. 1421 lourbe bie ©tabt ju Sriegdteiftungen für ba^ ''^'^'- «eic^ unb bie lat^oßfc^e tird^e bei ©eläm})fung ber ^uffißfc^cn ^^crei 1. 3a^rBü*er @. 68 unb 168. no. 258. öartl^ol. öon ber gafc'3 glciA* 2. @.bcn SScrtrag toon 1420 %px\i 1 gcltlgc« Xa^thn^) gum 3. 1444 in @ei« bei Sac. IV no. 125. Ber^, Ctuetten ber tocflfäüfci^en ©cfd^ic^te 3. 3a?>rb. @. 181. »b. n @. 282. %t. Äocl^off'fd^c &)x. 4. dnntn, ®efd^. m @. 275, Urf. @. 787 f. 1447 @e<)t. 1 bei 8ac. IV no. 282. 6. 3a^rbüd^cr @. 185 Unm. 1. 6. Urf. 1444 «pr. 23, 2acomMet iv 3»eitc Slbt^fcUttiifl. CLXXXI in ©öl^mcn l^ctangcgogcn, 3n bem etftcn großen §cetedjug bc^ gcnann* im SaSfX^, looju fic 25 Satijcn unb 25 ©d^fifecn fteücn mußte,, bcfolbete fie bcn ©rafcn SBlI^elm öon S3crg unb me^rctc SBfirger bon ben alten @t\ä)ki)t^n ^ : btefc nal^mcn 5E]^cit an bcr fcJ^tnH)f Itd^en 5RicbctIage unb gluckt bei ©aaj am 2. Detobet 2. SÜaä) bet 9tetd^«matrilel t)on 1422 »ar (Btn mit 20 ©leben betanfd^Iagt^; ate bie ©tabt im folgenben Sofft aufgefotbert tourbe, folc^eö geringe (Kontingent gu [teilen ; legte bet {Ratl^ , um bie Soften auf jubtingen , eine SBeinacdf e auf unb lie| eine f- g. §ttfpt«iiKfte in bet 9eat^«ca|)eae auffteüen*, 3n bem SReid^^gefe^ über bie St^ebung einet allgemeinen SReid^öfteuet beö gemeinen ^fennig^ t>om 2, !Dec. 1427 toutbe Söln mit biet anbeten ©täbten al« Segfteüe bcftimmt, bott foHte bie §au^)tfaffe füt bie Sänbet beö Sliebet* unb äwit* telti^einö fein, toetd^e felbfi loiebet an bie Senttalfaffe in 5Rürnbetg abgu^ fügten toat^; bod^ bem fd^led^ten S3eif^)iel bet anbem folgenb, jal^tteSöln fclBft nid^tö, ober ließ fid^ toenigften« öfter betgeblid^ öon ben Sutfütften mal^nen , feinen Slnfd^lag , 'bet bod^ Hein unb leiblid^ fei\ abguliefetn ^. 3n bet aWattifel öon 1431 toaten fämmtlid^e fteien unb SReid^öftäbte mit 1000 ®leöen betanfd^lagt^: butd^ ein gtoßeö SReid^öauf gebot, toie ba^ öon 1421, foHte eine SReil^e fd^mäl^lid^et 5Riebetlagen unb unetmeßlid^et 35etn)üftungen beutfd^et ?änbet an Söl^men bctgolten loetben. Söln befteßte ben ®tafen SBiC^elm bon Soen jum gül^ter feine« Sontingentö, unb »enbete 2200 ®ulben für bie 2lu«rüftung auf», e« ift belannt, baß ber laum begonnene gelbjug in SÖBl^men fogleid^ mit bcr Sli^d^t unb 2lufü)fung beö SReid^öl^eerö beiS^auß (14. 5luguft) enbigte unb an ©d^anbe aüe früi^eren übertraf» mf)tx atö in ben^uffitenlriegen rüdfteber ©tabt felbft im 3. 1444 «nna* bie ®ef al^r , alö bie barbarif d^en SSertoüftungen ber frangöfifd^en 9lrma^ ^"* ^* gnalen im @lfaß unb am Oberrl^ein bie benad^barten Sauber mit ©d^redten erfüllten. J)cr SRatl^ begann fid^ in SSertl^eibigungöftanb ju fefeen, aber 1. @nncn m @. 282: ^bcrl^arb ©arbcfuji unb S33crncr Otoerjiolj mit 12, ©U^clm toon 2J?«!ird^cn mit 8 $fcrbcn ' 2. ^ü9t)xMii6) txxo^nt ifi (Söln bei bem 9tei(^bser in ber gletdt;ieittgen92ad^» xidft aud bem 92ümberger 9{ed(^nungd» f>üdf, ©täbtcd^ron. n @. 35. 3. (Sber^arb ^inbede. SJ'lenden col. 1162. (üUn entf^ulbigte ftd^ tM)n ber S3cf(5i(fnng be« iRürnberger 9letd^8tag8 in bicfcm ^a^x, (Snnen m @. 285. 4. ^. bie ^u^gfige and ^aiferbriefen unb (SoJ^ienbüi^em Bei @nnen a. a. O. 5. @. bie SSerorbnung bei 2)r0j?fen, in »er^anbL ber mi @ef. b. ©iffenf*. in itipm, «b. VII (S.150. 190. Sanf» fen, Wi(i}9com\p. I @. 807. 6. @nnenlll ®. 291. 7. S5gl. 3. 2ßeiafä(fcr, ©traßburger gaScifet bon 1431 in b. gorfci^nngen gur b. ®t\ö). «b. XV @. 436. 8. S$gl. (gnnen III @. 293, »0 aber bie Angaben menig mit einanber über» einfiimmen. CLXXXII fClIgemeine (Sinleititng. 1412. tt)cbcr jur ©tcüung Don 500 ganjen, toctt^e Sötn nod^ bem JRcicI^danfci^tag aufbringen [oütc, nod^ an^fy nur bon 100 Octoaffnctcn, auf toctd^e ber ateid^öl^auptmann ^faljgraf Submig bte gorberung ermäßigte, mod^te er fid^ berftel;en unb lel^nte fd^Ueßlid^ felbft bie äbfenbung bon.40 reifigen ©d^üfeen ab, toetl er, tt>ie er fd^rieb, folc^e nid^t entbehren lönne K T&'^ SSon einer anberen ®eite fteüt fid^ baö SSerl^ältniß bon @tabt unb n*« .iii jRcid^ bar in ber unmittelbaren ^jerfönüd^en ©ejie^ung gu bem ncuge* frönten S. griebric^ III bei feiner Slnfunft ju ®JIn am 22. 3utti 14422. !Die oberften ftäbtifd^en ©el^örben tl^eilten fid^ in bie berfd^iebenen Sunc^ tionen i^re« ßl^renbienfte^ bei bem @mj)fang: bie beiben Sürgcrmeifter mit einer Hnjal^I bon SRatl^^l^erren unb ©ürgem ju ^ferb ertoarteten ben Äönig bor bem 3Bet^ertl^or auf ber SBeftfeite unb entboten bem an^ gelommenen ben 2)ienft ber ©tabt ; fie eröffneten ben 3w9 ^«t bem ®n^ ritt; ber Srbbogt öon Söln, ®unq)rec^t bon 5Keuenar, unb ber ®rö)e be« ^ol^en Oeric^t«, SÖäeruer Dberftolj, loeld^er felbft ben Öerid^t übet ba« Sreigniß be« 2iage6 berfaßt i)at, begleiteten ben Surfürften bon ©ad^ fen ju betten ©eiten, jener mit bem SBebel, biefer mit bem 9tid^tftab in ber §anb ; bie beiben SRentmeiftcr filierten be« Äönigö ^fcrb am ^a\m ; je jioei ©d^öffen unb jtt)ei Statl^öl^erren Rieften bie bier 34>f^t be« golbe* neu 2iud^« am ©atbad(^in über feinem f)aupt. S3ei ©t. SRaricngraben, ti)o ber 3ug anfielt unb ber Äönig bom ^ferb fticg , em^)fingen i^n bie Srjbifd^öfe oon Sö(n unb Syrier unb begleiteten il^n ju guß in ben na^en ÜDom, too er am $od(^a(tar nieberfnieenb fein ®ebet i>errid&tetc unb ein geft^^mnu« bie geterKc^feit befd(^Iog. 2lm übernäd^ftcn Jage (24. 3unt) belel^nte berfelbe oon einem ®erüfte im ©oml^ofe l^erab ben grjbifd^of !Dietric^, ber im rotten ^crjog^mantcl bor il^m ju "^ferb l^ieü, mit brei ©annern für ba« Srjftift bon Sötn, ba« f)erjogt]^um SBeftfalen unb ba^ ©tif t ^aberborn , loeld^e« ber ßrjbifd^of gteic^faü« bertoattete, unb aud^ mit bem ©dj^mcrte, n)eld(^e« bie ®erid(^t^^errfdt>aft über bie grei« ftü^Ie unb bie Slmt^geioatt über bie greigraf cn bebeutete 3. ÜDer ®rebe SBerner Doerftolj ^iett bei biefem 2lct feinen Siid^terftab l^od^ t>or bem 1. (Snncn a. a. O, @. 345—354. SBcijlädcr a. a. O. @. 450 ff. M bc- tt)ie(en, baß ber 9iürnbcrgcr 3(n|d^(ag, totidftt getDÖ^nltd^ in bad 3. 1427 gefe^jt n)trb, ber gegen bie ^rmagnafen toom ©erb^ 1444 ifl. 3n bic[em 2ln|*rag ^tlft (£öln mit lüO ©leöen, SKainj mit 500, 2öorm8 mit 400, fclbfl baö t(eine @pcier mit 500; ttermntbli* ijt jtatt 100 ®(e* toen bei (Söln gletd^fatts 500 jn feigen, ba in bem ^ci^reiben ^. @igmunbd t)om 30. (Büßt fein (Kontingent eben fo Ijiod^ angegeben toirb. 2. @. bie »efd^reibung in ©b. I @. 364 — 368. 3. @. 366: 'inb bat bebuibc bat ^e ban bem foningbe belient loiit mit ben )>rien fielen, bairotoer go raben inb ben örißieijcn jo gebieben, inb toort, bat ^ei beltent n)irt mit ben merntlic^en Qtxxi^ ten in flme gejlid^te'. 3tt)ettc SStbtl^etlung. CLXXXllI Sönig aufgerichtet; ba« bebeutete, tote er meinte, feine ©elel^nung mit bem l^oj^en ©erteilt K SBieber am folgenben 2:age gefd^a^ bie fetettid^e $utbiguug ber Sütgerfd^aft, in ä^nlid^er Seife toie bei bem (Sintitt be« @T|bifd^of«. 2)et Sönig ftanb, umgeben bon ben Äurfürften, oben in bem ©aal , bon too ber eine ber beiben öürgermeifter bie SBorte ber ^ulbi^^ gung l^crabrief , toetd^e ber anbete unten ju ^ferbe fifeenb laut bor bem berfammelten 9iat^ unb ©emeinbe nad^fj)rad^ unb beibe SSürgermeifter mit aufgel^obenen §änben befd^iooren. S5ie gormel ber ^ulbigung lautete: 'liefen Sag l^eut unb biefen 5Eag aü unb bon biefem Sage fort, ,]^utbcn tt)ir freie Sürger »on Sö(n unferm lieben §errn §errn 9i. römi^^ fci^n Sönig, getreu unb l^otb gu fein, bel^altniffe un«, unfern SBeibern unb unfern Sinbern, unfer ©tabt »on 6öln SRed^t unb Söurger iJreil^eit, fonber 2lrglift f o unö ®ott i^elfe unb bie ^eiligen' 2. ©ie inneren SSerl^altniffe .ber ©tabt mürben burd^ einen Iangtoieri== ©treit gen ©treit jtoifd^en bem JRat^ unb ben ©Söffen geftört, ju toeld^em ein f^^ßf^" einjelner ^Red^t^fatt im 3. 1427 bie erfte 35eranlaffung gab 3. T)er $Rat^ ^Sta"^ fanb burd^ bie 35er]^aftung eine« öürgerö, §einrid(^ S^eu«, auf bem diaäf^piaii burd^ Söoten beö l^ol^en ®erid^t« feine Immunität berieft unb fd^ritt bor SSerurt^eilung beöfelben gegen bie ©d^öffen ein , inbem er fie jur 9?ed^enfd^aft jog. @r nal^m aber über^au|)t nid^t bloß baö JRed^t ber 35orunterfudt>ung bei SSer^aftung bon ftraffälligen SSürgern in Slnfjjrud^, fonbern aud^ ba« SRed^t, ba« gerid^tlid^e 3Ser fahren ber ©d^öffen feiner Seurt^eilung gu unterbieten. Sin al^nlid^e« 3^^^örfni6 jtotfd^en SRatl^ unb ©d^öffen toar fd^on jur ^tit ber ©efd^Ied^terl^errfd^aft im 3. 1375 eingetreten ^, »0 in beiben auf einanber eif erfüd^tigen Sorj)orationen fid^ bie bertoanbten ®efd(^(cd^ter gegenüber ftanben ; iefet tourbe ber (Segenfafe nod^i baburd^ berfd^ärft, bag in bem ©d^öffencoüegium unb in ber ©d^öf ^ fcnbrüberfd^aft fortbauernb bie toon alter^^er berechtigten ©efd^Ied^ter* gcnoffen fid^ be^auj)teten ^ tt^äl^renb ber SRatl^ au« ber ©emeinbe burd^ bie SBal^I ber Slemter unb ® äff ein l^erborging. 2)a« ©d^öffengerid^t toar 1 . '3tem fo l^abbc \6) SBernl^cr Oöcr* Po(|5 Qxfot JU ber jit [ben] ric^tpaf in oiinre t>ant — bat bebuibc, bat in ber focnin! beUenbe mit bem ^oengerid^te* ; logL oben @. xxxm. 2. Statuta unb Concordata ber ^. freien 9ieid^8|labt Solu @. 5. 3. Äurjen Serid^t hierüber geben bie Sa^rbüd^er @. 159, njomit ju ögl. .^oel* W\ä)t (£^ron. @. 763 unb bie ausfuhr* lici^e 2)arlegung bes @treit« unb feiner golgen au8 ben ^cten bei @nnen lll @. 375 — 409. 4. @. oben @. cvii. 5. Äoel^off'f^e Sl^ronif @. 714 faßt nod^ 1499, baß bie Ö^ad^fommcn ber ®e- fdj^led^ter *bie no(^ binnen (Sötten f\n\ ju 9?at^ unb ©d^öffentl^um getoä^It njürbcn. f cLzxxiy SQacnicfate Shileititiia. immer noc^ bad ^o^ @ertc^t be^ Sribifc^ofd mib looOte nid^t ber @tabt« obtigf ett be^ 9{at^ untergeben fein. 'S3ad^aben\ fagte ber®(i^5ffe^)etn>^ ri^^rbefuft, 'unfere f>erren bom 9{at^ mit und ju t^nn ! fte fragen tM möft ; mx fragen fte on^ ni^f. SBegen biefer lul^nen 9lebe lonrbe er in ben S^urm 9ef)>errt, unb ber Stotl^ mit allen 9lat^ nnb ben 44 Sbge* orbneten on^ ber ©emetnbe (egte 5 onberen ©d^öffen ben ei( allgemeine ßlage aber SDtangel an ®(i^5ffen toax, inbem bod SoOegium aus 6igennu| bte erlebigten ©teilen unbefe^t lieg, loorüber fd^onSrib. (Sonrab bon ^od^ftoben 1258. Sefc^merbe geführt ^otte : f o erging ein u>eiterer 9{atl^befd^(u& burc^ loeld^en bte ©c^offen }um 93olliug ber (SrgänjungSiDai^Ien aufgeforbert unb jugletc^ berorbnet mürbe, bag bie jur ©ci^öffeidCur S3ered(^tigten nid^t in ben 9^atl^ getpo^lt merben bürften , bamit man um f o ei^ ©d^Sffen für taS l^ol^ ©eric^t belomme \ 9^^. n. !Do(!^ loar ntc^t ber ytatif, fonbem ber 6r}bifd^of ber @eri(!^tS]^err, ^^* »etc^^er ©croalt über bie ©d^öffen l^atte unb bem pe fc^u>3ren mu^en* ätö bal^er im 3. 1440 im ©d^öffencoHegium felbft ein erbitterter ©trett entftanb, inbem baSfelbe einen ©<^5ffen 92amend Sol^ann ^ir^elin oM feiner SDKtte auSfc^log, »anbte fic^^ biefer an ben Srjbtfd^of, ber l^ierauf feine SSieberaufnal^me befal^l; baS Kollegium aber bemieS ftd^ unge^orfout unb ai)j)cttirte an baS Safeler ßoncil \ 5)a« ®erid^t geriet^ hierüber in bSlltgen ©ttQftanb ; bergebenS bemühte ftd^ ber diatf) um äCuSgleic^ im* fd(^en ben berfeinbeten ^arteten ; enblid^ nad^ Saläre langen 93er^nblun« gen fd^ritt ber @rjbifc(^of ate SanbeS^ imb ©erid^tsi^crr gegen bie tntber« fj)enftigen ©c^offen ein, ernannte anbere an bereu ©teDc, inbem er fid^ borbe^ielt, fte bis }ur bellen 3^^( bon 25 ju erganjen: biefe fottten bann in äi^ifw^f^f ^^^ f ^^f^' ^^^ ©elbftcrgSnjungSrec^t ausüben ; toürbwi fie aber bei Srlebigung bon ©c^öffenftül^len bte 5Rcu»a]^len unterlaffcn, fo »oßte ber Srjbifd^of felbft bie ©teilen aus ber ^ai)i ber eingefcffenen ©firger befe|en *. gtcilid^ blieb bieS SSerfal^ren beS Srjbifd^ofS nid^t ol^ne S5iberf}>ruc^ ; einer ber abgefegten ©d^Sffen, Sol^ann SanuS, ftagte bei 1 . @. bie url. (grnSnrag ber 5 @dJ5f « fen, d. d. 13. 91J0D. 1427, ttjorin fte ben 9tat\f um t^cqei^nng bitten, nati^bem [xt gefnnben, baß 'ber angriff locber att (^er* fommen inb toril^ett ttx flebe (£5(ne ge- tötet tfl' in Hamm, Burggraviatus Ubio- Agripp. 1750 e. 160 unb be«f. Scabi- natns Ubio-Agr. 1751 @. 67. 2. (gnnen a. a. O. @. 382. 3. 2)te auf biefcn ©treit b€|üg(t^ Uriunben ftnben ftc!^ jum grogen X\^i gebrudt bei Hamm, Goncordia Ubio- Agripp. 1751; togl. enucn @. 387 — 109 nad^ Actus et Processus tm ^tabtar^io. 4. Url. bed @r}b. 2)tetrt(^ Dom 25. 3an. 1448 in Hamm, Goncordia ^. 193 f. Äoeltoff fd^e (S^ron. @. 786 f. 3»€ite «Bt?^e«unfl. CLXXXV bcm ÄBnig flcflcn bcn erjbtfcj^of, »urbe aber abgctotcfen. Scffctcn ßt* fol^ l^ottebtc Stoflc, »efd^e betfettc nad^^cr bei bem löntgüd^en S)of gegen ©ütgermeifler unb JRatl^ aubracj^te: attein toa^. ^alf i^m bet gütiftige ®pxu6) be^ Äammergertd^tö , »enn bod^ ntemanb i^n in ftraft fefete ! e« blieb il^m ballet fd^ßegtici^ nid^t^ anbetet übrig , atö ©ürgermeifter unb 8iatl^ bemütl^ig um 35erjei]^ung ju bitten (1457) ^ 35ic alte ®erid^t«berfaffung bon Sota jeigt fid^ fett bem 14. Sal^r^. <5Je* im tt>cfent(id^en unberänbert. ®er üorfifeenbe SRid^ter beö l^ol^en Oerid^t« mt«ff9. mar ber bon bem Srjbifd^of ernannte ®rebe, afö toeld^er SBerner Ober* Ta^ti ftotj bei bem ©nritt ft. griebrid^« borlommt^. SDte alte ®erid^t«bogtei ber ©tabt befanb fid^ im erbtid^en ©efi^ ber ®rafen bon 5Keuenar, auf »eld^e pe mit ber ^errfd^aft 2llj)en übergegangen tt>ar ». ®nmpxzd)t bon 9?euenar erfd^eint atö Srbbogt bon Söln im 15. Sal^rl^unbert in einer gofge bon mel^reren be^fetben Flamen« *. @^ lourbe bereit« früher be«» raerlt, ba§ feine 3uri«biction fid^ nur nod^ auf einige ßinjelgerid^te ju ©t. ®ereon unb auf Sigelftein befd^ränfte s. ®umj)red^t, ®raf bon 9ieu* enar uiU) 6r6t)ogt bon 6öln, fanb fid^ im 3. 1448 burd^ Slnfud^en bon ©ötgermeifter unb SRatl^ betoogen , eine ®erid^t«orbnung für biefe ®e* rid^te ju ertaff en ^ 1. (Snncn®. 401—409. 2. ^erfetbe begegnet fi^on afö ©rebe im 3. 1423, ennen, ®cW. m @. 375. 383. 3n einem ©einreiben d. d. 1441, 3an. 14, geigt @rjb. 2)ietrid^ ben @(böf- fen Don (£5(n bte (Ernennung bed (Süer*' barb ©arbcfuji an — consiliarium et fldelem nostrum fecerimus vicecomi- tem : Sacberr^iein. Sinn. XIX ©. 319. 3. @. gal^nc, ®cfci^. ber (Söln. ®e» \6fltäfttx unter Sllj>en ^. 6 unb bgl. oben @. CXXIV. 4. 3n Url. toon 1393, 8ac. m no. 989, tDtrb neben (Smmpxtä^t ))on 92enen« ar unter ben ^m^tn ©um^redbt t)on 91U pen, Sogt p (£ö(n unb ©erljiarb $err }tt fttptn, genannt; leitete auci^ in Ur!. toott 1399, ebcnb. no. 1070. ^aäf ga^>ne, ®eW. ber (£öln, ©efc^l. @.'6 unb 437 fiberlieg ®um)}re(i^t toon ^(^n bie @rb» toogtei nebp Sfl^en feinem fetter ®um« ^rS^t t)on Sieuenar 1401. gefetercr er» f(^nt atö @rbt)ogt bei bem Stfci^ofdftreit 1414 unb atö geinb ber cin. Sinn. $. 24 @. 304 mitgetl^etU ) ernannte Sum^red^t t)on 92euenar 'erfbait }U (Soetne unb ^ere )o S(()}]iiem* einen ^of« meifter }u (Si$ln, um feine dienten unb ©filten auf bem ^Doml^of einjunebmen, »ie er ben '@efd^tt)orncn feine« j&ofmei» fleramtd' befannt mad^t. Unb toieber ein ©um^reci^t, ®raf toon 9{euenar, 'unfer (Srbbogt )tt (£i$(n* tommt in Urt. be« (Srjb. aiuiprecSt toon 1467, gac. IV no. 334, an ber @pifee ber (grbljiofSmter toor. !DerfeIbe toerlieb mit®ema]^(tn unb@o^n, Sunggraf griebrid^ toon 92euenar, ein ®abem auf bem ^am)}liiof bor ber ^a^t, Urf. 1484, SWerlo in ©onner Sa^rb. ©. 57 @. 95. 106. 5. @. oxxii. CXXIV. 6. 5^ \faU biefelbe in einer $bf. be« 2)üffeIborfer @taat«ar(i^ito«, @tabt dUn A 70 $erg. fol. 18 gefunben, mit fol- genbem Slnfang : *85erbrogen anno xlviii. SBir ®umi>re($t grebe x>an 92utt}enaire erfoait jo (£olne — boin funt, alfo a« be eirfamen burgermelfier inb rait ber flebe (Soelne un« budioile anbrad^t l^ain, bat unfe gerid(^te binnen (Soelne anberd ge« Ijianbelt unb ^el^ant^qft toerben, bau toon alberS gebrutd^Iid^ gen)eifi i%: barumb inb umb bi( clagen tottten, be out!^ bau tian borber an un« fomen i«, fint toir inb unfe lorunbe mit e^üi^en ber fiebe (Soelne frunben }o baft faUongen inb er« CLXXXVI ungemeine (Suttettung. ein cmbete« öorftäbttf(i^e« ®€ri<]^t, ba« ju Driburg («tr^feetg), toridf^ee üon -bcr ©nrggraffti^af t ab^^ängig ttjar, l&atte fd^on @rgb. gricb=' tid^ III im 3. 1413 ^on Soflin öon ^^tixöfzn, ttm ©veben biefed ©c^ rtd^t«, bal^ Softingteue genannt, bcffcn Oefd^Ied^t boöfelbe (elt 1280 im SrWefift l^c , ^rüdgclaiift ^ @d»6/* Sine cigcntpmltd^e ©eftatt l^attc nad^ 5lnatogte onbercr erbbered^* *erf^aft.tigtet Sot<)orationen> töcld^e für bie ©erid^tc unb bie SScwattung bcftan* bcn, We ©d^iJffenbrüberfd^oft angem?mmcn. 3n einem SJcrjetc^mß berfet Ben nebft ©tatnten i>on 1456 unb 1457 finben fid^ unterfd^ieben ©d^öf* Icnbtüber unb ©d^öffen[d^tt>eftem geiftUd^en ©tanbeö ; an ber®|)i|e bon jenen ift iSrjb. SDiettic^ felbft aufgefül^tt, bann ein ^aftor, ein 5Doctot, ein Sanonicuö, ein geiftttd^er S3ruber bon Slttenberg; ate ©d^^öffeufc^toe* ftcr 8lnna bon 8t?«fird^en bon ®t. ®extrub; ferner eine Slnjal^I bon ®d^tt)cftem im ö>eltlid^en ©tanbe unb in großer ^a^ ©d^öffenbruber ttjettlid^en ©tanbe^, bamnter nur wenige 5Ramen bon alten ©efd^ted^teni wben @ett>erbtrcibcnben unb ^anbioerfern^, ^ie Korporation bcr ©dj^&ffenbrüber l^atte, toie man fielet ^ i^ren ariftofratifd^en Sl^aralter berloren. ÜRan laufte fid^ unter bie berbfenten ©ciföff^n mit 100 obertänbifd^en ©ulben ein. 3n ben ©tatuten ift feft^^ gefe^, »ie biet Sud^en, Sonfect, SBac^ö, ^onig bie bcrbienten unb bie uttberbienten ©d^öffen erl^atten foUen: bem Srjb. bon 6öln gebühren 12 tuc^en, bem 95ogt bon Sötn 6 u. f. to. SDie Srüberfd^aft, b.J^. bie berbtenten ©ruber, l^atte ba« "iRzd^t ber SBal^Ien bei bcr 2lufnal^ine neuer SKitgtieber, toäl^renb [ttoä) bie Sefefeung ber ©d^öffenftü^le aüein bem (SoUegium ber unrf lid^n ©d()öffen borbel^alten toar. ?lu« ber fd^on er^^ ioäl^nten Urfunbe (^jb. ©ietrid^« ergiebt fid^, bag jmar bie gefefetid^ 3a]^t ber ©d^öffen 25, fetten aber ba« SoUegium boUftänbig n)ar, unb loir bürfen too^t annehmen, baß eben biefe 3^^^ fd^on bon aöer^i^er aW gefe^lid^e beftanb 3. ©eciAtg* (Sine allgemeine ®crid^t«orbnung bejüglid^ ber 2^eftamente unb SSer^ ''im? mäd^itniffe, ber Eintragung ber Urlunben in bie ©d^reinöbüd(^er, beö ge^ forberungen tomen tnb i)am be gebred^ tturgenomen iub i^erl^oirt inb barna ein ramonge inb orbinancie ^tma6)t inb ge» fa^t , be tDtr t>ortan ge^alben tDiUen ^a« t>m in maiffen ^ernae befd^reben t>oIgt\ 1. Urf. bei £oc. IV no. 79; borin tterjit^tet Sonjl. bon ?. für fiä) unb feine (grben bor feinem I0e<^n8]^crrn, bem ^rj- bifc^of, unb beffen 9J2annen Unb ouci^ tut ben fd^effenen bed geridj^^ ber graid«» fti^aft ban SlirSbergl^ ju (Solnc mit ftolme inb mit munbe* auf bie ®rafi(^>aft mit oflen Siedeten unb 3iibc^örungcn ; ögl. übci- biefe Untergraffdi/aft oben h. lxx. 2. W' im mn. ©tabtavd^ito A VI 22fl. gol. ?Jerg.: 'derart burd^greöe goultfmit (ein Sl^ortoärtcr), (£afi ©arfc* ne)^ biamantmad^er, ^^eter tannenoieger' u. 31. 3. S^gl. ob. @. xLi. 3»ctt€ SIW^elCuKg. CLXXXVIl T^ti\* fd^rift bed ^mtleutebud^^ ))on @t. @et>e« ritt, toorauö (Snncn bic Orbnung ent» nommcn \}at, fe^lt. 3ct fanb biefelbc in ber f^on ertoä^ntcn SDüffelborfer $bf. @tabt (£öln A 70 »ie folgt: '©it fmt alfit((^en gefe^e inb orbinantie a^ unfe Ferren banme raebe mit allen reeben tnb ben toier inb toicrijigcn toort mit greöcn tnb f^effen bed ^oen gerii^^ in ^oelne geraad^t — toelc^c naegefd^riciscn gcfe^ tnb orbinancie berbragen inb gefloffen looirben be9 )>unfqienben \>a6)9 in Junio anno 1437*. 2. @ic fmb in at^l^abetif^er Orb^ nung aufgeführt. 3. 3n öielen gotiobänbcn, njelci^e baö $lrd^it> bc« !. Sanbgeriti^t« ju (Sßln auf« ben>alt^rt. 4. ^\(i)t jebe« Äir(äJ(^)iel ^>otte einen eigenen @d^rcirt ; mehrere jufammen ge» klärten j. ö. gu bem @c^reitt^u ^iiberic^ tt)ie ju bem ju Or«burg. 3n bem @(^öf* fenf^rein auf bem ©ürgerl^aufe toaren fleben ^6)mtt9hüdftx ber Äir(!^f^iele ber» einigt, f. bic @(^rein«orbnung. 5. @. bie 2(mt(eutefeü(fter, morin bie ©afeungen unb S5erjeic^tiiffe ber SWltglie« ber, ber öerbicnten unb unt)erbientett Slmtleute, entölten flnb, ira^tabtar^i»). CLXXXVIII ungemeine (Smlettmtg. gerid^te. unb Smotumente für btc ©crcd^ttgtcn ju bertcffern. ©erat ba^ ämt lourbe ald ^tibatred^t genügt unb mä) beut SBertl^ ber mit tl^ut bcrbuubeueu SSort^cile Bei Sieutoal^ten bou feiten ber Sor<)oratton * berlauft' K ®a^ l^ol^c ©erid^t ber ©d^öffen unb nid^t utinber ber 5Rat^ bon 65In fanben fid^ beetntrad(^tigt burd^ l^äufige SSortabungen fei eö ber ©tabt ober einjelner ©ürger burd^ greigraf en unb greif c^öffen ber toeftf ä(if d^en ©el^m== ober ©tiügerid^te. ®ie ©tabt berief fid^ bagegen auf il^r alteö ^ribiteg be^ 9lid^tau«l^eifd^en« SBIner SSürger üor ein au^»ärtige^ Oerid^t, toel* d^e^ SRedjft fie fid^ nun aud^ gegenüber ben toeftffilifd^en greiftül^ten burd^ % maxtin V unb erjb. SDietrid^ beftätigen lieg 2. ®a bie »eftfälifd^cn greigraffd^aften unb ©tiügerid^te bur^ !aiferlid^e 35ertei]^ung beut Srj^ bifd^of bon Söln , atö ^erjog bon SBeftf a(en unb Sngern, jugcl^örten, loonac^ er ba^ Sted^t l^atte bie fjreigrafen einjufefeen unb mit bem Joanne gu belel^nen, fo loie aud^ bie Sluffid^t über il^re ©erid^te gu führen unb bie Oerid^t^orbnung ju reöibiren^, fo fam nun Srjb. ©ietrid^, toeld^er bie belannte 9lrnöberger SRef ormation ber SSel^mgerid^te bon 1437 erlaffen l^at^, felbft in ben gatt, fein eigene« ^ol^e« ®d(^öffengerid^t ju 6ötn gegen fie in ®c^u^ ju nei^men* £)od^ tt)ie jene« alte ^ribitegium ber SSürger bon 6iJ(n, nid^t bor ein au^toärtigeö ©erid^t gelaben ju toerben, immer jugfeid^ an bie SSebingung gelnü^)ft toar, ba§ bei Sfagen 5luötoar« tiger gegen fie aud^ loirttic^ SRed^t in ber ©tabt gefj)rod^en unb au^ge* fül^rt loürbe, fo toar aud^ bie3ufage be« ©d^ujje« gegen bie toeftfätifd^en ©tiügeric^te nid^t anber« gemeint, bielmel^r bie 6om^)etenj ber leftteren in gätten , too baö ^t6)t öon bem orbentftd^en SRid^ter »erfagt mürbe, bon Äaifer unb Steic^ auöbrüd ßd^ anerlannt \ ÜDenn bie 35e]^mgeric^te loaren laifertid^e ©eri^te unb in ben3ßiten ber Sted^t^anard^ie ein xooiiU tl^ätigeö unb unentbel^rlid^e« 3nftitut, beffen SBirffamleit gerabe auf ber §eimlid^!eit feine« gerid^tlid^en SSerfal^ren« unb auf ber SJerbreitung fei^ 1. @o ifl in bem ^tntleutebud^ )>on @t. ?Pcter (@tabtarc^.) fol. 26^ burc^ eine ©afeung toon 1403 bicäal^l berSlmtleute auf 56, ol^ne ben ©(^reibet unb bie ^toei ^oten, beflimmt, 'a(fo bat man ad nu Dort gl^ein amt p fente $eter Derfouftn en fal — wir en fl erjioröcn bi« up lvi amiptmonn' ; toef^e ^a\)l burti^ 33efd^lu6 toon 1457 weiter auf 40 befd^ränft tourbe, 'u^ bat bat ampt bedbe bafd inb (e)>er gebient möge werben'. 2. (Snnen, ®i\äf. Ili @. 414 na^ SBuHe bon 1429, 26. SWai, unb crjb. 3kr. orbnung toom 25. ©eipt. 1430. 3. @. bie Urf!. Äarl« IV Don 1355 unb 1372, Senjetg Don 1372 unb baju bie 3lu«fü^rung Don ^op)ß, SSerfaffung ber l^eimlic^en ©crid^te @. 298 — 318. 4. @. über biefe 2ÖSd^ter, «eitrSge 5ur ©cfd^td^te bed beutfd^en Strafre(i^td @. 136. 5. @o im Sanbfrieben Don 1438 unb im grantfurter Slbfci^ieb Don 1442, SBäc^« ter a. a. £). <^. 189. 2)a9ferbe Befagt bie 3toeite SMl^eUnng. CLXXXIX ncr iut aSoüftrcdung bct Urtl^ette )ottpfliäfUtm grcifd^öffcn but^ ganj Deutfd^Ianb beftanb. Segen bc« befferen 8ied^t^, toetd^c^ ben greif d^öffen ober SBiffenbcn bor ben 9lid^tioiffenben tu Jenen ©erteilten juftanb, liegen fxäf, fo mic SReid^^fürften unb fürfttid^e MÜft, anäf SRat^^^erren ber freien ©täbte unter bie ^a^l berfetten aufnehmen ^ ®o finben ftd^ in Solu jal^Ireid^c greifd^Bffcu im 5Rat]^ unb unter ben ©tabtbeamten, nur ^iett e« ber SRat^ im 3. 1444 für not^toenbig burd^ öefd^fui aüer SRät^e unb ber 44 ju öerorbnen, ba§ toer o^ne Srtaubnig be« SRatl^^ unb ber in ©ad&en ber toeftfäüfd^en ©eri^te Seooümäd^tigten ein greifd^ßffe loürbe ober fid^ biefen ©erid^ten unterwerfe, loeber in ben diati) nod^ ju einem ftobHfc^en 5lmt foüc geioä^tt »erben 2. ®er 5Rat^ berieft fid^ atfo m* nigften« eine geioiffe 5luffid^t über bie nid^t abjuioenbenbe SBirffamleit ber toeftfälifd^en ©erid^te öor unb l^atte ju biefem S>^td befonbere 3dtt>cü^ mäd^tigte befteüt. Srjbifd^of ©ietrid^ fanb fid^ in ber festen ^At feiner ^Regierung in* fotge ber langen Kriege, bie er im ©elbemfd^en Srbfofgeftreit unb befon«' ber« in ber ©oefter S^^be bi« an fein Snbe fortfe^te, unb aud^ infolge ber Srieg^teiftungen, bie er für ba« 5Reid^ gegen bie ^uffiten in ©Sl^men tl^at, in eine fd^ioere ©d^utbenlaft t)erftridtt, toeld^e tl^n überaü ©elb auf^ iunel^men nbtl^igte, tt>o unb toie er !onnte, ©c^Iöffer unb ^iüt be6 Srj* ftift« gu öer^)fänben unb babei bem ®omca<)iteI, »eld^e« für i^n ©ürg« fd^aft (eiften mu|te, augerorbentlid^e 3w8ßpäi^t>nlffe gu mad^en^, aud^ fämmtlid^e 5Ruftungen, bie er in Solu bon ben STOül^Ien, ber S3ier»ürje (®rut) , getttoage, SJiel^goü, {Rl^einjoü, t)on ben 5)äufem auf bem SDom* f)o\ l^atte, on bie ®tabt gegen ©arteigen gu überlaffen ^ ®o öerfd^mal^te c« aud^ biefer beutfd^e Äird^en« unb Äeid^^fürft nid^t ba« fd^on Don fei* ertt)5^tttc ©uttc toon ^. SWarttn v 3. 1429, m^t bie Sabung (Sölner Bürger gu ben toe^fäüf^en ©erteilten )>erbietet, auger toenn bem ^äger in ber @tabt ttrbe\ 1. ©äci^tera. a. O. @. 24. 2. (Snnen, ®t\^, @. 418, too aber bie abgebrnrfte SJerorbnung fo mi6t)er' fianben ifl, aU ob baburd^ bie Sretfc^öf- fen über^au^t and bem 9{at^e audge« fc^loffen toorben feien. S5g(. SBScI^ter a. a. O.: 'Sf^amcntUd^ forgten bie freien @tSbte meifl bafür, unter ben SJlitgtie* bem i^red diat^^ einige greifd^iJffen gu l^aben*. 3. Url. bon 1446, 17. 3Rai, bei 8ac. IV no. 276. CKC' Httgcntehte (finiritimg. netti e^tgfinger etegegangem 9Safal{en))er^a(ttug gegen tSl^tcl^e ^eitfimt Bei ben Ähiigen §emti^ V nnfc VI »on gngCanb ju eraenem^ too^tenb bie (ä)e(^ett€n unb bie {Ritterfd^ bed @tlft« i^ pm erften mtb an^ bent mal eine ™ ii^ ettDä^Ienben Stäbifc^of bie Sebingungen auf, burd^ toelci^e c^ fid^ ber fünfttgen Seja^fung feiner ©d^ulbforberungen bcrftd^em tooüte^. Unb an bemfelBcn iage, 26. SWSrj, f(3^Ioffen ba« !J)omca)>ite(, bie @be(* Ferren, bie JRittertd^aft unb bie ©täbte be^ (Srjftift« i^re erfte ^Manbe«^ bereinigung, totlö)^ afö bauembe« ®taat^grunbgcfe| bem ?anbe toie ben ©tauben i^re grei^eiten unb ©ered^tfame gctoä^rleiftete. Stö bie toxä)^ tigften ©eflimmungen, burd^ toelc^e l^iemad^ bie erjbifd^Sfltd^e 8anbe«^ regierung befd^tänft tuurbe, ftnb l^erborju^eben : ber ©rjbtfd^of foö einen ftänbigen JRatl^ bon geiftfid^en unb U)eltlid(^en Ißerfonen annel^men, ol^ne 3uftimmung be^ ßajjltete feine ©d^ulben ntad^cn, ol^ne SBlffen unb S33il* len be^felben unb ber gemeinen Sanbfd^aft feinen Ärteg beginnen; ba« ©omcapitel ift bered^tigt , fo oft e« il^m nSt^ig bünft, (gbetteutc, 5Ritter* fc^aft unb ©täbte jur allgemeinen Sanbe^berfammlung einjuberufen, unb ift jur ßinbemfung t>exp'flx6fkt, toenn ßbetleute , 9iitterfd^aft unb ©tfibte fie bcgel^ren. 35em bom 6a^)ite( ertoä^tten §erm be^ ©ttft^ foü $utbigung unb ©el^orfam nur getriftet »etben, »enn er jubor bte ärtifet biefe« §auj)tbrief^ burd^ 8?eber6 berfid^rt unb befd^tooren l^at ; »ürbe er pe übertreten unb auf änfud^en be« 6a^)tteW nid^t ba* bon abftel^en, fo »erben tl^m biefeö unb bie ©tSnbe ben ©el^orfam auf* fitabigen K stvüfixtäit Sötn tt>ar nid^t unter ben ©täbten be^ Grjftift«, ©onn, änbernad^, $fatj. 9ieu§ unb anberen, »eld^e bie ganbe^bereinigung befc^»oren ; ber Siafi^ 1. 3n ben 9. 1416 unb 1444 f. @n. ttcn@. 419— 421. 2. 2>ic b€m ©rjb. griebri(3^ i)on fftU äfax\> U betöiHigtc ^nfion toon 3000 9ioBc( »ar in bem Scin«i»cttrag ^en ^ittxiäf mit C^clndc^ V im 3. 1417 auf 1000 9toM abgcminbert toorbcn (f. oben @. cLxxi) unb n>nrbe, nati^bem fie tön« gcre Seit nid^t mcJS^r gcjal^U u>orbcn, in ben neuen ©ertragen mit ^einrid^ VI, 1438 unb 1439, auf 600 be^tel^ung^* todfe 800 SWarf fePgefefet, 8ac. IV no. 229. 231 . 3. 3n ben 3. 1449 unb 1452, 8«c. no. 292 unb Unm. 3n ber Urfunbe t^ gefaßt, baß fie bie« in ber S5orjeit nie ge» t^an, auci^ in^ufunft nici^t f(i^u(btg feien. 4. ?ac. IV no. 324. 3ur Tilgung ber ^6)uU> foU ba9 fimi unb ber 3oll jn grifejlrom {Bton9) unb ber ^Kitbe 3ott ju $aiferdtDert^ bem(Sa^ite{ überlaffen toer« ben. 5. Vac. IV no. 325. ävoeituMik^iwnQ' cxci lallte feine öeti^Wigiiiig auö bem ©ruttbe <^^ taeil bie ^tabtwä^t um cipjbifd^öfliti^c, f Djibetn ateid^ftabt fei S nnb fo trat fieaü^glei^; auf «wß* kern (Sxiii\^i u^ Surförften SSttjjJted^t twn ber^fatjr ör^fe€l[:.beÄ Äurfüiftett griebri^ be^ ©iegreid^u^rtDek^t am 30. üßÄTi.14^^ .^^pj? bem ®oinca^)iteI ettoäl^tt tourbc, entgegen. ®ie ijerfagte bem (5«$>äi^tt^n> gemä| bemJISetfeot be* Saifev^, ben Sinritt an bem, bafiir; beftimmten @t.,a!iattinöta8, toeit er nc(j^ nic^t mit ben 9tegatien 6elel^nt mar 2. ^n* folge ba^^m, trat ; anf mel^rete Saläre gäpilit^er ©tiüftanb be« ©d^ßffen* gerid^t« ein, toä^renb beffen SJerbred^n unb . ©emaltt^at fic^ mehrten, bie ©efängniffe mit Uebeltl^äti^r^ bie auf ben $RiciS^teipfj)rud^ »arteten augefüttt mnrben; benn.ba« SRid^^teramt be« ©retjen, a(^ ^tettbertreter be« (grjbif(j^of^ nnb ©nrggrafen, toä^rte fo lange,' 6i^ er öon bem neuen (^ribifd^pf belehnt mar- ÜDiefem Untiefen i^olf, auf 2(nfuc^en be^ IRat^^, enbtic^ ^aifer griebric^ 1467 burd^ bie 35erorbnnng ab, ba| er bem ®re*. t)cn unb ben ©d^Bffen bei ©etbftrafe befallt ©ertd^t ju l^atteji, unb bie Stoffen ermäd^tigte, erforberlid^en gafli« felbft ben ©reiben au« il^rer SDiitte ju befteUen , fo mie aud^ baö (gd^Bffencottegium burc^ 5Reuma^(en iu ergänjen, unb menn beib^, (§ret?e unb ©d^ßffen , fid^ be« ®erid^t« meigern mürben, ben diatf) ber ©tabt ermäd^tigte, einen anberen ©reöen unb anbere ©d^ßffen ju ernennen, 'gleich ate ob fie burd^ einen erjbifd^cf ober ^Burggrafen eingefefet unb gemälbigt mären' ^ SRujjred^t er^^ieft bie laiferlid^e SSerleil^ung ber 9iegaüen erft im ad^ten 3a§r feiner 9iegierunfl( ju 5Regen«burg, 1. Sluguft 1471. Unterbeffen l^atte er, um fid^ unb ba« Srjftift öon ©d^ulben ju befreien, mit §ü(fe be« trieg«))plfö feinejj ©ruber« be« ^faligrafer^ einen SRaubfri^g ^egen bie ^fanbgläubiger ber ©^Ißffer unb 2lemter unb ben mit ii^nen öerbünbeten C>^XPÖ Sol^ann öon ßtö)e jum größten 3Jerberben be« Sanbe« gefüi^rt unb fid^ mit 2)om=^ i. liefen ®iunb gab ber 9lat^ mit ben SBortcn an: *n)aut befc jiat in einte anber gepcimiö tocre jo ber fird^en unb bat gefttd^t )>an (Soelne , ban bie anbere Pcbe*, »omit ju öerbinbcn ip bie 5lnt^ wert, bie er ben burgunbi|(i^en @e=» ^nbten toegen ber SBa^lüerl^anblung tX" t^eilte: 'bie flat tn^a'oi geine gemein^ fd^aft mit bem ca^ittel nod^ bem ge» ^i^, tsant bie |lat ft eine bon ben t>ier tMrien rid^fleben imb befenne geinen oöer«- ften ban ben feifer na formen ber ^uU bongen fi bem feifer beif. @. bie SBa^il* toer^anblnng in S5b. I @. 386 f. 2. ennen, ®efd^. @. 437. 3. ißeufiabt 1467 Wtai 22, Securis ad radicem (^. 197, au^ in Statuta et Concordata (g. 142, ijgl. ÄoeH>. (S^&ron. @. 817. Seiter toerorbnete Ä. griebrid^, bag fo lange ber (Sr^b. bie dtegalien no^ ni^t )>om ^tidit em:|)fattgen unb feinen Einritt in bie @tabt gehalten \)abt, bie ^^)}eIIationen toon ben ^tabtgeri^ten, '©rebe unb @(i^6ffen bed ^o]jiengerid(^td unb ber (Serielle in 92ieberi(^ unb "äxi^* berg', flatt an ben (Irgb. an ben ^aifer geben unb an (Stelle bedfelben bon bem 2)omcufio$ foKten angenommen unb ge«' richtet xotxhtn ; f. UrL^^ud^iige bei (i.\imti, 9legefl. 3. 1469, ««oö. 2 unb 3. 1474, 3an. 15. cxcii Httgemeitte (Sinleitung. ca))ite( unb ©tanben bed "^' toett^et bem Sa))tte( für bie ©d^utbentUgung l^aftete, gemaltfam bentäd^ttgt l^atte, betiDeigettcn tl^m bie ©tSbte bie i>ou il^in atö 8anbc«]^ülfc begehrte ©teuer '^* Sr berfud^te burd^ öerrätl^erifd^en Slnfd^tag an^ 5Reu§ in feine ®en>a(t ju bringen , »orauf fid^ bie ©tabt ganj bon i^m todfagte unb unter ben ©c^ufe be« ^(t()fte« unb Satfer^ fteüte, !J)omca|)iteI, gbelleute, SRitterfd^aft, ©täbte unb gemeine Sanbfd^aft Klnbigtcn hierauf bem (grgbifd^of toegen Srud^^ ber befd^mornen 8anbe6t)ereinigung ben ©el^orfam auf, unb hap erftere befteüte, 24. aßärj 1473, ben ©om^erm -öer* unb ©ed^anten öon ©t. ®ereon ßanbgraf ^ermann bon ^t\\tn ate "J^effen * *§auj)tmann, Sefd^irmer unb SSertoefer' beö ©tift^ ». SDer offene Ärieg, »e?r. an toeld^cm ftd^ aud^ ber ©ruber be^ SSertoefer«, ber regierenbc ganbgraf $einrid^ öon Reffen betl^eittgte , begann im grfil^ial^r, tourbe aber fd^cn im aWai unb 3uni auf lurje ^txt burd^ SBoffenftiüflanb unterbrod^en*, bor bcffen Slbtauf S5tn feine ©teüung nal^m, inbem e^ einen feften, auf bie SDauer bon 100 Salären beftimmten SSerbunb mit bemSa^)itct unb ben ©täuben be^ (Srjftif t« einging unter f olgenben ©eftimmungen : jtoifd^en il^nen foß fortbauernbe gute Slad^barfd^aft unb greunbfd^aft in SSerfe^r unb ^anbel beftel^en; ©treitigleiten foücn burd^ rcd^tlid^en Slu^fbrud^ beiberfeit^ ertoä^Iter ©d^ieb^männer gef d^üc^tet locrben ; im gaöe f einb* lid^en Singriff« auf bie ©tabt »erben Sapitcl unb ©täube il^r mit SBaf* fenmad^t bi« ju 1000 SK. ju >TJferb unb 1000 ju gu§ ju $ülfe lommen; Söln toirb toebcr ben Sr^b. 9iu^)red^t nod^ einen anberen lünftigen Srj* bifd^of anericnnen, ber nid^t biefen 35erbunb beftätigt l^at ^, Ägri ». ©d^toerßd^ loürbe 9tu|)red^t bie ® ingc f o toeit l^aben lommen taff en, fiuiib. l^ätte er fxä) nid^t auf ben mäd^tigen ©d^u^ unb ©eiftanb bed ^erjog« Sari bon ©urgunb bertaffen fönnen. 5Diefer »ar burd^ bie ©cpfeergrei* fung ber Sanbe'oon ®elbem unb S>^tpf)tn, »eld^e il^m ber alte C)erjog ärnolb öon ©eibern m^ geredetem UnmiHen gegen feinen unnatürßd^en ©o^n Slbolf , (gnbe 1471, abtrat, 5Rad^bar bc« Sriftift« am Sfltcberr^ein getoorbcn unb ftrebte nad^ ber Dberl^errfd^aft über bie nieberrl^einifd^en 8anbe, loobei i^m ba« ^ülfegefud^ bc« erjbifd^of« fe^r gelegen fam, 3m SDctober unb Slobember 1473 oerl^anbelte er in })erfönlid^er ^\x\ammtn^ 1. %(.^ter unb im Solgenben ^pe(l^. Dom 29. 3RSra im Urd^ito f. ®ef(i^. n. %ott. @. 823 ff. @tat. @. 129. 2. (gnnen @. 473 ff. 4. Sac. no. 365 Urf. t)om 27. SWat. 3. Urf. bei 8ac. IV no. 363 unb Urt. 5. Urf. 5. Sunt 1437, «ac. no. 366. 3tt>ette iCbt^ikrag. cxciir fuHft mit Äatfcr gncbTid^ III jit Stier. S^ox empfing er i>on biefem bte ^ele^nung mit ©efoern unb ^utpfitn, fanb fi(fy ahtx in feinen metter gel^nben t$orberungen niii^t kfriebigt ^er ^aifet fci^ieb t)on il^m in Uneinigleit unb begab fici^ (Snbe SioDember mit feinem @ol^ne SJlo^imi« lion nad^ Siiin, tt>o er, abge(e]^en bon einem furjen ^fuci^ in "A^en um Seil^ad^ten, ii^ 18. 3anuar 1474 )>eru>eUte^ dx bemühte fi(i(^ Der* gebend ben gef&l^rlkj^en ©treit im erftänbni^ mit ^urgunb gegangen , mie anrad^ unb bem Sanbgrafen ^einridf^ öon ^\^tn bie SJefd^irmung bed Sräjüftd auftrug \ ^man^ fc^Io§ ®rjbif(J(^of SRupred^t feinerfeit« am 27. üßärs 1474 bo« ^finbniig mit ^rjcg Sari ab; biefer äbema^m gegen äSerfd^reibung Don 200000 Bulben bie ©ci^irml^errfci^aft be« itete^ unterftüfet öon feinem ©ruber ganbgraf ^einrid^ gegen (Srjb. f*e' 9iu<>red^t mit aSermüftung be« Srjftift« führte, gcmann er balb bie Ober«^ '*^"*^' ^anb ; nur menige Heinere @täbte unb Remter blieben diuprec^t anl^äu:' gig ^. %xn aber f eftte fid^ C^^jog Äarl 8lnfang Suli mit feinem ^eerc öon 5IKaa«trid^t au« in ©emegung unb forbette bie ©täbtc ßöln unb S'leug gur Untermerfung unter ben Srjbifd^f auf, lie§ burd^ einen §eroIb ba« burgunbifd^e SBa^3j>en am erjbifd^öflid^en $cf ju Solu anfd^lagen. !Dic Sauffeute unb ^anbmerler im diatf) ber ©tabt bemiefen fid^ in ber ©tunbe ber (Sefal^r burd^ SDhitl^, Umfid^t unb I^atfraft i^ren aSor» gangem au« ben ritterlid^en ©efd^Ied^tem nid^t ungleid^. ®ie begriffen, baß ber Äricg, ben fie gegen ©urgunb aufnahmen, nid^t allein für bie grei^cit i^rer ©tabt, fonbcrn nid^t meniger aud^ für bie ®^re be« ^eil. 1 . ^. ai^mä, dte^eflen Srtcbrid^d III. 2. toelt^off ')(^e (S^n. ®. S27. 3. Urf. t)om 4. unb 14. 3an. 1474, 2ac. no. 372. 374. 4. Sac. no. 375: 'nad^bem mir ber flebe t>an Solne naturlid^ unb gen>alt^er fln — und (»ulbonge unb eibe, atö i9on alberd l^erfomen unb unberfaiffen irem Stibtcälfte ge- t^eilt tt>erben. 5. Sinj, SÄcmagcn, (Srpel, Unfet, Äö» nigdminter, f. bad 'Bö^x^ibtn bei (Snnen @. 533. CXCIV %UQtmtim (Stniettung. {Rcid^d unb bcr beutfd^en 9latton gcfüi^rt tourbe, riefen bie §ülfe bc^ ftatfer« aU beten Sefd^trmer an, erinnerten btc gütflen an ii^re 9feid^^ p^iäft K ^cöf ntd^t auf frembe §ütfe flc^ t>er(affenb, traf ber 9?at^ bie nötl^tflen Slnorbnungen jur SSertl^etbigung unb Kriegführung im größten 2Ra§ftabe mit Aufbietung aBer Ärafte toie be« SSermögen« ber ©firger. 3ubörbcrft befd^tofe er burd^ einen feierlid^en SBittgang , bei toeld^em ba« l^eilige ©acrament unb bie ©ebeineter tieben ©d^ufel^eiligen @t. ©eberin unb ®t. ßunibert burd^ bie ©trafen getragen tourben, ben barml^erjigen ©Ott um 2lbtt)enbung ber Ärieg^nötl^en anjuflel^en. !£)ann tourbe eine Sommiffion bon 12 üWitgliebem au« allen Statten unb ben 44 für bie Äricg^Ieitung befteüt, unb batb nod^ burd^ 6 anbere berftärft. !Oie SBätte ber ©tabt »urben erl^Bl^t, bie ®räben berticft, neue 83oün>erfe auper* l^alb angelegt, bie §5fe unb Käufer bor ben Jil^oren niebergeriffen unb babei aud^ jtoei grauenftöfter mit il^ren ^rd^en nic^t berfd^ont K Sic ®affe(n traten unter il^ren §au))tleuten in ©äffen , bie SBurggrafen be* toad^ten bie S^ore; Ärieg^borrätl^e tourben aufgei^äuft, bie ^oi)i ber ©efd^üfee unb ©d^ußtoaffen , ©d^Iangen unb SJüd^fen berme^rt^, bie Sbelbürger jur fd^ulbigen Krieg^l^ütfe aufgeforbert, ©o(btru^)^)en au« ben oberr^einifd^en ©täbten in !Dicnfi genommen, ©elbmittel bürd^ SSerlauf bon Scibrentcnbriefen unb Srl^öl^ung ber ftäbtifd^n Slcdfen aufgebrad^t. ®ie Bürger l^atten nid^t aüein bie j>erfßnlid^en !Dienfte bei SBemad^ung ber ©tabt unb Slu^fül^rung ber Bffentlid^en 3[rbeiten ju leiften : fte muß» ten ben 20. Pfennig, nac^l^er nod^ ben 10. bon bem SEBertl^e il^re« SSer^ mögen«, nad^ eigener ©d^ä^ung , fteuem; bie 9tatl^«^erren unb 9tat]^«* beamten berjid^teten auf einen Il^eil i^re« ©e^alt« unb i^rcr 9?cben* gcfäüe. §erjog Äarl führte fein §eer gegen 9lcut, ba« juerft bem Srjbifd^of ben ©c^orfam aufgefünbigt l^atte unb jefet burdf^ ben ßanbgrafen ^er* mann mit ^efftfd^en ©ßlbnern bert^eibigt tourbe; feit gnbe Suli 1474 belagerte er bie ©tabt *. 1. Snnen @. 500 f. gtebt au9 ben Steten bc8 @tabtard^it)8 ben 3n^att ber Sluöfd^rciben ber @tabt; »ir folgen i!?m ebenfo in ben übrigen actenmägigenSl'lit« t(>eilunflcn. 2. 2)ie Älöpcr SBeiber unb SKcd^tem, f. bie auf ba« (entere bej. Urfunben in 9?icberrbein. STnn. XVI @. 230—237. 3. ^adf einem frül^crcn SJerjeici^niß au« bem 3. 1446 befanben fiä) bei ben 2^^oren unb anbcren Orten ber @tabt an ©d^ießtoerf jeugen : 150 (Steinbutten unb 110 ^ugelbüd^fen nebfl 100 Slrmbrüfien unb 77 ©tü^len Pfeile; ©nnen @. 508 Slnm. 4. S)er 3"tgenoffe (£(>ripian Sßier» jlraat, bcr in feiner SReimd^ronif ber @tabt SReug, b«wu8g. »on @. t>. ©roote 1855, bie ©efd^id^te biefer Belagerung er$SbIt bat, giebt (^. 6 ba9 !S)atum Sreitag na^ @t. 3acob6tag b. i. 28. 3uli an. Sgl. Äoelb- Sb^on. 'S. 831 f. unb Markgraf, De bello Burgundico a. 1474. 1861. 3»ette «Bt^etlung. cxcv Saifet gttcbric^ Beeilte fic^, nac^ fetner ®ttoof)nffext, nid^t ii^r unb bem yieiäf am SWebert^eiu ju §ulfe ju lomtneu; er tlitb ben gatiien ©omuter l^inburd^, faft \tä)€ aWonate, in 9lug«burg, too enblid^ ber 8?etd^frieg gegen ©urgunb mit ben {Retci^gftänben fcefci^Ioffen tourbe. €^ berging toteber eine lange 3«it , bt« bie 9teid^«truj>^>en 6ei granlfurt unb ^)en bon Sßln jog im gebruar 1475 burd^ ba« bergifd^e ®ebiet auf ber redeten ©eite be« Stl^ein« unb fefete fid^ im Sager auf ben ©teinen gegenüber bem burgunbifd^en ^eere feft^. "3^00) batb tt)urbe ben ^anbtoerfern an^ ben ®affeln bie ^txt ju lang ; man burfte nid^t afijubiel bon i^rem $atrioti«mu« berlangen , bie ^älfte ber SWannfc^aft ging o^ne Urlaub nad^ §aufe^. greilic^ toax ba« aSer^alten be« 9ietd^«ober^au^)te« felbft toenig crmutl^igenb. Saifer griebrid^ liebte bie !Dinge nid^t bi« auf bie ©^ifee ju treiben. 5Kid^t früher ate am 6. SWai brad^ er mit bem {Reid^^l^cer tjon Eöln auf, fam bi« ^oM. @« tag in feiner üWad^t ba« burgunbifd^ $eer ju bemid^ten, nad^bem bie 9ieid^«truj>))en e« an ber Srft jurüd » getoorfen litten. 3)od^ lieg er fid^ lieber bie SSermitttung be« ^)ä))ftlid^en iSegaten älejanber, S5ifd^of bon gorli, gefafien, tocld^er fd^on am 28. SWai ben SBaffenftitlftanb enid^tete. !Die grieben^berl^anblungen jogen fid^ jebod^ in bie Sänge unb enbigten fd^lie|lid^ (27.5Kob.) mit einem ©d^ufe* 1. »gl. Äocl^. @. 837. Markgraf e. 36. 2. ÄocH>off»f(i^c (£^ron. on ^atte ba9 ^oQenamt bie mctpen, 152, ba« 3tmt ber ©arbiere bie »cntgPen, 14 SWann, gepeilt. 3)ic glei- fcber, ©d^miebe, SWaler unb ©äcfer t)ei> liegen juerfl ba9 Sager. CXCVI ungemeine d^nleitung. bünbniß jtpifci^en Saifcr unb f)crjog K Söln, miä)^^ bei tiefen SScr* ^anblungen ni(j(^t jugejogen tpurbe, ^atte ba^ ^ad^fe^n unb mugte gegen bie blogc SScrfid^erung; bag i^r ber ^erjog leinen 3otn na(^t|:agen U>püe, bte getoonncne ^ieg^beute toieber ]&etau^ge6en 2. Dotif^ jum Srfafe fü? bte Ärieg^fpften i^atte il^r ber Äatfer ium borau^ einen Utx&0)ti\öftn ^oü oon aBein unb anbeten SBaaren bei Durd^ful^r unb ^inful^r beipilttgt, tpobet er natürttci^ aud^ fid^ felbft mit einem 5lnt^ei{ bebad^te ^. %üx bie ©d^utb ; mit toetc^er ber 3lbminiftrotor ^ermann unb ba^ 5Domca|>itcl ber ®tabt ber<)fKd(^tet toaren, l^aftet^n bie erjbifd^öftic^en äoüftättcn ^m 9i^ein. Um aber bie für bie ©ejal^Iung unb (gntlaffung ber 0olbtrn<)^ j>en erforberlid^en ©ummen fcfort aufzubringen, na^m ber 5Rat^ eine 3toang«anlei]^e i)on 100000 (Sulben hnv^ 33erfauf bon ßeib«' unb dxh reuten auf ^. 2)er ©tabt 5Keu§ betoittigte ber Saifer Hn anfel^ung i^rc« ritterlid^en unb männüd^en SBiberftanb^' tpä^renb ber Belagerung üon 46 Söod^en , außer anberen greil^eiten ber ©ürger anöf ba^ gl^reurcc^t, einen boj>pe{föj>figen gotbenen Slbter mit ber faiferlid^en firone im fd^toat* ien ©d^ilbe ju führen unb i^re ® d^reiben mit rotl^em SBad^^ ju fiegeln ^ 3i^ren ta^)feren SJert^eibiger ben Sanbgrafen ^ermann aber fefete er, auf 3lnfud^en be^ Sa^)itete; ber Prälaten, ®rafen, SRitterfd^aft unb ©täbte be« ©tift« ate *9iegierer be« ©tift«' ein, inbem er i^m jur gü^* rung be« JRegiment^ einen Meinen unb grogen SRatl^ bon Vertretern ber üier ©täube unb ber ©tabt Sota beiorbnete^. gerner beftätigte er Solu aüe früi^eren ^riDitegien unb erflärte bie ©tabt mit au^brüdflic^n SBorten ate SReid^^ftabt : fie foü allein bem taifer unb 9ieid^ oi^ne aüe^ SÄittet jugei^örig unb i)eru)anbt fein, unb bem römifd^en Könige nad^ bi^i^eriger ©etoo^n^eit ^utbigen ; ber Sr^bifd^of f ott fie nid^t me^r feine ©tabt, Sürgermeifter , ^ati^ unb ©emeinbe nid^t mei^r feine Sürger unb ®etreue Reißen ^ 3" ^^^ früheren Privilegien toar, ber ©teüung einer SReid^^ftabt entf })red^enb , bie 3Sertei^ung be^ 9ied^t^, 1. Markgraf®. 53. 63. 2. Äoel^eff @. 840 ; tgl. @nnen @. 549 f. 3. (Snnen cttirt bte ungebrudte Ur!. öom 25. üWai 1474. 2)a«)elbc ^ritilcg ttjurbe im 3. 1486 erneuert, flie6 abtx auf energifc^en Siberjianb ber oberr^eU nifcit^en Üurfürften, t}gL ^oeI(>. (S^ron. ®. 827 unb Gengier, Codex juris mu- nicipalis ®. 593. 4. @nnen @. 553. 5. Urf. tont 2. @e^t. 1475, ?ac. IV no. 380. 6. Ur!. tont 8.@e^)t, cbeub. uo. 381. %ii6) \)kx tfl bie @tabt (Söln ton ben tier ©täuben be9 @rs^tftd, Prälaten, ©rafen, 9titterfc^>oft, ©täbten befonber« unterste» ben. S)te Urf. finbet fiäf avicit€ IC^t^eilung. CXCVII @ött* uitb Oitbermünjcn mäf bcm ®t?ab unb ^txtif tote bie bcr tl^etni^ feigen ^tfürften ju )>tägcn, l^iniugcföittnien ^ 9iad^ bcm burgunbifd^cn Stiege lam öuci^ eilt langet 3^tn>ürfntB jwifd^eti ßötn uttb ben §anfegenoffcn juttt 9luettag. ÜDie SSerbtnbutig ber xl^ctnifd^en |)anbcteftabt mit ben beutfd^eti ®täbten ber Oft^ unb SBeftfee betul^te ürfj>rüngßc^ auf b^m aSerein bct Äaufleutc be« r&mifd^en SReici^d bei bem Sofitöt ju ©tügge unb in ber ©ilb^aüc JU gonbon 2. ®ei bem Sontor ju ©rügge toöten bie ©täbte , tt)ie man In ben »ef^tfiffen bon 1347 flnbet, naäf !DritteIn elitgetl^eift, fo ba§ 2übed mit ben toenbifci^en unb fäd^fifd^en ©täbtett ba« eine, bie bon 3Beftfa{en unb ^reu^en fcaö jtoeite, bie bon ^otl^tanb, Siblanb unb @d^tbeben baö britte ©rittet bilbeten; m^ iebetti biefet ©rittet tourben jtoei Sltbermänner at^ ©orftel^er getoä^tt^. 9luffatlenbertt)eife finb l^ier bie nicberrl^einifc^en ©täbte, unb in^befonbere ßßtn, gar nid^t genannt. Unb bod^ toiffen »ir, baß feit alter ^zxt ein teb^after ^nbet^Derfel^r jtoifd^en ßötn unb ben flanbrifd^en ©täbten beftanb. 3m 3. 1178 entfd^ieb erib. W^^PP «in«^ Streit jtoifd^en ben ©entern unb Sötnern, atö testete jenen bie JRl^cin* fd^ifffai^rt ober^atb Sötn« oertoel^rten , ju ®unften bon ©ent*. ?Bieber ein ©treit jtt)ifd^en beiben ©täbten, bei toetd^em aud^ bie anberen ©täbte üon gtonbern unb §ennegau in SWitteibenf d^aft gejogen tourben , fam im 3. 1249 jum Slu^ttag, morüber ®ent, ©amm unb SBrügge, fotoic aud^ bie ©räfin SÄargaretl^e bon gfanbem unb ^ennegau ber ©tabt SBtn il^e Urhinben au^ftettten : e^ ift barin gefagt , ba§ bon beiben ©eiten bie Äaufteute feftgcl^tten, bie SBaaren mit ©efd^tag betegt Sorben feien *. 3m 3. 1252 erl^ietten bie Äaufteute bon ßStn, ©ortmunb, ©oeft, "SJlm-^ fter, Sld^en unb anbere beö r&mifd^en {Reid^^ oon ber ®räfin aWargaretl^e bie SSeftätigung il^rer ^ribitegien unb eine 3«>ttßtmä§igung ju ©amm ^. (Satn unb bie •Öanfe. 1. Ur!. öon 1474, 3an. 15. mnu Wc 9?cform. 2Ibt^. II @. 139 f. u. ö. gcbrudt. Gengler, Cod. munic. @.591. 2. S3g(. fifccr bie Slnfängc bcr §anfe bie Einleitung ton Ä. Äo^jpmann in fei« ner treffltci^cn Slu^gabe ber ©anfereceffe t)on 1256— 1430 ©b. I, unb \ptckU über ba« Sontor ju SBrügge bie Slb^anb* Inngen »on (S. S5. Färbung in $ifl. 3ei^(^r. S3b. 28, t)on Äop^)mann in ©anpfd^cn @ef(]^i(j^t«blättern 3al?rg. 1 872 unb ton (Snncn cbenb. 1873. 3. @artoriu8 unb Ja^j^jenberg , Urf. Oefd^. bcr b. ©anfe II @. 393 unb 33cr- geidf^nig ber Slclterlcute in ben ^anfc« reccffenl @. 128. S)iefelbc 2)rittelcin- tbcliung pnbct fid^ in bcm Slcccß gu «rüggc toon 1356, cbenb. @. 127. , 4. 3lu8 SBarnfBnig« flanbr. @taatö= unb 9lcc^t«gej(]^. Urf. njicber abgcbrucft In Ou. I @. 578. 5. Du. II no. 286—289. SSgt. über ben @trcit @. 33. -Färbung a. a. O. @. 309 ff. 6. @. bie 9?ci^c ber grcibriefc ber ©räfin üyiorgarct^c ton 1252 Ui ^opp* mann, (Sinl. xxx Stnm. 4. CXCVIII ungemeine Einleitung. Ol^nc 3^^if^l iP ^wd bct l^tcrburd^ fccjcugten ^rtt>ilcaienflcmetn' fd^aft bcr genannten niebcrr^einifd^en unb loeftfältfcl^en ©tobte in ^lan^ bern auf eine nähere 9Serbinbung berfelben auc^ 6ct bcm (Sontor ju ©rügge ju fd^tiegen unb bemnad^ anjune^men, ba§ etftcrc in beut ^Drittel ber preu^ifd^cn unb tt)eftfätifci^en ©täbte mitbegriffen »aren. Slber nir* genbö finbet ftd^ bejeugt, ba§ ßßln bte ©teüung eine« SSorortö bei btefem ^Drittel ober aud^ nur bei ben nieberr^einifd^en unb »eftfälif d^en ©täbten, fotoie Sübed bei ben toenbtfd^n, einnai^m \ 2)ie ©itb^atte ju 8onbon toar im 12. 3a^r^unbert ba« Äaufl^au^ ber ßölner, toeld^e fic^ toid^tiger ^anbete^ribtlegien in @nglanb erfreuten. S. ^einrtd^ II getoäi^rte 1157 ben Saufteuten bou S5ln, t^ren SBaaren unb ®efi|ungen , tnöbef onbere i^rem §aufe ju ßonbon (de domo sua London.) feinen ©d^uft unb berftattete tl^nen ben SBeinberfauf auf bem üWarft JU Bonbon ju bem gleid^en greife toie ber ber franj5fifd^en ©eine, S. JRtd^arb befreite fie 1194 bon ber Slbgabe bon jtoei ©d^ittingen füt i^re ®tlb^aüe in ßonbon (de gildhalla sua London.), fomic i)on anbe* reu Slbgaben an ben gi^cu« unb geftattete il^nen ben freien Sauf unb SSerfauf auf aüen SJiärften feine« 5Reid^«. S)ie folgenben Sönige 3o]^ann unb ^einrid^ III erneuerten btefelben ^ribilegien im 13. 3a^r^unbert 2. T)oäf fonnten fid^ bie Sölner ntd^t lange in t^rer au«fd^tie§lid^ j>ribi(e* girten ©tetlung it^anpkn. S)enn aud^ öübed unb SBi«b^ erl^ielten fdf^on im 13. 3a^r]^unbert gtetd^e §anbetebegünftigungen »ieSötn; Sübedt unt Hamburg burften eigene Raufen für fid^ in Snglanb beft^en; ebenfo be* ftanb bort eine flanbrifd^e ^anfe bon ©rügge unb anberen ©täbtcn bte JU t^r gei^Brten ^. S3alb gingen aber biefe bef onberen ©enoff enfd^aften in bte allgemeine ber Saufleute bon 9ltemannten auf, unb bie frül^cre ®xü>^ ^alle berSötner ^ieg fd^on umäßitte be« 13»3a]^r^unbert« bte beutfd^e*. — 3n bem SSertrag, meldten bte Saufteute ber beutfd^en ^anfe mit ber ©tabt Sonbon im 3. 1 282 abfd^loffen, toaren jene burd^ einen Sllfcer* 1. 2Öa« ^o^^)mann a. a. O. xxxi über bie®ru:|)^)irung beS gemeinen Äauf« mann9 unter bteSororteäBisbü, C[i51n unb Sübecf ausführt, unb in^bcfonbre bie53e^au:ptung : 'bie @täbte, beren ^auf» leutc bie SBeftjec befahren, ij^atten (Solu jum SSorort' finbe id) »cber \)kv nod^ fonp begrünbet. 2)ie 2)ritte(eint^>eilung bei bem (Sontor ju S3rügge batte feine attgemeine Sebeutung für bie $anfe ; ob- tt)etc^enbe @intbei(ungen in 2)rittel unb Viertel pnben fic^ an anberen Orten ; bei ben Sontoren ju bergen unb 2Bi«bi^ lägt [x^ \oi6}t gar nicif^t na6)vod\cn ; f. 2ap^ ^enberg, @ta^H>of @.i28. 2. @. bie Urlunben bei Sa^^nberg, ©tal^ll^of im ^nl^ang unb toieber abge* brucft in Du. I @. 544. 605. II no. 9. 11. 41. 149—151. 3. ^en^eidfteUen beüSa^^enberg @. U unb ^o^:|)mann @. xxvii. 4. ^rit?U. Ä. ^einric^« III öon 1260 für 'bie ^auf(eute be« 9let^d ^leman* nien, meiere in!^onbon bad ^aud beft^en, meines gen^ö^nltd^ bie ®t(b^alle ber 2)eutfd^en genannt roirb\ Satotoenberg @. 12. ättjcitc Ufet^eiluna. cxcix manu al^ SSorftanb unb nod^ burd^ einen ©ürger bon ßi5(n (Subolf bon So«fe(b) , brei bon üDortmunb, einen bon Hamburg unb einen bon SÄün* ftet bertteten^ Sr[t 1437, biet \pättx afö in SSrügge, lommt anä) bei ber bcutfd^eu ^anfe ju Sonbon eine 3)ritteleint]^eilung ber ©täbte bor, aber in ganj anbetet SBeife atö bort: bie gelbtif(i^en ©täbte, mit il^nen Sötn unb Dinant, bilbeten ba« eine üDtittel, bie toenbifd^en, »eftfälifd^en unb bie^feitigen t^einifd^en ©tobte ba« anbete, "ißteugen mit ©ot^tanb unb SiDtanb ba^ btitte 2. 3Benn atfo ßötn« öebeutung unb ©teüung al« ÜJhtglieb bet beut^ feien §anfe auf ben gemeinfamen §anbetöbejie^ungen unb ^tibilegien in (Snglanb unb gtanbetn betu^te, too bie mäci^tige unb teid^e t^einifd^e ©tabt borjug^meife mit i^tem Raubet bet^eiligt toat, fo ftanb biefe bod^ immet nut in einem entfetnten 2Set^ättni§ ju bet ujenbifd^en ^anfe unb ben anbeten ^anbete))Iäfeen an bet Oftfee , mie fie fid^ anä) nut toenig butd^ beten ^anbetejjolitif in ben notbifd^en Dteid^en betü^tt fanb. 3^^^ ©utbe im 3. 1367 (11—19. 5»ob.) ein betü^mtet §«nfetag ju ßöln abgehalten, auf toeld^em Slbgeotbnete bet toenbifd^en ©täbte be^ lübifd^en Dtittete mit benen bon *ißteu§en, §oüanb , ©eetanb unb ©übetfee ba^ ttieg^bünbnig gegen bie Könige bon ÜDäncmatf unb Siottoegen befd^tof* fen, bie ^af)i bet bon ben einjelnen SSetbünbetcn ju fteüenben ©d^iffe feftfe^ten unb pt Seftteitung bet ^tieg^foften ein ^funbgelb bon ^aa^ tcn unb ©d^iffen auf i^te ^äfen legten ^i allein bie ©tabt fiöln, toeld^e jum aSetfammtung^ott bet ©täbte bet Oft* unb bet SBeftfee offenbat nut toegen i^tet geeigneten Sage in bet SJiitte jtoifd^en beiben gctoö^tt mat, bet^eiUgte ftd^ felbft an biefem Sünbnig unb an ben batauf bejüg* üd^cn SSet^anbtungen nid^t weitet, ate ba§ fte bie 2lu^fd^tei6en bet Son^ föbetation untet i^tem ©iegel au^fettigen lieg unb beten ©eboümäd^tigte beglaubigte^. 1. Urf. tom 20. 3an. 1282 bei iap-- ^anfcrcccffc öon 1431—1476, Dr. gici^. ^cnberg, ©tal^H^of, Utfunbcn @. 14: ton ber 9Jo^^. mercatores de hansa Alemannie in ea- 3. Consules civitatum maritimarum dem civitate tunc morantes. de tercia parte Lubicensi, de Pruscia, 2. Sctp^enberg <^. 29. 2)iefel6e (Sin" de Campen, de Hollandia, Zeelandia et t^eilung beflanb bei bem Kaufmann ju de mari australi in civitate Coloniensi Sonbon auif nod^ im 3. 1476, »ie au8 congregati in (Sinl. be« 8^eceffe8 f . $anfc» bem 8?ece§ gu Sübecf, 23. 2«ai, § 196 receffe I @. 373. ^en^orgel^t: M'eMbcn batSottenfc^c unbe 4. @. bie Urfunben in $anfercccffe ©etterfc^^e tor ein borbcnbeil, bat@a«f(JSie a. a. O. unb auc^ in Duellen gut ®cfd^. unbc 2BePfel{(JS|c unbe 33crgef(i>e öor bot »on (Söln IV no. 468 — 473. Wlan be* anberc, $ru|}en unbeSifflanbe unbc®ot* biente fid^ be« (SölniWen @tabtftegetö, lanbe t>or bat borbe. ^ö) 'otxhanU bie meil beu $anfebunb fein eigene^ ^atte, Äenntni§ biefe« unb ber noc^ metter an» f. Wlantd^ in ben ^anftfd^en ©efd^ic^^t«- jufü^renben ungebrucften 9ieceffe ber gü» blättern 3- 1872 ei(en fogor nur ©ci^ben bat>on ^atte, foCte, nne öfter gefurben, fo n>ar fie aud^ n)enig geneigt für bad allgemeine $efte i^re eigenen 3ntcreffen l^intangufe^en i*er flc^ aögemeinen änorbnungen be« ©unbe^ miäft x^t befonber« jut 8aft fielen gu pgen. alte bal^r im 3. 1447 ber §anfetag ju gfibed bem Saufmann, b. i. bem Sontor gu ©rfigge gur ©eftreitung ber Äcften für bie ^totdz be^ SBunbe^ einen ©d(^o§ »on ben föoaren ber §anfe, mlä/t naäf Trabant , §oöanb unb ©eetanb geführt tourben, betoiüigte^ toiberfefetc fid^ Sofa, mit ©erufung auf feine ^anbetö))riöitegien in biefcn Säubern, bem SBunbe^befd^lu^ unb i)ertt)eigerte ntd^t nur für fld^ feftft bie Sntrici^tung ber §anfcetefteuer, fonbern betoog aud^ anbere ^anfeftäbte i)on ©fiberfee, Siiebcrrl^n unb ®eftfa(en mit il^m gemetnfame ©ad^ }u mad^n unb ben ©d^u^ M f)er j«>gd rxm ©urgunb anjurufen ^. 9iad^bem biefer ©treit lange ^t\t mit vieler Srbttterung fortgeführt unb öon Söln jur (äntfd^cibung an 1. ©anfcrcccffe II @. 362. cnbrac^t tan »ril^cit to frigcnbe in mar' 2. dbenba III ®. 455: de Colonia feben unbe in toQen in Trabant, $oI> Mathias van dem Spegele. (ant unbe ^ttlant :c. , tüüU fo|l bemc 3. @nnenn @. 576—581 au8 ben co^jmannc to ixcav öattcn, »cntc bcgc* bieten bc8 ©tabtard^iö«. mcne man, bc bc lanbe öorf ofct, bar mcn 4. @. ba« 23er(ici(JSini6 bcr^^age Bei bat f^ot äff entfangen fd^olbc , unttjiüid^ @nnen in @. 69a. i« unbe mit »regele bc« tocigert to bcta» 5. 2öa8 @artoriu6, ©efd^. be« })an^ lenbe: l^irut fo l^cbben be gemencn flebe fcatifd)en ©nnbeö SBb. II @. 532 ff. unb orbineret unbe enbrad?tüfen geflottn, @nnen a. a. O. @. 698 If^ierüber mit- bat cn i«Iif co^jmau öan bcr l^cnfe bc in tl^cilcn. bebarf me^rfad^erÄtarlegung unb ben Dorfd^rcöcn lanben ftnc co:pcnf(i^fl^ ©eri(!fytigung , »eld^e erft hmäi ben Hb- ^anterct, ib fl bi »atere off bi lanbe, f($ol brucf ber 9ieceffc tooUjiänbig gegeben fein ben olbermanncn baraff fd^ot getoen unbe toirb. 2)er mir bon Dr. t). b. ^op^ mit- betalen bi bcr ^enen ban cncm ^unb gct(>eilte Söortlaut be« ©efc^luff e« in bem grote unbe bubclben f(3^otc to borboren' »icceß in Sübed, 1447 SWai 18, § 95 ifl u. f. f. 3)iefer neue @^og tt>ar nidjt bcr* folgenbcr : *3tcm »ante be co^man t)an fclbc mie bcr bon 1425, töic (giracn a. a. £)• ©rugg^e jiil Ucla^zt ^efftbor ben geme» annimmt; Unterer »urbe bamal« unb • nen pebcn, bat l^e bagelif grote (afi ^lefjt f^älcr 1434 (©anfcreccffe bon 1431—76 ummc ber jlebc unbe be« copman« ^>ribi« I @. 203) unb au6) auf bcmfelben 3^gc legie in glanbcren to bef^ermenbe unbe bon 1447 (SRcceg § 21) bloß jur ©efhrei» o! bele lojlc beit mit com^oficien unbe tung ber ®efanbtf^aft«foflcn bcnjiüigt. Bn>€tte fLU^titm^. cci ten gtD^en 9?atfi be« C>^rjog6 Don ©utgunb gebrad^t toorbcn ^ ctllärte bicfcr ju ©ttnftcn ber däfact, bag bcn äcftcrfcaten tn ©rüggc nid^t bcrö 9W^t jufte^t fic wtt 3»anfl«nitttelft jur ©cja^Iung bc« ®d^offc« anju* l^Üen^ ®D^ tourbc bte €iiti»eiung in ber §anfe butd^ fettige Sin» mtf^img eine^ fremben ©erid^t^ nut nod^ mel^t erbittert. ®(j|tinnncr nod^ »mt ba^ B^w^^^S/ n>e{(l^e* 1469 jtotfd^n ßöln unb ber C)onfe fnfatge ber S^nbfd^ft ber (enteren gegen (Snglanb ent* ftanb^. ©egen Ueberfattd unbSeraubnng englif d^cr ® d^iffe in berOftfec erfolgte bie ^efd^tagnal^e bed ©ta^I^ofd in Sonbon unb mürben bie beutfd^en Äanf feutc »on bem Kniglid^^n gel^eimen ^atf) jur 3<^^littt9 ßtaer l^ol^en ®eä)6u§e berurt^eitt. !Oie ^nfe ju ßübed brad^ hierauf bcn $anbct mit (Snglanb ab, üDod^ ßöln, »eld^e« fd^on frfii^er feine eigenen ajege gegangen toar, trennte fid^ eigennüfeiger SBeife bon ben §anfe* genoffen. Die Sölner Äanflente in Sonbon tourben bon ber §aft unb ©efd^lagna^me i^rer ®üter befreit, nal^men allein bon bem ©tal^t^of ©efi§ unb erl^ietten aüein bie erneuerte ©eftätigung i^rer ^ribilegien in gnglonb ^. 'än^ biefem ®runbe »urbe Söln auf bem 5Eage ju Sübed, f>immelfa]^rt 1470, au« bem §anfebunb au^gefd^toffen : STüd^er unb aSoaren ber 68lner fotten in ben ©täbten ber §anfe nid^t jum aSerfauf gebrad^t, and^ i^re ÜDurd^ful^r ju SBaffer unb ju Sanbe nid^t gebulbct, bie Äauf teute unb ©ürger bon Söln bei ben 'bier ©tajjetn ber beutfd^en §anfe', nämlid^ ben (Sontoren ju ©rügge, ßonbon, Sergen unb 3lott)gorob, nid^t gefd^iMjt ober bertreten »erben, niemanb in §anbetegefeüfd^aft mit il^nen ftel^en *. ÜDie^anfe führte ii^ren Stieg gegen (Snglanb fort unb atö am lefe* ten gebruar 1474 ber griebe ju Utred^t ju ©taube f am, fefete bie erftere burc^, ba^ in einem 9lrtifcl be^felben beftimmt tt)urbe, »etd^eStabt be^^anfebun* be« bon ben anberen fid^ to^efagt l^abc ober au^jgefd^toffen morben fei, bie foüe aßer il^rer ^rioilegien in (gnglanb auf f o lange bertuftig ge^en, bi« i^re äu^fSl^nung unb SBieberoereinigung erfolgt fei, toomit aüein fii5ln gemeint 1. (Snnen naäf ben ^anfeacten bed (gtabtard^itS III @. 697—702. 2. @. hierüber außer @nnen @. 703 — 718 bie bort ni*t berüdfid^tigtc Ur- funbli^e ®ef(^. beS ^atiftfd^en ©ta^I^ofd t>on ga^^cnberg 1851 @.48— 56. 3. @. blc Urfunben Ä. (Sbwarb« IV öon 1471 n. 1472 bei 2a^^>enberg 5lbt^. II @. 134; »gl. fanü, Ueberbie^d* taug bcr©anfeftcibte in benSlofenfriegen, ^nfiWe @ej(]^ici^t«blätter 1875 @. 80 f. 4. 9l€ce6 § 103. SSorau8gcf(i^i(ft finb t>on § 74 an bie ^ntlagen bes ju Sonbon in (Snglanb mtb }n Brügge in glanbem reflbirenbcn Äauf mann« gegen bie öon (£ö(n unb i^rc 35crbünbeten, worauf § 103 mit bcn SBorten beginnt: *Unbe »ante benne bejer unrebelifer unlim^jü- ten unbe unt^emeUfen artilele toele mer fitt »an ben tan (£oIne unbe eren bit)al« ier« ben gemenen lieben toan ber butlci^en ^enfe unbe bem fo^manne to Sunben in @ng^e(ant unbe funberlifen t(fo ^rug^e in SJIanberc rcfiberenbe min bau mib xtäftt unbe unt}orf(i^u(be$ g^eban unbe befd^een toetf ftl alfo nici^t t^emeüt noc^ be^orlif iö g^eioefen, (lirumme* :c. cell SQgememe (Stnkttung. voax K ®o ftanb bic ©tabt unter bem SJannc bcr $anfe ju berfdbcn 3eit, ate fic gegen ben §erjog i)on ©urgunb ben Stieg bor 9?cug ful^rtc. Die 2lu«fö^nung mit ber ^anfe tourbe eingeleitet burd^ freunbtid^ 33er^ menbung be« Saifer« griebrid^ unb be^ Srjb. 3fo^ann üon Syrier in 3u* fd^riften an ben Siat^ bon iJäbecf . auf ber lagfa^rt ju güberf , ^imuie^ fal^rt 1476, bei »efd^er bie 6ölner 9iatl^fenbeboten , ^einrid^ ®ubct^ mann ber 9ientmetfter unb ^ermann 9iind£ ber SKat^mann, nebft bem ©ecretär ÜKeifter ^einrtd^ !£)ufe borerft nur ate ®äfle, nid^t a(« '®lieb^ magen ber $an|e' jugetaffen tourben , begannen bie langwierigen SScr* ^aublungen mit SlnMage unb 9ied^tfertigung. Den Sölnern »urbe fyivipu \ää)li(i) jum SSortourf gemad^t, erften« immer nod^ bic Stid^tbejal^tung ti^ ©c^offe^ in Sörabant/fobann, bag fie ben ©treit hierüber mit bem taufmann ju S3rügge an ben ^o^en 9iat^ be^ $^i^8^ bon S3urgunb izbxaö)t unb babei 'ber ©täbte ^eimlid^feiten , 35erorbnungen unb 9?e* ceffe' offenbar gemad^t Ratten, enbtid^ am meiften britten^ il^r ganje^ treulofe^ 35er^alten gegen ben Saufmann ju !?onb6n. Site SSebingung ber 5Bieberaufna^me in ben S5unb ber ^anfe »urbe geforbert, baß fie fortan ben ©d^o^ an ba« Sontor ju S5rügge mie alle anberen ©täbte j4* len , auf bie ©entenj be^ ^o^en $Rat^^ bon SBurgunb berjid^ten unb an ben Saufmann bon ber f)anfe ju Sngfonb ^ribilegien, ©iegel, ©Übet* ujerf, Saffe, ©äffen u. f. to. iurüdtgeben unb anbere ©enugtl^uung noc^ Srfenntni^ ber ©täbte leiften f ollten 2. Seil aber bie ßötner 5)cj>utirteii jur toeiteren SSer^anblung hierüber nid^t beboUmäd^ttgt ju fein erllfirten, tourbe eine anbere S^agfa^rt auf Söartl^olomäi (24. äuguft) in öremen anberaumt, too man enbtid^ jum 2lbfd^lu§ fam» Die SSebingungcU; unter ujcld^en ßöln feine SBieberaufnal^me erlangte , toaren f 0 glimj>flid^ , ba§ bie De})utirten be^ Saufmann« ju Sörügge unb ju Sonbon , wenn aui) bergeblid^, bagegen j)roteftirten ^. Sa« namenttid^ ben ©d^o§ in ben bur^ gunbtfd^en ßanben betrifft, |fo brandeten bie Sölner in ben näd^ften je^n 1. 'SRan toä\)itt bie atlgemetne f^af«» fang be9 'äxtiMi, nad^bem bie englifd^en ^et)ot(tnä(i^tigten ben fpecteU gegen C[5ln gerichteten SSortlaut im Snttourf abge« k\)nt Ratten: ''SSorbermer geöen be ora- tores toor ber Äottener ^alöen, bat be ar* tilei in appunctuatis be Kölner htian» genbc ber foninglüen majeftab to boenbc infinen ^oidi^eiben to nattjere, na beme beSoKener fine tjrnnbe leeren'. Wlan ^atte fogar bie SluStöeifung ber (Seiner and Snglanb loerlangt. 2)te ^or> toer^anblungen nebfi bem griebenSter« trag lommcn in ben ^anfereceffen jum Slbbrud. 2. SÄeceg ber Sübeder Xagfa^rt unb ©c^reiben d. d. Sübecf 14. 3uni, toelt^ ben (Kölner ü^at^dfenbeboten nad^ $aufe mitgegeben mürbe. 3. 8tcce6 § 96—98. 3)ie SSerfarntn« lung befanb 'bat fei unbe bei fo^man beibe to Brügge unbe in ^ngelanb up bit mael beS tl^oDreben moflen tt) e f e n , tt)ent bei rabesfenbeboben, an* t^ofeinbe bei gcpaltniffe be« bing^e«, fo ib nu gelegen mere, ib u:^ bit maele nid^t fonbcn g^ebeteren'. 3»ettc Slbt^cUung. cciii 3a^ten ate Slbfinbung bafür nxäft mc^r ate 1 00 rl^etntfd^c ©ufccn \(xS)X^ i\ätcr jur SBa^t gefteüt tourbc^ ®ctt)i§ 6cti)ct«t btcd (Sntgegenlommen feiten« ber §anfe, »ie gro^n SBertl^ fie auf ben S33ieberanf^(ug bet mäd^tigen tl^einifci^en ®tabt legte. !Durd^ ben grieben^fd^Iug be« Äaifer« mit Hm ?)erjog i)on Sdnx^ ©rjb. gunb ju 5Reu§ toar nod^ nid^t ber griefce int Sr^ftift l^ergeftettt. 2)er mann ^crjog l^atte bie ©tabt ßöln nid^t mit in ben grieben etngefc^toffen unb fcrberte bon il^r ©enugt^uung unb Srfafe fce« Ärieg^fd^aben« , fo toie Slbfd^affung be« neuen 3^^^/ «"*> berbot i^ren f)anbet mit feinen Unter* tränen \ SBegen be« 3^0^ geriet^ bie ©tabt anif in fd^toere SSerwid e* tungcn mit ben rl^einifd^en Äurfürften, in^befonbre mit bem ^fatjgrafen ^^iKj)p, toeld^er 9teprefalien ergriff. Srjbifd^of 9tu|>red^t be]^auj>tete fid^ mit ben SSSaffen nod^ in einem Zf^tH be« Srjftift« , au« toetd^em i^n ber @tift«i)erti)efer ^ermann i^inau^brängen moüte. SKit ^ülfe ber Sölner gemann ber tefeterc bie »enigen 2lemter unb ©d^töffer be« 3lieberftift«, meldte $Ru^)red^t nod^ befag ^ unb biefer ^atte ba« @r jftif t bereit« t^at* fäd^lid^ Jjerlcren, al« er am 26.3uli 1477 mit feinem ®egner, ßanbgraf ^ermann, mit S)omca^)iteI, Sanbftänben unb ©tabt Sota einen SJcrgteic^ einging, monad^ er gegen 3wfid&erung einer Scibrente bon 4000 ®ulben unb Ucbertaffung bon ©tabt unb 3lmt ßed^cnid^ borerft bie ^Regierung be« ßrjbi«t^um« aufgab *. 511« er aber bemungcac^tet balb barauf tt)ie* ber in SBeftfalen ju ben ©äffen griff , tpurbe er bon bem Sanbgraf en ^einrid^ bon Reffen gefangen genommen unb in biefer ßage unter 9Ser» mittelung be« ^faljgrafen ^^ili|>)> genötl^tgt, aud^ auf bie erjbifd^öfßd^e äBürbe iu i^erjid^ten ; ber ^a^ft f oütc burd^ eine ©efanbtfd^af t erf ud^t »erben, il^n berfelben ju entlebigen unb fie auf ben ©ubernator ^ermann ju übertragen^. 3)er (entere lie^ oon feinem ©ruber ^einri^ 16000 ©utben, um bie Soften ber j>ä})ftlid^en^Seftätigung in 9iom ju bejal^ten, erlangte biefe aber erft am 15. 9iot)em6er 1480 Don©ijtu«IV, nad^bem SRuprec^t am 26. 3fuH auf ber ©urg ©lantenftein in ber ©efangenfd^aft gcftorben toar ^. 1. (S. neben bem ÜJeceß § 96 bie no. 396. S)ie Slctcnjiücfc be« bei bem 33ertrag«urfunbeöoml3.(nidt^tll.)@c^)t. a^)ofto(i|(i>eii @tu^I geführten ^roceffe« 1476 bei So^^)en6crg, ©ta^If^of Urf. @. f. im Slrc^iö f. ®cfc!^. u. @tati(iif no. 51 154 unb ben augfü^rUc^fn 53eiid?t in —69. gortf. öon 2)etmar6 S^ronif, ©routoff 6. Ulf. bc6 ^a^jjie« 2ac.IV no.413. «b. 2 ^. 383 — 386. «gl. ^oel^offfd^e (£^ron. @. 850 ; Cro- 2. (gnnenlll @. 568. nica presulum . 240; (5(>roni( öon 3. ^oeH^off'fc^e (S^ron. ®. 846. X^üringen unb Reffen bei Senckenberg, 4. Sac. IV no. 392. Selecta jaris et histor. III <2>. 500. 5. SSertrag öom 6. 3uU 1478 ebenb. ccrr Slttgemetne Einleitung. ®o toax bet taitgc Streit int (Brjftift glüdßd^ becttkigt. «u^ bie ©tabt 68tn erfreute fici^ be^ äußeren grieben« unb burfte fi^ nid^t min* bcr be«fet6en bon feiten be^ Srxb. ^ermünn, ber in ber ©töbt^ronit att ber frtebfertigfte aüer (grjbifd^öfe bon Sötn gerühmt toitb, berfici^ert l^atten ^ Slber fd^tt)er lafteten auf i^r bie gotgen be« Srtegd : bie finan* jiette UeberWirbung ber ©tabtfaffe mit Slnfel^en, bereu {Renten jum gre* ^ett 5r^eit bie öff entlid^en (ginffinf te berf drangen , bie erl^Bl^ten accif en, ipeld^ bie 59ürger indbefoubre ben ©ewerbftanb 6ebrfiatrici{d&en ©efd^Ied^tcr bie 9lemtercor}>ora* tionen ben 9tat^ befefeten. äud^ l^atte ber 5lu«fd^u§ ber 44 an^ ben ®of» fein fid^ nid^t ju einer wirffamen Oemeinbebertretung au^gebilbet, war bielmel^r, wie eö fd^eint, fo gut wie beifeite gef droben; wenigften« ift bon i^m bei ber 9tebotution üon 1481 gar nid^t bie 9tebe3. «ecorus 2)16 aHgemetne Unjufriebeni^eit mad^te fid^ im §erbft biefe« Sal^re^ 1481. taut in ben Slmtl^äufcrn ber ®affeln. Site Slufwiegler ber ©em^inbe Üfdt fic^ am meiften ein ©ürtelmad^er 9lamenö 3o^ann ^emmer^bad^ l^rbor ; ben ©ürtelmad^ern fd^loffen fic^ bie ©d^ul^mad^er an ; l^ierauf traten auc^ bie übrigen Slemter unb (äaffeln ^inju ; alle miteitfanber bereinigten fic^ am 29. ©ept. im ©affel^aufe ber ©d^ul^ma^er, wo je 6 bi« 8 äJertrcter 1. Äocl^off'f^c (S^ron. @. 851. ^rotofotte bi«^ 1440 unb t>on 1440 al, 2. ^al. ob. @. cxxxiv. 2)a6 c« anäf ^fc. A IV 123. nod^ (Sinf ü^rung ber SScrfaffung be^SBcr- 3. (S über bicic Äoel^ioffc^e (£bron. bunbbrief« im 15. Sobr^unbcrt fortbau« @. 852 ff., baju bic^ftelation u. bic 2lttm ernb fo gcbalten »urbc, olfo factifdt^ ein d(>roni! über bic Unrubcn 1481 — 1482 brcijäbrigcr 2:urnu« bcfianb, ergeben bie ©eil. III u. IV, tjgl. (Snncn III @. 5^6 »iat^göerjeid^niffe in 53b. I ber »iat^«* —612. } 3»€tU l^t^fdlung. ccv t)eu icber ®affel g^wä^lt »urben, um bic ©ef(j(^n)erben unb gorberuugcn ter ©emetnbe in^UxcSf \(Sfx\fii\ä) unb münblid^ an ben ^at^ ju bringen ; unb fel^r bemetf en^ioettl^ i[t , ba§ unter ben ©ewäi^lten auc^ etnifle au« ben alten ©efci^te^tern , Söerner bon S^^tird^en unb 3o^ann bon ber Sren, ate SSJortfü^rer ber ©emeinbe gW" ben SRati^ auftraten i. ffi« »urbe juerft unb borjug^toeife bie Slbfd^ffung ber feit bem firiege bor 3?eu^ eingeführten neuen ober erl^öl^ten 5lcctfen berlangt. Ate man aber einmal in ber mfinblid^en 93erl^anbtung mit bem 9iat^ im 3uge be« i^or« tcrn« »ar , tarn nod^ biete« anbere iur ^pxa(fyt, ma« auf Soften be« @emeinkDefen« unb ber ^efi^enben, tote namentlid^ bie ©tunbung ber 9tenten}al^(ungen an bie ^tabtglAubiger, bem gemeinen 9)!anne jur (Sr» lei^terung ober jum 5Rufeen gereichen f onnte \ 35er 5Rat^ fanb fic^ toei^r* Ip« ber anbringenben üWaffe gegenüber unb fagte borläufig ju altem 3a. tRe^en ber großen '©d^idung' an^ ber ©emeinbe ;tourbe nod^ eine Heine oon ie imi SJ^itgtiebern an^ ieber @affel getoäi^tt, um bem 9iatl^e ein '®?iIommen ju tl^un', toie ber ©tabt ju ^fen fei. S5iefe na^m bie SRe» bifion ber ©tabtre(^nungen bor unb maßte fid^ balb bie l^öd^fte ©etoatt an. Der 9iat^ mußte berorbnen, tpa« fie bertangte, f)erabfefeung ber 2lccifen unb anberer öffentlid^r Abgaben , fo toie ber ©efotbung unb Gefälle ber ©tabtbeamten ; au^ tourbe eine älbänberung be« bon allen äemtern unb ©affetn befdf^toorenen SSerbuntbrief« jugeftanben, monad^ fortan aud^ biejenigeu Slemter, toelc^^e bi«^er nur ein üKitglieb in ben ^ati) toäl^lten , beren i»ei toä^len burften , »ogegen bie ^aS)l ber ®e* brcc^«l^erren, b. l^. ber bon bem 9iat^e felbft i^inju gemäl^lten, im ent» Iprec^enben 3Scr^ltniß, bi« auf brei bermtnbert »urbe: berauf fold^e SBeifc beränberte ^^Üf beftanb ein l^albe« 3a^r lang ^. Slüein mit biefem rebolutionären Sortgang ber Dinge toar feine«^ toeg« bie ganje ©ürgerfd^aft einoerftanben. Die JReaction fünbigte fid^ in einer Singabe ber Äaufteute an ben 'tRatf) an, toorin fie i^re ÜKeiuung bai^in au«fl>rad^en, baß ber ^anbel jtoifc^en $Rat^ unb (Semeine, bon bem fie \\df anfangt eine görberung be« ®emein»o^te berf|>rod^en l^ätten, ben grieben , ba« SBol^t unb bie &fxt ber ©tabt in ®ef a^r bringe , baß fie babei feine ©id^er^eit mel^r für i^re Hantierung unb Äaufmannfc^aft fänben unb genötl^igt fein toürben bie ©tabt ju oerlaffen, menn nid^t bie brei dVxt^t toieber abgefteüt unb ein boHmädf^tiger , einträd(^tiger 9iat^ 1 . ^te ^et^eUigung 'etlid^er t>on ben ^Jle^rga^I etnt>erflanben, f. metter unten, alten ©ef^le^tern' mirb in ber '9{eIatton 2. @. bie 9}eIation emdf ntemanb, ber ju beiben ©d^icfungen gehörte, in 3wfwnft bafür jur 3Ser* anttoortung ober ©träfe gejogen »erben bürfe, auf offenen 2Btbcrf})ruc^ in ben ®aff ein \ !Dod^ bie rei)o(utionäre *ißartei (ie^ fid^ baburc^ ntd^t »amen , f on* bern »urbe t>ielme^r burd^ bie gurd^t immer »eiter gebrängt. Sluf ber anberen ©eite fanb fid^ ber ^iatff ermut^tgt burd^ B^fd^tiften unb ®c* fanbtfd^aften befreunbeter §erren unb ©täbte, Srbtetungen jur SSermitte* lung bon feiten be« Srjbtfd^of^, ber ©eiftlid^feit unb ber Unii)erfität am meiften aber burc^ bie Unterftüfeung , bie er bei einem S^l^eit ber S5ürgerfd^aft fanb : benn fd^on erflärten fid^ eine 9lnja^I i)on Remtern unb Oaffefn, namentlid^ bie f. g. 9iitterjünfte unb biejenigen, »etd^en bie »ol^I^abenberen öürger unb ®e»erbtreibenben angel^örten, für 9lbbeni* fung i^rer SöeboUmäd^tigten au« betben ©d^idEungen. jDie Slnfül^rer ber ®egen})artei aber gebadeten fid^ nun be« {Rat^« unb ber ©tabt burd^ auf-- rul^r unb ®e»alt ju bemäd^ttgen. 3lm 18. gebruar, gaftnad^tdmontag 1 482, brad^en fie to«, jogen bon ber S3unt»örter ®affel an^ mit einem Raufen SSotfe auf ba« ätat^^au« , f orberten unb erl^teßen bom 9tatl^ bie Siu^üef erung bon ein unb breifeig Statl^^l^erren unb ©tabtbeamten, »etd^e in öerfd^tebenen ©tabtt^ürmen etngefperrt »urben. !Dod^ »enig »urben fie il^re« ©iege« frol^ ; benn bie 9tat^«})artei in ben Slemtern unb ®affctn fül^Öe fid^ ftarf genug , um e« mit ben Slufrül^rern aufjuncl^men. am folgenben SWorgen berfammette fid^ bie oötttg umgeftimmte ®emetnbe ber ®affctn unb Slemter auf bem §eumarft unb l^alf bem t>erftümmetten "Süati) bie eingeferferten ®enoffen au« i^ren ®efängniffen }u befreien, ©ogleid^ »urben bie am meiften fd^ulbigen JRäbetefü^rer ergriffen unb t^rer fed^« — ber §emmer«bad^ unb nod^ ein anberer ®firtelmad^er, jtpei gtfd(^]^änbler, ein ©eber unb ein ©d^reiner — oi^ne S5erl6ör unb ®eric^t nad^ hirjer ®eid&te eine« jeben bor einem anberen SKinberbruber, bt« 9lad^mittag bier VH)X auf bem ^eumarft entl^auptet 3. ginige ©od^en f})äter bügte aud^ SBerner bon 8^«fird^en 'einer bon ber alten ^errfd^ft'. »eld^er ben Sürgermetfterftab au« ber^anb be« ^emmer«bad^ em^)fangen 1. @nncn ®. 596. bc6 bin«tag§ bcn Icfien tafiabcnf. ^icr* 2. 2)ic SÄcIation ernannt, baß ou^ naifegien ber ©tabt; bei bem Sinjug begleiteten i^n bie antoefenben dürften , bie 9iat]^öbe^)Utation unb ber ®rebe ; bie ®eift^ lid^feit führte i^n in ben 2)om; l^ierauf nal^m er 83efi| bon bem l^ol^en ©erid^t auf bem ©tein, 'ba ber ©reue ju fifeen j>f(egt' unb emjjfing auf bem ®aal beö Doml^of« bie ^ulbigung ber ©ürgermeifter namen« ber ganjen Söürgerf d^af t ^ 9lm folgenben 5Eag anwälbigte er bie ©d^öffen, nad^bem fie il^m jubor gefd^tooren l^atten, unb ernannte ben ®reben, um an feiner ©tatt ben 9Sorfi^ im l^o^en ®erid^t ju fül^ren ^. (g« fehlte aud^ \pakx nid^t an mand^erlei Söefd^toerben unb ©trei* tigleiten jtoifd^en Srjbifd^of unb ©tabt über bie ®rutgered^tigfeit be« Srjbifd^of« bei bem SBierbrauen, toorüber fd^on im 3. 1500 ein 9lu«* jleid^ JU ©tanbe fam ^, ferner über bie ßom^^etertj be« geifttid^en unb ©eltlid^en ®erid^t«, über ba3 gerid^tlid^e 35erf al^ren be« geiftlid^en Offidatö [o toie be« ^ol^en ©d^öffengerid^t« gegen bie Söürger, über ba« ®eleit }ber ©d^ufered^t unb bie ®erid^t«barfeit be« ^ati)^, über ba« bietbeftrit* tene ©ta})elred^t ber ©tabt 7. 9lad^bem be^^atb bon beiben *ißarteien ber ffieg be« *ißrojeffe« bei ^a|)ft unb fiaifer befc^ritten »orben, unterwarfen [te pd^ julefet bem ©d^ieböf))rud^ be« ertoä^tten Sifd^of« bon Äammerid^, 3acob bon Sro^ ^. SBir ^eben barau« bie ©eftimmungen l^en^or : über 1. ?ac. IV no. 429. ber ^o^fen in ©cbrauA, efccnb. @. 733. 2. »gr. über ba8 SDatum Äoel^off'- 7. SJgl. ÄoeH^off^fd^c S^roit. ®. 905 äft difxon. @. 913 5!(nm. 1. —910. 3. (Snncn 614 ff. 8. 3)iefer @ d. d. 25. ^px, 4. @. bie 33efd^reibung be« @inntt8 1506 flnbct ^ö) unter ber Ucbcrfd^rift )on (grjb. ©ermann, Securis ad radicem 'Concorbaten a. 1506' in ber (Sammlung 5. 219. ber Statuta unb Concordata ber \), freien 5. (gnnen @. 638. SÄcid^gpatt Colin, 4. (o^ne 3a^Tc«8a^() 6. (Snncn III @. 643. 2ln ©teile ber @. 111—133 abgcbrucft. Srut^ ober ^termürje fam aud^ fd^on f CCVIII ^Qgemetne CKnleitung. lution von 1513. (Sonn>etenjftrett jtötfdf^en bem getftKd^en unb »cttltd^cn ©erid^t foüen bie üDoctorcn bcr gacuttätcn bciber {Redete in S&In cntfti^eifcen ; btt ^fänbung unb Ärteft gegen ©ütger foüen bie.®ctt)attrt(i^tcr bc« Äatl^« bem ©reben ©etftanb Iciftcn ; ber ©traf gctoalt be« 9iot^8 finb borbel^alten SSerge^en, roetd^e im SRatl^^gcbäube ober in ber JRatl^Äunmunität begangen toorben ^ bem Srfenntnife ber ©affelmelfter bie ©ad^en, »eld^e ®rebe unb ©d^öffen i^nen nad^ $)erfommen ubertoeifen ; ber ©taj>etjtt)ang enblid^ loirb au^^ fd^ßefeftdj^ auf bie f. g. 35entgüter, nämßd^ ©alj, getrodEnete ober gefaljene Md^/ getttoaaren befd^ränft *. ®er lange erbitterte Ärieg ber r^einifd^en Surffirften baaren aufgenommen iDaren : ^ebrmannd W>ff. über bad b^mfeatifc^e $aud in^nttner^en, ^anfifd^e ^tiäfiäft^ blätter 1873 @. 81. 3. 35gl. oben @. cxcvi. 3)ie ober« r^einifd^cn^urfürpen (^)errten ben9tbein bei Äoblenj naäf SSertrag t>om 30. Dct. 1489, n>eld^em aud^ $ermann t)on (So(n im folgenben 3a^r beitrat ; f. bie Urfun* ben bei 3Rone, 3eitf*r. für b. ©efd^. bc8 Oberr^ein« IX @. 37-44. 4. Urf. toom 31. 2Wai, Sacombletiv no. 450 Sinnt.; ögl. ^oel^of[*fd^c S^ro«. ©.875—881. 5. (gnnen @. 627 f. 6. (gbb, @. 657. 7. @. oben @. CXCVI. 3»citc 3(bt^>citung, ccix unb cnbfid^ im 3a^t 1513 jum furd^tkten 3lu«brud^ tam^. ^\x>ax bie 3Cutotität bc« 5Rat^^ toar burd^ ©eftrafung ber Slufrül^rer toiebcrl^ergc* jicßt toorben, ober mö)t bie ßintrad^t jtoifd^en SRatl^ unb ®emeinbe. !Dtc bemofratifd^c 35erfaffung be^ SSerbunbbrief« toutbe nid^t md) i^rem tx>ixh lid^en ®innc bon ben Stegierenbcn ge^anbl^abt. S^ toax \di)on ein übte^ 3eid^en bon ber ^errfd^enben ©tinimung , ba^ ber 9iat]^ in »ieberl^olten 3Rorgenf|)rad^en fid^ gegen 3Serfcäd^tigungen linb SSerungtimpfungen ju bertoal^ren l^atte, Seratl^ungen, SScrbünbniffe unb 9lnf daläge gegen feine ^Regierung berbieten mußte. !Die ©eftrafung, meldte er fetbft über einige feiner frül^eren 3ßitgUeber unb '^adftiiabtx, benen Unterfd^feif be^ öffcntßd^en ®ut«, ©eftei^ung unb SSetle^ung be« SSerbunbbrief^ ©d^ulb gegeben tDurbe, beringte, befrtebigte bie öffenttid^e 9Weinung nid^t, fd^ien üietme^r ben ©egnern ^täft ju geben , toetd^e ben regierenben §enen über]^au})t bie ärgfte SWigüerwaltung bornjarfen. SSergeben^ tourbe über brüdfenbe 9lccifen , über 3SerIetjung ber <3erfBnüd&en gretl^eit ber ©ürger gel lagt unb iJff entüd^e 5Red^nung«abtegung über bie 3Sern)aItung be^ ©tabt- ^au^l^attö geforbert. 3)ie regierenben §erren bertl^eitten unter fid^ bie einträgtid^en Slemter unb »aren burd^ Umtriebe bei ben 9iat]^«n)a]^ten bemüht fid^ in i^ren ©teilen ju behaupten. 5Der ^aß gegen fie mußte einen ^o^en ®rab erreid^t ^aben, menn einige Uebeft^äter auf 9lnftiften be« erjbifd^&füd^en Seßner^ in ^op^>eteborf ben ^tan faffen fonnten, bie ^erborragenbften unter i^nen ju ermorben unb bie ©tabt in ©raub ju ftedten , toa« nur in ber Stu^ffi^rung mißlang 2. g« beburf te bloß einer iufaüigen 35eranlaffung , um 9?at^ unb ©emeinbe in offener t^^inbfd^aft gegeneinanber ju fteßen. 3)iefe tourbe gegeben burd^ ©treit unb ©d^Iä* gerei im 2lmt ber ©teinme^en bei ©etegen^ett ber ÜJJeifterttjal^Ien am 2^^oma^tage 1512. !Der 9tat^ (ieß einige bon ben ©d^ulbigcn in^ ®e* fängniß abführen, bie anberen entflol^en in baö gtauenftift bon ©t. üWarta auf Sapitol. 15ie ©etoattrid^ter nebft einigen anberen Ferren be^ SRatl^^ brangen in ^Begleitung oon ©tabtfotbaten in ba« fird^tid^e 5lfij{ ein, tt)o fid^ bie ©teinmefcen jur SBe^re festen; bie gel^eiügten 5Räume tourben mit S5(ut befubelt. ^ie geiftlid^e Smmunität toar beriefet ; bie äebtiffin legte ba« unterbiet auf il^re Sird^e. !5)a« 33oIf rottete fid^ jufammen, bie ®affeln traten in ©erat^uug. 33ie^mal toanbte fid^ ber 5Ratl; bergeben^ an ba^ SÖoIIenamt unb bie ©olbfd^miebe : fie gaben jur autnjort, baß fie fid^ an ben 33erbunbbrief Italien Sollten ; bie gemaltfame (Srgreifung ber 1. (Snncn @. 659 — 685; ddixi^, — 267 ; baju einige (^anbfd^riftUd^c 9?o« 2)ic aectoolution in ber @tabt (5ö(n im tixen $. 30 @. 207. 3. 1513 mit Ur!. * QSciröfjen in ben 'iflk^ 2. (Snnen @. 664. berv^^cin. 3lnnatcn ^. 26 u. 27 (g. 197 Stättedjronifen. XIV. *♦*♦ 10 ccx ?lttgemeinc (Sinleitung. ©ürgcr in i^rcrt Käufern unb felbft in ber Stoftcrfretl^ctt erltdrtcn ftc für eine 38erle^ung be« 9ted^t« unb bet Steilheit ber ©fitger. ^VL^tüöf maertPat tung 8uft ÜWan berlongte $erabfefennfl ber äccifen , öffcntlld^e JRed^* nung^abtegung, gefefelid^e Siatl^önjal^Ien unb fd^ritt bon ben ©orten jur 2:i^at. 3)te 3lemter unb ®affeln traten unter ©äffen, befeftten bie@tabt^ t^ore unb baö B^vigf)aM unb gtpangen ben 9iaÜ) bie (befangenen toiö^er frei ju geben ; te^terer im {Ratl^l^aufe eingefd^toffen unb bon bcm ®cfin^ bet , ba^ fxdf ^injubrängte, mit bem äu^erften bebro^t, betoittigtc bebin- gung^to« aöe gorberungen ber ©emeinbe. hierauf ertoäl^tteu bie ®af^ fein au« i^rcr SKitte einen 2luffid^t«rat^ bon 178 -gefti^idtcn §erren\ »etd^er feine ©ifeungen auf bem Quattermarft gegenüber bem ©urjenid^ l^iett unb ba« 9iegiment ber ©tabt an fid^ geg. 6in anbercr äuöfd^ug tt)urbe bon bcm ©efinbel beftettt, »etd^eö bie Stcbolution gu feinem ©or* tl^eit au^junu^n gebadete, in bie §äufer ber {Ratl^^l^enen einbrang, fid^ in 3ügeHofigfcit erging. 5)od^ tourbe bie Drbnung balb burd^ bie gefe|* tid^e föa^t eine« neuen 9tat^« am 7. 3an. 1513 loieber ^ergefteüt. (Sin furd^tbare« ©trofgerid^t, mel^r nod^ (Senugt^uung ber 9tad^e a(« geredete aSergeltung ber ©d^ufe, ftanb ben ^äuplern ber biö^erigen Obrigfeit bebor. ®er 9lu«f d^uß auf bem Quattermarft nal^m bie Sorunterfudbung in bie $anb. SSon ben SRat^^J^errcn , bie fid^ freitoittig fteUten, »urbe ein ZffÄl enttaffen, bie anberen mit benienigen, bie man in il^ren ©d^tujjf* tt)iufetn ergriff, unter Slnflage ber ©ebrüdfung unb SSerlefeung ber ®flt* ger, ber ©efted^ung unb aSeruntreuung be« ßffenttid^en ®ut« bor M ^o^e ©erid^t ber ©d^ßffen geftettt. Surj toar ba« S3erfal^ren ; gum (8e* ftänbniß ber ©d^utb l^alf bie Siortur ; auf bie SSerutti&eilung folgte bi^ (Sfecution ; unerbitttid^ betoie« fid^ ber f)o§ ber ©affefn. 3m ©erlauf bon einer lurgen SBod^e (10—15. 3anuar 1513) tourben peben §a«))t' fd^ulbige auf bem ^eumarlt mit bem ©d^ioert l^ingerid^tet: juerft ber am meiften berl^aßte SBeinmeifter unb frühere ©etoattrid^ter S)ietrid^ ®p\% genannt gud^, nad^ il^m ber 9?entmeifter Sol^ann bon ©ergl^eim, tt>eld^ nid^t »eniger ate fünf ©ürgermeifterftäbe gä^tte ; l^ierauf bie beibcn rc^ gierenben ©ürgermeifter, Sol^ann bon 9?l^eibt unb 3o^ann bon Olbcn* bot|3, unb nod^ brei anbern 8fiatl^«l^erren ; man erlief biefen bome^men ÜWännem felbft nid^t ben fd^impftid^en ©raud^, toie er bei Einrichtung gemeiner ©erbred^er geübt tourbe : auf bem SBege gur (Sf ecutioit ftieg fie ber ©d^arfrid^ter mit bem 9lu«brudE ber ©ertofinfd^ung breimal an ben blauen ©tein auf bem !Domj)Iafe gegenüber ber ^ad^t^ 1 . 'ffiir poßen h'iäf an bcu blauen e(d^cr bie ®eifttid^!eit il^re ganje ^xaäfi entfaltete unb bie JReliqnien bet ©tabtl^eitigen auffül^rte, mit bem ^od^amt in ®t. SDiatia anf Sa^)itoI unb bem S^ebeum im S)om. SDod^ toaren bie ©ttafgerid^te nod^ nid^t ju Snbe. Sinige S^age barauf beftiegen nod^ btei anbete ©tabtbeamte baö ©d^affot, bie übrigen famen mit fd^n)eren ®etbbu|en ober SBad^^Iieferungen babon. 95on bem allgemeinen Sluffel^en, toetd^e« biefe SEragöbie gu Sötn erregte , geben mel^rere überlieferte SSoltegebid^te S9en)ei«, toorin er jäl^lt toirb, tt)ie @ott unb bie l^eitigen brei Sönige bie l^eilige ©tabt 6öln bor großem Unglfitf bel^üteten : bamit ift gemeint, baß bie Öberften ber ©tabt fie an granfteid^ Ratten ausliefern tooUtn ^ 5)od^ toeber in ben ^roceß* arten, nod^ in bem 9Jed^tfertigungSfd^reiben, toeld^eö ber neue Statl^ an S. aöiajcimilian erließ, flnbet fid^ eine ©pur bon biefer ftär!ften Slnfd^ut* bigung2. 3m übrigen f^jrid^t für bie ©d^ulb ber SSerurti^ilten toeit mel^r atö beren eigene^ ©eftänbniß unter ber S^ortur, baß feine ©timme ber SSerti^eibigung fid^ für fie erl^ob, !aum eine beS ÜWitleibö ftd^ fanb. @in un<3arteiifd^er Serid^terftatter , ber fid^ ate SSeid^tbater eine« ber ^ingerid^teten ju erfennen giebt , milt ben ©ieg nid^t greifen, ber au« §aß unb ißeib entftanb, unb fd^ilt ben ^öbel, auf ben er ba« ^pxiäf* tooxi anmenbet: *5Der bem gemeinen 9Äann bient, ber bient niemanb gu $Danf ober bem teibigen Seufef ; aber al« ^au<3tgrunb be« äufrul^r« neunt er bie Sntjtoeiung ber Ferren, bie fid^ untereinanbcr l^eimlid^ an* feinbeten, unb bie ^arteiregierung, meldte fid^ toie mit erblid^er ®ett>alt f^ftxufcfeen ftrebte, inbcm fie berl^inberte, baß biejenigen totläft nid^t gu i^r gel^örten *an ba« Sretf fömen' : fte betoie« fid^ nid^t nur ^art unb graufam gegen i^re Untergebenen, fonbern aud^ immerfort feinblid^ gegen ba« l^ol^ ©erid^t unb bie ©d^ßffen, fo baß aud^ bei biefen, al« fie ba« Urteil über i^re frül^eren ®egner gu f})red^en l^atten, ber $aß mittoirlte ^. 35er neue SRatl^ toar au« Scannern gufammj^ngefefet, toeld^e fid^ ber Öunft be« 3Sol!« erfreuten unb bi«]^er burd^ bie l^errf^enbc Partei bon 1. @. to. 2i(iencron'8 ©ammlung ber Notandum quod discordia et odium Do- beutf(i^en ^olfSliebei* ^b. III no. 279 — mlnorum erat principalis causa, ut dixl, 281. 9lod^ itoti anbere auf badfelbe @r^ istins pertorbationis. Nam erant divlsi etgntg UßQÜö^t ©ebti^te ftnbcn ftd^ in et qullibet cum suis fovebat partem all- bcn Beilagen VI unb IX ju bem cttirtcn quam — et erant suis subditis nimis 9[uffa^ ))0n (Sder^. duri et crudeles , quasi essent eorum 2. @. bad (S^retben beS ^at\)9 bom Domini jure haereditario et non amovi- 31. 3un. 1513 bei @nnen @. 681. Mies. 3. S3fi(. I gu ber m\). t>ou (gcferfe. I CCX1I M^mctne (Einleitung. ben Remtern au^gefc^Ioffen toaten. aWan ^attc btc 5lcctfcn ^crabgcfefet ; bafür inugtc nun bcr öffentltcj^e Scbatf Dur^ eine attgcwcine »erra&gen«^ [teuer be« 100, Pfennig«, »eld^e ieter ©ürget auf eib in ben Saften legte, aufgebrad^t toetben. Die SRetJotution hm ber ©tabt auc^ fonft treuer genug ju fte^en. ÜDie e^ecution bon 2D?agifttat«<)erfonen o^nc feine ©ene^migung n)utbe bon beut Äaifet aU eingriff in feine auftij* ^o^eit angefel^en unb be^^atb ber ^rojefe gegen ben 9iat^ bei bem SReid^«^ fammergerici^t eingeleitete 9lad^ bieten Weiterungen, »etd^e ber ©tabt nic^t geringe Soften berurfac^ten, gab fici^ SKafimiHan mit Ballung bon 11400 ©olbgulben jufrieben^. «u^erbem mußten fie fici(> mit ben an* gehörigen ber Eingerichteten, fo biet bereu in ber 8age xoaxm, i^r 9?ec^t bei bem Saifer gettenb mad^en ju fönnen , burc^ ^erau^gabe ber feque* ftrirten ®üter au^einanber fefeen. %tmis SDie »i^tigfte golge ber SRebotution mar bte 33erbefferung ber ^m^ ©tabtberfaffung burd& einen 3ufafe, toeld^en ber aSerbunbbrief bon 1396 erl^iett. 3n ber SSerlefeung be^fetben beftanb bie $au))tanltage gegen bie geftürjte ^arteiregierung. Der f. g. 2:ran«fij ober Bttf^fe^^^^f' ^^tc^n ©ürgermeifter unb 9iat^, äemter unb ©affetn am 15. ©ecember 1513 befiegelten unb befd^n)oren, bejtoecfte ben 3Serbunbbrief auf« neue in Sraft JU feften, bie bemofratifd^e 35erfaffung gemäß bemfetben in Söal^r^cit toieber^erjuftetlen unb bie bürgertid^e grei^eit burc^ ftärfere Garantien gu befeftigen \ Die ©inteitung nimmt ®ejug auf bie 'bßfen 3Ki§bräudffe ettid^r Dberften , bie im ^Regiment ber ©tabt getoefen' ; f otc^e in 3«' fünft JU ber^inbern ift berB^edE biefer9teformation. Diel^ierauf folgen» ben 50 ärtüel betreffen l^auptfäc^tid^ bie Set^eiligung unb 3Kittt>irfun9 ber ©emeinbe, ©affetn unb äemter bei ber ©tabtregierung, in^befoubere bei ber ginanjbertoaltung, fo tok bie ©ic^crftetlung ber JRed^te unb ber })evfBnIid^en grei^eit ber ^Bürger. ^a6f bem SSerbunbbrief bon 1396 fotlte ein Slu^fd^uß ber SSierunb» bierjig, ie 2 au« jeber ®affet, bon bem 9iatl^ bei nichtigeren äingetegen* i^eiten jugejogen toerben. Diefe Oemeinbebertretung toar aber in ber tes- ten 3cit ber ^arteiregierung fo gut loie befeitigt toorben, inbem ber SRat^ nur f. g. {Ratl^«freunbe, fetbftberftänbtid^ ^arteigenoffen, jujog, toa« in 1. Cum ex decreto jurium civilium ben f(i^on Ctt. Statuta et Concordata oon non habebant authoritatem occidere Ma- 1437 unb in 9}{atmaiten gur geif)(i((irb nun jener Sluöfd^uß n)ieber in ftraft unb SBitffamfeit gefegt unb batet au^btüdtid^ bcftimmt, ba§ ol^ne beffen 3«^ ftimmung avi6) für ^ribilegien atterSlrt feinOelb gegeben toerben f od (8(rt. 9). üDie üJJitttjirfung ber Oemeinbe b. i. ber 5lemter unb ©affctn bei ber gtnanjbemoltung blieb jebod^ nid^t allein auf tie SSertretung tnxö) bie SSierunbbierjig befd^ränft. 9ieuc Slccifen foflen nid^t aufgefegt unb bie beftcl^enbeu nid^t et^ß^t, ebenfo n)enig 38etfd^reibungen bon @tb« ober Leibrenten ausgegeben tt)erben o^ne ben SBiöen aller Oaffeln, Remter unb ber ganjen ®emeinbe (älrt. 18. 30. 31). üDie SRentmeifter unb Seifiger ber äientfammer, bei ber baS gemeine ®nt ber ©tabt aufbetoal^rt »irb unb an metd^e atte ©teuererträge abjutieferu finb, foöen alle Sierteljal^r ated^nung abfegen bor ben befonbers l^ierju, je einer aus jeber ©äffet, getoäl^tten 3lbgeorbneten bie nid^t ju bem Statte geböten (ärt. 24) . ©as große ©iegel (üKeiftefieget) ber ©tabt ift unter 23 ©d^Ififfetn auf* jubetoa^ren, bon benen iebe ©äffet einen erl^äft, unb nid^t ju gebroud^en ol^ne ben ®itlen atler ©affeln unb ber ganjen ©emeine (älrt. 29) . SSJenn in bem 3Serbunbbrief bie Slutorität beö Siatl^S, roetd^em Stern* ter unb ©affetn gel&orfam unb untergeorbnet fein fottten, betont mürbe, . fo fd^eint in bem S^ranSfij ba« SSer^ättniß beinahe umgefe^rt. SÖirb im SRati^ ein <3orteiifd^er ©efd^tuß jum 5Rad^t^eit einjetner ©firger gefaßt, fo fann ber an^ il^rer ©äffet getoäl^tte Statl^Sl^err, toenn er mit feinem S33iberf})rud^ nid^t burd^bringt, bie auf ber ©traße angetaftet unb ergriffen toerben, e« ccxiv Slttgcmemc (Sinkitung. fei benn, bag man il^n guöot übet feine SDiiffetl^at berl^ött l^abe ober biejc ftabtfunbig n>äre, unb a\x6) bann fett man i^n nid^t ol^ne tpeifere^ in ben Xl^utm (ba« ®efängni|) bringen, fonbern i^m auf feinen (Sib in ben X^urm ju gel^n gebieten; nur in bem galt, toenn bie ©träfe be« SSer^ gelten« 2eib unb geben betrifft, ober toenn einer, bem in ben S^l^urm ju gelten befolgten toorben, feinet @ibeö t>ergi|t, ober auf frifc^cr 2^t be^ Unrecht« gegen einen SKitbürger ergriffen toirb, fann er bon ben ©eioatt* rid^tem fofort oerl^aftet toerben 'unb fonft anbete nic^t\ 3ßan fott ii^n aber bann nic^t länger im 2^urm atö bi6 gum näd^ften 9iat]^dtag fi^en (äffen, auf totldftm, mdf einem burd^ bie S^l^urmmeifter mit il^m borge« nommenen 33er]^8r , über fein SSergel^en geurti^eitt 'toirb, toiered^tunb billig ift K ©id^rfteßung be^ {Red^tö unb ber Jjerfönlid^en grei^eit ber SSürger ift alö ^anptjtoed be^2;ranöfijbriefeö bon 1513 ju erfennen, entfpred^cnb ber 38crantaffung ber Äebolution burd^ bielfad^e SRed^t^berlefeung »on feiten beö 9tat]^«. 5Die beftel^enbe 38erfaffung be^ SSerbunbbriefd tourbc nid^t umgeftürgt, fonbern lebiglic^ im bemofratifc^en ©inne loeiter au«» gebilbet, inbcm man ben ©c^toer)>unft ber öffentlichen ©etoalt au« bem ^atf) in bie ®emeinbe berlegte. ^Httxt 5Die ©tabtberfaffung bon 6öln beftanb in ben fotgenbcn 3a^r^un* «{fjf» berten im toefentlid^en unberänbert fort. 3]^re bemolratifd^n gormen ^""fl- unb ©inrid^tungen oerl^inberten aud^ f:|)äter nid^t, bag ba« ©tabtregiment feinen bortoiegeub ariftoftatifd^en Sl^arafter beibehielt, inbem immer toteber ein engerer Sreiö bon ©ürgern, auf loeld^en bie regelmäßig toie« berlel^renben SBal^len fic^ befd&räntten, in ben politifd^en (^or)>orationen beö SRatl^ unb ber (Saffeln fid^ feftfefete, toomit aud^ bie mit fold^er Dli* gard^ie berbunbenen äJiigbräud^e fid^ toieber einfdj^lic^en. 3laäf ber S9ef d^reibung , toeld^e 9legibiu« ©eteniuö um bie SWitte beö 17. Sal^rl^unbert« bon ber ©tabtberfaffung enttoirft^, toed^felte bie Seitung ber JRepublif unter fed^« ®ürgermeiftern in einem regelmäßigen breiiäl^rigen 2!urnu«, bon benen je jtoei ein 3al^r ben SSorfift im 9lat^ fül^rten, toäl^renb bie jtoei anberen $aare ben beiben SRentfammern t>or* ftanben. üDer SRatl^ beftanb toie fonft an^ 49 SKitgliebern , oon bcuen alle fed^d SOtonate bie ^älfte au^fd^ieb unb bon ben ®affeln neu getoä^lt tourbe, aufgenommen fieben beö fog. ©ebred^ö (frül^er 1 3) , toeld^c ber 1. SBgl. üBcr btc jK^urml^cmn Ge- fem 5(mt bc^utirt unb ^jatten eine ^S^crc lenius, De admiranda magnitudine Co- SBürbe aU bie ©ekodtmetfter. loniae 1645 p. 14 : lii ^inctos examlnant 2. De admir. magnitudine Col. p. 13 et de ipsis ad senatum referunt. @te — 15. waren aud ber Witt beS ^atf^^ in bie« 3»citc ^Ibtljjeilung. ccx\ ^atf) fettft au« fcer ganjcn ©tabt l^injutpäl<e ^ 5Rid^t md^r ertoäl&nt toirb ber ®emcinbeau«fd^u| bcr aSierunböierjig; bagcgen finbcn fid^ 22 Sanncr^erten ate Icben^tängtid^c SSorfte^er bcr ©affetn , tocld^c jufam=' mcn ben Sdamtxxati) bitbeten, ©eteniu« nennt fie S5oß«ttibunen ; fie mürben ate 3Sermtttter jiptfd^en ^aü) unb ©emeinbc angcfc^en unb übten ein aügemeine« älufftdj^töred^t über bie SSerfaffung unb 3Sern)altung 2. 3al^(reid^ tporen bie ^atff^^ unb ©tabtämter, fotoo^t rid^terüd^e ate obminiftrati^e. Die toid^tigften bel^ielt ber SRatl^ felbft in ber §anb, in* bem er bei iebem SRatl^^toec^fel bie ©efd^äfte unter feine SDiitglieber bcr* tl^eitte unb für bie cinjelnen Slemtcr je 2, 4 ober auäf 6 üDc^JUtirte au« feiner äWitte mäl^ttc. ©eteniu« nennt ate Statl^öämter näc^ft ben ®fir* germeiftem bie beiben ©timnuneifter, toeld^e mie ßenforen ba« SBol^t be« ©emeintoefen« übertoad^ten ; ferner bie äöeinmeifter, bie 3lp<3ellation«* commiff arten ober 9iat]^«rid(iter, an meldte bie 2lp)>ettationen bon ben nieberen ftäbtifd^en ®erid^ten gingen, bie S^l^urm^erren, bon benen bereit« in bem SEran^fijbrief bie JRebe toar, bie ® eioattmeifter , loeld^e geringe SSergel^en ftraften , SJerl^aftungen ijornal^men unb bei gerid^ttid^ien Sf e* cutionen mittoirften, bier Slagl^erren, toetd^e ©treitigfeiten unter ben SSürgertt in ®üte beilegten. S^^eite au« beut fifeenben SRatl^, tl^eit« au« ben borau«gegangenen Statinen mürben gemä^It bie Srieg«commiffarien ober 3^wg^au«l^erren, bie gi«catrid^ter, bie gleifd^marftl^erren, bie gifc^^ marf tnteifler , bie ^agantent«]^erren, meldte bie Sluffid^t über bie SKünje Ratten, bie ^oli* unb Äo^Ienl^erren, bie SBranbl^erren u. a. ^ 3löe biefe aemter med^felten t^eil« ^atbiä^rti^, t^eit« iä^rüd^, mie ber ^atf) fetbft^. ©tänbige Slemter bagegen maren bie fiornl^erren, bie ©alj^erren, bie ^rotiforen ber §o«t)itäter unb mol^tti^ätigen ©tiftungen ber ©tabt, unb auf unbeftimmte ÜDauer angeftettt brei red^t«gele]^rte ©ijnbici, jmei in ben ®efd^äf ten erfal^rene ©tabtfecretäre, SRegiftratoren unb anbere« Sanj* leiperfonal. i. $gl. bad Xagebud^ bed ^ai\)9^ ^ernt 3an toan ^raderfelbec an^ bem 16. ^al)x\), (mttaet(|. )oon @(fer^ in 92ie<- bcrr^cin. Sinn, ©eft 6) @. 140 : 'a. 1552 nf ftr9a)>ent \)at mtd^ ein erfamer rait geforen in bat gebrutd^ bat iax p ratbf ; auf gleiche Seife tDurbe et* 1554 unb 1558 in ben fftat^ getoä^tt. d^r iDar Xu(^f(^erer unb Bfter Sumtameifler. 2. SJoJ. bie Sefcj^rcibung bcr @tabt* t)erf. tonmnolb 3ubenbunl in ben {(i^on cit. aj^aterialien 2. 3a^>rg. r^. fü^rt au8 bem 2luffid^t8rec^t be« Sannercat^« ben 53e»ei8, baß 'bcr Ma- gistratus ben äünftcn unterworfen fei* ; ebenb. 1. 3a^>rg. ox bi« auf bic tefetcn ^txtm bcr 5Retc^«[tabt bic attcn iRiebctgerid^te in bcn d^cmali* gen SSorftäbten unb ejimirtcn ©erid^t^bejttfen , gteid^ toic neben bcm ©d^Bffenfd^tein bie befonbeten ©d^reinc unb ©d^retn^gertd^te für Uebet^ ttagung bon Srb unb Sigen ^ SBenn ®e(emu« um bie a»ttte be« 17, 3a^tbunbettt bte SBet^^ett unb ^atmonie ber ©tabtbetfaffung üon 6ö(n tü^mt, fo crfd^eint bod^ btefcr 8obf<>rud^ in einem fel^r iipeifeti^aften Sid^te, »enn bolb barauf, in ben Saijxtn 1679 bi« 1686, bie SKigoewattung ber ©tabtregenten ouf« neue fd^toere innere 3cttoürfniffe unb eine ä^ntid^e blutige Sataftropl^e toie im 3. 1513 l^erbeifül^tte ; au« gteid^er Urfad^e entftanb ein 3a]^r= l^unbert f<>äter 1777 fortbauernbc Uneinigicit jmifd^en "tRatff unb ®ür^ gerfd^aft, bei toeld^er ber erftere n)ieber^ott bie faiferlid^e Sntfd^eibung anrief, bi« enbtid^ bie franjßfifd^e 9?ebotution btefem ganjen berr orteten ffiefen unb feiner JReic^öfrei^eit ba« tjerbiente ©d^idtfal beö Untergang« berettete 2. vocatur; togl. bie Urf. bc8 Srjb. ©er* mann t)om 3. 1491 bei 8ac. IV no. 151, toorin auf ®runb einer 8er{l&nbigung mit bem 9{atb eine Steige )oon ^efltm* mungen über bie ©ert^itötermine bed \)0' ^en ®txx(ift9, über bie ©ebülj^ren ber ^d^Sffen bei ^efiegelung toon Seflamen« ten, äermSd^tniffen unb Verträgen u. a. getroffen ftnb. 1 . ft lunt tat aflc rcbc otocrttögen l^aint, \>at tvant ber upflant bc« ungcüoigc be^ be tlei^mencgcr tutl^atton ummc bat, bat bcr rait bat üleiW getoegen »oulbcn ^ain, fomcn i« uifjer ber famenuncgcn unbcr bcr 6roibcr* fcj^af ber löleismencger utnme bat ber ratt bat üur^oeben toift bat beö ^Aiäfi niet me enüaöc, fo teilt ber rait, bat fi nod^ tre naifomelincge no^ numer geinc anbere pcrfonc bie »leif^ artxpt oeüent. gein famenuncge, cinuncge no(^ rait nod^ 6roiberfd^af , no^ meiflcr noc!^ Boiben noc^ betnfi, nod^ cffen, a« fi tjurmafg pt^igen, ^at)en en folen unber ber j)tnen (if^ inb gäet« , nod^ egein rai^ttieijier enfal tjratgen umme toeber je tnad^en btc 6roiberfd^af . toörtc einid^ raitman barumme geiöraid^et be enfaf niet barup anttoerben. fo »ilc^ raifenieifler of raitman fld^ l^ei an terfumben toiffecltd^en, be of bte folen getben manlid^ l^unbert marc ber fleibe j& boiffen inb ber enfal egein in jien jairen in ben rait niet fomen. inb t)ort fal man bie fnnt l^alben unbcr allen ben pinen bie up Sbra^am« faci^en gefcreben jieent. tort fal bat t)lci«am))t gemein fm, alfo bat jeclid) »lei^l^eutoer terfoiffen fal toacfäne t)leif^ inb wie manic^erlete bat l^ei toilt. datum anno domini MCCC quadragesimo octavo in vigilia bte. Cecilie virginis et martyris. [@ibbu(^ öon 1341 im @tabtar(^ito.Cod. A IV 2 @. 85.] 2. 9iat]^«t)erorbnung in betreff be« Oubenfc^ufeBrtef« d. d. 1347 «prtl 10. (3U @. CLXVII.) 3t) ft fnnt bat aUe reebe l^aint einbreid^tligin uberbragen tnbc toiflent, bat TOant fi ben jüben tjan Solne 6rieüe gegcüin l^aint ba ccjltgc pnnit in A. Urtunbcn. ccxix gcfd^rctjcn ficint, alfo a« fi unbcrtDifi fint mit gubin pafpn uüctmife t>ic Butd^gc »an rcid^tc tie an gcinc r»i8 Befiain mögen mit ®oibc noc!^ mit l^cilc bcr fclin um6c manicfetjclttgin Ban bc tan rcici^tc baruj) gcfat i« : bat fo toannc bcr jubcn iaitjalcn u« flnt, bat i« a« nä jfi !ir«naid^t ncifi !omcn fol ut)cr cid^t jjairc ^ bat man bcn jubcn ban »ort alle bic ^)untc bic ncit Tcbc(i(^ no4 Befd^ibin in fint bic l^cma gcfd^rcücn ftnt, inbc in bcr iubcn Btiücn flcint inbc bcr geligc, ncit l^atbin fa(. tocirt fad^ge bat man« uücr* broigc, bat man bcn jubcn irc jairjalcn iSort cricngcn toulbc, fo infal man in bic puntc, bic l^crna gcfd^rctcn ficint, inbc bcr gclid^ nod& agcinc punu bic mit ®oibe nod^ mit l^cik bcr fclin fiain inmogcn, gcBin, Bcfcgilcn nod^ falben cind^ rait bc jcr jit fi^t mit cingcr Bc^cnbigcit Bi bcmc cibc. tocrc fad^e bat Binnen bcr üürgcnanbc jarjalcn bcr jubcn cingc fad^gc bcr jubcn qucmc mx cingin rait, bcr jcr jit flfet, bic ncit Bcfd^cibin tocr, bic bcn jubcn gcloift fint je l^atbcn , bat ban bc rait alfo ücrrc aö fi bat umBcr mogin mit V)rcbin inbc Bcfd^cibigcit boin ncit folin ^albin inbc in bic Brcd^gin Bi bem eibc. S)it fmt bic puntc. loir gelogen bcn jubcn ban Solnc, bat toir ncit gcl^cngin infolcn, bat cind^ unfcr Burger bic üurgcnantc jubcn of cingin tan in in cingc fad^gc trcdtc of fi ancfprcd;gc mx cind^me gcrid^tc, ib fi »an cBifle of »an fdffabin bic gcgcBin Bcjailt of gcloift fint of umBc fdbolt of umBc cffcnbc fpifc, ban in irre fd^o(in üur iren Bifd^oüc, alfo a« fl »an alter« bat ^crBrad^t l^aint. tofilbc nS cingc »rempbc j)crfonc fi anefpred^gin t)ur eind^mc anberme gcrid^tc ban in irre fd^olin mx irmc Bifd^oüc, bcn folin toir, of töir mogin, mit gftitlid^gin toorbin barju ^albin, bat l^c af(aiffc inbc reid^t »an imc neme in ine fd^olin üur iren Bifc^otoc, inbc intoSlbe l^c bc« ncit boin, fo folin toir irc fad^gin fcmcntligin of funbcrligin tocber bic t>rempbe j)crfoncn mit irre coji rcbcligin utocrmife unfe paffen boin falben inbc l^ucbcn anc alrcl^anbc arglifl. (St)cr fo geloüin toir bcn üurfprcd^gin jubcn bic j& Solne tooneid^ttd^ ftnt, bat toir p fcmcntligin inbc funbcrligin !^albin inbc Bcl^ucbcn folin in attc bcmc reid^tc inbc irre g&bcr alber getooinbin inbc tricibe bic in »an j)cif«fln feiferin ruimpfd^cn fuiningl^cn tan crtfd^inBifc^oücn »an Äolnc inbc »an un« gcgcBin inbc ücrleint fint »an alber« fi fin in gcfd^rcid^tc of inBäiffin gefd^reid^tc inbc bic fi mit unferm ingcfegilen mit me groi«mc inbc mit me Ilcinme Bcfcgilt l^aint inbc bic in bat citBoid^ gcfd^rct)cn fint ücjHigin inbc jiebe l^albin folin in guben trutocn anc arglifl. Oid^ toitte toir bat man bic jubcn ncit uücrjugin inmad^ ban mit einte firflcn inbc mit eime jubcn. ßtocr toiHe toir bat bcr jubcn porjen bic an cnben irre gaRcn flcint befe brujene jarc folin Bliücn fiain in alle bcr tot« Breibin toiben inbc ^fiebcn toie bi nu fleint. Datum anno dni. millö CCCXLVII decima die mensis aprilis. [«. a. O. e. 9.] 1. 2)cr lefetc ©d^ufebricf crjlrcdEtc ftc^ toon 13 Sa^^rcn, lief alfo 1355 ab; f. bic ton Sid^tmeg 1342 an auf bie 3eitbauer Urf. (Sr^B. Salram«, du. lY no. 251. ccxx ©eilogcn. 3. SSctbunbBricf ton 1396 ©cpt. 14. (3u et ftat tan Soeinc tnb »ort toir bic gc- ttteinbc aUc gcmcinlid^en arm unt) rii^ tan allen tnb jcfUd^cn amptcn unb gaffclgefelfi^affen gefeflen unb * n^onaftid^ cnbinncn Socinc ^crnacgcf^rcten ad mit namen : SBir »an bcm »uflcnomptc ad Srdbutgl^ unb Sricd^mart mit ben amptcn jo und tcrfcunbcn unb »ir mit in mit namen fd^ovtc toidgcrrc^ int tirteicr, ' San bcmc Sfcremattc mit bcn g^enen bic jo und tereit unb »cr6onbcn ftnt unb \oh mit in, San bcd ftoarfeenl^uife mit ben njeibcncrcn ^ inb (inentertoercn inb bcn gl^cnen bic jo und tercit unb tcrbcnbcn flnt unb toir mit in, San bcn gouttfmebcn mit bcn goultflcgcrcn inb bcn g^enen bic jo und öcrBonben ftnt unb tcteit unb wir mit in, San bcr toinbeggen mit bcn g^encn bic jo und tcrfconbcn ftnt unb m mit in, San bcn 6onttöortcvcn "* mit bcn gl^cncn bic jo und tcrbonbcn fintunb toir mit in, San beme l^cmcW^c mit bcn gl^cncn 2c. San 'bcn fd^ilbcrcn mit ben amptcn jo und tcrfconbcn unb toit mit in mit namen toapcnflicfcr fabclmcd^cr unb glaidtüortcv, San bcmc Ären mit bcn g^icncn bic jo und tcrb. f. :c. San bcn flcinmcfectcn mit bcn amptcn jimmcriubcn l^olfefnibcren fijicnmcd^crcn Icicbccfcrcn inb ficitcrcrcn jo und tcrfconbcn inb toir mit in, San bcn fmcbcn mit bcn gl^cncn bic jo und :c. San bcn kdctcn mit bcn gl^cncn bic jo und :c. San bcn brutücrcn mit bcn gl^cncn :c. San bcn gorbclmcd^ctcn mit bcn am|)tcn conrcibcrcn nailbcnmed^cren brcfcicrcn 6ubc(mc(!^crcn unb ^cnfc^omcd^crcn unb »ort bcn g^cncn bic jo und 2c. San bcm ttcifd^amptc mit bcn gl^cncn 2C. San bcm tifd^am^^tc mit bcn gl^cncn 2C. San bcn fd^r oberen mit bcn g^cnen 2c. San bcn fci^omed^cren mit bcn ampten (oirtcn inb l^olfc^omcc^cren unb ben gl^cncn jo und 2c. San ben farworteren mit ben ampten tefd^mcd^cren fiocrtöcigeren inb battft^erten jo und tertonben 2c. San bcn lannengicffcren mit bcm axttftt l^amcd^crcn unb bcn bic jo und t)cr6. San bcn »adbenberen mit bcm toinampte unb toinft^robercn jo und 2c. San ben jied^tt)et>ercn mit ben bcd (ad^weoeren inb Unentocteten jo und2c. 3nb öovt aUt bic g^ene bic jo eingen und turß ampten of gaffclen 1. ^f. ^at ^uno* öfter aii Hnb*. 2. tt)t0ger«e\ a. tveibencncr. 4. 93onttvortener. A. Urfunben. ccxxi üctcit inb üerbontcn fint int fotoic toit mit cinanbrcn mx fementlid^cn gc* nant unb gcfd^tcDcn fiain, boin !unt allen Inbcn bie nfi flnt of l^crnamailfe fernen folen inb bie befen untgainworbigen 6rief ön folcn anfien of l^oeren (eifen jo emigen baigen, bat toant atte fad^en, gefe^ unb bingc, bie in ber jit gcfd^icnt of gentad^t toerbent mit ber jit i>etgcncfftd; fmt unb tjergeffen »erbent, ib en fi ban ^aijt bat man bie felüen fachen unb gefefee mit fegelen unb 6rict)en of mit einger anberre pd^er^eit alfo gen^Ud^en unb üejilid^en beflcbigc begriffe unb betoaire, bat fi in einre erfüd^er memorien unb ewiger gebed^tniffe unüerbrud^lid^ ge^alben »erben jo eioigen jiben: fo l^ain mir barumb bie felüe fad^en unb ijergeföKd^eit mit gan^me emfte unb ülife an* geficn unb bebad^t jo üerl^oeben, inb unö mit guben toutbebad^tme rabe unb berabc, ben loir unbereinanberen moittoifliclid^ barup gel^at,]^aben toait be« fonnen unb bef^)rod^en inb fonberlingen ®oibe un^me lieben l^erren jo (oibe inb cren inb umb ber flebc ere inb bril^eit 30 bcl^alben inb ein gemeine bcftc in allen fad^en »ortjoferen unb truioelid^en jo beforgen, inb umb afle jtoifle unb jtoeiungen jorn l^af« inb nibt 30 allen jiben 50 »er^oeben inb umb eine gan^e gemeine bruntligc einbre^tid^eit unber un8 jo mad^en jo ^acen unb 30 bel^alben inb unber einanberen enbinnen ßoelne in breben unb ge« mad^e beflli^en unb eerlid^en jo leiben jo pfeen inb 50 regieren jo etoigen böigen: fo l^ain toir un« fementüi^en unb einbredijtlid^en lieflid^en inb gftt* (id^cn unber einanberen berbonben inb tjerbinben un« beftlidfe mit bi«me briebe bi fulgen eiben unb geloifben, aö toir barup geboin l^atien jo allen biö bricf« punten, inb bfirwcrben bie jo boin unb jo l^alben, fo wie bau »orbe je toorbe l^erna gefd^reben fleit : (1) 3n beme irften, fo l^ain loir alle ampte unb gaffelgefetfd^affen eine mit ber ganzer gemeinben enbinnen ßoelne bur§ in guben ganzen truioen bcpiic^en unb gen^Ki^en geloift unb un^ berbonben, geloiben unb berbinben un« mit bi^me briebe eime rabe jergit ber fiebe tjan (Soelne bifienbid^ unb getrutoe inb ^olt jo flu inb in mogid^ unb med^tid^ (aiffen bliben unb fifeen a(rc fad^en, bod^ uf^fd^eiben bcfe punle unb fad^en l^ernagefd^reben bie ein rait jerjit in gl^einre »ife niet berloifen nod^ bolenben nod^ oerbragen en fal anberö bau mit toifl toißen unb »erbrage ber ganzer gemeinben bürg, bat iö alfo ju berjtain : geine ^eroart jo boin nod^ jo beflefien, geine nuioe »erbonteniffebrieoe nod^ berbrad^ mit eingen l^erren nod^ fteben anjogl^ain of JO mad}en in einger toife, nod^ oud^ bie ftat ban Soelne burß mit einger* leic erfrenten of lifjud^terenten jo befweren in geine mife, inb ouc^ umb geine fad^n boioen eine fomme bon bufent gulben jerjit genge unb gebe jo eime maile imme jaire niet uföjogeoeh iemanne jo geloben nod^ jo oerbrieoen, ib en p bau mit toijl unb toiflea ber gemeinben toie ourß jleit, bat ig alfo jo »erftain, bat man fulge bürg fad^en, manne ber noit iö, brengen unb fönt* boin fall allen unb iecligen ampten unb gaffelen bürg, alfo bat bie aöban u^ Cime jeclid^me ampte unb gaffelen burß jtoene irre »runbc erbere lube bi ben rait jerjit fd^icfen unb fenben feilen, aö nf bie feloe burg. fad^en 50 fprec^en , inb fo loe« bie aöban mit bem rabe mit beme meiften parte unber einanberen^inbred^tlid^en berbragent, bat fall möge mad^t unb bortgandt J)a* ben fonber Jemand toebcrf|)rai(^e. ccxxii ©cilagcn. (2) Sort I^ttt ton unbcr cmonbcrcn fcmcntli^cn öcrbraigcn, bat ein rait jcrjit t)cr jlcbc tyan ßoelnc liflid^en 30 bcn l^etUgcn ftocrcn foU @otft cre unb bcr jtebc ere unt) ötil^ett jo bel^albcn unb ein genteine Befte trutodid^ ))OTtjoIeren nnb 30 beforgen. omi^ fo faO nn ))ortme ein unioerfd^etben un^ gebeift rait fin inb ft|en gemeinlid^en 6i einanberen in eime rabe, bat i« a(fo JO Derfiain, bot gein enge no(^ tcit rait me fin no(!^ ft^en en faO enbin« nen ßoelne aö öurjiben getoeiji nnb gefeffen ^ait. (3) SSort. fo l^ain totr einbrecä^tüd^en oeöerbtaigen ate nmb einen rait jerjit 50 lefen : f 0 »ilge jit of toonne fid^ bat gebnert bot man jtoene bur* gemeinere nnb einen rait jerjit enbinnen Soelne fiefen fall, bat a^ban tic !oer gefd^ien fall bi gefiooirenen eiben a« l^emagef d^röoen bolget : 3n bem ^eirflen fo folen koir t>an bent tonQenam^^te ad Sltdburd^ unb Äriet^mart mit ben arapten f d^orre toiögerre nnb tirteier * 50 nn« t)erbonben, unber nn« bier erbere manne nnb bürgere jo rabe fd^iden nnb fiefen, inb n>ir öan beme Sferenmarte nnber nn« jtocne erbere manne nnb bnrgcre; toir »an be« ftoor^nl^ufe nnber nn« jtoene erbere manne nnb bnrgere ; m xxm ben gonltfmeben mit ben goultflcgeren un« öerbonben nnber nn« pm erbere manne nnb bürgere; toir »an ber SBinbeggen nnber nn« jioene ertere manne nnb bnrgere; »ir ban ben bonttoorteren unber nn« jtoene crbctc manne nnb^ bürgere; toir »an bem l^emclrid^e unber un« jtoene erbere maraie nnb bürgere; toir ban ben fd^ilberen mit ben ampten n)aj>enfHdercn faW« med^en inb glaidtoorteren jo nn« t^erbonben nnber un« einen crberen man nnb burger ; toir ban beme Streu unber un« jtt>ene erbere manne nnb bot« gere ; loir tan ben jieinmefeeren mit ben ampten jimmerluben ^olfefniberen ftjlenmcd^eren (eiebcdteren unb ftcii>cren 30 un« berbonben unber nn« einen erberen man inb burger ; toir ban ben fmeben unber un« jtoene erbeten manne unb bürgere; toir bau ben bedteren unber un« einen erberen man unb burger ; toir bau ben bruioeren unber un« jwcne erbere manne unt) bürgere ; toir tjan ben gorbelmed^cren mit ben ampten conreiberen brefdem nailbenmed^eren bubelmcd^eren unb l^enfd^enmed^eren jo un« berbonben un* ber un« jtoene erbere manne unb bürgere ; toir 'oan bem bleif (i^am|)te unber un«* einen erberen man unb bürgere ; toir bau bem üifd^ampte unber un« jtoene erbere manne unb burger; »ir tjan ben fd^roberen unber un« einen man int) burger ; toir tjan ben fc^omed^eren mit ben ampten 50 un« tjerbon* ben mit namen (oirren unb l^olfc^omedberen unter un« einen man unb bur* ger; »ir »an ben fartoorteren mit ben avxpttn tefd^mec^eren fwcrt^jegeren unb bartfd^erren un« »erbonben unber un« einen man unb burger; toir »an ben fannengiefferen mit bem amftc l^amed^eren^ jo un« berbonben unber un« einen man inb burger ; toir bau ben ba«benberen mit bem toinampte int) toinfd^roberen jo un« »erbonben unber un« einen erberen man unb burger; toir ban ben 3ied^n)et)eren mit ben berflad&toeberen unb (inentoeiberen jo un« berbonben unber un« einen erberen man inb burger, jo rabe neimen int) fiefen folcn mit namen unber un« ampten goffelen unb gemeinben bur§ fulge erbere toife lube unb bürgere 50 rabe 30 lefen, be ber flebe unb ge* meinben nfifeUd^ eerüd^ unb bejie pnt. inb a«ban fo folen toir bur§ ampte A. Urfunbcn. ccxxiii unD gaffelcn unfc gcfotrcn rai^tubc up bcr flcbc rattl^uig f^idPcn tnt> fcnt>cn, inl) t)tcfc(t)C gefoiren tai|rutt)c folen a«t)an »ort ix ircn cibcn bic fi barup toin f odcn , t>at gebrcd^ t)c3 rat^ jofl&nt ncimcn unb !cf cn uf« antpten gaf * fe(cn unt) gcmeinben t)ur6 mit namcn unber fulgcn erbcrcn »ifcn luiben bic barjo nutj(i(i^ unb ber flcbc unb gcmetnbcn cetti^ unb bcflc flnt, bi« bat bcr rait in cimc ganzen gcjatc Dan nuih unb t)tei|t4 erbcrcn mannen bürgeren jo (Soc(ne üo(f omelid^cn gcfot fl unb gcorbinert jt , inb fo toannc ban bcr rait alfo in ber üSrg. toifen genft(i(i^ unb jomatl gefat unb gefoiren i^ inb flnen eit barup gebain l^it a9 üur| jlcit, fo fall a«ban berfetoe gefoiren rait bi bcn fclben flnen eiben uf« ben cgenanten ampten gaffelen unb gemeinben jt»ene burgemeiflere neimen fe|en inb fefen mit namen fulge erberc toifc lubc bie ber flebc unb gemeinben nufelid^ ecrlit!^ unb befle fint. (4) SSort l^ain toir mit guben berabenen mobe loiflentlid^ oet>eTrt)ragen unb geturtoert alfo, toere fad^e, bat ciniti^ ampt of gaffet tjan un^ »urg. avXfitn unb gaffelen jo ben jiben toanne ^if bie mx^ foer be^ raig gebäerbe JO gefd^ien , fufgc erbere toife lube unb burger unber un^ niet en^ebben jo rabc JO fefen of jo fd^icf en of . ou(i^ umb rebelid^er fad^en toiffc jo rate niet fefcn entoeulben, bat a«ban ein rait bic gefoiren toere jerjit unb flnen eit gebain ^ebbe , mocgid^ unb med^tid^ fln fatt, a^ oan unfen loegen unber an* teren ampten gaffelen unb gemeinben mx^ fuld^e erbere loife luibe unb bürgere jo rabe jo fefen unb jo fe|en bie ber fiebe unb gemeinben t)ur§ nufelid^ eerlid^ unb befieflnt, bod^ alfo bat toir ampte unb gaffelen Durg, bic alfo a« ouvß fleit niet gefoiren enl^ebben no6} fefen entoeulben, unfc foer, fo toie bic bur ban un« crcliert fieit, barumb niet t?erloiren ^abcn cnfolen, ban JO ben jiben a« toir niet fefen entoculben inb niet bamit toeber unfen eit JO boin fonber argelijl. Oud^ fo enfatt bie t)urg. foer be« rai^j noc^ ber burgemeiflere jerjit niet gefc^ien nodi^ gefoiren toerbcn umb lief nod^ umb leit na t)runtfd^af nod^ na maigfd^aff nod^ umb geinreleic fad^en nod^ beben toille ban fonber» Kngcn umb einre flcbc cre unb t)ri^cit jo bc^alben unb ein gemeine befte in aöen fachen trutoelid^ey bortjofcren unb jo beforgen fonber argelift. (5) 33ort ^ain toir mit guben moittoiHen cinbred^tit^en berbragen, bat man umber jo allen l^alocn jaircn ein b^lffd^cit bc^ rai^ jerjit fl^enbc er* fe^cn fall, bat i« alfo jo berflain, bat nu jo fri«miffen niefl jofomenbe bi« raife n& ftfeenbe l^alf u^g^ain fall inb ein l^alffd^eit toeberumb ingl^ain fall, cA uf« bcnfclbcn ampten gaffelen unb gemeinben, ban uf« bie tjur genoimen inb gefoiren toercn toeberumb in bc« ui«gainben flat je fe^en unb jo fiefen, inb alfo t>ort ban umrner jo allen l^abcn {airen einen rait jerjit l^alf u^ unb in JO fe|cii, fo toic pd^ bat a^ban ^eifd^t inb gebuert , alfo bat ein jcclid^ man bie alfo in ben rait gefat unb gefoiren toorben i^ ein gan^ jair lanct jo rabe flgcn fall, inb fo toanne bie ban u^gett , f o enfaff l^c niet ee toebcr* umb JO rabc jl^en , ban jome beirben jairc a^tjcrre ^e ban oan finen tjrun* ben amftcn unb gaffelen t)urg toeber jo rabe gefoiren toirt, bat i^ jo t)cr* Poiit jtt>ci jaire londE na ftmc jairc bat l^c jo rabc gcfcffcn l^ebbc jo beiben inb niet jo rabe jo fi^cn fonber argelifl. (6) ©ort l^ain toir t>erbragen , fo toild^ man ban un^ ampten gaffelen ccxxiv »ciiagcn. unt) gemeinden öurg alfo 50 rate gdoircn »orben i«, a« tjur crflicrt jicit, tat t)ie ein fcurgcr fin fall inb faH barjo gc^oirfam fin unt) jo rabe fifeen fonber tüebcrtcbe, ib cnbencme ime ban lif^ noit of leerten noit bat fonbicfc tücre fonber argcHji. tnb »ere fac^e bat j[eman öan un^ bar enboiöen niet ge^orfam entere nod^ 50 rabe p^en entüeulbe a« ente geboibe tourbe ein« anbertüerf unb birbetoerf , fo tüie pd^ bat barjo ^eifd^t inb gebuert, bat bie unge^oirfame a^ban ein jair lancf unben in einte ber flebe tome ligen fall fonber etngerleie bebe mx in jo gefd^ien. (7) SSort fo ^ain toir einbre(i^t(id^n oecerbragen , bat gcin man oan un^ öurg. am})ten gaffelen unb gemeinben in ßoetne, bie alfo jo raibe gefoi* ren toorben i^, ^e fi toie ^e fi, jo rabe fiften enfatt in geinre loife bie ein bajiart of jemand eigen p of in bem banne fi , of oud^ bie eingerleie gaw gelt fteinoit mebe liefniffe of gefd^enfe barumb mit eingerleie argelij? of be^enbid^eibe »an fime ampte of fxnre gaffelen of »an jemanne anber« of oud^ umb jemand toort of befte imme raibe 50 fpred^en of 30 boin neimen of untfangen fall anberd ban eme in raigfiat na getooinben unb l^erfomen t)er ftebe geboeren madb. (8) SSort fo ^ain toir ampte unb gaffelen eine mit ber ganzer gemein* ben in ßoelne öur^ einbred^tlid^en unber einanberen cerbragen inb un« ou(^ toillentlid^ barjo cerbonbeu : alfo toere f a(^e bat einid^ ampt of gaffel tan unö bürg, ampten unb gaffelen of oud^ jeman anber^ ib totxt tan bev ge- meinben in ßoelne, of l^e toere toie ^e toere, eime raibe gerjit ber fiebe »an ßoelne mit getoeltlid^en fad^en toeberftoinbe in einger toife inb in oud^ niet moegid^ nod^ met^tid^ pgen enlieffe alre fad^en, toie ba Dan t)ur erfliert unb gefd^reöen fteit, fo folen toir alle anbere ampte gaffelen unb gemeint)e öurg a«ban unüerjoigt fonber toeberrebe eime rabe ^er^it mit liöe unb mit gäbe biflenbid^ pn, bie getoalt unb toebeipant mit gangme ernPe trutoelid^en ^elpen jo feren, alfo bat man »an beme of »an ben bie beme rabe Durß in ber öur| getoeltliger toifen alfo toeberpoenben of toeberpanben l^ebben offen- bierlid^en richten fall a« oan miffebebigen luben fonber eingerlei oerjoc^ of bebe ©ur p 30 gefd^ien. (9) 33ort fo l^ain toir fementlid^en unb einbre&tlid^en oe^erbragen inb un^ toiüeflic^ barjo Derbonben , of fad^e toere ba umber @ot tjur pn moiffe, bat nu of ^ernamail|\ jo eingen jiben eingerleie uplouf of gerud^te in ßoelne binnen nad^t of bage gefc^ege of uperpoenbe treffenbe toeber ben rait unb bie gemeinbe Dur^ , barumb bat ber Peibe bannier of toimpel jo ben jiben upge* toorpen tourben of toeren, fo folen toir alle ampte gaffelen unb gemeinbe t)ur6 einbred^tlic^en unoerjoigt, toanne toir bat Derneimen, bi einanberen treben, a« mallid^ »an un« beme anberen 50 ^elpen unb lif uuD guet bi ein^ anberen 30 laiffen inb beme banniere unb toimpele najoüolgen in nuft urber uuD be^oif ber Pebe unb gemeinbe mx^ fonber argelip. (10) 33ort umb alle jtoeiunge inb uneinbrec^tid^eit unter un« jo »er* Soeben, fo l^ain toir oerbraigen inb un« barjo öerbonben, of fad^c toere bat jeman Dan unö ampten gaffelen unb ber gemeinben t)urg, l^e toere toie ^ toere, boioen biefe ourfe unfe gefelje unb »erbrach mit eingen partien argc^ liften of be^enbic^eibe nu of l^ernamalj 30 eingen jiben eingen uplouf of gc* A. Urlunb€n. ccxxv Tttd^te enfiinnen Soelne moc^ben of jobted^ten, it) xotxt nac^t of ba^, bat man t>an betne of oan ben bte ben tt))Iouf alfo gemacht l^bben inb ba an man bed htntltd^en getoatv koutbe offenHerU^en rieten faQ. ä&ere ott(!^ eDer fac^e bat j[eman Dan nn^, 1^ koere toie 1^ n)ete, nfi of l^emamal) }o eingen }tben fid^ mit beme anbeten enHnnen (Soetne jtoeibe of floege enbinnen Soelne, ib tocre mit »orben of mit teerten, fo n>er bat beit, t)at ber toit jerjit banaf boin rieten faU na rö^t unb geiooin^eibe ber ftebe oan dotint, a9 bat oan a(betd bidl^er gemoinlitj^ unb gel^alben id getoeiß, inb ouci^ na inl^alt ber jlebe unb be^ rai^ morgenf|>raici^ctt inb barumb fo enfaU nieman oan un9 am))ten gaffelen no(i^ oan ber gemeinben ourg, l^e ft iDe l^e ft, fin l^arnafii^ anboin no(^ getoa))ent barjo (oufen noci^ oud^ an» ber (übe ge)oa)>ent bar^o boin of ]^eif(^en (oufen of (rengen in einger toife, inb n>ere fa^ bat ieman barenbotoen fln l^arnaf(^ anbebe unb getoapent barjo (iefe inb ben up(ouf umb ber t>urg }toi{l unb ^loeiungen n}(((en merrbe of }obre(bte, bat man oon beme of t)an ben ba an man be^ {ont(i(i^n getoair mürbe 1 offenbier(i(|en riti^ten faU f onber berjo(^, f o toic ein rait jerjit jlftcnbe nae u^toifungen ber brfid^e bat red^t unb }ibic^ fin buncft. (11) Sort ^ain loir cinbre(^t(i(Jben unbcr cinanberen oerbragen unb und Defl(i(^ barjo oexbonben mit bidme brieoe, bat nieman oan und antpttn unb gaf[e(en unb gemeinben burg nod^ ou^ ban eingen anberen In* ben in 6oc(ne, fi fln »ie p pn. gcinre(eie berbontcniffe <)artie nod^ oerbrati^ angain moii^en noci^ fe^en enfoe(en ^eim(i(^en nod^ offenbair in geine toife ourber bau bit fe(be untgainmorbige berbont innel^e(t unb begrifft, inb toere fad^e bat ieman oan und ampttn gaffe(en unb gemeinben ourg of t>an ein« gen anbern (üben bar loeber beben unb irre eibe unb eren bainne bergieffen, fo foUen toir alle anbere ampte gaf[elen unb gemeinbe bürg bi unfen eiben ^ie tnne begriffen eime raibe jerjit oan 6oe(ne getrutoelid^ barjo l^e(}3en ra* ben unb bijlenbit^ fln , bat man oan beme of ban ben ba an man fu(ger nun>cr berbonteniffe unb partien getoair tourbe offenbicr(id^en rid^ten fall. (12) SSort ^ain toir fement(i(^en berbragen unb einbred^t(id^en unber einanberen ge(oift, bat gein ampt nod^ gaffe( bau und our§ ampten unb gaf* feien bie alfo bi be anbere amptt unb gaffe(cn gefat unb berbonben fint unb ban)ur toir anbere amptt unb gaffelen bürg befen berbontbricf mit unfcr fcgelen befege(t l^aocn, bat fld^ bie jo ben amptcn unb gaffelen ourg. jo ben fi georbinert unb gefat fmt be^alben fo(en unb niet oan in fd^ctben no(!^ bred^cn 30 geinen jtben, mer fid^ jo regieren unb jo falben toie fi our bi einanberen gefatt unb gefd^reben fient jo eioigen bagen fonber »eberrcbe. (13) 93ort umb bat bit untgaennjorbige oerbont unb afle unb iec(ige punte unb fad^en bainne begriffen be oefllidber gel^alben n)erbcn unb unber* gcndffid^ blioen jo eioigen bagen, fo ^ain »ir fementlidben oerbragen unb »iöen , bat aKe bie gl^cne bie nfi enbinnen Soelne tooincnt of ^emamald 50 eingen jiben enbinnen Soe(ne jo »oinen f oment , bat bie enbinnen ben nie« ften t>ieT^nad^ten nabeme bcd t^an in gefonnen toirt ein ompt of ein gaffe( fefen folen, barjo fi fid^ ^(ben unb berbinben fo(en, geüd^ toir anberen borjo tjerbonben ftn , unb fo toanne fi ban a(f 0 ein ampt' of ein gaffe( gefoi« 1* tDttrtcn. ©tdMedJrontfen. Xiv. ♦♦♦♦U ccxxvi ©eitagm. ren ijatnt, a9 x>nx^ flett, fo folen fl t>ott btt felioe ))et6ont unb alle tmb tedk^e ))unte bainne gef(i^re)}en lourftd^eren unb gebtoen in g&ben trutoen unb na (tflid^en }o ben ^eilgen ftoeiren t>a^c fiebe unb unt^erbrud^ttd^en }o boin unb jo ]^(bcn, »ic üur unb na in bt«mc üerbontbricöe cterlid^n flcfd&rcöcn jteit }o etoigen bagen fonbet argelifl. n>ere oud^ eoex fad^e bat ieman t>an un9 antpten gaffelen unb gemeinben ))urg of ieman anberd l^e n>ere n>er l(ie loere n& of l^emamald enbäffen @oe(ne jo xooxnm queme, fo ^ain toir i^erbrogen, bat bie aöban in bi^me fetoe »erbonbe und nict »urber nod^ me bereit not^ »ertonbcn flu enfatt fonber argelifl. (14) Dud^ l^ain toir oeterbragen bat toit ein tait jct^it ber fiat tm Soelne unb toir attc anbeten am^^te unb gaffelen üur§ bie trc fegele an befen bricf gel^angcn l^aent a« ntaDici^ Dan und befer t)erbontbrieüe einen mit ber fieibe mciften fcgete unb unfet ampte unb gaffelen fegelen Befegelt l^aten unb in unfet getoalt Bc^lben folen »an »otbe 50 tootbe inl^albenbe fowic »ur unb na in bidme feben »etbontbtieüe cfeetlidlen gefd^teten fleit. SSott toete fad^e tat eind^ befct Detbontbriece nfi of l^etnamald jo ein-' gen jibcn »an ungefd^id^te of »an einget anbette fad^cn toegen bi eingen un3 ampttn of gaffeten üutg, be ben in itte gcioalt befegeft l^cbben, »etbrant of an itcn fegelcn gcquat joriffen of jobtod^en unb »ettoattoifl tourben, M got niet entt)iflc, bat adban toit anbete ampte unb gaff eleu »utg, jo gefin- neu unb beben bed amp^ of bet gaff eleu, bie bcnfeben btief a(fo »enoatiujl l^ebbcn, einen anbetn btief toebet in bed fiat boin getjen fd^ticen unb befc« geln folen in alle ber fotmen unb toife fo toie bid btief »an tootbe jo toorbc innel^elt gefd^te^en fleit unb befegelt id fonbet »ebettebe , mer bod^ up cofl bed amptj of bet gaffeten üutg bie ben »utß btief a(fo »ettoatlujl l^ebben fonbet atgelifl. (15) SHIe inb ieclige jjunte unb gefefte t)ut unb na in bidme untgain* tootbigen btiet)e geft^tetjen l^ain toit butgetmeiflete tait ber jiat »an ßoelnc unb toit amjjte gaffeten eine mit bet ganfeet gemeinben in Soetnc t)ut§ unb »Ott mit allen ben g^enen bie jo und »eteit unb »etbonben fint unb toit mit in ad mx^ fieit fementüc^en inb fonbetligen öut in guben ganzen ttuioen üefilid^en geloift unb gefid^ett unb na mit upgetedtben »ingetn (if tid^en jo ben l^eiligen gefiooiten , geloiöen fid^eten inb fweten oecetmife befen btief, bat toit bie gen(j(id^en unb jomaile fo toic fi üut unb na in bidme »etbont* btie^e etfliett unb gefd^teöenen fieent, »ajte ftebe inb unöetbtud^fid^n ^aU ben boin unb »olüoeten foten jo etoigcn bagen unb battoeber niet jo raben 50 boin nod^ jo fprec^en jo eingen jiben mit eingetleie atgeliflen , nutoen »unben of quabet bel^enbid^eibe bie etbad^t fint of nod^ etbaät »erben moi* gen in eingec toife. unb umb bat bit fel^e »erbont unb aide unb ieclic^e punte ba inne begriffen in ganzer »olfomenere mögen unb mad^t unbet un^ be »efllid^et gel^alben »etben 30 etoigen bagen unb oud^ ttKint bitfefoe oev* bont oeüetmi(j und unb mit unfen »iUen tt)ifi unb üolbott gefat gefaifl ge* ftebiget geloift unb gefmoiten tt)otben fint a§ toutg fieit, fo l^ain toit butger-- meiftete unb tait »utg 50 einte etflid^et beflebungen alte mx^ fad^en unfev ftebe meifte fiegel an befe« btief boin l^angen , unb toit alle ampte gaffelen unb gemeinbe mx^ ^ain »ott 50 mette fieetgl^eit unb ganjet Dolfomenre A. Urfunbcn. ccxxvir »laid^t unt) fld^crl^eit a(rc unb iccltd^r ber turg. puntc unt) fad^n mit unfer aixt unt) icctiger »ifl tütllen unb flcl^ciffc unfcr amptc unb gaffclcn fcgctc mx unö unt) oucft jo beben ber anbete amptc unb gemeinbe öurg bte geine fegele «nl^aent unb jo un« »ereit unb ijerbonben fmt unb tüh: mit in a« t>ur§ fleit «inbreii^tttd^en an befen trief boin l^angcn jo ewigen bagen , unb »ir äße Anbete a»H)tc unb gemeinbe 6utgete bie geine fegele enl^aent unb jo ben an« beten ampten unb gaffefeii t)ut§ bie ite fegcIe l^aint, »eteit unb t>et6ont)en flnt, fo toie mx i)an un^ gefd^te^en fieit, befennen bat xoxx alle unb ieclid^e pfinte unb fadben in befem öetbontbtiete gefd^teöen eine mit ben Dutß bur* getmeifleten taibe ampttn unb gaffeten getoift geftc^ett unb jo ben l^eiligen lifßd^n geftDoten ^ain unb bat toit batumb bet flebe unb be^ taift meifle fegetö öut§ unb oud^ bet amptc unb gaffelen öutg fegele \>nx^ jo ben »it t)etbunbcn fin ad tjutg fieit in alle befen üut§ punten unbe fad^en bi« t)et« bonbfe einbred^tlid^en gebtuid^en jo etotgen bagen tüild^e fegele batumb jo unfet alte beben unb gefinnen an bifen btief gegangen flnt. jE)te gegeben unb gemad^t iö in ben jaiten und l^etren buifent btui^on^^ t)ett feifd unb nfiin^id^ jaite up bed ^eilgen ctfifted bad^ ben man jo (atine fd^ttft Exaltatio. * [^aäf bem Originat im @tabtard^iö, auf einem großen nur auf einer @eite bef(j^riebenen $ergamentb(att , tDoran bad an bem badtampte binnen unfet fiat efelige puncte inb attif le , bie fi »an goibet gewoenben inb Dan albern l^et!omen gel^at inb gel^alben l^aint umb ))etbetfli(|eit itd amptd al^it JO »et^oben inb bat bat in eten, flate inb natungen, ad bat Dan albetd fletöejl id, »an in batumb bebad betoatt inb bet gemein man ba an neit be« btoegen en toetbe, an und gefunnen inb tjtuntligen gebeben l^aint, fo l^ain »>ir butgetmeifiete inb tait üutgenant ete, fiait, gemeinen nuft inb eitbetd^eit unfet jlat »an Soelne joöotenfe inb na bed üutfd^tetjen amptd bainne Dlifd* ligcn bebad^t, öutptoift inb angefein, inb umb gantet begl^etben inb leifben iöiHe bet öutfd^tet)en gemeinte btoibete in aKe inb eidtlige puncte in btdme untgl^aintootbigen btieüe begtiffen öetleent inb gegunt, Detlenen inb gunnen oüetmife befen bteiff, alfo bat fi batumb jo emigen bagen tjolfomen gantje möge inb mad^t l^aoen f ölen , bat Dutfd^teioen ite ampt in inb na allen punc« ten bid btiefd jo tegieten inb jo nu(^e inb eren bed gemeinen mand ^eimfd^ inb ufdtocnbid^ na goibet albet gewoenben inb l^etfomen in motten falben folen, bod^ bebelteniffe und butgetmeifleten inb bem taibe jetjit, of eintd^ befet punctc ein gemein befie neit entoete inb bat l^etnamaild Dunben toutbe, bat bau jo lengen inb 50 f utten , a^ bed noit toete ; »ild^e puncte toit mit ccxxviii ©cilagen. ^u(pcn inb ratte tjtutibc metjlerc int) broitä'C t?e« üurfc^rcöcn att^^tö tan rootte 50 tDorbe clcirttgctt tnt) trutbetigcn in ein g^tttettt bcfic "^ain boin (ce* fen, corrigeren inb ot)crfcin kiffeti, toc jl ^cma gcfc^rroert ficerit : äumc irftcn bat man aüt iairc ftefcn faß jttjenc meifter jo Slir^Bnrt^ tnb <5tt)cnc meijierc jo Siebend^, inb bi bic fetoenc mcifterc in cifCtgcm tcrmine gefocTcn fal man aüe lah^ ficfcn ^»cnc man »an ircti broibcrcn, be fi bun» fent itme ampte nufeligcn fin, inb tüön t>m man »an ben gcfocren, fi fin mcijlerc off bififterc, fmt cinbte(3^tid^ t»0Tbcn cind^er fad^n, bcr bcme anqjte noit i^, fo mögen bc Dier cinbred^tigcn ben anbeten metcn trcn gefefien bocn gebieben, ix p umb bie fachen jo fomcn, inb voüä^ meifter tjcrfeiffe inb neit natjolgbe, bie fa( gelben eine mardf jo boiffen, inb eind&er fcip^ neit na en* Dolgbe^ be fa( eine ^atoe motdt }o boiffen Reiben, o^ bncfe bat gefc^e; in^ tt)i(^ meijter of bift^er ber boiffen neit gelben toulbe, be faC »ertoeten ^ain fme broberfd^aff inb aße bat red^t, bat l^ei an bem^ badfam^5t l^ait, inb btme brud^igen, bie a(fu^ ftne broiberfd^aff inb fm rec^t »etfoeten l^it, enfaH g^ein gefinbe bienen ad^tet benie bage, bat ib eme »erboeben toirt, inb of bat gc^ pnbe ban beme bmd^igen bienbe achter ber git , bat ib eme »erboeben toat, fo enfal bat gefinbe binnen 6o(ne an beme badfam}3t nummer narunge»gc» »innen ; inb »ie bat gefinbe l^clt ad^ter beme bage, bat ib üerbeeben toerc, be gilt jo boiffen eidfü^d bage^ eine mardt inb jo eid((iger naif^t eine mard, alfo lange l^ei bat üerboeben gefinbe bi eme l^ait. SSortme toild^ broiber neit g^eüen toulbe alfuld^ gelt, a« l^ci fd^ulbid^ »ere i)an beö ampt« »egen, ib tt)erc »an boiffen of »an anbeten fad^en, fo toie beme toete binnen fttoen toec^en ita beme ^tx gemant toete oitfunbe ^tveiet meiftete, be fdU fine btoi* berfd^aff »erloeren ^ain inb aUe bat ted^t, bat ^ei an beme badtampt Ijiait. (Sioet n)i(d^ btoibet »ntbtoit gl^eit, be fall get)en bet btoibetfd^aff eine matdt 50 boiffen, inb betgl^ene, in be^ f^nxi man bat btoit bittt, fa( ff^toeti jo boiffen ben bitrgetmeifleten eine matd, ai bittfe bat d^fd^^Ö*^- ®ott toa iematit toete, be tittic^em btoibet gelt fd^ulbid^ »ete ban btobe inb tontbe n^it einte ai^en btbit neimen, ee l^ei bem itjien genoid^ gebden l^tte, fo enfal eme bet änbet neit borgen, o^ bette eme ^cx itjtc bat fuVit beit; inb »ete bat ^el bat en^ boeüett botd^be, ft) gilt betgl^een, bie beme bat gelt fd^ulbi(i^ i« ihb bot^, eitte mätÄ jo boiffen, a^ burfe bat gefd^ege. SJott vbM^ man fdtt^ gefoeten tt)itt, ib fi JO ntetjlet of jo bifit^et, be f(il bc4 neit toeberfjjted^en nnbet einte pitien )oan einte ntatif jo boiffen. 3fnb »at bic beite meiflete inb bc t>eit biftfeete, bie be« jait« geifoeten fmt, fefeent of boent in utb^ itö ampti, bat fall ein etdflid^ btoibet fiebe 'fyatbeti unbet einet pinfen t>an einte mattf 50 boiffen, ai bndte be« nbit gebtitt, Dü^ ifl tjctbtagttt, bat g^ein btoibet jdtt« jtne ftiappen mieben nod^ bef\)ted^en faß tout fertt Äat^ctinen bage mit cihid^er lifi of be^entget, be man bat jo ptötben of etbenfen mochte, inb tt)ie bat bebe, be öilt ^cih matt! jo boiffen, a« bltie bat gefi^ge. 3nb mit tötld^me btbit^ ouc^ einid^ fna^j^ fid^ t)etmeit inb finen toinf 01^ btindh, bcme fal l^ei t}olgett inb bie btoibet fal bert fno^jpen oui^ l^alben, inb up beiben« pbeit tan einte pinett ban tjeiti matdfen 30 boiffen, ib etitocre ban, bat itte einid^ tttboeben toete of tjctboeben tbutbe t)an btud^beii , bat bc« neit fin moipe. SJottme njcme in befet btoibetfd^äff but be itteiflete geboeben toitt, bie fal nm>olgäi A. Urfunben. ccxxix itCt) off l^ei nett nat)olgbe jd t)eme KM^irbei; ge^oebe, fo gilt ^et einen ember »in« jo fcoiffen, a« burfe \>at gefd^ege. SSortmc fo toanne pie broibcre jofa* men fint, t)ingent of toilj^nt bingen in iren fad^en na irre getooenben, inb bie metjiere gebiebent mattic^, bat l^ei ftitte fl, eintoerff, anberioerff . birbetoerff inb tjeirbtoerff oüer red^t, fo toild^ broiber ba fpted^e 6uif[en oirloff, be gilt einen «mlber loind jo boiffen, a« budte a« bat gefd^ege. SSortnie fo enfaü gl^ein Broiber nod^ ire geftnbe ben ntuetneren vüp ben moten nod^ vop beme 9iine meele off fom gl^eben of in (aiffen neinten mit eind^erteie ix\t of bel^entgeit, bie man bar ju pxofytn of benfen mod^te. 3nb toitc^ broiber l^ie an brud^id^ töurbe, be l^ait pne broiberfdbaff »ertöten ; inb toild^ tnco^pt ba an brud^id^ tourbe, bc fna^pe enfaH an beme ampte binnen Solne nnmmer broit nod^ narnnge gewinnen ; inb toild^ broiber ben !napj)en l^eCt ad^er beme bage bat l^et oer« boeben i«, be brober gilt eidffid^« bageö eine mardf inb jo eidfitger nad^t eine mardf 50 boiffen, a« (angc a« l^ei ben fna})j>en l^e(t. SJortme »i(d& man in tH^me ampte fine broiberfdbaff ijerloeren l^ait, bie mad^ fi toeber toinnen umb toetrinbtjtoen^id^ marf . SJortme fo ifi oüerbragen, fo »at boiffen oelt t>an ben meifleren inb öan ben bip^eren, be serjjit flnt, inb eine l^atoe mardf oan bem üurbrobe , inb roat boiffen bar enboeoen tdt in toild^er toiö bat ge- fdbuit, bie boiffe faß geüd^e l^ialff up ber fieebc rentfameren fomen, inb bie anberc l^elfte fall irme gemeinen am'ptt toerben , inb aUe befe boiffen üaKen in So(« paimenl, a« jerjit genge inb geoe i«. SJort toifd^ broiber finre tafe* (en neit na enuolegt inb finen broiberen neit genoid^ enbebe tour ber tafelen t)ur be anfjyraid^e, bie up in loelt inb banne fd^eit mit toraoele, bie broiber gilt einen ember toin« jo boiffen , inb off l^ei be« neit get?en n)U(be , f 0 l^ait ^ei fine broiberfdbaff oerloren. SJortme fo fo(en bie oeir meiftere inb bie mx btfl^ere, bie jerjit gefoeren fint, alle jair« ftoeiren jo ben beiigen, bat fi umb leiff nod^ umb (eit gl^einen broiber nod^ gl^^inen fnappen einidfeer fad^en, bie 6oif«tt)ortid^ fi, pfpred&en folen, fi enmogen in ber fad^en ot)er^ugen. SScrt fo toü6:f meifter of broiber off iemant an bi«me amjjte in einc^en jjuncten bi« brief« brud^d^ of boi^üeHid^ tourbe inb ba inne toratjelid^ inb ongel^oirfam iDcre, fo foten toir burgermeiftere inb rait jer^it 30 gefinnen inb umb beeben toillen ber meiftere inb gemeinre broiberfdbaff burfd^retjen ben brud^igen of ungel^oirf am unbertoifen inb fuld^ l^alben, a« be« noit geburt, bat be« inb t?cr gelid^ be min inb neit me gefd^ie inb ein anber bar an gebenle. SJcrt l^aint atte bie öurfd^reben meiftere inb broibere aHe inb eidflige puncte in tefem brieiöe begriffen inb Asan »orbe jo »orbe mit iren boiffen befd^reten isynx un« in goiben trutoen our getoft inb na hx iren eiben be« gemeinen tjer* Buntbrief« gcfid^crt, inb oud^ alle ire nacomelinge tyan nu oort an in goiben ttnXDtn geloetoen, fidleren inb ben gemeinen oerbuntbrief mit upgeredEben i[>ingeren lifflid^ jo ben l^eilgen fxoeren folen, ee fi be broiberfdbaff »innen inb an beme ampte meiftere toerben o^ ouc^ fid^ geneiren, a« \>ux inb na fcmenclid^ inb befunber gefd^reoen fieit, jen ewigen bagen t)afle inb flebe 30 l^ben. -Snb alle befcr binge jo ganzer oirfunbe inb beflebinge, fo l^ain toir burgcrmeificre inb rait ber fieebe 'oan ßolne in ber maiffen tourfd^reoen un* fcr fieebe »an Solne met^e feget an befen brieff boin l^ongen, ^e gegetjen toart in beme jaire un« girren, bo man jalte na Sl^riftu« ccxxx ©cKagen. geburt bufent bri^unbert fooen tnb nutnftid^ up teö gotben fcnt Saurcntiud bad^ bc« l^cilgcn martder«. [(Sopiarbud^ im ©tabtarc^iö A VIII 48 no. XXVIII.] 5. 3unftbrief bc« Siat^fürba« glcifd^amt d.d,1397©ci)t.l2. (3« @- CXLI.) 3Btr burgcrmeiflere inb rait jerftit bcr ftcebe »an ßolne boin funt aflen luben, bie befen bricff folcn fein of Igoren Iccfcn, bat öxint unfc üctjc gctru»e ütunbc inb famcntbutgetc bie broibcre gcmeinligen bcr gemeinte broiber* [d^aff Dan beme üleifdbampte eilige jjuncte inb artide tba« golgenbe i% fo treu bie Einleitung gebt, glei^kutenb mit bem borigen $rief] : äunic irften, bat »ir nmber beS jair« in ber baften tnfd^en l^alffapen inb palmebage fefeen inb tiefen folen einen nntüen martmeifter, bie t>an irme ampte fi inb bie nnfe bnrger 30 Solne inb ein eirber man [i, ben un« bundt ber ganjjer gememben nu^ßd^ jo fm. -önb a8 tüir ben martmeifter atfo ge^ foeren l^ain, fo faß ^ei a« Dort barnp finen eit boen önr nn«, bem raibe, fo a^ fid^ bat l^eifc^t, up bat aKe fad^en in nufe inb oirber unfer fteebe inb ge« meinben inb ir ampt inb mart in eren trntüefid^ a(^it gel^alben ö)erbe , fon^ ber argelifte. 33 ort fo toild^ man off toiff ire broiberfd^aff toinnen toilt, bie fad joborentj unfe bnrger fin inb ban mad^ l^ei bie »innen mit fee^ 9tinfd^cn gniben inb mit ^»en »irbel »in«, nf^gefd^eiben ein« meifter« of ein« Stoiber« f on , bie mad^ befe »nrfd^teben broiberfdbaff »innen umb l^alff gelt ; barjo fad maUid^ fin l^arnefd^ ^aben na fime vermögen, inb berfetee fall oud^ nie* man« eigen no(^ oud^ neit in bem banne fin. SSort fo faß gein man noc^ »iff, bie ir broiberfdbaff neit untfangen ^ette, inb ond^ barinne neit en»ere inb oud^ biegl^ene , bie ir« fe(f« gemiebe benfe neit enl^etten , bat)an nnfet fteebe jair« jtn« gebnrbe, g^einrefunne öleifd^ beile l^ain binnen nod^ buiffeu mar(j, l^eimüd^ nod^ offenbair, inb bat mit j>nnbe inb mit pcnne»etbe in g]^einre(eie »if en jo »ertoiffen, »ie man bat gebenfen mod^te. 3fnb »cte fad^e, bat man tuntligen bunbe, bat ieman« bat»ebet bebe, fo folen it meifiete •jer^it of ant»er bieg^ene, bie ban ir« ampt« »egen batjo gefd^tdft pnt, bat* feloe üleifc^ neimen mit fnlgl^et boiffen batnp gefat, mit namen, a« manid^ fiudf Kjleifd^, a« manid^ bti fc^iHinge, inb bat genoemen i)leifd^ mögen fi öott feren, »ar fi üoic^tid^ bunft. 3nb »er fid^ bar»ebet »etbe of »tat>elbe, bat man ben jetflunt mit unfen be« taife boeben j>enben fall t)ut bie boiffe bur^ genant. SJort fo enfatt nieman« »eber man nod^ »iff mit in bendte Iof[en nod^ Dleifd^ t>eiie l^aöen , »eber burre nod^ groinc, in gl^einreleie »i« , unbcr ber boiffen tjnrfd^recen , l^ei enfi ban nnfe bnrger inb en^be oud^ irft bie broiberfdbaff ge»onnen, geßd^ öurfd^recen fteit, nf«gefd^eiben bod^ biegl^ene, bie nfi ba an pnt. SSort fo fall alle man ban in, bie ir« felf« ©leifd^ jo benfen mk f)axnt, ib fi binnen of butffcn mar^, gel^oirfam fin in allen inb eidtligen punten inb gefetjen ir ampt anrorenbe, inb fal bie trn»eligen falben inb be^ »aren. a« ftd^ bat geburt; inb fo »er fid^ ©an in bar»eber led^tc of »ra* K?elbe, l^ei »ere »ie fei »ere, bat bie jo boiffen fal geben fce« 9iinfdbe gulbcn np genabe ir« gemeinen ampt«, bat i« jo öerflan alfo, na beme l^ei gebrüht A. Urfunbcn. . ccxxxi ^ctte. Stern fo fott ein tidiiii fned^t int) üurfienber, t>ie finre l^cirfd^aff an bemc matte mit bienjie öerbunben i«, tmtoelic^en biencn bie jituf«, bie ^et fic^ Dermett ^ait, inb fall fi(ä^ btc ftit uf^ nieman anber« öcrmicben inb faü oudb bemc ann>tc in allen fachen inb })uncten ge^oirfam pn , inb be* fonber, fo enfal nieman ban in beme anbete fmen fned^t affmieben bin* nen finte gemiebet ftit , ib enfi ban mit »ift, tüiöen inb öolbntt be^gl^e* nen »an in , bie ben fncd^t t)an itfte gemict l^ette ; inb toie l^ie inne btnd^* (ic^ Dunben toutbe, ib »ete meifiet, btoibet of fned^t, ba an man be« funt* (igen getoat tontbe, bat batoöet ite meifietc jetjjit, na beme bie btnd^en fmt gelegen, bat tid^ten folen, fo toie bat gebntt, up bat aUe man be butbet in tteben bUbe. SBete bott fad^e, bat eini(^ fned^t of butftenbet jo einc^en jiben in fm« ^itfd^af« bienfie mit unttntoen bex^nnben toutbe , a(fo bat ^ei ftnte ]^itf(]^aff a« goit neme of untfitnbe, a« bti of »eit fc^iQinge toett toeten, bat bie fned^t, ba an man be« mit funben geioat toutbe, jo boiffen gelben faU bti gnlben , inb batjo enfatt l^ei pd^ binnen eime beme neiften mainbe , na beme l^ei bat begangen l^atte, an itme ampte neit geneiten nod^ bie toile ba an bienen, bat i« a(fo jo betftaen, an bleifd^matte nod^ an biematte, inb nieman« ban iten gefetten enfatt ben fned^t bie §it uf« nett 30 bienfte unt* fangen mit geinen faii^en. 3nb toete fad^e, bat ^ei fid^ ^ettoebet toetbe of mit eincl)cn fad^en totebelbe , befe »utf d^teben boiffe jo g^eben , f 0 l^aint ite meiftete jetjit bie mad^t, benfelben nngel^oitfamen mit unfen be« xai^ boeben 50 ^3enben ; batjo enfatt l^ei neit an it ampte toebetcomen , l^ei enl^aioe ban bet boiffen itft gen^jligen genoid^ gebain. SSott fo en fatt gl^ein man nod^ toiff t)an itme ampte gl^einen btemben noc^ nftoenbigen fned^t ban anbeten lan* ben an bie benfe feljen nod^ mieben anbet« ban mit bitten inb goitbunfenbet mattmeiflete §etjit. SJott fi jo n)iffen, bat bie Dutfd^teben meiftete, bt oibete inb toat jo in in bit bteifd^ampte gel^citt femenclid^ nnbet einanbet in oSitxi butfd^tetjen punten inb gefe^en folen gutligen einbted^tig fin, inb mattid^ »an in fatt ben meifieten ^et^it gel^oitfam pn inb beme geboebe inb itme ampte ttunjetic^en nabolgen , fo toanne inb toild^e (^it in geboeben toitt, unbet fn(« c^en boiffen batup gefat , mit namen feef« fd^ittinge , a« pd^ bat l^eifd^t inb gebutt. SSott fo toild^ meipet of btoibet of iemant in it ampt gel^otenbe in eind^en pnnten bi« btief« btnd^id^ of boi«bettid^ bunben »utbe, of oud^ toebet bat ampt totetoeüd^ of ungel^oitfam toete, fo foien toit butgetmeipete inb tait getjit 30 gepnnen inb umb beben toitten bet meipete inb gemeinte btoibete be« üntfdbtecen amp(j ben btnd^igen of unge'^oitfam unbettoifen inb in aU fu(c^ l^alben, a« Pd^ noit gebutt, up bat be« inb bet gelid^ be min inb neit me gefd^ien inb ein anbet bat an gebenfe. SSott folen atte meipete, btoibete inb njat 50 in gel^oitt un«, bem taibe, inb »ott bengl^enen, bie ban unfet »egen bi p gef^idft »etbent, mit ttuioen ge^oitfam pn hi iten eiben inb pdb mit gl^einen fad^en jo tot«:K?eIen nod^ 50 legen toebet fuld^e gefe^e inb boiffen, a« in geboetent ju gecen. SJott fo "^aint atte bie üutgenanten beibe meiflete inb btoibete bi« butfd^tecen ampt« atte inb iebet punte inb attic(e in biefem untg^aintootbigen btiebe begriffen inb t)an tootbe jo njotbe mit iten boijfen befd^teben but un« in goiben ttutoen but geloft inb na U iten eiben be« gemeinen betbunt«bticff gepd^ett, inb oud^ atte ite nacomelinge »an nu bott ccxxxii »ctlagcn. •Ott t)atfelft tn gmben trinken gdoeoen, ftd^eren inb ten gemeinen loerBunt^ brteff mit iten u^geredten t>tngeTen Ufligen jo ben l^eUgen fkoeren folen, ee tan iemand befe lourfd^reoen iirotberfd^ toinne ütb ft^ boron tut nteiftete fe^en of geneiren foten, od Dur inb na cleirtk^ gefd^teDen ^dt, jo einigen bagen (iebe tnb »afie jo l^dbcn, funbet a(re(eie argelifle inb geterbe. -Stern ft }o tDtff ^ , fo tDot l^in off gebart ju t>allen ir ant))t antreffenbe na beme t)urfd^reocn i^, bat fo(cn ir am^Jtmeiflere jcrftit »orbcren inb u^l^eöcn tu oirber irre gemcinre broiberfc^aff burfd^re»eu oin olc gcöcrbc. 3nb afie befcr burfd^rcocn fad^en jo einrc oirfarabe inb ganzer b^^nngcn, fo l^ain toir 6urgcrm«Pere inb ber rait jerjit unfer ficbe »an 6o(ne meifte fcgel unifc groiffer beeben inb liefben nxll nnf er getrui»er tnunbc inb fornenburgere ^er gemeinrc broiberfd^aff ixm beme t)leif(bann)te tmrfd^reöcn an befen brieff boen i^angen. 3)cr geget>cn inb gefd^retoe« toart in beme joirc nn« l^irrcn, boi man ^alte na Sl^riftud geburt 1300 feben inb nuin^id^ rvp ben goibe^tad) na unfer broutoen bage nativitas. [%. a. O. no. XXXm.] 6. Jran«fi^brief d.d. 1513 S)ec. 15. (3n @. ccxii). 3m namen ber l^tHiger uuberbetlter bribelbid^tt, amen. ®o bat toefen ber minfc^en ban angebomer not&tr gebred^Iic!^ , bie gefd^icflid^eit unb üer^ ftentnt^ ungelid^ in unberfd^eibonge ber t)urfaHenber fad^en unb l^enbele jo jtben burd^ natuirüd^ begerte, bie gemeinlidb fneU tfi 30 boefen, oud^ butd^ öernufft inb oirfad^en anber^ tnb anber^ benjegt, ge^oigen unb geleibt, bair* burd^ ber gemein nu^ untl^atben aber gemeirt off ge!rendEt »irt , unb acer bie gered^tid^eit ünt fiant'^affttge moiber ber btnge aller regerinne unb glid^« meiffid;inne iji, eime ieberen gifft bat fine, oud^ fribt unb einid^eit, oen üt ber gemein nu(j niet befd^ien mad^, fS(d^g allet fleit in gemüebe ber minfd^en, bie ungeltc^er fxn, öerftentntf« unb meinünge ftnt, bairumb ifi noit, nu^ int gäbt gettjefen unb 30 ]^u(ff ber gebec^tntfg gefe^e unb orbnung jo mad^en. bie in fd^riften jo berüajfen, bairburd^ bie »emfifft gefter dft, red^t, fribt unt etnid^eit, aud^ treutoe, ge^oirfaml^ett unb (ieffbe unber ben bürgeren, bae iune ber gemein nu§ fteit, meir unb meir geptanfe, untl^alben, gel^antl^afft , bat toretjeüd^e gemuebe gegempt, arge« inb otjeH fo bin moegetid^ t)er]^oibt, m-- toiffenl^eit unb i^ergef« uif«gebret)en, erfioeret, uff bat ou(^ bie biuge, fo uif« ungetid^en berftanbe eine jit l^er in irtomb inb miföbruid^ gefallen, toeberumt in g&be orben&nge uffgerid&t, geftelt, bie frebefamer unb guebe minfd^en be? fc^irmpt unb bie boefen gejtraifft toerben. inb toant bau eine jit l^er burd^ fuld^e boefe mif^bruid^onge etltd^er oberfien, bie in regument biefer l^illigcr unfer frier ftat Soelne getoefen ftn, biefe ^iHige ftat niet aüeine am gSete unb narongen, fonber oud^ uf« boefe infell nit allein in irem gemoebe gel^at, fonber oud^ mit ber getoatt inb bait 30 toerdf geflalt inb in meinongen gc^ toeft, etligen uf« einer erberen gemeinbe mit getoatt toiber 30 beftoeren inb je oberfaKen, bairumb ein gan^e gemeinbe inb aBe gaff eleu boin bergabercn, in bem bertroutoen, bie bair3o »erftant gegeben inb ire« »rebefid^n gemoif A. Urfunbcn. ccxxxiii fcultcn gefolgt ^a»en, tt)i((i^^ eine eirber gcmeint)e tun irre Derga^erong^eun tmt)er ittxaäiit unt) bur(^ fuld^e getoeltU^e unrebeUd^ affjo&d^ unb nie mifd^ bruic^onge be^ gemeinen gueb^ in loergefiS irre ))lid^t, ^ntbonge unb eibe, l^oiii^UcJ^, groif^Ud^ inb fter nae unöcrtoinlici^ ertoaffen, »erl^tnbert unb jorugge geflab unb bed^lid^^ mel^e k>erl^inbert feulbe toorben ftn, toanne get t)an |emelt, 2Wario fin lieöe moiber unb aHe (ieöe leidigen in biefer l^ittiger [tat untl^Iben fulaif«lid^er unb Sicimfd^er feiferlwj^er unb funiglid^er fri^eiten unö inb unfer jiat t>erlel^ent, unb oud^ uif« oöerid^eit unfer flat inb unfern regumcn^ mit »iji, teilten inb belieöonge atler am))ten, gaffelen unb einer eirberre fromer gemeinbe bicfe l^erna gefd^reten })unten inb orbenunge »ur unfer ftat reici^t gefefee, ^>oCici loernuteet, reformeirt unb bie attefampt in unfer ftat unb hnxd!ihoiXi burd^ un^, unfer bürgere inb inteoner inb aüe unfer nad(>f^omen in unfcrcn gerid^ftjteengeti inb bcnben begriffen gel^atben unb öoDensoigen teißen l^aoen, unb off ie^ aber l^rnamaiU in biefer unfer reformacio^it, orbe- nongen unb fa^onge einid^ irtl^omb, gebred^, 3teit>eII, ungeüd^ loerftant aber fäft tjurfieH bie l^ienne niet bcbad^t nod^ uif^gebrudt teeren, bel^atben wir un8 bie jo befferen , jo luiteren inb jo erclieren unb teibcr , teie bißic^ unb red^t ip, 50 meiffigen, jo orbenen, jo fefcen unb jo untfdbeiben, 30 meirren unb 30 minren , oud^ me^e anbere gefc^je 50 mad^en teanne inb tecld^e git unö inb einer eirbere gemeine unfer ftat bie noittfirfft, ou^ gelegeni^eit ber (euffe unb geflalt ber fadben ecforberen inb bebundft näfe inb guebt pn , mit t>urbcl^alben aUer unb iedfUd^er unfer K?urorbenunge, t)erbuntbriet)e inb ge* fe^e, bie teir l^iemit niet gefteed^t, fonber bie mit biefen unb biefe mit ben befrefftid^t unb beflebtd^t ^ teiHen l^atjen , in bem inb fo »erre biefebe jjunten be^ üerbuntbrieff« unfer ftebe nu^Ud^ unb biefer orbnunge unb t)erbraige niet fd^ebelic^ nod^ go nad^beitt reid^en aber erteaffen teurben, unb teiber niet. Unb i\t alfo 50m irflen unber un« öerbraigen inb tefWid^n gefd^kfjen, bat tan nu loorton ein eirfam raibt gl^ein l^eimli^ raibt, ib p in ber fd^idtonge ober in imanft l^fiife, nod^ oud^ gl^ein öergaberonge nod^ frenf^gin mad^en, nodb i}urgef})reed^e uj> einid^e fad^e ein gemeine aber be^ raibtj fa^e betrcffenbe teere, md^ ^(ben fall, fonber «tte jit in offenbairem raibe einbred^tftd^en bi einanb^en fi^n inb raiben in maiffen bat bie claufuta in bem ))erbuntbriet)e Gegriffen fu(d^ etUd^er maiffeti t^ermad^ inb ui^teip. S)od^ off einid^e briet« t>an furpen, i^erren aber Peben an bie leeren 1. bcflebebiAt. ccxxxrv Scitagen burgermcifier jor^it qucmeu, i(cnt)cr anttDort jo geöcn, aber gcfprccd^c tair= u)) jo l^alben tan noet)en mere , tat adban t)te leeren burgermeifter }o fu^ nioigcn l^cif(!^en t)om bic leeren rcntmcifler, fihnmctftcr inb gctoetbrid^tcr jor« $tt, gefptccdbe tnb taibt bairup jo l^alcen. inb off a«ban t>an nocbcn löcre, einen eirfamen taibt bairumb jo Dergaberen, bat fl futd^^ ungetjerlid^en boin nioigen. !Defdg(id^en off oud^ teman^ in rai^ftat mit einid^n parti^ien tebt }o l^anbelen beboefen »ftrbc , bat btef efoen item bebell nagl^ain inb toa« bie noittftrfft erf orberen toutbe , ungefetrüd^ l^anbelen moigen , inb »ibcr niet ^anbeten nod^ pd^ eintd^er f adften annemen ^ , bann in in raibfeflat befoclen tt)ere. Sötber tft berbratgen inb beftlid^n gefloffen , bat ban nfi oortan ein eirfant rait greine raib^^frunbe ntel^e tiefen fall, fonber bie feutentlid^e biet* inbbiettjicfi jot(jit ban irre gefelfd^afft unb gaffelen gefoeren »urben, ttwmie be^ ban noeben ift, jo raibe fi^en berboibt inb gel^eifd^t fnUenn »erben, niet ^inberenbe nod^ roeberftainbe, bat biefetoen bierinbbier^id^ bur^iüen i)e« raib^ niet getoeft »eren, toant bie unnu^bar, nnorbenc!(id^e getooinKd^it nfi bortan böit, mac^ttoif« fin fall . inb füllen baimmb alle ampten unb gaffe« (en bairup bebadbt pn, bat fi bi iren eiben fuld^en toife, berfienbige, ^ome luibe 50 bierinbbierfeid^ ftcfenn, bamit ber raibt geeirt inb bat gemeine gficDt gebef[ert teerte. Dud& ift beftlid^en gefloffen inb berbraigen, bat ban nä bortanne greine bef (offen briebe ban furften , l^erren aber ftebenn , toae bie oud^ l^et quemen, ban nieman(j, ber loere burgermeifier aber ^^rotl^onotariuö mit u))* fa(je niet (anger ban bi« 11^5 ben nieften railjbad^ berl^atben, ffinber ban flfint an burd^ bieg^iene, bie ben untfangen l^etten, bi iren eiben funber ber^ou(^ in raitjflat gefiebert inb gelefen toerben, 11^5 bat unfer ftat nod^ unferen bur* geren bairuf« g^ein lajl ncc^ fc^abe ertoaffe, in maiffen bur(jiben gefd^iet i% inb off ieman^ bair untboeben einit^e briebe mit upfalje berl^ielte inb in »ut« fd^reten maiffen niet (efen (ieffe, bairburd^ unfer jiat einidb (aft, berbrie« aber untoiüe untflunbe, füllen bie leeren burgermeifter jor^it aber bergl^iener baitan brfiidbtid^ funben »firben ffinber gnabe up jo ri(|ten ber))Iidbt fin. SBiber l^aint toir berbraigen unb toiHent oud^ beflücben gel^alben l^abcn, bat man alle jit ein« eirfamen raig camer mit eime eirUd^en geüerten bcctor prot^onotario inb fecretarten cteiben unb befe(jen faß, toie bat ban aiuxi gel^aiben unb gemoinlid^en getoeft ift. £viä} fa( oan nfi bortan bie })refencie np ber rentl^fameren niet me^ gegeben, nod^ bat effen, bat man up ber billiger fpeer inb cronen bad^ 30 falben pkit, ge^Iben beerben, ffinber ganf« geboit inb ate fm unb niet toeter an 50 fetten, ib fi bau mit toiffen inb toiüen afler ampter, gaffelen unb einer ganffer gemeine. SBtber unb borber l^aint njir beftUd^en unber un« berbraigen inb ge* floffen, t}at toant eine jit l^er bieg^iene, üt bau un« gaffelen unb gemeintje 50 raibe gefoeren njorben fin, niet fo bapper unb frimoebid^ ire gefoeten unt) guebe meinongen bem gemeinen gube 30 ftfiire mit »orben aber fuift in 1. annen. A. Urhtnben. ccxxxv tait^fiot ^aint burren fjjred^eu unb fid^ l^ocren (oiffcn ter oirfad^cn garten, ft fi(| betörten f oer t)cr ritmctftetf(i^afft : um6 fu(d^^ jo t)urfoincn unb up bat ein ieber raibftman bic frier fm gficbt geffiefen, meinon^e unb get)aflen fagen möge, fo füllen Dan nfi Dortan bie ritmeijlere alfu^ gefoeren toerben, a« jottt ierjien fuöcn bic leeren öanime toftttenampte betbcr ^ftifer Slir«6erd^ unnb Äried^mart nfi bit iair jtcein irre gefoeren leeren ben rit boin tnb rtt* meifter fln, inb alfo »an gaffefen 50 gaffeten, a8 »an ieber gaffelen einen ade iair jo einem ritmeifter gefoeren toerben, alfo 50 t)erftain, bat in bem leflen , toanne bie f oer an bat jied^amjjt tortXft, einer oan ben l^erren tam^ me »üllenampt inb einer t)amme jied^ampt ben rit jofamen boin ffißen, nnb alfo t)ortan tan gaffeten jo gaffelen gel^alben inb gefoeren ttjerben. inb faß ieber ritmeifter ben ribt jo bcin niet toiber ban mit jtoeilff perben be* fioeirt [xn, inb ben rit felff^ boin, ib beneme ieme ban go^ getoalt, fo mad^ l^ei einen in pnne ftat fiellen inb anber« niet; bod^ alfo bat berfelt?e jortjit be§ raife pn fad, ben ber in fine ftat ben rit 30 boin ftetlen toärbe, unb bairumb fo fall man benfelcen ritmeifter inb ftnen frunben 50 ben eren up benfclten tai^ in pn l^uifö inb toononge uif« bem rai^f eller burd^ ben fc^rd^* gret)en, fme frunbe bamit froelid^ 50 mad^en, öänfinbjtoen(^idb l^oefen toin« fd^ncfen. Defggelid^en ift öerbraigen int) oeftlid^en geftoffen , bat ein raibt jortjit fi^enbc tjan bem gemeinen güDe gl^eine gelt mel^e uifSgetjen füllen, t)an paeffen, fciferen, nod^ funingen aber fuift einige priüilegien jo erlangen nod^ toeröen laiffen, ib totxt ban mit toiffen, teilten inb confent bergl^iener, bie t>an ben anH3ten inb gaffelen jo t)ierinbt}ier^id^ gefoeren toeren , inb bat fuld^en jjri* öilegium unfer ftat nftt^lid^ inb bequeme toere inb anber« niet. Dud^ ift toeftlid^en t)erbraigen inb uif^gefloffen bat off fad^e toere, ie* man^ oan finer gaffelenn geeirt inb jo raibe gefoeren toere, inb in raibijftat etlid^ gef})reed^e fieU, bat niet manierlid^ nod^ formlid^, fonber ))artl^ilid^ ge= loffen tourbe, bairbärd^ unoerfd^ulter oirfac^en finen mitburger laft inb »erid^eit untftain moid^te, bat joourfomen, toanne l^ei pnen teeberfin bairup offentlid^en in raibfeftat gefad^t ^ette, inb a«ban in finer mad^t niet entoere, bat berfelce fftld^« fänber einid^e ftraiffc finö eib(^ pnen mitgaffelgenoiflen bi pme eibe ffinbt boin faK, umb bat jo ourfomen inb toiberen fd^aben, laP unb fioerid^eit bairuifö untftain moid^te , jo t)er^fieben , unb toiüen bairumb t?an nu tjortan t)epiid^en gel^alben l^atjen, bat ein ieber gaffelmeiper in bem oaöe JO gepnnen irre gefelfd^afft ben g^emeinen gaffelbroeberen geboiber bcin, ire gefelfd^afft bi einanberen l^eifd^en inb toe^ x>an noeben toere, l^anbelen inb »erfangen füllen inb moigen oud^ bef« l^aloen »an einte raibe ungePraifft inb unbefioeirt bliöen. toere a»er fad^e, ieman(j moittoittentlic^en uif« tt)re»e* lid^em gemfiebe 00er einen eirfamen rait ciaigten inb pne gaffelgefelfd^afft unbiUid^er toife ain rebelid^e oirfad^e npxotxt 50 mad^en oergaberen bebe, ben fall man nae luibe be« »erbuntbrieff^ Praiffen boin. Defgglid^en ip oud^ oepiid^en unber un« oerbraigen tnb einbred^tlid^en geflogen, bat man alle unfer Pebe ori^eiten inb jjrioilegien anbeginne inb bie meinonge bae»an, toat bie »ermoigen inb innl^alben, beföglid^en oud^ alle inb ied lic^e clauffilen be^ brieff« in eime boid^ regiperieren inb copieren faß, unb tot «n M iaux in rai^fut mdt äma Uxäi^, cuA tot Scu^ mit ebne f(o |o flieffen, int iDome tcr ■€$£! in Ta^^jUt traq^ ü&nb ftc^ a2)er Dem inr^djfettoMnen ater fcaeutka )c enoes int «ac Um ae^ä^tt U§ xai^ Ciu^ tot mom unter ^d^ ^atätcn am roite t«r ta^^gelierten, f obalte ^ot vDegdii^ i^, fall cttentlic^ fe^ int ttndfn laifKn, fo bot ein teter toi^nun int bär^rr fu^ toirniic M^en nnt ttiffen^ ^en meige, n>ie Iftei ftntn mithnrger int bnr^trffe Dototin^ int H bnrgerfn^t ^tl^afften nnt ^(ten mocge. r Snrbofd i^ gefbff en int ixßl«^n Deitroigen, tot oQe <9iF)inffe, ad im« me fcuff^&iffe, iN>n unn, biet, Sroct, |a((, ^onl(, fctien int ontei {nritKuite, tt)ie man tie in eini^tr tmfd nennen ater noemen mct^e, in alle ntet tae- )Dün nif^efc^en, tedgltc^ om^ alle nn^ngen, boiRen, itt iperen gODelt- ticktet, meierten, fod^en, ^cui^^en ater fal^^en, nni>er$cid^(((^en turc^ tiefeli^en fcnter eini(b mittel! Si iren eiten )c ten gemeinen nu^e \^ unfer ftete rent^comer oioermi^ einen ^teH, lyan loem, kDoeoan int koie ptfl tan einem iecfltc^ umfangen n>crten tocxt, ge(ia»ert toerten, int <^tan tao^n einen ieteren ftnen lein geoen, mt billig tfl. Surbof« ift ond^ »ertroigen, tot tie a^injfe oc^^ter tiefem taige niet me^ Der^oid^t nix!^ n))gefa^ noi^ ond^ tyan nn loorton niet loeqHul^t no4 utf^etain fuQen toertenn, tan mit n>ijt, n>illen nnt confent aQer am)>tere nnt gaffelenn mit einer ganzer gemeinte. Cn^ ift teftiv^n oertraigen int geflojfen, tat tie ^en burgermeifter loxi^it mit flifd fuHen u))ge^ei>en int inforteren toin atte^ tedgl^tenen, M tan ten )>ifteren, becferen nnt ter cUefdmatffen iaird infaüente ttirt, nnt tat up unfer ftete rent^camcr liet>eren nnt oitte ticrteH iair^ taeioan ret^en^ f(^afft toin, bc!^a(tcn toertraigen , up tat unfer ftete »>erd tebaf« tjertoart int ein ieter pnen loin l^ci tjan tem gemeinen gute URt- fendtt, nuftbarlidb tjcrtient teerte, anter« tan btfdl^er gefd^iet i|i, tat unfer [tat gecleite unt meitte teerdfluite tan nu t)ortan niemand anterd arbeiten nod^ teirdten fußen, tan in nfi^, urber int be^oiff unfer ftat unt fuDen tairup oud^ äße l^alte iaire ire getootnlid^e eitc toin , unt off icntan^ fcair« teeter tet>e, ten faß man a« einen meincitigen fSntcr gnate jhraiffen toin. Dnä^ ift tertraigen unt tjejtlidben gefloffen, tat man ten bciten leeren rentl^meifteren jor^it a« eime ieteren einen fluffel, oud^ ten fementli(^n hi- A. Urfunben. ccxxxvii fixeren t)cr guebcn^töd^gventl^camcren üitber in fömcn oxtä^ einen fluffel jo t)en gemelten rentl^comeren t)an nä t)ortan (ietjeren faß in futd^er niaiffen, 'tat jl bie rent^camet niet fuflen offenen . irre »ercn ban a« 50m ntinfien einet bairti, at)er bie fiften inb böiger füllen niet geoffent toerbenn, irre »eten bti 6i einanberen inb anber^ niet. SBerc ater fad^e, bat einid^ rentf)* meipCT francf aber uf^njenbic^ Soefne »ere. faH aKe jit beffelüen flfiffeD bem elfien bifi^er bet gemetten rentl^cameren, inbcm l^ei be^ anbeten flfiffefö niet en^ebbe, befoelen fm unb glichet maiffen fall ibt oud^ mit bet ftibad^ötent)^* cameten gel^aiben toetben, inb fuHen onij attc buid^et unb tegiflet bet tentl^* cameten , »annc bie l^eten »an banne fd^eiben, ^ingelad^t inb Beftoffen inb niet e^c, ban »anne bie l^etten baebi toeten, gcoffent toetben. up bat [tat] gemeine guebt beffet, ban bif^l^eet, t)ettt)att inb jo bem gemeine nft^ getüant inb gefiett teetbe. SBtbet ift ijefMid^en gef (offen, bat man ban nfl tjottan ui^ bem taibe 50 nientani gepimen imanbfe uif^ bem gemettten gube tann bet tent^cameten gelt §ö geüen utfunben fdl, ibt toctc fac^e, bat fuld^e up einen jebell öan pncätn jo petctim ange^id^cnt , u>aitt5ut fuld^ ge(t aifggegeten inb in be» ^oiff btt flat fomcn »ete, bel^Iben bod^ bcn l^etten flimmeifletcn jot|it itte a(bet ötbetiftngett unb gctooinl^eit, »ie bat bif^l^et gc^fcen thb gebtftic^t ift, unb infDnbeti|eit faffi matt o^tet biefem baige niet mel|e loer^engen n^ jo« laiffen , bat »an einet tentl^cameten vcf bie anbet jo einid^n föd^n ge(t je (ieöcrcn uif« bem taibe geutfunbt wctbe , oud^ öan einet tentl^cameten np [bie «ibet bie] ^ bifi^et niet jo öetfeften nod| jo liefen, oud^ t)abet inb fonn, nodb jtoene gebtoibet, nod^ btoebet abet fuifie?: (inbet jofammen ujp ben tentl^cömeten jo fiften gefoeten füllen toetben; inb toct «(fo gefoeten toutbe, fall niet (angct, bau jtoei iait bifi^t bliöe« , inb binnen itte jit niet »et* Mengen nod^ jolaiffen , bat einid^ fummen yxp bie btebet > »ie öut gefd^iet ip» gcfd^tet)en toetben. £)ud^ ifi einbted^tlid^en gefloffen unb Detbtaigen , bat bie ^eten tent^* meiflet unb bifl^t bet guebeötad^^tentl^cameten jo allen toierbeH iait^ tec^enfd^fft boin fufien tjan allen beng^ienen , bat up bie tent^camet ge* Uetett inb uif^gegeioen toitt, bi benn eiben fi baitu}) (uibe be« eibtboid^^ ge« t)ain ^aint inb boin njetben, jo toilc^et ted^enfd^afft aße iait einet »an ibet gaffelen , bet be« tai(^ jottjit niet emoete» gefoeten fall »etben, ein uf feigen 50 ^aöen inb baitbi jo pn, bat bie ted^enf(|afft niet langet tev^Iben toetbe, in maiffen a^ biföl^et 30 deinen nufee be« gemeinen gueb§ gefd^iet ift. inb toanne alfuldften ftunbe jo bet ted^enfd^afft gctoeren an bet tec!^cnf^afft tet* mitdten, eine l^ißige fiat jotugge ginge, bat an ite gaffelgefelfd^afft ix iten eiten jo btengen, wp bat futd^^ niet tt)ibet in enj>(an^e, (onbet bi jibe öet* ^oiDt toetbe. SSutbad ifl einbted^tlid^en gefloffen inb toetbtaigen , bat man ade but* gere, butgetffe inb ingefeffen bi butget fti^eibt ^ant^fften inb ^Iben faH, in maiffen bie a(be (oeoelid^c cetbtaige inb gefetje bat »etmoigen, in^alben inb uiftoifen, oud^ up niemand daigte nod^ anbtengen geinen butget, but» getffe nod^ ingefeffen binnen baige obet nad^t uif« finen butd^ftebe» mit bet 1. dti$ im Pergament. ccxxxvni ©cüagen. itmait niet f^otitn no(^ np ber fhaiffen antafien noc^ angriffen botn , b m ^ ban ftne mtf^bait ierfi Der^ctrt int) baet)an fnntlic^ fc^in int) betoifd, aber futfi {iat!&nbid^ inb offenbatr toere, nod^tant fall man greinen bürget no^ burgcrffe aber ingcfeffen mit ber gemalt niet jo t^oirne fueren boin, fmiter ierft bi ftme eibe )o t^oime jo gl^in gerieben, ibt loere ban facj^e. bat \vii6fi liff inb ieten aber offenfcaire flraiffe uff fic^ ^ebbe, aber icmanft ii fime cibc jo t^oirne jo gain bet)oeIen inb find eib| t>ergeffen loere, aber vop ber blicken» ber bait ot>er gemalt aber motoidige oterfaren^eit, bie l^i tgl^ain ftnen mit' burger aber burgerffe off ingefeffenn off fuijl tgain ieman^ uifdtoenbic^ be- gangen l^ebbe t>an ben ^eren geioelbrid^teren bi baige aber nac^t begriffen int) betreben mürbe, adban moigen bte Ferren gemeibrtc^ter ben angriffen inb jo tl^oime brengen boin unb anberd niet. inb off alfo einid^ burger }o t^cime ge^etfd^en aber geleibt m&rbe , fad man benfeit>en niet ft^^en laiffen , fonber t)an fl&nt an ben nieften raib^bad^ burc^ bie t^ornmeifiere boin t)erl^oeren inb np ftne fac^e f))re4en inb mie bidid^ inb reicht ift meberfaren laifjen. äS^ere oud^ fad^e, bat einid^ rai^man in raib^fiat einid^en ftnen mit» burger ^inberrfigged ixp flne ere inb qümp f))rie(^ aber mit unmair^apgen reben belefterben , be« l^ei ieme mit mairl^eit niet oterbrengen nod^ beiöifcn tunbe, f uld^d fad man g^ein ^aid gebtebenn, in maiffen bat eibtboid^ uifduifi, inb benfe(t)en , ber a(fo bef änben märbe , fad a& eine meineibiger gefiraifft merben inb ftn let)en landE ader eren t>ermifi ftn. Dud^ ift öerbraigen inb »eflüd^en gefloffen, bat üortmel^e gl^ne gefe^^ ^eren, a« nemeüdben jo ben brftilofften inb fuift jo einid^erleic fd^egongen, bairburd^ bie gemeinbe eine jit l^er treffüd^en bef neben, gefd^egt inb bat irc untjemelid^er mife abegebrongen toorben, bod^ up bie rent^cameren, ben ge- meinen nfi^ jo üurftant, bae man ful^« bidid^ getieüert fude l^en, gar toenid^ in öergef« inb atebroid^ irre eibe getieüert nod^ fomcn ift , niet me^ ftn noc^ gefoeren toerben , fonber ganf« at^e inb bie unnu^Ud^c orbcnunge inb gefefee geboet inb üerbelid^t ftn. Surba« mant ban burd^ miffbruid^onge beö meiften ^egel« unfer jlat biefeft)c unfe ftat mirdflid^e jurfigge inb ad^tcr« fomen ift, bairumb [ift] cin- bred^tüd^en toerbraigen inb gefloflen, bat toan nfi bortan unfer ftat meifle ficged in ein fd^aff beffoffen inb gelad^t fad merben , inb batfebe fd^aff mit briinbtjmenfei^ floffen flieffen inb baet^an ieber gaffelen einen ffuffel fiet>cren in maiffen bat iefeoint 30 merdf geftaft inb gefd^iet ift, ter meinongen inb alfc jo t^erftain, bat man be« fiegel« nu toortme niet gebruid^en, nieman^j einige t}erfd^rit5onge, tifffefiid^t nod^ erffftd^ ftegeten noc| getjen fad, ib fi ban mit miffen inb miden ader ampter, gaffelen inb einer ganzer gemeine, unb fuHcn bairumb ade amf ter inb gaffelen einen unber fid^ üefen. ber jor^it be^ rai{ niet enift, bem ber fluffel fad beüoten fin, unb off ber at^ettioid^ aber jo raibc gefoeren mürbe, a^ban bfird^ bie gemeine gaffe(gefe(fd^afft einen anbcrcn je fiefen, a(f 0 jo t^erftain , bat niemand ben f (uffel l^aüen fad, bie mite l^ci be8 raife mere. ®cf^glid^en fad man oud^ Dan nfi t^ortan gl^einen furften, leeren nod^ fteben nod^ niemantj, l^ei fi dein aber groif^, gl^ein gelt me^e tienen, noA erff(idb no^ Hfftjui^t aber mangelt t>erfc^rit)en in einid)er mifö bäiffen toiji. A. Urfunben. ccxxxix koiKen tnt^ confent einer ganzer gemeine xoiotx nod^ tcrber, ban in maiffen ber )>er6fint6rieff fftlci^d inn^elt inb uif^mtfl. boc^ off ieman^ mere, bet fine t>erf(!^rit)onge ti>eu(be laiffen tem&iDen, alfo }o t)erfiain, bat man ieme greine lofe bebe, »an ^fonbert gnlben tier bel^atben toeulbe, ber t)iit tonnff gnlben gehabt l^te, ond^ off einici^ üff^&id^t abefl&rffe, a^ban iceberum6 fo t>\Vi üfffeäid^t }o »erfonffen, unb mit bemfeifcen gelbe erffüc^e rent^en aöe jo laigcn inb jo locfen inb bie fcrieöe inb ftegele be« erffli(i^en geig in flat ber tiffguid^tbrieöe jo laigen, inb anber« niet, bat man fuld^« fonber fwerid^eit pegclen moege : aüer fo balbe nnfe flat ber erfflici^er rent^en eriebiget »ere, adban bairad^ter erfflidö nod^ Uffguid^t jo toerfouffen, ib entoere Dan mit toift inb toilten aller amften inb gaffeflen inb einer ganzer eirber fromer gemetnbe. SSurSaf« iji »erbraigen ^inb »eftüd^en gefloffen, »ant ban bie bürgere inb ingefeffen pd^ l^oid^Itd^en 6eclaigt ^aüen, oud^ einer l^iKiger jlat inb ganffe gemetnbe mirdflid^en groiffen fd^aben inb nod^ l^ube 6i baige unfleit unb ertooffen ift, bat man bie bürgere inb ingefeffen ein^ beite mit geaalt, ein^ bcil« mit breuworben unb t^omeleiben üan tren angefangen redeten gebron* gen aber ire red^t bfiiffen reben geftof t ^int, umb fuld^« üurbaf« me jo t)ur= fomen inb jo miben, fo ifl nu üefHid^en gef (offen unb öerbraigen, bat man einen iedfüd^en, ber rec^l begert, geflnnet, unb mit red^t fprid^t, U pme an* gefangen redeten untjer^inbert bttcen fall laiffen, inb off bairuntboet^en iemang burd^ beceitt ein« raig aber be« raig toertoanten fin red^t gefiept, gefiolt aber »an finen angefangen redeten gebrongen aber fuifl burd^ einid^e urfunbe, gebotl^ off öerbot^ t^erl^inbert tourbe, bat berfeloe fo balbe, a« l^ei an eime erfamen raibe fd^rifftlid^en ftd^ beclaigt unb ieme niet entlid^ ge« l^oiffcn tourbe, fuld^« flner gaffelgefelfd^afft unberl^inbert , fonber einid^e fhaiffe bef^l&altoen jo berwartcn, funt boin inb fld& beclaigen mac^, bie oud^ t>an fiunt an jo be«feloen ir« mitgaffelgefeHen gefinnen jtoene aber bri 30 eime eirfamen raibe toerorbenen unb fuld^en öürgeoen inb t^erl^inberonge üurget)en inb offhten unb bemfeben bi fime redeten jo laiffen begeren füllen, unb off fuld^« a«ban »an eime eirfamen raibe jorgit nod^ »erl^alben, oerad^t unb niet aüegeflalt tourbe, fo moigen bie fementlid^e gaff elgef elf d^afft a^ban ade anbere amj)tere inb gaffelen binnen unfer flat funt boin, benfeloen fuld^« JO fennen getoen inb a«ban bairin l^anbelen unb boin, »e« fi fementlid^en in irre »ergaberong^en flieffen unb jo fuld^en ^nbeU bie noittürfft er^eifd^en »urbe, toant fuld^en nod^ berglid^en unbillid^er t^er^anbelongen binnen unfer jlat niet me^e gehabt nod^ gebruid^t toillen l^atoen, fo bie nod^ berglid^en niet JO burgerlid^er einid^eit no^ 50 bem gemeinen nufee reid^en, fonber jo l^af«, nibt unb jweibrac^t ftd^ ftredfen, oud^ ben gemeinen gube niet jo flaben flain, fonber mirdflid^en nad^beiH, a« man leiber toaiH geff oert unb befunben ^it, erfd^ieffen moigen. 333ere aoer fad^e, bat eintd^ burger, burgerffe aber ingefeffen unber in aber mit einid^en uif^toenbigen 50 boin aber fd^affen getoonnen, ib toere mit red^t aber in anber toege, »ie fulc^« joqueme, unb ein bem anberen jo otcr« legen aber fuifl mit toratjelmoit bem anberen 50 unnfiglid^en coften inb fd^a- ben noebigen inb finen »eberbeifl oerberfflid^en inb oerbiflert burd^ fine mit* CCXL ©cllag«n. bfitffer machen »eulDc, fo t)at flnem »c^tt)ettt Xxtt reid^t jo öcrfoulgcn }o f»air üiett unt) bef«^(t}enu if« Soc(nc »id^cn , mant »arte aber ffiifi einen etrfamen ratet aDcr unfer flat bfirgere mit einic^eit ttif«tt>ent>t(^n geriete, it) »ere camergerid^t at)er örtgerit^t , flitgerit^t üumemen »ärbe , böirbärt^ unfe flat jo einid^en tajl, cojl inb fc^aben qfieme, fo ifl J^efMici^en untrer im« tertraigen int? gef (offen, bat berfelbe, bairuif« fttt finen coflen funber untgeCtniffe unfer flebe braigcn, abeftellen, und tnb unfe ftat fd^abe(oifd }o ^tbenn berpüc^t ftn faQ, xdxI^ (afi, coften inb f(^abend man fid^ ouc^ ban flfint an fftnber eintd^ mibbeU ca bcdg^ienen, bairuif« ber (ajt inb ft^abe ertoaffen »erc, (iff, ^aöe iub gftctere erl^oe(en unb erfoberen fall. SBere aber fad^e, bat imanfe tt)ere, ber ffiifi mit einid^en burger ober 6urgerf[e off ingefeffen fmen moittoiUen briben, un«. unfe bürgere aber in* gefeffen mit mrabelmoibe mfdmenbid^ unfer ftat in ber ierfler inflancien loe« ber unfer fiebe f)ribilegien (aiben aber uifd^ifc^en mürbe, ib koere an camer« gerid^t, fli(gerid^t aber up eine ^at betummert, geJ^eOid^t, uffge^alten int funber rebetic^e oirfad^e oberfaUeu inb befmetrt tourbe, benf eitlen faU man )o ftme geftnnen, inbem ^ei futd^d )o red^er $it funt bebe, uff unfer inb un* er fiebe cofl inb fd^be unt^aoen, berantU)orben unb fonber eintd^ inbrac^ c^abelotfd l^alben. oud^ atte unfe fril^iten, fiotfiteu unb gefe^, bte bem otet ben JO flaben flain aber fernen moid^ten» }o fune gefinnen unoer^oid^tic^n mit gan^ flifd geben unb boulgeu taiffen. Oud^ füllen ban nfi Dortan bie fiften jo ber utoe(entatffe(eu unb )oavxm ferne u)> ben guebedtad^d inb fribod^rent^cameren flainbe, baeban fuQen bie bifi^er einen f (uffe( , bie taiffei^eren einen f tuf[e( ieber jo finer f ijlen ^* Den, inb aüt iaire eind einte eirfamen ratbe baeioan rec^enfd^fft boin fußen in bitoefen ber bififter berfeber rentl^ameren inb ber »ier ieren, bie ein cir» fam raibt batrjo, od jo ber molentaiffelen inffinberl^t t>erorbent ^ait inD werben ixp bat ein eirfaut rait inb gemeine bergeßalt, off ire etnid^ oDelitic^ aber untfa^t n^urbe, toiffenl^eit l^aoen moigen, mie bie gelegenl^eü ft unb ein eirfam raibt jo nu^ ber gemeine fid^ fui(^lid^r unb bequemelid^er toife, fun« ber ftoericbeit inb fd^aben einer gemeine bairin jo l^albeu toiffen moigeu. ®ef «gelitten fall oud^ füllen crfflid^e berfc^ribonge inb funbacie, Die burd^ ben eirfamen toilne §einrid^ $aid^ jo bel^otff ber armer foene int boec^ter binnen unfer fiat geteilt inb geboeren fint aber »erben, jo irem k- ftetteniffe gcifüid^en aber »erentftd^n flaibft f^>red^enbe iair« up feefö^untett gulben erfflid^« gelfe »erorbent inb betirmj)t ifl, »an nö öortan in eine fijie up bie fribad^renti^camer gelad^t »erben , baeean ein ieber probif oir moBiil^ einen ftuffeH mit einen befunberen floffe unb bie bifi^er oud^ einen fluffell l^aeen ffiÜen, unb aUe iaire einen eirfamen raibebaeban red^enfd^afft boin unb alle quitancien, bie bef^l^afoen gegeben »urben, bi bie l^ufftöerfd^ribonge in bie fifle eine mit bem oberigen gelbe, off bc^ jo einid^en jiben oberi^ hk\)t inb niet* aüentlic^en uif^gegeben tourbe, gelad^t »erben, unb up tot ban ein ieber <)robifolr »iffen moige, »ie ^fei pd^ in flme bebeill jo finer fielen fe(id^eit ben armen jo nfife ^(ben fuHe, fo faU man aUe jit, »anne 1. i^tatt 'nijet' ftif)t *mit', »on fpdterer ^anb in hicit' rertcffert. A. Urfuttbctt. ccxLi ein n&tüt <)romf oit gef octcn toitt, benfcbcn bic f unbacie , oud^ t)tcfc ott)e* nungc baitoüer begriffen in tai^flat üurlefen unb finen cibt baimj) boin laiffen , up bat bie funbade unb lefie tDiUe be^gl^ienen , bet bie in maif[cn t>urgef(ötet}en »erorbent f)ait, gel^alben inb nagegangen »erbe , »ant toit bie ^fiemit 6et)efiigt unb ber gl^einen abebtotd^, fonbet üorber befrefftid^t unb it^ pebiget toiüen l^aben. SSurtaf^ iji^ t5erbraigen inb gef (offen, bat bie provisores ber armer minfd^en in ben l^o^pitatcn binnen unfer jiebe 6oe(ne 6i tven eiben inb fielen felid^eit berf lid^t inb »erbunben füllen ftn, aUtt batg^iene, bat ben ar* nten jofleit, oud^ toe« in in teftantenfe tt)ife aber fuiji in einid^er tt)if« gegeben ifi, aber naid^ntait^ gegeben tourbe, mit flif« in^oforberen inb ben armen jo ber meifler baten burferen, fo bat fi fu(d^« mx got ben leeren üerbabingen unb beranttoorben moigen, oud^ ben armen batgl^tene jo geben inb bamit jo (at^en, in maiffen bie t^erfd^riüonge inb ctaufulen ber tejiamenten inb gl^ifften bat innel^alben unb uif^toifen teeren , toant ben armen bat ire eine jit l^er, a« funbid^ inb offenbair ifi, mit manid^erleie nutoer funbe unb lijiid^eit in peridfeH ber fielen abege^oigen, berbijiert unb untfrempt iji, be^ nian nS bortane niet mel^e gcl^engen nod^ niemand »erftoigen nod^ jo gube laiffen enfaH. Unb füllen oud^ bie provisores 50 ben melaiten, oud^ alle anber provi- sores eins imme iaire eime etrfamen raibe bairtjan red^enfd^afft boin , inb bairumb fußen ad^ter biefem batge geine provisores mel^e, bau ober Jtoei hospitales provisores flu, up bat ben armen bat ire bie flifpger ingeforbert inb gel^antridft loerbe. Dud^ ijl üejWid^en gcf(offen inb berbraigen, bat nae »ermoigenl^eit unfer albcr Ioet)e(id^er fril^eiten, jiatuten inb getooinbeiten tan nu tjortan aUe bie*= gl^iene, bie binnen unfer ftebe prioanbe brengen loerben binnen ben öier mainben feptember, october, not^ember, becember, tri firadt burtoarbe inb gtcibc bur icberman l^aüen fuHen, a« man bat oud^ billit^ fuiji lange gel^al^ ben fülle l^a^en. bod^ teer üur fme eigen proper fd^ouU mit unfercn burge»= rcn go boin, beS l^ei fid^ binnen unfer flat 50 be(jai(en üerloifft inb üerfc^re^^ t)en l^ettc, oud^ biegl^iene, bie in paefS banne inb f eifert aä^t, bef^glid^en bie nnfe fiat öerteirdft, oud^ up unfer ftat inb burger f(^abe geteejl, be« fi nod^ ungeflid^t inb ungefoent teeren, fuHen in bem »au uifSgef (offen unb niet be* griffen Pn. SSiber iji einbred^(id^en berbraigen, bat man in fiat fu(d^er jiacien inb proccfpen, bie man tjurfeiben up ben (eften öaftatoent jo ]^a(ben p(iet, bie nu aüe inb niet ftn fad, fonber \>an nfi üortan aüe iaire up ber l^iUiger brei foeninge atoent ein gan« rait mit ben toierinbbiert^id^gen, iren boctoren, pro* ^onotarien, feaetarien inb gedeiter bieneren fid^ unber bem raitl^uife t5er«= gabcren inb ban banne jo fant ÜWarien in Capitolio gl^ain fußen mit ge« tooin(id^en gebebe ]^a(ben unb üan banne bortan jo ben l^ißigen bri funingen in bie boimfird^e mit orbendf(id^er proceffien jo gl^ain, ben l^ißigen bri funin« gen ire gebetl^ jo offeren unb ban teeber fement(id^en inb einbred^t(id^en an 1. JDie SBorte *unb beflebiaet »iaen l^aven. 93urBaf« ifl' jlel^en tu engerer @%ift »on flteidier «^atib auf einer 9lafur. 6tabtc(^ronifen. XIV. #**#|2 CCXLII ©«lagen. mtfer fl^ rattl^äife in tte ca)>eQe 30 gl^atn , t)atr fld^ niemand in tDetgeren Xityii 6i ftme eibe nif^fnnbtd^ moci^n faD, boe man odban eine fermoene mit) eine fingenbe miffe jo gobe bem Ij^eren, ftner toerber (ieüet motber inb allen ^mdfd^en l^re jo eime etoigen gebed^tniffe l^ben faß. Z)viil ijl toefHid^en üerbraigen inb gefloffen, toant eine jit l^er unfer flebe gtatjen an Beumen, brit^en unb jäinen inb fuifi bfirti^ bat toift, batrin gefaxt inb ge^oigen toorben ifl, j^emerlid^en toerbeflrfiiert nnb üerberffK^n gemad^t fint, bat ad&tet biefem baige gl^etne jad^t nf nod^ in nnfer flebe grauen toan niemantj, ^ei ft gtoif^ aber deine, ntel^e gefd^ien fall, oud^ gl^efai toiU, qA ^vc%t, l^inben, Isafen aber canin, np nod^ in ben grat>en gefaxt no(^ ge^oigen tDerben fnflen. inb off ieman^ bairtoeber bebe, benfeteen fall man alfo batrt^m: anfeilen, bat anbcren bairan ejcempell nenten ntoigen. Ofid^ off fad^ njere, bat einid^ Bnrger, fcurgcrffe aber ingefeffen biefer nfttoer reforntacien aber jhaiffe l^alüen bergl^iener, bie imme nntgl^aintoor* bigen iaire anno tofinff^ien^nbert inb brfii^ien fid^ Bcget?cn ^ait, ib tocre burd^ fd^effenurbett aber anber«, loie fn(d^« mit gnaben aber pintid^er fhaif* fongen fld^ erget^cn l^ait inb gcfd^iet ip, binnen ober Buiffen unfer jiat, mit red^t 6efummert, mit toorben aber loerdfen off fuijl in einid^er toif« beftiscirt, an liüe , ere inb gfibe beleftiget aber berfiid^tiget lofirbe , f 0 l^aint loir unö be« einbred^tlid^en alfo toerbraigen inb üefUid^en geflogen, inb toillen fufd^3 oud^ jo ben etoigen baigen untoeberroifflid^en gebalbcn l^atoen, bat toir ben aber btegl^iene affo ber maiffen beftoeirt, angejirefft aber befejliget loerben, uff unfer jiebe cofl, forge inb an^ »erbabingen, »eranttoorben, untreuen unb genfetid^en ffinber fin aber ire untgelteniffe fd^abetoif« falben fuHen, oud^ biefetoen, toair toir bie binnen aber buiffen unfer fiat anfomen fönten, a!fo boin praiffen, bat fuld^« üurbaf« ücrl^oibt bliüe, funber alle argetifl. Snb up bat biefe unfe orbenunge, reformacion, fefeonge inb berbrad^, oud^ alle inb iedftidfee artifeH ^ieinnc begriffen bie üejilid^er »an un^ ampten, gaffefen inb gemeinbe, oud^ bengl^ienen, bie nä fint unb nad^maitö fomen, gel^alben »erben, fo fuHen loir bfirgermeifler inb raibt, öort toir alle anbet ampter , gaffefen inb ganfee gemeinbe burfic^eren inb nae mit unfcren uj)* geredften üingeren jo gobe inb ben l^iHigen ftoeren, biefe üurfd^reben punten gelid^ ben tjerbuntbrieff »aji, jlebe inb untoeberroifüd^en 30 l^alben, bairtoebet niet JO boin, noid^ boin boin mit toorben nod^ mit loerdten, l^eimlid^ noc^ offenbair, oud^ off loir nfi off l^emamaite befunben, bairtoeber gebain »utbe, allen moegelid^en flif« öurjoloenben , an bem aber ben fuld^cn broid^ int) oberfarenl^eit befftnben tourb, alfoe jo firaiffen, bat anberen bairan qcempell nemcn unb ^toen moigen. 3nb l^aint bairumb toerbraigen inb üejilic^en geflojfen, bat toir a« ein rait jerfeit ber jlebe ßoelne unb toir anberen alle ampter inb gaffelen, t)ic ire fiegete an bief en brieff gel^angen l^aint , a^ ein tedtlid^ »an und bicfet brieüe einen mit ber jlebe meijle fiegeU inb unfer aller ampter inb gaffelenn fiegefl befiegeft l^atjen inb in unfer getoalt bel^atben fuHen unb aUe ^lolüc iaire gcfid^ bem t)erbuntbrieff up ben gaffelen lefen (aiffen. 3nb l^aint bairumb a? loir burgermeifler inb raibe jor^it inb toir alle anbere gaffelen inb gemeinbe unfer jlat t)ur gefid^ert inb nac mit upgeridben B. ©röänjungcn unb Erläuterungen. OCXLIII t)litgcren üjf Ud^ti jo gobc tnb bcn l^ittigcn gcftoocrcn , gdotecn tnb ftocrcn oi)ermi| biefcn Bricff alle üurfd^reüen puittcn in bicfem 6riet)c begriffen üafl, jiebc inb unüerbruc^Iid^ jo ben etoigen bälgen jo l^albenn , inb l^ant be« jo öafler emiger fieitgeit unfer ftebc meifie fiegeH mx an biefen 6rieff gel^ongen, inb toit ade anbete amtiere, gaffelen unb genteinbe l^atnt tjott jo meine pd^er^eit alter t)urf(^ret5en j>unten ^ieinne begriffen mit unfer aller toijl unb toiUcn unfer amptere unb gaffelen fiegeH üur un^ inb ouc^ jo beben inb ge* finnen ber anber amptere inb gemeinne , bie gl^ein pegeH ^aint unb jo un^ »erbunben pnt, jo etoigen gebe(i^teniffe einbrecbtliti^en an biefen brieff boin l^angen, unb mir alle anber amptere inb gemeine, bie gl^ein fiegett l^aint inb JD ben ampten inb gaffelen, bie ire pegeff an biefen brieff ge^^angen l^aint, Dcreibt inb tjerbunben fmt , bef ennen , bat toxx aÜe inb ierf lid^ fachen inb punten, toie Durfd^reöen begriffen, eine mit ben ^eren burgermeijleren inb raibe, axttptm inb gaffelen inb ganjfer gemeine getoifft, gefiti^ert inb jo ben ^iQigcn geftooeren l^aint , unb bat tüir bairumb ber jlebe meijie fiegeH inb oud^ aHer anberre amptere inb gaffelen fiegett in atten öurfd^reöen punten biö brieff« gcbrfiid^en, biett)il(i^e fiegett ^o unfer atter bebe an biefen brieff ge* l^ongen fint. ®eftof[en inb öerbraigen in ben iairen unfer« l^erren buifent üunff* Ijfunbcrt unb brfiifeien up ben üunffjel^enbcn bad^ be« mainb^ decembria. [Original im ©tabtard^lt) mit bem ©tabtfiegct unb 22 ^lemterpegctu toerfc^en.] B. ©ifganjungen unb ®rlduterungen^ 55anb l @. i— vi. @8 lonntc fetbjlt)evjlättbti^ nid^t meine %b\i6)t (ein^ auf fcd^« 2>ru(Ifeitett bie ©efd^i^te be« rßmifd^cn (58tn ju erfd^öpfen. 2)iefc ip l^ier nur afö 95orgefd^t(!^te für ba« mittelattcrlici^e (5öln unb beffen S3erfaffung«gefAi^te in furjer Ueberfi^t be^anbett; \>oä} ijlt tttoa^ mefentüd^e« barin »o^^t nid^t üocrgongcn unb anö) toon $>. ?Jrof. 2)ünfeer in feiner Sleccnflon, ©onner ^a\)xh. $. 57 @. 162—169, nic!^t bert)orge]^oben ttjorben, oußcr bcn 'l^ßd^fl toid^tigen ©rgebniffen ber Slu^grabun* gen an ber £)fl» unb Sfiorbfeitc be« 2)ome«', öon benen noÄ »etter gu rcbcn ifl. ©cnaucrc ilWitt^eitungen über bie gaßifc^c Äaifcrl^crrfd^aft in (5otn, Slufflärungen aus rSmifdJen Sufc^rifteu, xt>ü6ft SRec. öermigt, marcn meine« ©vaci^ten« ^^ter an unrid^« tigcr o6) jetoiß nidbt fern t)om gtuffc, bloß on einem ^>ier eine 3nfe! bilbenben Slrme be« 9l^ein8 toerben gebaut l^aben , f o läuft bie ganje 2!)iffereng nur ouf bcn SBortpreit ^inau«, baß $err ©ünfeer, »a« i^ einen Slrm be« burd^i bie toor« licgenbc 3nfe( get^eilten ^ll^einftrom« l^ciße , aU ben gluß felbft genannt tüiffen toiff. 3)cnn baßbicSt^^etninfel, ba« fpätere Snfelreüier ber itittelalterUci^en @tabt, ni^t jur SfliJmcrftabt gel^örtc, wirb \>o6) tcol^I t)on il^m felbft nid^t bejtceifelt. @. VI. 'Siioci^bem er (3uUan) bie 5ttamonnen am Oberrl^ein jurüd^etoorfen ^atte , toanbte er jtd^ nad^ (Söln unb gen>ann bie @tabt n>ieber, n>te e« fcifiemt burii^ Vertrag mit ben granfenlönigen'. S)iefc SBorte bebürfen ber (Sriouterung unb jum 1. Um Ut 93ottfldnblgfan nocbcn tocrc, einen eirfamen taibt bairumb jo öcrgabcren, bat fi futd^^ unget)er(t(^en boin moigen. S)efdg(id^en off ouci^ icman^ in rai^ftat mit einid^cn f^arti^ien icbt 30 l^anbeten betocfen tofttbe, bat biefefeen item baoett nag^ain inb toa« bie noittärfft erf orbcrcn loutbe , ungcfeirlid^ ^anbeten moigen , inb toiDer niet ^anbeten no^ fi(i^ einiti^et fadfeen annemenS bann in in taitjftftat bcfoelcn toere. SBiber ift ücrbraigen inb tcftCid^n gcfloflen , bat tan nfi oortan ein eirfam rait gl^einc taibt^frfinbe mel^e fiefen fall, fonber bie femcntlid^e öier* inboierfeidb jorfeit tan irre gefelf(i^afft unb gaffeten gefocren »urben, toonne be^ tan nocbcn ift, jo taibc fifeen tcrboibt inb gcl^cifd^t fuBenn tocrbcn, nict l^inberenbe nod^ loebcrjiainbe, bat biefeltcn tierinbtiergic^ tur^iüen te« taib^ niet getoeji toercn, toant bic unnn^bat, unorbendf (id^e getooinlid^it nü tortan boit, mad^tloif« fin fad . inb fuHen baimmb aOc ampten unb gaffe* ten bairup bebacf^t pn, bat fi 6i ircn eiben fu^en »ife, terflenbige, ^rome (fiibe 50 ticrinbtier^id^ Kefenn, bamit bet raibt gecirt inb bat gemeine gueW gebeffert »erbe. Ducb ift teftlid^en gcf (offen inb terbraigen, bat tan nä tortanne gl^eine bef (offen briete tan furfien , l^crren aber ftebenn , »ae bie oud^ ^er quemen, tan niemant^, ber tocre burgermeifter aber protl^onotariu« mit u))* fa^je niet langer ban bi^ uf ben nicflen rai^bad^ terl^alben, fänber tan flänt an bürd^ bieg^iene, bie ben untfangcn l^ettcn, bi ircn eiben funber terfeou(^ in rait^jiat gcfietcrt inb getefen tterben, uf bat unfer jiat nod^ unfercn bat? geren bairufi^ gl^ein laft ncd^ fd^abe erttaffe , in maiffen tur^iben gefd^iet if^, inb off ieman^ bair untboeten cinid^e briete mit upfa^c tcrl^icCte inb in tut« fd^reten maiffen niet lefcn (ieffe, bairburd^ unfer jiat einid^ (aft, terbrie« aber untt)itte untfiunbe, fuHen bic leeren burgermeifter jor^it aber bergl^iener baitan bruidblid) ffinben ttfirben ffinber gnabc uf jo rid^ten ter^>ndbt fin. SBiber l^aint ttir tcrbraigen unb ttittent oud^ tcfllicbcn gel^atben l^aüen, bat man aße jit ein« eirfamen raitj camer mit eimc eirüd^en geiierten bcctor j)rot^onotario inb fecretarien clcibcn unb befc^en faß, toie bat tan altera gcl^aibcn unb gcwoinlid^cn geitefi ift. Cud) fal tan nu tortan bie prefencie u<) ber rcntl^famcrcn niet me^e gegeten, nod^ bat effen, bat man up ber leidiger fpeer inb cronen ba^ jo falben )f>kit, ge^albcn toerben, ffinber ganf« geboit inb ate fm unb niet toc^ an JO fetten, iD fi bau mit toiffen inb »iüen alter ampter, gaffclen unb einer ganffer gemeine. aBiber unb torber l^aint »ir tef^lid^en unber un« tcrbraigen inb ge* floffen, bat itant eine jit l^er bicgl^ienc, Die tan un« gaffclen unb gemcinDe JO raibc gefocren »orben fin, niet fo bapper unb frimoebid^ irc gcfoelcn unb guebe meinongen bem gemeinen gube jo fifiire mit itorbcn aber fuift in 1. annen. A. Urfunben. ccxxxv taitfefiat ^atnt bürtcn fpreci^en unb jtd^ Ijfocrcn taiffcn ter oitfad^cn l^a(t)en, fi fi(^ itooxttn foer ber ritmctficrfd^afft : umfc fu^« jo öurfomcn unb u^> bat ein icbcr taib^man bie frier fin gficbt gcfficfcn, meinon^c unb getjatten fagett möge, fo füllen \)an nfi bortan btc ritmeiflere a(fuö gcfoeren »erben, a« jom ierflen fuHen bte leeren bamme toMenamptc beibcr ^ülfer ?lir«fcerci^ unnb ^ied^mart nfi bit iaxx jwein irre gefoeren leeren ben rit boin inb rit* mcijier fin, inb alfo ban gaffe(en jo gaftelcn, a^ öan teber gaffelen einen ade iair jo einem ritmetfler getoeren toerben, alfo 50 berftain, bat in bem (efien , toanne bie foer an bat jied^ampt fom^Jt, einer oan ben l^erren bam* me »uUenampt inb einer »amme jie^ampt ben rit jofamen boin fuHen, unb a(fo üortan »an gaffelen jo gaffelen ge^lben inb getoeren »erben, inb faß ieber ritmeijler ben ribt jo bcin niet »iber bau mit jtoeilff perben 6e* fioeirt fin, inb ben rit felff^ boin, ib Beneme ieme ban go^ gewalt, fo mad^ ^)ci einen in finne ftat fleflen inb anber« niet; bo(i^ a(fo bat berfeftje jortjit be« rai^ fin fall, ben ber in pne flat ben rit jo boin fteHen tofirbe, unb bairumb fo fall man benfeben ritmeifter inb finen frunben jo ben eren up benfeiten bac^ in fin l^uif« inb toononge uif^ bem rai^fellerburd^ ben fcftrd^* greben, pne frfinbe bamit froelid^ 50 mad^en, bfinfinbjtoen^idb ^oefen loin« f^encfen. S)ef%nd^en ift Derbraigen inb üeplid^en gefloffen , bat ein raibt jorfeit ftfeenbe »an bem gemeinen gfibe gl^eine ge(t me^e uifSgcüen füllen, ban paeffen, fciferen, nod^ tuningen aber fuifl einid^e pritoilegien 50 erlangen nod^ tt5ert5en laiffeit, ib toere bau mit toiffen, toiflen inb confent bergl^iener, bie ban ben amf ten inb gaffelen jo tjierinbbiertjid^ getoeren »eren , inb bat fu(ci^en j)ri* üilegium unfer pat nä|Iid^ inb bequeme toere inb anber« niet. £)ud^ ip Depiid^en üerbraigen inb uif^geffopen bat off fad^e toere, ie* man| »an pner gaffetenn geeirt inb 30 raibe getoeren toere, inb in raib^pat etlid^ gefpreed^e peH, bat niet manier(id^ noc^ förmlich, fonber partl^ilid^ ge= floRen »urbe, bairbfird^ unoerfd^ulter oirfac^en pnen mitburger lap irib ftt>erid^eit untftain moid^te, bat joüurfomen. »anne l^ei pnen toeberpn bairup offentüd^en in raibfePat gefad^t l^ette, inb a^ban in pner mac^t niet entoere, bat berfeloe ffttd^« fänber einid^e Praiffe pn^ eib^ pnen mitgaffelgenoipen 6i pme eibe tfinbt boin faH, um6 bat jo üurtomen inb toiberen fd^aben, (ap unb ftoerid^eit bairuif« untpain moid^te , jo Der^fieben , unb toitten bairumb tan nu »ortan Depiid^en gel^atben l^aöen, bat ein ieber gaffelmeiper in bem üatte 30 gepnnen irre gefelfd^afp ben gl^emeinen gapefbroeberen geboiber bcin, ire gefetfdbafft bi einanberen l^eifd^en inb tot^ bau noeben toere, l^anbelen inb »erfangen fuflen inb moigen oud^ bef« ^füen mn eime raibe ungeftraifft inb un6eftt>eirt bliben. »ere at5er fad^e, iemanfe moittoißentlid^en uif^ torebe^ üd^ent gemftebe oüer einen eirfamen rait ctaigten inb pne gaffelgefetfd^afft un6inid|er »ife ain rebelid^e oirfad^e uproere 30 mad^en »ergaberen bebe, ben fad man nae luibe be^ ocrbuntbrieffig Praiffen boin. ©ef^gtid^en ip oud^ oepiid^en unber un^ oerbraigen inb einbred^ttic^en gefloPen, bat man alle unfer Pebe bril^eiten inb Privilegien anbeginne inb bie meinonge baet^an, toat bie »ermoigen inb inn^(ben, bef^glid^en oud^ aüe inb iecfüc^e cfauffifen be« brieff^ in eime boid^ regiperieren inb copieren faH, unb Ccxxxvi ©eil(igen. bat an bie (ettev in tai^fiat mit ei^ev fettigen, oud^ bat bpid^ mit eime f(of^ jo f (ieffen , inb toanne ber m^iflcr in xaifeftat fpm^)t, bfirdb fid^ aber bem ^rpt^notaricn aber fecretarien jo offenen inb nae bem ai^efci^ibt be^ xaxti^ ipeber 30 flieflen. S^nd^ bat man nnfer fiebe ftatnten mt t^ibe ber recj^^S^lierten, fobalbe bat moegelid^ ift, faU otbenMic^en fefeen inb brntfen laiffen, fo bat ein ieter rai^man inb burger ftd^ batrnae leiben unb tmflenllfeit ]^at)en moige, toie (ei fmen mitburger inb burgerffe öerbabingen inb bi buvgerfril^eit ^antl^afftcn unb ^(ben moege. c SSurbaf^ ift gefloffen inb oeftUd^en »erbraigen, bat aße o^jinjfe, a« im* me fouff^uiffe, »ort toin, bier, broit, \a% l^oul^, foefen inb anber ))riüaiitc, töie man bie in einid^er l»if^ nennen aber noemen meldete, in alle niet tae* toan uif^gefd^eiben, be^glid^en oni) alle näfeongen, boifjen, ibt ipcren ge^welt* rid^ter, me^erl^eren, foell^eren, ^oulfel^cren aber falftl^en, unüer^pid^Iid^cn burd^ biefelüen fonber einic^ mibbefl bi iren eiben jo ben gemeinen nu^e uf unfer ftebe rentl^camer otjermig einen jebeH, oan toem, toaecan inb toie Pill »an einem iedfücj&en untfangen toorben toeve, geliefert toerben, inb a^tan baepan einen ieberen finen lotn geoen, »ie billig ifl. S3urbaf^ ift oud^ üerbraigen, bat bie ajcjinffe ad^ter biefem böige nict mel^e iDerl^oid^t nod^ u))gefa^t no(^ pud^ )>an nu toortan niet t)er)>ad^t nc4 uif^gebain fußen toerbenn, ban mit toift, toitten unb confent aller anopttxt unb gaffelenn unb einer gant^er gemeinbe. SDud^ ift loejtUd^en öerbraigen inb geftoffcn, bat bie leeren burgermeiftcr jortjit mit flifg füllen u^gel^eüen inb inforberen boin alle« be^gl^ienen, M 'oan ben pijteren, bedferen unb ber olief«maif[cn iair« infaüenbe »irt, mt bat np unfer ftebe rentl^camer lieberen unb ade üierbeK iair« baet)an reellen* fd^afft boin, bel^alben bod^ ben leeren burgcrmeifteren irre gered^tid^eit iut ben bieneren iren getooinlid^en loin. SEBiber ijt öerbraigen, bat adl^ter biefer ^it gl^eine unfer jlebe bienft bfird) bie leeren burgermeifter nod^ rentl^meifter niet mel^e ban bie mubber unt tarenbeuDer bienft öergeoen fuHen toerben , ban toanne etnid^ bienft t>M tßixt, fall burd^ einen eirfamen rait in raib^jtat inb niet anber« bengl^ienen, bie üe« terftant l^etten inb tair^^o bequeme »eren , fonber einid^e gaoc ofi genof« baeöan 30 nemen Dergeüen »erben, unb fall ouc^ ad^ter biefer jit g^inc biener mel^e ban einen bienjt l^aüen, uif^gefd^eiben mubber unb nad^ltted^ter moigen ^ofamen ftain unb beiber bienft gebruid^en, unb toenn man bairoücv befunbe, faU finen bienft »erbuirt l^aoen. Dud& ift i^eftlid^en gefloffen inb toerbraigen , up bat unfer ftebe tmi bebaf^ »ertoart inb ein ieber finen loin l^ei »an bem gemeinen gube UHt- fendtt, näljbarlidb öerbient xoerbe, anber« ban bif%r gefd&iet ift. bat unfer ftat gecleite unb tiereibte »erdfluibe »an nfi »ortan niemand anber« arbeiten noc^ »irdfen fußen, ban in nu^, urber inb be^oiff unfer ftat unb füllen bairup oud^ aße l^abe taire ire getooinlid^e eibe boin , unb off iemaa^ bair* toeber bebe, ben faß man a« einen mein eibigen fftnber gnabe ftraiffen boin. Oud^ ift t^erbraigen unb öcjilid&en gefloffen, bat man ben beiben leeren rent^meifteren jorfeil a« eime ieberen einen fluffel, oud^ ben fementlid^n hu A. Urtunben. ccxxxvii jt^ercn bcr guebcn^tad^^rentl^canicten uitbct in famcn ctiä} einen f(uffe{ jo ten gemdten tent^cameren t)an nft t)ortan (ieöeren fall in futd^er maiffen, bdt fx bie tentl^camet niet füllen offenen , irre teeren ban a« jom minflen einet bairfei, atoer bie fif^en inb böiger fußen niet geoffent »etbenn, irre »ereil bri ix einanberen inb anber^ niet. i83ere acer fad^e, bat einid^ rentfj* meiflet frand aber uf^toenbid^ Soefne teere, faß aße jit beffelöen flftffeß bem elften Sift^er ber gemelten rentl^cameren, inbeml^ei be^ anberen ff&ff^fä niet enl^ebbe, Befoelen [xn unb glic^er maiffen faß ibt cud^ mit ber fribad^^rent)^? canteren gel^Mben »erben, inb fußen oud^ aße buid^er unb regifler ber rent^^ canicren , »anne bie leeren 'oaxx banne fd^eiben, l^ingelad^t inb beffoffen inb niet e^c, ban tüanne bie l^erren bacbi teeren, geoffent teerben, up bat [bat] gemeine guebt Beffer, ban Bif^^eer, terteart inb jo bem gemeine nfi^ geteant inb geüert teerbe. SBifcer ijt öeftlid^en geff offen, bat man tan nft t?ortan ui^ bem raibe JO nietttatt^ gefinnen imanbfe uif« bem gemeinen gube tann ber rentl^cameren ge(t jb get5en urfunben fall, ibt teere fod^e, bat fuld^e u^) einen jcbeß toan perceit^n jo ))ercelen ange^id^ent , teairtur fuld^ ge(t uifegegei^en inb in be« l^oiff tMh: jtat fomcn were, bel^Iben bour gefd^iet iptr gefd^ret)en teerben. £)ud^ ift einbred^tüd^en geflogen unb 4)erbraigen , bat bie ^eren rent^* meifler unb bifl^er ber guebe«tad^«rent]^cameren jo aßen toierbeß iair« red^enfc^afft boin fußen 'oaxx aßen bengl^ienen , bat u<) bie rentl^camer ge»» liefert inb uif^gegetjen teirt, bi benn eiben fi bairu^) (uibe be« eibtboic^« ge* bain ^aint inb boin »erben, jo teuerer red^enfd^afft aße iair einer »an iber gaff eleu , ber be« raife jor(jit niet enteere,j gefoeren faß »erben, ein uffe^en 50 ^aüen inb bairbi jo fm, bat bie red^enf(|afft niet langer oer^Iben teerbe, in maiffen a« bif^^er jo deinen nu^je be« gemeinen guebt^ gefd^iet ift. inb »anne alfuld^en frunbe jo ber red^enfd^afft gefoeren an ber red^enf^afft ter* mircften, eine l^iflige fiat jorugge ginge, bat an ire gaff elgef elf d^afft bi iren eiten jo brengen, vcp bat fu(d^« niet »iber in enplanlje, fonber bi jibe toer^ IfoitJt »erbe. 35urba« iji einbred^tüd^en gef (offen inb oerbraigen , bat man aße bur* geve, burgerffe inb ingefeffen bi burger fri^eibt l^antl^afften inb l^alben faß, in maiffen bie a(be (oeöeüd^e oerbraige inb gefet^e bat oermoigen, in^aiben inb uiftoifen, oud^ u<) nieman^j ctaigte nod^ anbrengen geinen burger, bur» gerffe noc^ ingefeffen binnen baige ober nad^t uif« finen burd^frebe» mit ber 1. tRi^ im ^ersamcnt. ccxLVin ©ellagcn. im (^Uni^öftn St\x6fm\ivo^'\ni f)e^9rten, fo fd^etnt e9, bag anäf bufe m bem ^erjog« tt^um (^on Sefifalen unb @ngem) mit begriffen tiHiren'. 3n ber ^ier unb 9fter ctt. <^rift t>on gtder, Engelbert ber ^. ^. 233 ftnb bte ^rünbe für biefe Snft^t ange* geben, ol^ne bag botj^ ber Serf . felbfl fxäf fttr fie entfd^feiben mill. ^a^ mid^ bogu be* flimmt, jte fttr bie rttj^ttge gu galten, ftnb bie übereinflimmenben %u9fagen ber ®t* f(^i(!^tfd^reiber, toeld^e ber 3cit toie bem !Sanbe felbfi angel^örten ober na^e fianben. 2)ie^nnaten ))on $egau, fttr bie fäd^fftfc^e @t]6)i6ftt um 1180 eine Duelle erfien 9{anged, geben bie ©renken ber betben ^er^ogt^ttmer in @a(^fen, meiere auf bem ©elnt^aufer 9{ei((dtäge bem (trafen 8ernbarb t)on Snl^alt unb bem @rj(b. $^Ui|>]^ ^uget^etlt njurben, am befümmtefien an : ber erflere erhielt bas ^erjogtbum ^ac^fen d\iü6) toon ber ^efer (circa orientalem partem fluminis Wisera), ber le^tere baS $er)ogtt^um in ^eßfaten im Sßeflen bed tfluffed (ducatum ad occidentdem plagam ejnsdem fluminis in Westfalia.M. G.XYI, 263. Uebereinfitmmenb Ij^iennit tDietooffl weniger beflimmt, fagcn Ann. Colon. Max. XVII, 790, baß ber (Srjbifiä^of jum ©erjog befieClt »urbe in feiner 3)iöcefe (b. i. füblid(f ber 2tppi) unb in gang SBeftfoIen unb dngein, ®raf ^em^arb aber in bem ttbrigen @a((fen (reliqna autem pars per omnem Saxoniam), unb mit fürjerm 3(u8brutf bie ©taber ^Innalcn XVi, 349: 8ernbarb ®raf t>on ^n\)alt erlt^iclt ben ®ucat loon ©ad^ffen, ^l^tU^)) t>on (Soln ben i)on SBeßfaren. Sle^nUci^ bie ©päteren. «uf biefe Seugniffc geftttfet, l^at fid& SBeiknb, ^a9 fäc^ftfc^e ^erjogtbum @. 172, für bie Auslegung ber gtteibeutigen <©telle ber ^aiferurtunbe t>on 1180 (unam partem, eam Tidelicet que in episcopatnm Golo- niensem et per totum Pathelrunnensem episcopatum extendebatur) im toeiteren @inne erHSrt, bem i6) bei^flid^fte. (Sine anbere grage ifi , u>ie bie l^erlj^ältniffe bed ^ergogtlt^umd Sefifalen fid^ in ber folgenben 3^it factifd^ unb red^tlic^ gehaltet baben, n)orauf t;ier nic^t nä^er einzugeben ift. 3n ber neuefien (hierauf bezüglichen @4rtft toon ©raucrt, 2)ic$ergog«gett>aa in SBeftfalen Z\). 1 {^aberborn 1877) ijl auöfübrli^ ^on ben $erbä(tniffen ber norbn^eflfälifci^en ^idt^ümer ge^anbelt, moraud beriefen n)erben fott, bag bad^erjogt^um in benfelben nici^t bem Srjbifd^of t>on (£ö(n, fonbent bem 8ernbarb \)on ^nbalt unb feinen ^aä^tcmmtn t>erlieben Sorben fei. @. xxxiii ©tabtcrujeiterung. SRod^ Urf. ©ermann« I toon922, f. o. ju@.xxii, (ag bad Softer ber b- 3ungfrauen ober (^t. Urfula, alfo mit biefem anS^ bie ganje SSorflabt SRibeiicb, bamal« noä) extra muros Coloniae. ^k Urtunbe berici^tet i^on einem furg t)oraudgegangenen ^ertDÜflung^zuge bei Ungarn am 9{ieberrt;ein, n>obei ba« ^^onnenHofler @erredt;eim bei 2)üffeIborf üoufian* big \)ertt)üfiet unb aufgebrannt iDurbe. 2)ie ^onmn flüchteten ft4 in baication Slbolf« II (1364 3l^ril 15) -retj^net Chron. praes. irrig 20 V2 SWo» nate. 2)ie mebrfac^ abmei(!^enbe Trierer $bf. fe^t bie (Ernennung ^bolfd 1363 3uni 21 unb bie Ernennung Engelberts III auf benfelben Sag tpie ^bo(fd ^bbication\ 3n ber Zi^at fci^Iiegen iene 2)aten nur einen B^iti^aum Don 19 9J{onaten ein. S^ füge l^^inju, bag ^bo(f II bie 9tegierung bed Srj^iftd aucb U9 Wlittt @e^tember noc^ ntd^t angetreten l^aben lann. !&ie@ gef^t aud einer Urt. bed (Sr^b. (Suno ton Syrier, d. d. @t>renbreitftein 15. @e^)t. 1363, hü Hontheim, Hist. Trevir. dipl. U p. 230 bewor, XDonaä} Suno fci^on bamald jum ^(bminiflrator bed (Srjftiftd (Sö(n ernannt toor, itt meld^er (Sigenfd^aft er, mit 33€jug auf ein ©rcöe Don $a^fl Urban V, fid^ administra- tor ecclesiae Colon, per sedem apostolicam deputatns nennt UUb bie Sertoaltung ber ©d^Iöffer, @täbtc unb Einfünfte an fcinerpatt an ben ©ubbiacon glorentiu« Don SBcDelingbofen unb ben SRitter 9lulmann Don ©infeig überträgt: ut, wie c« tDciter b^igtf reverendo in Christo patri domino Adolpho electo ecclesiae Colon. seu gentibus suis debito tempore , videlicet cum lltteras apostolicas transU- tionis suae ad ecclesiam Coloniensem ostenderit, possimus facere assigaari, prout nobis in quibusdam aliis litteris apostolicis est injuctum. Erfi am 26. DctO' B. Srgänjungen unb Erläuterungen. ccxlix Ber fd^Icg Hbolf a(d electus ben ern>&^nten ^rgtetd^ mit 3o(ann toon ^imeburg, bcm er fein frühere« @ttft ÜRünRer abtrat. 2[uc^ l^eißt berfelSe in ben f^äter am 10. 2)ec. 1363 unb 23. gebr. 1364 (bei Sac. III no. 649. 651) immer nur electus, termutl^li^ todi er bie ^rieflerloeibe niemal« erhalten l^at unb barum aud^ ni(!^t aU (grgbifcifeof orbinirt »ar. (Srab. (£uno öon Xrier, 5(bmini|lrator t)on (£ö(n 1348—1371. Dr. Sarbanu« tbcitt bierju ba« folcjenbe (El^ronifenfragment au0 ber SBfirjbur« ger $bf. ber Cron. pres. mit: Ex alia Chronica extractum. Mortuo Engelberte ces- savit coadjutoria Cononls supradlcti, sed capitulum Colon, ipsum constituit ad- rainlstratorem generalem. Die vero sabbati 23 mensis Septemb. electus est coii- corditer per eos qiil ellgere volueront Fridericus de Sarwerden qui se gerebat prepositum ecclesle s. Marie de gradibus consanguineus Cononis supradicti. Do- minus autem papa prOYisionem differens ecclesiae Colon, permisit etindem domi- num Cononem in administratione predicta . . . deinde a. d. 1369 dominus papa fecit predictum dominum Cononem vicarium generalem eccl. Col. in spirit. et temp. Super quo in crastino Remigii (2. Oct.) in synodo annali cleri Col. tuhc Bonne ex causis predictis (n>egen bed ©tieitd mit ber @tabt (Söln) celebrata littere papales fuerunt publicate, quibus litteris domini capitulum et derus Col. reve- renter obedierunt. — Et postmodum a. d. 1370 idem papa Urbanus Y ipsam eccl. Col. dedit VI cal. Apr. (27. 3)f?ärj) pontiflc. sui a. VIII Rome eidem Cononi in commendam ad duos annos et post ad sedis apost. beneplacitum tenendam, su- per quo littere fuerunt ibidem clero existenti ex causis predictis publicate et litte- ris paritum fuit, die 14 mensis Junii. ^m ifl in biejer (Srgäblung bieSBabI griebrid^« öon ©aarioerben am 23.'Btpt. 1368, na^bem }u\}or (am 28. ^ug ) ba« iapittl ben bi^berigen (Soabjutor (Suno lium ^bminifirator bed Srafiiftd ernannt b^tte; tgt. ©ürj, 9legeflen bed @r)b. toon ^rier @. 102. 3ene ^ab( aber, melcben^ie ed fci^eint nur burc$ einen Xf^eit be9 QEa^iteld erfolgte, b^tte feinen Effect. Erjb. (£uuo banbette fortbauernb aU Stbminiflrator ton (£öln, f. bie UrW. au« 3. 1368 Ui ®8rj Sieg., »urbc no^ 1369 3uU 30 toon ^a^fl Urban V jum ®eneralt)icar be« Erjflift« ernannt unb »ieberum 1370 9Jiärg 27 (tgl. oben) toon bemfelben jum SScrmcfer auf jmei 3a^>vc befiettt. Slud^ naäfhtm griebri* toon @aartoerben bereit« toom $a^|l 1370!»oto. 13 betätigt toar, blieb (grjb. (£uno noä) Slbminiftrator (Urf!. toom ll.u.25.2(:prin371) unb entücg erfl am 2.3uU 1371 alle Amtleute be« (Srjflift« ibrer Eibe unb ^flicbten ^egen i^n mit ^u«nal^me ber @d>l8ffer, bie er fidjf für feine gorberungen an griebricb nod(f toorbebicU (©örj, 9leg. @. 106), nacbbem letzterer am 20. 3uni feinerfeit« il^n aller 2(nf^rüd?c begügtij!^ ber Einnabmcn unö 5(u«gaben »ä^renb feiner S^ermaltung tebig gcf:|prodi>en unb bie auf bem Ergflift ru^enben ©d^ulben übernommen batte, f. bie Urf. bei Hontheim II, 252. @. ex. @übne jtt>if(^en Erjb. griebrid^ III unb ber @tabt naäf Urf. toom 16. gebr. 1377. !^er ber Äürje wegen im SDe^ct gebrauchte 2lu«bru(f : beibe Parteien follen für ben angeri(btetcn ©droben auftommen, ifl migtoerftänbücb. ^eflimmt tourbe juerfl, ba§ beibe %i)tiit i^ren ^rieg«fcbaben tragen ober gegen einanber aufrechnen foKen : 2:obte gegen 2^obte, Sanb gegen Sanb, SRaub gegen lÄaub u. f. »., unb baß alle be- fangenen auf beiben leiten lo« unb tcbig fein fotten ; f obann aber auc^, bag man toon bciben @eiten jebem fein Erbe unb ben Pannen ibre ?e]^en, ben ©ürgem i^re SBür* jerfd^aft wiebergeben foÖe (*inb oud^ fal man manlid^ fm ertoe unbefroibt webergetoen mb toolgen latffen jeflunt inb ben mannen ir leene inb ben bürgeren ir burgerfdjiaf toebcrgctoen toan bciben fiten'). Uthtt htn ütttn ^om kiott Q>Un itttb bie (S,Untx @)|ttobett kiott 870sttib 873* 93anb I ®. x. 'Sern crjicn ßtjbifd^of Don 6öln toirb getoö^nlid^ bie (grtanung Der $au^)tfird^e toon ®t. ^cter jugcfd^rteben. Sluffattenb tft jtoor, bag SHcuttt in einem ©etegenl^cit^gebic^t nur ertoäl^nt, $ilbebalb l^abe auf CCL Xt«^ ffl i^tcnfalld tfr %esKm tct Saüff^oit nm Hefe 3^ (fscmien toots tcn* tt. f. w. $tcr$R He Sb«. 1 — 4. & iß pDOtxin yi imtetf d^etten , erßenS tte XraHticii bed f^^oteren SRittckCteci, toek^ ^ttfie^oü) M (bbaaux t}t» alten S>oiiid nennt, iuü> fo« txmn He 9^id^rh^ ter lettgencfftfc^ Cneflen Den ter SmiDet^g bed 2)om9. Se^ngÜdb Ux eigenen ^o^ k^ onf ©elennu^ nnt Snnen tenotefen, 6e$oglu^ ber (enteren nttc^ onf Annales Fuldenses a. $70 nnb He @l^not>aIacten üen 873 Sentfen. 9Kit Unreif n>iTft mir tüifa Xnn^erd dUc. @. 165 üoT, n!^ ^ötte mii^, ßott onf einen locas dassicas, onf neuere 2)arflenim« gen geßi^. 3(^ ^oBe ter Snft^t Xnn|er«, toie er pe juerfl in einem Sbtffa|: 'Xod 6a)Hto(, HeäRorienfirc^ nnt> ber alte Xcm )n (Bin, Bonner Ool^ib. 39. 40 (1866) an«gefü^ ^, Bereit« in Snm. 4 hir^ gebaut. Xerfdbc iß nix^ einmal tKtranf jnrni^ümmen in ber oben cit. SS^blnng über bie neu entbe(ften Siefte alter Sauten auf bem Xcm^figel ^. 53 u. 54 (1873) nnb }Hle^t in ber Stec. $. 57 (1876). @egen ben erßen Suffa^ ift ber »cn Snnen, unter berfelben UeBerfc^rift. in ben TOeterr^cin. 9nnalen $. 18 gerichtet. Snnen IfSdt an ber Xrabition fefi, ba§ bod romifc^ 6af>itol an ber Stelle ber ftird^ St. 3Raria im 6a)>itoI geftonben ^abc nnb i>ertl^ibigt ebenfo He anbere . ta% Der alte Xom Den Sr^. ^ilbebolb erbaut unt) hn 3. 873 eingODei^t iDorben fei. Xun^ l^ingegen teill bie SteUe bc« 6a)jü tetö auf bem Xcml^ugel beioeifen, n>o anc^ bie erfte bifc^i>f(i(^ ßirt^ er< richtet nwrben fei; bie Irabition t>cm Xombau ^ilbcbalb« erflärt er fSr unglaubtDurbig nnb )um X\^{ lugenlf^ft. Sdf ffaltt e« für gan^Iid^ unuü^ über bie ?age be« remifd^n ßapitoW ju Ihreiten, ba nic^t einmal feine S^flcnj gefd^it^tüt^ bezeugt iji. ®ic Jia^ Htion über ben Xombau aber ftnbe id^ an ftc^ loeber g(aubu>ürbig, nod^ m gloubicitrtig. Sie iß nic^t ungloubioürHg be^^Ib, ti?et( in einer Schrift tKi ßäcilienfKftd and bem 15. da^r^nnbert. bie ß(^ jUKir auf einen antiquos über beruft, o^ne ©runb, toie c« ftbeint, berit^tet toirb. bie alte Äat^cbvale fei urfprunglic^ ya ®t. Sacilien getoefen , hi^ bie neue Don ®t. ^ctcr wn $i(bebalb begonnen nnb Don Sßillibert eingeioci^it tourbe (f. hierüber Xünjet« Äritif ^. 53. 54 ®. 216 f.), nod^ glaubtoörbig bc^ljfalb. toeil ber 33if^of«' f atalog bi« 1369 ben alten Xom, an beffen Stelle 6rjb. ßonrab Don $cc^ ßaben ben 9?eubau grfinbete, bem ©r^b. ^Hbebalb jufd^reibt: dejecta igi- tuT et demolita basilica Hildeboldi archiepiscopi (f. Ouellen )Ur @6|c^- Don Solu n S. 282); abgefe^ Don anberen ä^Ägniffen jtoeifel^fter SRa« tur, He man bei (Snnen in bem ctt. äluffa^ S. 300 ftnben fann. B. (Sr.qänjunfjen «nb SdSuternngen. ccu ®lau6»ÄTt)ig unb mcr jlnb attem bie ganj befiimmten SRod^rid^ten bcr iCitgcnöfflfi^cn OucHctt Über bic ßintoeil^ung be« Dom« auf ber SMner Stfttobc im 3. 870 na^ Ann. Fuldenses: etiam domum S. Petri eate- 1U8 minime consecratam dedicaverunt, Mon. Germ. SS. I, 383, unb mf ber (SMlter ®^nobe im d. 873: ob nostrae ecclesiae dedicationem -aciendam, nadf ben ®l)nobafactcn bei Hartzheim, Concilia Germ. II 3. 357, toomit übercinpimmcnb aud^ ber Sifd^of «f atalog I au« bem 12. Sal^rl^. [jur @bition in Monum. Germ, benimmt) unter Willibertus angicbt: hie iomum beati Petri Colonie dedicavit. Unb e« fragt fid^ nur , ob bamit ne frül^eren unb fpätcren l^iflorifci^en S^nfftif\t über ben alten S)om wr* iinbar ftnb, unb toie e« fid^ nitr^avcft mit bem ©ombau im 9. 3a]^rl^unbcrt jer^lten l^abe. ^ören toir SDünfeer« Äritif . 3n bem ©ebid^t älcuin« mit ber Ucberfd^rift 'Ad aram sancti Petri apostoli', Opera ed. Frohen II, 216 no. 115, toirb bie ^ird^C @t. ^ter atö alma domus donis solidata supernis ge^riefen unb gefagt, ba^ ^ilbe« klb ben $au^>taÖar auf ©el^eig tarl« be« ®ro^en mit fofibaren äBetaüen Sej(i^mü(ft l^abe, unb in einem anbern ©cbid^t: *Ad aram ab Hildebaldo omatam*, ebenb. p. 225 no. 207, rül^mt berfe(be, baß ^itbebalb auf gleite SBeife einen anbern Sötar ju Sl^ren Sl^rijti, ber f). SKaria unb be« 3Ret)(trbu« gefd^müdft ^be. S« fei nid^t anjunel^mcn , meint 3)., bag bie Äit(^, bcren ältäre $ilbeba(b fd^müdtte, \>on il^m jum äbbrud^ bcflimmt ä^toefen fei. SBid^tiger ijl jebod^ bie 9?ad^rid^t in Annales Fuldenses a. 857, ö)o (Srjb. ©untrer an bie Sftamjer ®i)nobe fd^reibt, feine Äat^ebrate (basi- lica s. Petri) fei t)om Slife getroffen unb burd^ benfetben feien brei 5IRen=' Wm t)on ber in il^r »erfammelten SWenge an brei üerfd^iebenen ältären er* W^en toorben, mobei auö) ertoäl^nt ifi, baß »äl^renb be« Untoctter« bie ®Mcn gelautet tourben, signis ecclesiae concrepantibus. SOfo mar, WKegt !D. , bie Äird^e öon ®t. ^eter bamal« fd^on im gotte«bienfHid|en ®«^raud^, fogar mit ©todfen üerfel^en unb getoiß öottenbet : l^iermit *fattc ^<^9anje ©crebe, SiKibertö SBeil^e 873 l^abe erft ber üon ^ilbebafb begon«« ««nen $eter«!ird^e gegolten'. ®iefe toar "oktmt^x, tt)ie man annel^men müjfe, ^n (angfi »or ^ilbebalbö ^txt t>or^anben, toir »iffen nid^t öon toem, mU ^^^t üon S^rentinu« (in ber jmeiten §älfte be« 6. öal^r^.) erbaut unb i^x unjtocifcl^aft auf berfelben ©teile, mo fid& einfi ba« römifd^e Sa<)ito( ^t!b bie erpe bifd^öflid^c tirc^e be« ^. 9»aternu« ju 6onjiantin« Seit be« fajib(§. 39 u. 40 @. 110). 5)te ©nmeil^ung SBittibert« im 3. 873 galt alfo, mie S). »eiter fd^tiegt, ti(§t einem neuen 5)om, f onbern bem alten avi^ ber SWeroöingerjeit, unb fie ccLn ©eilagni. toar titd^t eigentlcd^ eine dedlcatio, fonbem (ebtgßd^ eine reconciliatio t. i. Sicinigung ber Äirc^e, nad^bcm fie burc^ @rjb. ©üntl^er baburd^, ba§ er tro| bem f ird^nbann, unter bem er flanb, nod^ fird^lic^e ^anblnngen in i^r ber« riddtete, enttöeil^t toorben toar (§. 39. 40 @. 108), ober aber, tocnn m^ bo(^ an ber Sebeutung ber dedicatio atö consecratio fefil^alten woHe , fo fönnc biefelbe miJgüd^er SBeife einer umfaffenben 9?eparatur ber Älrd^ noc^ ben ©türmen , bie fle unter ©üntl^r« Siegierung erfahren unb naci^ bcra ©d^aben, ben ber Sli^d^tag 857 angerichtet, gegolten ^ben ($. 53. 54 ®. 214). Seibe« toirb »on S). in ber JRecenfton §. 57 ®. 165 gtcic^^ fam }ur SBa^I gefieHt unb l^ier fogar bie SRöglic^Ieit etne^ ju bem alten Dom ]^in}ugefügten 9ieubaue^ zugegeben. S)ie ^^pot^efe beruht, toie man fielet, allein auf bem fd^toaci^n ®runtc, ba^ bereit« ju ^ilbebalbö unb Slkuin« ^eit , eine Äat^ebrate ju ®5ln tot* ^fonben unb ju ©tint^ier« ^txt im gotte^bienjiüd^en ©ebraud^ toar. Slnflatt bie jtd^re ^ijiorifd^e Stad^rid^t bon ber Sintoei^ung be« 3)omd burd^ SBiOi' bert jum äudgang^unft ju nel^men unb bamit jene anberen ä^itgwiffe be* jügtid^ ber Äird^e bon ®t. $eter burd^ eine jureid^nbe ©dfCärung ju ux^ einigen, toirb »ielmel^r ber $erfud^ gemad^t, bie ^atfad^e ber (Sintoei^ung »egjubeuten. Diefer Serfud^ jebod^ iji toenigjien« nad^ ber einen Seite l^in gän^lid^ migg(üdft. Den falfd^en ©ebanfen bon ber ©nttoei^ung be« 3)om« burd^ ben ge« bannten ©untrer nämlid^ ^tte 3). bejfer gleid^ ganj fallen gelaffen , nad^^ bem fd^on ©nnen mit 9?ed^t l^ierüber bemcrft l^atte , ba^ eine Äir^e baburii^ nid^t enttoeil^t »erbe, ba§ ein gebannter Sifc^of Krd^Ud^e §anblungen in i^t i^errid^tet, 9tieberr^ein. änn. $. 18 ©. 302. Ueberbieö n)ar ®ünt^|er fc^on 869 t)on $. ^abrian II ju SKonte Safftno »ieber in bie Äird^engemeiit* fd^aft aufgenommen toorben, Hincmari Ann. SS. I, 481, unb l^atte fettjl feine 3uf*immung jur SBabI feine« Siad^folger« SBittibert, bie gu 3)eu| am 7. 3anuar 870 erfolgte, gegeben unb fid^ fogar Ui ^apfl §abrian 11, ali biefer bem ©eioä^lten ba« Pallium tjerweigerte unb erji nod^ bie 8lnf<)rüc^ be«felben unb ©üntl^er« j)rüfen looKte, auf« eifrigjie für i^n t)ert»ent)et, f. bie S3etoei«(leaen bei Dümmler, ®efd^. be« oftfränf. SReid^«I, 731. 745. Dal^er loirb aud^ auf ber ßölner ©ijnobe bon 873, bei SSeftötigung ber oon ©untrer getroffenen Sinrid^tung ber geijMid^en Stifter, be« SSerjlorbcncn ton ben anioefenben Srjbifd^öfen unb Sifd^öfen mit ben el^rentoBjien äu«* brÜdEen al« venerabilis pastor , beatae et dignae memoriae vir et divini consilii inspiratione admonitus gebadet, Hartzheim , Concilia Germa- niae 11, 357. «lle« öou 3). über bie Snttoei^fung ber Äird^e burd^ ben gebannten ©untrer ©efagte ijl l^iermit l^infoBig. B. (grg&npngen nitb (Sr(&Hterungen. ccLin 5)ic anbcrc t>on S)ün^ üorgcfd^tagcnc SDcutung t)cr (Sintoeil^tttig t)c« S)om« auf eine Steparatut ober einen Steubau an t)em alten 3)om tfl freiüd^ on fidtf tool^t tnoQÜdi, aitx toenig toal^rfd^einlid^. (Scjb. Oüntl^er toürbc in fcmcm ©(^reiben über bo« burd^ t)en SSUfe 857 ^»ctUTfad^tc Ungtüd fw^er nid^t baöon gefd^miegen l^abcn , »enn auc^ t)ic fiird^ bebeutent>en ©d^aben genommen l^ätte , ober aber bie notl^menbige ^Reparatur ber Äird^c toürbe pd^ nid^t bt^ nac^ bcm Sobe ©antiker« loerjögert l^ben, nnb nod^ mel^r fielet - ein fonfiiger SKcubau an ber alten tird^e üßtlig in ber Suft. SDie bejtimmte Äuöfoge ber Ann. Fuld. in ber angefü^en ©teHe, bag ber ÜDom bi« 870 no^ nid^t getoeil^t toar : eatenus minime consecrata, in Serbinbung mit ber glcid^f aHg bort er jaulten 8Jolf«fage , bag in ber 9iad^t »or ber ßintoeil^ung bie bofen ©eifler ftd^ barüber foDen bcllagt l^aben , bag fte nun tl^ren feit lange betool^nten Slufeutl^alt«ort »erlaffen müßten (se ab obsessis diutis- sime sedibus expelli debere) , läßt ungejioungen nnr an einen 9leubau bed S)om^ benfen , toeld^er jum erjlen mal für ben gotte^bienfllid^n @e« broud^ eingett>et^t n)urbe. S)iefe toid^tige SetDei^fleKe aud ber f^ortfe^ung ber Annales Fnldenses a. 870 n>ar S). offenbar nod^ unbefannt, aU er jnerfi feinen Angriff gegen ben $ilbebalb«bom unternahm, benn bie SSotte* fagc öon ben böfen ©eijiem, für »eld^e fle allein bie Duelle ift, fannte er nur au« SBin^eim ($. 39. 40 @. 109) unb fpater aud^ nur au« Gesta episcoporum Leod. (§. 53. 54 ©. 214 Änm.) , erfl in ber SJecenfion über meine Einleitung, too 16} mid^ auf bie »irflid^e Duelle berufen l^abe, toirb loon il^m ber Serfudb gemad^t tro^ ben Annales Fuld. Siedet }U be^ ^tcn: bie bort jum 3. 870 gegebene Siad^rid^t nSmlid^ über bie ßölner ©tjnobc unb bie (Sintoeil^ung ber Äatl^ebvalfird^e fott auf bloßer ßonfufion bed Autor« ober ber $anbfd^riften berufen, benn fte gel^öre bielmel^r in ba« 3. 873, unb bie äu^fage be« äutor«, baß bie Äird^e bt« bal^in nod^ nid^t göoeil^t toar, fott nur feine Unbefanntfd^aft mit ben S?er]^altnif[en ber 6ßl* ner Äirdbe öemt^en (f>. 57 @. 168). Unfd^toer laffen ftd^ auf biefe Wla^ nier bie ä^^^Ö^^iff^ ^^^ i^^tn Duellen einer vorgefaßten SWieinung ^u ?iebe befeitigen. 5Rur bamit ^ilbebalb ben S)om »on 6öln nid^t gebaut l^at, fott bie l^ijiorifd^ beglaubigte Sintoeil^ung im 3. 870 unb 873 nid^t einer neuen Sat^ebralfirc^ gegolten l^aben ! Slel^men toir nun bie juberläfftge 9?ad^rid^t t>on ber (Sinvoeil^ung be« neuen S)om«, ben mir ben §ilbebalb«bom nennen , jum äuggang^punft, fo fielet il^r fidler nid^t entgegen, baß Sllcuin nod^ nid^t« t)on einem 9teubau ber Äatl^ebrale gemußt l^at. Sllcuin l^örte fd^on 804 auf ju bid^ten, ba er in biefcm 3aiftc am 19. 9Kai flarb; (£rjb. $)ilbebalb regierte bi« 3. ©q>t. 818 ober 819 (f. über bie abtocid^enben Angaben ©imfon, Subtoig ber CCLIV ©fiiagcn. Sromme n, 232); er tarnt ben Kenboit jkoifd^ 804 uat> 8t8 tnttemom« meii mib begonnen ^6en. 9(cnhi nannte bie Stixdft alma donms ; in btefti IteB Stall ber @roge Dnrc^ ^(ttBalt) ben i^nptaüar mit et>(en 9Retaüejt belegen ; Don bem anbeten Sltor, »e(c^ ^(bebolb ebenf o f ^ntüdte, mü^n ton nidft, ob er gIei(^faB0 ber dot^raCfir^ angel^orte, lote S). ol^ne (Shnnü) annimmt. Semer bte basilica s. Petri, loetc^ gnr 3ett bed Srjb. @ftnt^ 857 bntd^ ben Stt^firal^I getroffen tonrbe , xoax fle bte alte ober bie nene? Säi ^be im £qrt bad le^tere angenommen ttnb bajn bemerft, bog il^te feterlt(|e Sintoet^nng ftd^ bi9 873 Derjogerte. ®o lonrbe beifpieldiveife bie ^oiq^t« tix4ft }n Srnlba fd^n t>on Sonifacind begonnen unb bon bem erflen 96t @tnrm DoUenbet. EigU, Vita Stormi SS. n, 375 ; bie Sei(^ be9 ^. So« ntfad»9 koitrbe in basilica majore beigefe|t, ebenb. p. 372 ; btefe SofUifa mar nnter ben folgenben bebten, toelc^ nod^ meitere Tanten ^jnfügten, fi^on (ängft im gottedbtenf}(t(!^n ©ebranc^ , a(f o anc^ confecrirt : bo^ eif ber vierte Sbt (StgU Ue|, nad^ SoQenbnng ber betben St^pten, bie feierlt(|( (Shttoet^nng ber ^)>ten mtb ber gongen Sitö^ @t. ©otoator bttrd^ ^m Sr)b. $ai{httf bon SKoin) in ©egenmart gal^lreid^ Stf^ofe , 9ebte ttnb $riefter im 3. 819 DoUgiel^, Schannat, Hist. Fuld. p. 97 naif Yha EigiUs Don Candidas in Cod. probat, ebenb. 97. t08. & ^bert ober an(^ ni^ angnne^men, bag bie Safttita be9 (Srjb. ©ftnl^er no^ bte aüe mar ; bie audbrftdlti^ Oemerbtng ber Ann. Fnldenses, bag bie nene £hn^ bid 870 nod^ nic^t confecrirt toor, not^igt Dielme^r bajit. Son ben in bem ©(Reiben ©üntJ^ierd ermahnten brei aitoren be« ^. ^jJ^md, ber ^. 3Rma, be^ ^. S)ioni)ftnd finbet ftci^ ber le^tgenannte nid^t in ber Sef^reibnng ^ ^Ubebalbdbom^ , Don ber mir no^ metter reben merben. iBegreifttc^ SBeife mnrbe bie alte fiatl^altirc^e, me((^ 9(cuin tannte, ni^t froher oi* gebroc^, a(d bi€ bie nene, Don ^ilbebalb begonnene, DoQenbet imb ffir bei ©otte^bienfi eingetoei^t koar , mie man ed f)>ater ebenf o mieber mit bem $ü« bebatbdbom bid jnr Sinmetl^nng bed nenen S^ord 1322 galten f^, (SvA. XL 9{ote 3. Snd bem g(ei(^ ©mnbe fann ber3)om bed 9. dal^rl^nnbettd aaäf nid^t anf berf eiben @telle , mo bie frül^e bifd^oflic!^ Sirene gefianben, gebaut morben fein ; ba^ ed anberd gemefen fein muffe , ifl eine ebenfo ge» magte &^n)>tttng S)än4er^ , a(d nnbemiefen bie gmeite , bog fiä^ nic^t bie geringjlc ©i|)ttr bon einer alteren ^fetcrdtirii^c finbe (|>. 53. 54 ©. 215). S)ie bei ben Su^rabungen bed 3)oml^ügetö im 3. 1866 aufgefunbenen Snnbamentmauem eined umfangreichen ©ebaube^ and frantif^ 3^ (f. ben ^nbberid^t a. a. £). 203) , bei melden 3)ün|er an irgenb eine unbetannte gum S)om{lift ge^Srige ^aUe benft, erf^einen immerl^in flart B. ^rgänjitngen unb (Srläuterutigcn. CCLV gctiitg — tte gunbamentmaucni ju 6 — 1, tk aufgcl^cnt)«! S85nt>e ju 3Y2 tl^ctn. Sug, — um eine Sxx6)e ber ÜReroioingerjcit üon uiittdmSgiger ©röße — 6ei einer ?änge Don 77 gug 9 ^6Ü im Jicä^ten — ju tragen : bicfe »or im inneren nodi tnxäf einige Qwi^iicmnaviexn m ungtei(]^ ßntfemungen »on ten 3lu5entoänt)en abget^eilt (f. t)cn ®runbj)lan a. a. D.) , unt> il^c ganje ©efialt S^nlid^ jenem qual)ratifd^en ©runbfcan, ben man nod^ in ber Äatl^brale ijon Erier atö ätteftc Anlage berfeften au« ber SReroüingerjeit crfennt; Sübfe, ®efott ®t. '^ter im ©ebraud^ »ar, au« einer $bf . be« S)omard^tb« bei Gelenius, De admiranda magnitudine Coloniae p. 231 unb tmiaif loieber abgebrutft in Mon. Germ. SS. XVI, 374 unbOueHeu jur ®efd^. t)on 68In II, 278. 3)iefer S)om toar 'eine SSafilifa t^on bebeutenber 85nge mit jmölf Oberlid^* tem auf jeber Seite, mit jtoei ßl^ören unb barunter bepnblid^en Ärt)^ten' : ber obere Sl^or toar bem 1^. ^etru«, ber untere, j»if(i^en ben befcen l^ötjer* nen ©lodentl^Srmen, ber If. Wlaxia getoei^t, jeber mit brei großen genfiern am Slftar. Äugerbem ftnb nod^ ertoäl^nt ber Altar be« 1^. ©te^jl^onu« im 2]^urm jur Siedeten, ber be« 1^. SKartinu« im Sil^urm jur Sinfen, femer ber 8Ktar be« ^. ©eüerin bei ber 5lu«gang«t]^ür gegen @t. 9Kariengraben ju unb ber öon ßo«ma« unb S)amian auf ber ret^ten Seite; »gl. SSinterim, 3)en!»ürbigfeiten IV S^. 1 ©. 66, ©d^naafe. ®cfd^. ber bilbenben ^nfie 2. «ufl. I, 550. Die ©runbform biefe« Dom« t>on S6ln, al« Saftüfa mit jtoei (Sl^ören unb jtoei ^pten, pnbet ftd^ auf gleici^e SBeife toieber in ben großen Äir» d^enbauten au« ber Karolinger jeit ju Sulba unb ©t. ©allen. @ie iji gleid^* fam organifd^ ertoaii^fen bei bem attmSl^liti^en ?(u«bau ber^@abatorfir(ä^e ju Snlba, an toeld^em ftd^ bie Saulufl unb ber auf ben Süßeren ®lanj gerim 3. 820 a^tcn i^, f. fidler. Sasiil ))c# Sl. et @a&a nt toiUK^ tk XbMmmg anb eifioxHiig hd £)tte a. a. D. @. 92 f. IkMfefbai SeiWD entfprk^ intn oxi^ Mm^ad ))fe 9cf (^mSosg t>ed alten 2)mi9 90B Sein. Ifle mifete ^efc^uj^'^ietber Der Soabn^ ^odben üba-' aa^immait "tk Mmaloffc tiefer ktcöfGAauun oa» ter erften ^otftc M 9. dal^rl^tertd ^enMrgc^oben, mit) tmi 3>Deiid bc^^ 6d t^nen txirnSer, 1)a| t)er alte dUnet jOem i>en Sr)6. ^(DeKiÜ) erSont t. ^. bcgenncn im)) i>0n Srib. SilüBert 873 yioei^t »orten ijt: 8(^iiaa{e a. a. D., ^!e 2. 279, £tte ®. 92. lifo filittt m tie Bqmeifeüe Xrattticn Den tan ^IteSoIbdtfmi fo- 1M^ tarc^ tte nnbefangene Xnffaffnng ter ^t^orif«^ Stod^ri^^ten «>on fei- ner Sonvei^nng« M an^ mit ntdf mtipc twcä^ ten San felBß befiotigt. Senn toc^ tie @a(^ felbft ftc^ bejen^ mit (ebentig Dor 9ngen ftüft, m nag man fie tann niMl^ befireiten? Kii^t taDon lomi loeüer tie 9tete fein, ten alten 1km, tejfen Sefd^reibmig imr femien, btö in tie SteroDingeQeil inrfidj^roerfelen, fontem mir taDon, ob er nac^ feiner SoHentnng im 9. 3a^r^nntert mk^ eine (Emenemng oter n^efentOc^ Seronternng erfahren ^t. SSttt man tie ^iflorifc^ ä^^^ über tie Serbrennitng ter Stobt »it allen i^en ftirc^ nnt filBftem tnrc^ tie Storwannen im 3. 88t unb tn#befontre tie ton $. &epffan VI gebron^en nnfloren SBorte : basilice (ifl tt>o^( basilka ya lefen, loegen ted folgenten predicte ecdesie) et om- nes £abrice domomm Colon. ciTitatis una cum nomina (nominibus?) predicte ecdesie igne combuste perienint ( f. (Sinleitnng Sonb I @. xn 9nm. 2. 3) bnc^ftoblii!^ nehmen, fo loäre tomal^ anc^ tie fi<# trale, ba(t na^ i^er 6in)»eil^nng, ni^t ter Semic^tung entgangen, xomi femer tie 92a^ri^t ter Annales Fuldenses a. 883 ^n Derbinten ifi, ^ bid to^in, t. \f, {toei So^re na<^ ter Sertonffamg. nur erfl tie @tatt mit i^en Sporen , noc^ nic^t tie fitrc^ nnt filofter tt>ieter^geflellt UKtien. 93ie toeit tie fiat^trole im 3. 881 mitterbrannt tt>nrte, bleibt migm$; to^ ift fo Diel ftd^ , tag fte bei i^rer 99$id)er^erftel[nng ebenfo toenig loie ter alte Stnntbon Don ©t. ®ereon eine tt>efentli(^ Serontemng erfaßten, Dielme^r i^re ten fitr^enbauten ter 6arolinger)eit entf)>rec^te @runbfom forttonemt beibehalten l^at. Sd bleibt no(^ übrig tie i^age gn erörtern, tt>ie ed ftd^ mit ten beiden l^iflorifc^ 3«i9J*Ml«n ^^^ Annales Fuldenses jum 3. 870 nnt ter©}* notalacten ton 873, Don tenen »ir anögcgangen pnt, in Snfe^ung ter an* fc^nent toiterfi|)rc(l^nten ä^itangobc Derl^olt. Seite berid^tcn Don ter 6i»* toei^ung te^ S)om« bei einer 6olner 8^note im 3. 870 nnt im 3 873, B. ßrgäujuugeu unb (Erläuterungen. CCLVII nt e« liegt t>a]^cv na!^e, fie auf ein unb t)iefe(be 2t)uot)c §u bc^k^tn unb inen 3rrt^um in t>er ^^itancjabc bev Ann. Fuldenses an^^une^men. 3)aber at fcf)on Hartzheim, Concilia Germaniae II, 356 in einer 9iote bemeift : Lnn. Fuldense« referunt hanc synodum ad 870, Sigebertus Gemblac. d 871, uterque errore, quia Willibertus ante 873 nondum palliuin cceperat ab Joanne VIII. Sinterim, ®cfd^ion 870 juge- i^ricben l^oben, ober aber e§ fcnnten jn?ei ijerfd^iebene S'ird^en ©t. ^eter u Sohl genjei^t toorben fein. Jefeterer Slnna^me l^at fid) aud^ ^efele, Soiw iliengefd^ic^te V, 477, angefd>(offen. 3»it ated^t erflärt fid^ jeboc^ ^ümm« er, @ef(fe. be« oflfränf. 9feid^« I, 806 änm. 27, gegen biefelbe, njeil an jeiten ©teilen unjtoeifel^af t ber S)cm ®t. *ißeter be3eid)net ift , unb fteüt cie SSermutl^ung auf , ba^ 'jene erfte SBeit^, toeil fie t>on 333ittibert t)or ter Vävft^i*^^ Septigung feiner SBa^I tJoUjogen toorben , al« eine ungültige eu aWißbraud^ bc« Äirci^enbannö mitget^cilt , njetd^cn t?er Herausgeber gteid^faßö auf ba« ßcn* cif 870 bejiel^t; eteufo S)ömmler T, 744. 2)ie l^ier^er gel^örigcn ©teilen fint) jufammen fcei ©tnterim a. a. £). 144 abgebrurft, auf toMjtn i6) beö* ^al6 in 3lnm. 4 t?er für$e ttjegcn mit gutem ©runb üerttjiefen ^aBe. S)ie t>on Ä. Jubtüig berufene rl^einifd^e ®^nobc t>on 870 l^atte bem^ nad^ eine allgemeine Sebeutung ; c^toax, irie SKabiUon fagt, ein concilium, quod in causa ecclesiasticae disciplinae celebratum est. Slnberö bie Specialft^nobe ber Sölner Äird)en|proüinj t?on 873. S)er einjigc unb ^avcpU befd^lug bcrfelben, ben bie bei §ar(j]^eim abgebrucften Slcten entl^alten, betont (ebiglid) bie 33eflätigung ber üon Srjb. ©üntl^er getroffenen Slnorbnung über bie S^eilung be« Äird^cnüermögenö mit ben SJebenftiftern ju Söln, bencn bie felbjlänbigc SSertoaltung unter ben üon il^nen gewäl^Uen ^röpflen üerftattct »urbe. 'iDaju ift nod^ eine lange Steil^e tyon SSerwünfd^ungen unb glücken gegen bie Uebertretcr biefer 3?erorbnung l^injugefügt, worauf bie Unterfd^riften beS t>orfi^enben Srjbifd^of« SBiÜibert unb ber übrigen folgen, gemer ge^iJrcn l^iel^er jtoei falfd^ batirte Urfunben t>on 874 ber Srjbifd^öfe oon 9Äain5 unb Srier über bie ä^^ntbered^tigung beö ©tift« ®t. Kunibert in il^ren Diöcefen, toeld^e gleid^faß« auf ber t>on Srjb. SBißibert berufenen St^nobe auögefteßt lourben, um berenttoißen Sinterim unnötl^igertoeifc nod^ eine britte Sölner ©i^nobe t>on 874 annel^men tooflte : Sacomblet, Urf. I no. 66. 67 ügl. bie Serid^tigung t?on Dümmler a. a. D. 3lnm. 27; fobann bie fd^on »on SJfabißon für unecht erflävte, jebenfaflö fpäter abgefaßte ©tif« tung«urfunbe be« §i(be«^eimer Sifd^of« Slltfrib für bie äbtei (Sffen , toeld^e ba^ S)atum 877 V kal. Octobr. in ipsa die dedicationis basilicae s. Petri trägt: ?ac. I no. 69, »gl. Tümmler a. a. £). änm 28. S)er S'^td ber jtoeitcn ©^nobc t?on 873 betraf lebiglid^ angelegen* l^eiten ber Äird^e unb ®iöcefe »on ßöln; eö njar eine genjöl^nlid^e "iprotjin* ^ialf^nobe, n)ie mele anbere, ol^ne aßgemeine Sid^tigfeit : begreif lidjernjeife wirb bal^er nur bie erfte bon 870, beren l(;ert)orragenbe ^ebeutung gezeigt würbe, in ben ännalen beö jeitgenöfftfd^en ©efd^id^tfd^reiber« erwähnt. Snblid^ tjl nod^ bie wieber^olte Sintoei'^ung beö S)om^ bon ®t. ^eter 5U erflären. S)ie Sijnobe bon 873 würbe t>on SBißibert ob nostrae eccle- siae dedicationem faciendam einberufen, ^dd) Ann. Fuldenses aber War bie Äird&e fd^on auf ber ©\jnobe üon 870 geweift. 9Ban brandet beö^alb nid^t mit ©ümmler anjunel^men, baß bie crfte Sirc^weil^c für ungültig an* gefeiten würbe, weil fie Don SBiflibcrt üor feiner Sejlätigung tooßäogen wor* ben, benn Ann. Fuld. fagen nid^t, baß ber electus »on Söln fie üoßjogen CCLX 8ei(agcn. ^ahe, I entern tic genannten St^bifcfeofe unD Sifcbcfe etiam dorn um s. Petri eatenus mmime consecratam dedicaverunt. 3&at tet ntnt S)om [(ben tamol^ tJcHentet, fo »urte er natürlid^ au(^ bei @e(egcn^cit tiefer Senate für ten gottc^tienftCi6en (Sehrand^ confccrirt. 3Btßi6ert fclbft aber foimtc ^ur 3cit ^^^ Äir(^ nic^t eintpei^n, »eil er nur electus n?ar, unl) eben te^* l)aib njcüte er, nacktem er ta^ 'ij^aEiunt erlangt ^attc, tie feierlich SimDci- bung, tie il^m ai^ Sr^bifc^of an feinem ^rc^nft^ gebührte, auf einer Bio- tin ^ialftjnote »icter^olen. ®ie^ iDar, tt>enn ni^t tcr alleinige , toc^ ein ^aupt^TOcrf ter Stjnote, unt tie ^ierju eingelatenen Srjbifc^efe unt Sifcbefe erfc^ienen tabei nid^t bloß alö S^^B^^' fontem al« SWitroirfente : Marlene, De ecclesiae ritibus T.U, 670 : Dedicatio ab episcopo dioecesano facta. Episcopi Don solum ut testes sed ut coadjutores ministri dedicationi- bus intererant. ßntlic^ tood ten 3citpunft ter jnjeiten St^note angebt, fo toar tiefer eben i^re^ ^tocd^ wegen gerate turc^ ten 3a^re«tag ter crften Äirc^ioei^, 26. September, beftinunt. 3)ad 3^f^""^^^>^^^ff^tt tiefer ^Daten ^t fo toenig Unioa^rfc^inli(i^e«, tag i}ielme^r to^ ©egentl^eil auffallen mügte : ter an- niversarius dedicationis ecclesiae, auc^ fc^Iec^ttoeg dedicatio genannt, f. Du Gange, Glossar., n>ar überaü ein ^c^c^ Äirc^enfefl; mit ter geiet te^felben \?erbant fic^ alfo auf ter Stjnote oon 873 tie toieterl^olte @in* ujei^ung turc^ ten anerkannten ßr^bifcj^cf . Ueber bte ä^ittijer^^aniSgenoffeti. 3?gl. 33b. 111 @. xLviii.) Xk flc^ente Benennung tcr il^ün^cr al^ ^u^genoffen — moneiarii qui husgenoize appellantur — beweist , tag fie t)on i^nen im bef enteren Sinne mt i}on fetner anteren (Korporation gebraucht n>urte. 3)ie ©efeü' fc^ft, ©emeinfc^ft, SrüterfAaft — societas, consortium, universitas, Iratemitas — ter §au^genoffen fommt feit tem 13. 3a^r^untert, nirgent^ fo »iel i(^ finte früher, fo in ßöln toie in Straßburg, Speier, SBonn^, äRain^, Srf urt, Slug^burg, granff urt, 9iegen^burg, SBien unt ante ren Orten t)or. 6« fragt fu^ toie tie ^Benennung $au«gencffen ju erfläven fei, na* mentlic^ ob tie SRün^er fl(^ taturc^ al« ü)ttnifierialen ju erfennen geben? Xie älteren Sd^riftfteHer, »etc^e oon i^nen l^anteln, ^aben feinen ^vi\am^ men^ang jö>if(^en beiten angenommen, fontern tie ^au^genoffenfd^aft ter ÜRün^er letiglic^ oen ibrer ©emetnfc^ft im ÜRünjer^aufe abgeleitet : f o it^* mann in ter Spe^rer S^roni! (Slu^g.üou gu(^« 16%) ©. 278 f., Schan- nat, Hist. episc. Wormat. I, 205: Hinc a domo seu officina illa mo- B. (grgän jungen unb (Sdäutcrungcu^ CCLXI netaria nomen husgenossen vel etiam muntzgenossen — sodales do- mus sortiti sunt. On Uebereinfiimmung l^icrmit erflärt J. G. Münch, Diss. de monetanis principum ac civitatum Germaniae dictis ^aufj* genoffen, praeside Ch. G. Budero, Jenae 1751, p. 3 5Rotc Jpau^gencffen a certa doma vel aedibus publicis in quibus conventus suos agebant, mit SSertoeifung auf ®(i^i(ter : quod sint socii unius domus et collegii. ^oltauÄ' ©loffar ^itht t)iefelbe S)cutung, »enn quc^ jugleid) mit 93ejug auf ta^ fürfilüe ^an^ oter t)ie Sammer : a domo sive palatio et in specie a parte palatii, scilicet camera imperatoris vel principum imperii et quae Laie adjuncta erat fabrica monetae, qnidam ministeriales impe- rii, mobei iebcnfate unttd^tig tic SReinung ift, bag t^ic ^au^genoffen über* ^ctwpt 9?eic^^miniftcrta(en getoefen feien. Sluc^ ^üUmann, ©tätteirefen t^eö 5IR.*3l. »D. II, 24, ^alt tie frühere »bttitung üon t)cm aKün^et^aufe al^ Dem SSerfammtungö* unt) ®efd^äft«gcbäube Der ©efeßfc^aft aufredet. älntjer« Die Steueren. SBie ber SSerf affer Diefe^ felbfl bie $au«genoffen in ®|>eier, tote in ffiorm« unb SiJln, aU eine befonber« pritjilegirte ßlaffe ber ÜKiniperialen angefe^en l^ot (Oefd^. ber ital. Stäbteberf. II, 432), ebenfo ^molb, ®ef(^. ber greiftäbte I, 273, ©ierfe, ©enoffenfd^aftörec^t I, 189: 'eine bienflred^tUd^e Innung — fie ^ieß be^l^atb eine§au«genoffenfd^aft, benn fle gehörte jur familia, jum §au«gefinbe beö §errn'; b. äWaurer, ©efd^.berStäbteberfaffung in ®. I, 300: 'Sie gehörten uämlid^ ai^^an^-^ unb ^fbiener ^im $aufe unb jur gamiüe i^rer Ferren unb \üaren, toie att^ anberen SKiniperialen, t)k 5)auögenoffen il^rer Ferren unb andi ©enoffen unter \i6)'; unb ma« fpecieU ®)(n betrifft, Snnen, @efc^. I, 430: 'S3ei ben äRün^er^ttögenoffen beutet ber 5Rame §au«genoffen fc^on barauf l)iji , baß fie urfprÜÄglic^ ju ber familia be« (ärjbifc^of^ ge'^ijrten unb fomlt in mini* fletiaCem SJerljältntffe ftanben'. ®o uol^e liegenb nun bie« alle« fc^etnt, fo ift boc^ faum ju fagen, marum bie oHgemetne 93ejeid^nung ber ÜDienftmannen a(« §au«genoffen aöcin an ben ÜRünjern ^aften geblieben fein foßte. S)ie Srflärung Slrnolb'« a. a. O. 'XDtii fie tit einzigen S)ienflmannen waren, bie nod^ in ber ©tabt »oren^ ift t^atfäci^tici^ unl^attbar, tra« ju betoeifen nid^t erft nijtl^ig ift. Ueberbie« fragt e« fl(i^ gerabe, ob bie SKünjer, »eldje ^au^gencffen Reißen, überhaupt SDienj^mannen geioefen finb. SWan beruft fid; jioar auf ba« alte ©trafeburger ©tabtred^ au« ber erften §ä(fte be« 12. 3a]^\]^unbert« Slrt. 63 : Nulkis facere denarios debet, nisi qui sit de familia hujus eccle- sie — beutfd^: *et enfi ban bej gefinbe« befe« gotteöl^uf ed' ; unb toieba« SDtihijeramt. fo tourten bamal« aud^ bie übrigen iJffentlid^en ©tabtamter »en tem 33ifd^of an ba« '©efinbe be« ©ottee^aufe«' terliel^en: S^ron. »on CCLXII Beilagen. etrapurg (Sint. ®. 19. Seil. ®. 924. «Hern eö toirD t^abei ü6crfe{>cn, tvi§ Derfd^iebcn üoti fcen ®otte«l^au«t)icnftIeutcn eben t)ie $au«genof[cn tcr f^>äteren 3^^^ tioaren. ®iefc befianten im 13. 3a^rl&unt)ert ju ©traßburg o(g (Korporation ber ÜJiünjer, t). i. einer Slnjal^l üon Sürgem. xod6^t au8* fci^(ie§Ii(i^ jum SWünjamt bere(^tigt toaren unt> ftd^ felbjl burc!^ Vererbung oter SEBal^I ergänzten ; nur t?aö 9Wün jnteiPeramt üerKel^ ber SSifc^of , aber aud^ (entere«, nad^ bem ©runbcertrag tcr Stabt mit Stfci^of ^einrid^ »on 1263, nid^t an einen ®otte^^au8t?ienPmann, fonbern an einen ^an^gcnof« fen, t>. i. an ein SWitglieto ber Korporation felbjl. S)er SSurggraf foK, fo ifl barin benimmt, immer ein ©otte^^au^bienftmann fein; ba« ©c^uttl^eigcn* amt mag ber Sifd^of ebenfaüiS einem fold^en ober aud^ einem Sürger geben, ber 3ötoer aber foü ein S3ürger fein nnb 'fo fo( man in' b. i. bcn Sür« gern 'einen §upgenof[en ju eime SRün^cmeifier geben* : ©d^ilter, ^onig«» l^ofen Slnm. III (5. 730; ÜRünjmeifter unb 5>au«genof[en ftanben burA bag üKünjamt im Dienft be8 Sifd^ofö, fo lange biefer bie 9Künje l^atte; aU er fie aber, »ie e§ fd^on feit @nbe be« 13. ^al^r^unbert« i^\M^, balb an ben 9tat^ ber ©tabt, balb an eine ©efettfd^aft »on Sürgcrn pad^ttoeife über* ließ , ftanben fie im 2)ienP ber jebe^maligen SSeptjer ber 9Wünje . unb ber diati) nannte fie nun feinen SKünjmeiper unb feine §auögenof|cn. ©tra§6. e^ron. S3b. II Seil. 5 ©. 989 f. 3n 9Borm3 fennen »ir bie aJJün^er fd^on in fe^r frül^er S^it. 3n einer Urfunbe beö Sifd^of« Surd^arb t3on 1016 ifi eine ©trage ber ÜKün^cr, platea monetariorum em)äl()nt; Schannat, Hist. Eipsc. Wormat. C. prob. p. 41; eben bort befanb fid^ ba« aKünj^^auö, platea juxta monetam, ib. p. 61. S)ie 9?ed^tc ber ©enoffenfdbaft würben burd^ ein ^riüilcgS. griebrid^« I 1165 ©ept. 24 beflätigt, tocId^eS nur in einem fpäteren beut* fc^en Sran^fumpt bei Smeuerung be«felben burc^ Ä. 9tupred^t unb tarl IV erl^alten iP; ß^mcl, Regesta Rup. im Änl^ang ©. 187, Schannat 1. c. 188. Semcrfenfctoert^ ijt l^ier befcnber« bie ©teile: 'Slud^ geben toir ten munqern bon irem alten redete unb bon machte ire frijl^cib unb befunt>cr redbt« wegen, obe ein feifer ober ein funig mit großem tjoHc ju aBormö i« feme, unb ein bifd^of ju SBormö nid^t biener gnug ^ctbe, cime feljfer ol)et einem funige ju bienen, fo foHent bie munter üon ber miln^e, bie ba iP eine« feijfer« camer, ber biener gcbreften unb ftat erfüllen, alfo baj man p« an ein« marfc^alfeö ober trud^feffen ober ein« fd^enfen ober ein« tamtci ampte neme, unb man fal fie ju feinem n^bern ampte in bel^einc to^fe twin* gen* : toorau« fid^ beuttid^ ergiebt, baß fie nid^t eigentlich jur SDienerfc^ßft be« SSifd^of« gc^iJrten, too^l aber für ben 3)ienP be« tönig« an ©teße t)er' felben ^erangejogen toeroen fonnten. Unb toic bie ÜKünjer burd^ biefc« - B. ©iganjungcn unb Siläutcrungen. CCLXlii nxtdft üor anderen bürgern au^gejeici^net tourtjen, fo xoaxcn fie anbcvcr* nidft t)crj>fli(^tct, antjere UemUx bcr ©tabt ol^ne t^xcn SBiflen ju über* en : *5lu(^ fal man feinen munter ju feinen anbem ftetbc ampte ober IX fd^effen bet ftetbe crtücin, er tooßc ej bann mit finem toillcn ^abcn'. Ratten ftc i^ren befonbercn ®eri(^t^jlanb cor bem ÜKünämeifler in ben Dingen , ju toetci^en biefer jä^rüd^ äße feine 'unbertanen* gebot , nnb Itt^eil burf te über fte nur burd^ il^re $au«genoffen gefprod&en »erben : al fein man in ber fad^e orteil über fie fpred^en, er f^ bann ire ^u«^ 'i!\ nurtnSad^en, toeld^e 'S^re unb ?eib antreffen , tt)ie Jobtfd^tag. re SSertounbung, galfd^münjerei unb ©iebjlal^r, toaren aud^ fie bem inen ©erid^t unterließt. S)er aßein an biefer ©teße unb nur in ber t beutfd^en Ueberfe^ung gebraud^te äuöbrudf $>aui3genof[e für ©enoffe noc^ nid^t aU bie üblid^e Benennung ber Sorporation im 12. Sal^rl^. i Srft in ber Urfunbe üom 3. 1233, toeld^e üon ber SBal^t unb Sin* :ng be« ©tabtratl^^ ^anbett, finben xoxx auöbrüdfüd^ bie $)au^gen offen Sint; Böhmer, Fontes II, 222. 3)er ©tabtratl^ foß nad^ 3nbaft ber ibe jufammengefe^t fein au« neun 33ürgem (cives), toeld^e ber ©ifd^of, mö fed^« SKiniPcrialen, ^ier milites genannt, toeld^e jene neun l^inju^ m; bagegcn foßen aße 33rüberfd^aften (fratemitates) aufboren, mit ra^me ber ^au^genoffen unb ^ürfd^ner: husgenoz et wiltwerkere Bxceptis. ^iemac^ bilbeten bie ^au^genoffcn ju SBorm« eine SSrüber* : unter ben 33firgern, toie bie 9Bi(btt)erfer unb anbere ©etoerbtreibenbe. ben ÜWünjmeiPer unb S3orfte^er ber Sorporation ernannte ber SSifd^of )em ©taube feiner äftinifieriaten, Schannat I, 205. 3n ©pcier tourben bie §au«genoffen nid^t ju ben 3Mtcw gejault, m bilbeten eine Slrt üon bürgerlichem *ißatriciat mit befonberen SJor* :n. 9Zad^ ber 9tat^«orbnung tjon 1304 foflten in ben 9tat^ üon 24 [liebern 13 au« ben äi^^ft^^ ^^'^ H ^^^ ^cn ^^aufigenoffen unb anbe* jl^rfamen 33ürgem getoä^lt toetben , unb t>on ben jä^rlid^ toed^f elnben SürgermeiPcm immer ber eine au« ber einen, ber anbere au« ber an= t Slbtl^eilung fein, f. Seemann, S^ronif »on ©peier (»erm. Don Sud^«) ►88. 33efonber« beutlid^ tritt l^ier bie SSejiel^ung ber §au«genoffen ju SDtünjerl^aufe in ber Urfunbe »on 1289 l^eröor, toonad^ 5Rat^ unb |er ber ©tabt una cum nostris concivibus monetariis et Ulis qui tttur husgenossen , über bie Srbauung eine« neuen SBün^erl^aufe« infamen : quod ipsa domus monetae et fundus ipsius monetae est jse debet perpetuo dictorum monetariorum et husgenossen , ita l eadem domo utantur ad eorum communem utilitatem, sicut mo- rü et husgenossen hactemis uti consueverunt : SRemling, Urf.^Sud^ ccLXiv SSeilagen. S. 384 no. 418. (Sbenfo in t)cm ^Mmleg tje« Ä. Sutei^ twn 1330 für t)ie ©peirer ^ouögenoffen unt) il^re mönnUd^cn Srfcen (ipsorum liberos masculos ab eis kgitime descendentes) uut t?ie, tödd^* fic na(^ $erfoin* men in i^re Oemeinfd^oft aufnclfimcn, tro mel^rfod^ t)on i^cm gemcinfamen $aufe unt) t?er Uefccibaci^ung t^e^lbcn. ti?e((^c 'unter bcr ü)?iinjc* l^ei^t, — de domo communi ipsorum monetariomm que vulgariter die münssen appellantur vel de ipsius domus supertectu qui vulgariter under der münsse dicitur — tie SRcjDc ift. Su^fül^TÜc]^ l^ontelt Da^ 'ißriüileg fotto^l i)on tjen ©ef^äfteu t)cr SWünjer 6ei tser SKünjprägung, kl Dem ®eIt)tDc#( unb ber Scaufpd^tigung bet 3Ra§e unb (Scmd^te, atö auc^ üon i^rem k* foEbcrcn ©exid^tpanb Dor bcm 9Rünjmeifler unb bea ©cnoffen. ^m 3)iünjmeijler ernennt l^ter nic^t ber 93if(i^of, fonbern bie ©cnoffenfdbaft fettjl ^at ba« 9tecbt il^n aUjä^rtiti^ ou« il^rer SRitte ju »ä^len unb ber SSifdicf tljn nur ju bepdtigen (§ 4) : fo l^at auci^ ber SRüujmeifter feibjit feinen @eri(^t* ftanb bor bem älteften SWünjer (§ 14). Sürger t)on (BptitTC nennt t. Jut- »ig bie §auögencffen : monetarios cives nostros Spirenses, qui vulga- riter die Husgenossen appellaatur ; unb fte tonnten auc^ atibere bürget» tit^e ®ett)erbe treiben, o^ne barum genotl^igt ju fein, ftd^ in eine S^u^t auf* nehmen ju laffen, fonnten aber avi^ in eine 3w# eintreten, borau^gefcjt bag fte felbfi baö ^anbmerf ausübten — nisi artificium eorum quorum societatem habere desiderat, propriis suis manibus operetur et in eodem artiiicio sit instructus (§19. 20): f. bie Urf. in Seit. 5 ju 9Jau, 9iegiment«t)erf. ber freien Steic^pabt ©peier I, 32 f. S)a« ÜKainjer ©au^genoffenred^t, toeld^e« nur in einem fpäten 3Bci8* t^um tiDu 1365 überliefert ip, ijl bem bon 3IBormö nal^e bermanbt: a^t-- brutft tjon Uxnoio im änjeiger f. Sunbe b. b. ^crcydt 1875 no. 3 unb 4. SBenn ber Srjbifc^of unb bie ©tabt üKainj ju gelbe liegen, ^ei§t e« borin, fo fönnctt bie ^auögenoffen , XDtiijt mit ber ©tabt auggejogen finb, ßon bem (Srjbifc^of ]\vc §ut feine« Seibe« unb feiner Kammer gcforbcrt »}crt)cn, wofür er i^en bie Äoji geben foK (*tt)ag ^u^genoffen berni mit ber jiabt u§ mercn , bie mag ber (grftbifd^of »on ÜKen^e bi) [xdf manen unb fuKent fini:« ttbea unb finer famern l^utten, barumb fa( er ine bie fofl geben') ; äpU tote bie SBormfer |)aui&geni>f[en für bcn Dienft be3 Söuig« in 5lnfprut^ 8<* uommen toerben fonnten, tcenn e« an ber ©ienerfd^aft be« 93tf(|of« gebra^- %19 3)?iniperialen toären ße ol^ncl^in ju bcm j)erfönlt(^e« S)ienfl t)er#(i^tet geioefen, atö 33ürger, bie mit ber ©tabt au^^ogen, tourben fic befont^ev« baju geforbert. 6be»fQ toenig »ie anbeoöärt« befielet ein nac^toei^barer äi^fö*"*»^"* l^ang jwifd^en ber patricifd^en (Korporation ber ÜKünjer^au^genoffcn jU B. grgänjungen uub (gdäutcrungen. ccLxv So In unt) bcn SWinijlerialcn i)on ®t. "ißeter otet tc3 Sr^bifd^ofö, todiit in tem Sölnet S)knftr€(^ dom€«tici, ^u^genoffen ^tgen. Itnt) tie^ fii^vt unö cntlid^ nod^ auf tie nähere gefipcBung te« SBortbegriff«. S« ift ein ÜKißücrftäntJnig, wenn man $au«genoffen überall unto o^ne Unterfd^iet) aU glcit^Scteutcnt) mit familia oter ©eftnbc be« $en:n , ald §au«genoffcn t?e« tt)errn unb unter fid^ ertlärt. 3m ßötner ©ieujlred^t »irb ba« SBort niemals in biefem ®inne gebraud^t. SDie 2Kinifteria(en üon ®t. 'ißeter fmb im SSerl^ältniß ju bem Srjbifd^of feine ÜKinifterialen ober 3)ienftniannen, ober and^ feine familia b. i. ©efinbe, niemate feine §au«* genoffen genannt, ^au^genoffen waren unb l^eißen pe nur im 3?er^(tni| unter fic^ a(« pares ober ®tanbe«genoffen : Jura minist, du. I ®. 212 (ille miles) super tectum domini sui cum testimonio domesticorum suorum, ®. 213: si autem (ministerialis) factum negaverit, arcbie- piscopus testimonio VII domesticorum suorum — eum de homicidio convincet, loo M^ S5eitDort suorum nic^t auf archiepiscopum, fonbern auf ben ministerialis gel^t; ©. 214: et (ministerialis s. Petri) omnes ami- cos et domesticos moneat et roget, quatenus pro eo intercedant, unb öfter. "iDer beutfc^e Slu^brucf ijt §au«genof[e ober 3ngefinbe, ®. 218: 'gein fent ^eter« bienjlman mac^ mit fime ingefmbe tempen — teere fac^e bat ein er§6ufon ben neu aufgenommenen ÜRit- gliebern, bereu ä^l}\ im ganjen auf 26 befd^ränft toax, fotoie üon {e 2 jebe«* mal jum ®ienft au«geloo«ten an bie Korporation gefd^el^en mußten. 3^ tl^eile l;ier bie ju 3lnfang jtel^enben 33efc^lüffc mit, toeld^e bie Sefd^affenbeit: biefe« 6orporation^n)efen« im 15. 3a^rl^unbert auf ergö(jlid^e SBeife !enn* jeid^nen : t 3n ben jaeren unö l^erren bo man fc^rief bufent t>eir l^onbert int:^^^ 3tDeilf iair beö neeftcn baig« na fente ©e^erin« bage beö Eiligen bufd^of^, bc^ ^o \amt unfe l^erren bie ^ui^genoiffen up ber munden einbrec^telid^en ot)erbra== -^i* gen in l^ern ©obelen SBalraüe l^ui« jer^it burgermcifter, bat man 'camiM^ -i" »ortane niet me bienen enfatt bau XXVI ^ui^genoiffen inb barenboife geinc mer üertoufen, inb faß eim ieflid^cn ^ui8genoiffen jtocilf gube po Podtoaf« of mebewaf«, bat befle bat man üinbcn mad), in fin ^uiö fenber" -^n einen bad^ of jttjeen bur bem, bat man ben bienft boin faB. t3ort up tr^^n bad^ a« man bienen fall, fo fal man irre jnjen getjen einen guben tjetten g^^^-' braben antüoigel gebraben inb iebermanne fme fd^uttel pefferö babi. oo ^ bat anber geriefte fal man geben gube ^eid^te in bie galentine begoffen -**/ man bie binben mad^, inb of man geine l^ed^te frigen enmac^, fo fal tncr^gn gube bifd^e geüen bie befie bie man frigen mad^. inb iebermanne fin ri« t«c * mit judfer befd^aben inb iebermanne pne Diaben mit judfer befc^aben i^mrwl) regel^beeren gebraben mit judfer befd^aben, inb guben ttjin Dirne inb nii"tr^ inb fd^oin broit, inb bie gl^ene bie ba bienent bie foelen icber ^ui^genoffen rra ejfen geDen Deir fd^illinge jo prefencien inb ben boiben ^abe proDente aen B. ©rgänjungcn unb (Sriäutcrungcn. ccLxvii roa« int) aen })refencieu. int) »ort fc^incf int) gefallen ü(cifd) cnfal man numme geoen. 3tem t)oxt fo »eint jo tjienen gebart, t)e fall t)at t)en fc^rinmeifteTen funt t)oin up »at baigö fi t)ienen tüiüen, int) füllen ouc^ jtoeue fialen x>an Deme fcejlen roaf« bat fi frigen funnen a« t)urg fteit, ben fd)rinmeifteven fien [aiffen ee fi t>at toaf^ umb fenben, \iat fi ui« ben jwen palen ein nenien ba n mit genoige, int) füllen tjoxt aße fad^eii toin mit raibe int) tüift t)ev fc^rin* neipere jerjit hi iren eiben. [©^ätec mit anberer Sinte i^injugcfügt] 3tem Dort fo l^ain n?ir t)ert)ragen )at t)ie fd^rinmeiftere t)ie jerjit »an un^ gefoiren fint, bat t)ie al^it üortme )ur ^alffaften ^toei lofe ui« ncmen f oilen int) bem boiben beteten , bat ^ei »engl^enen bat (unt boi, bie alfo ui^ bem (ofe genomen toorben fint inb in jeüaöen ig jo benen. •3tcm cort fo ^in toir t>erbragen, bat bie jtDein bie a(fo geloft »erben, ^at bie ben ^niögenoif[en bienen foilen in maifjen a« bat ^ie mx eigentlid^ ,ef(^riei}en jleit, inb foilen bat boin entnfd)en fent Stemei^ mif[en inb alte eiligen miffen np einen benanten "oaöii a« man anber^toa in ampten of in roiterfc^aften niet enbient. 3n einem fpäteren Sefd^(u§ üon 1466 ift gefagt, baj^ bie jtoei burd^ a^ Sooö getroffenen äftitglieber ben 26 ©enoffen auf ^eifijmmlid^e 333eife a)ei Oa^re (ang bienen foKen, iDofilr i^nen auf fo lang ein Sapita( üon [inf te^atb ^unbert r^einifd^en ®u(ben , für »ctd^e^ fie ^ürgfc^af t ju leiften abcn, jum ©ebraud^ überlaffen toirb; in einem anberen t)on 1530, ba§ at^ alter ©enjo^n^eit aud^ ferner bei bem 2lb(eben eine^ ^auögenoffen im« ler ber ältefte c^elid^e ®o^n baö 5lmt an ber üKünje empfangen f oH ; unb n einem (e(jten t)on 1597 »irb bie ^at^i unb 93efd^affen^eit ber ©erid^te um ©c^maufe noc6 reid^Ud^er a(ö üorl^er bemeffeu. iritolgnnge oan Den toemf(t|en keiferen M anmieten Mngen. a3(.237a. it rocmfd^c rid^ in bcr tourgcnantcn uneini^cit flonbc anc flurc bi 23 Slqvii)^. unb unber allen furzen in buitf^cn lanbcn »oulbc ftd^ geinrc un* ^^'agfi^' (^8 toan toortc tocgen bcr ^)crcn, bic mit fcifer grebcrid^ inb »cber bcn 448). efl, fo xoaxt be^ toemfd^en xiä)^ maä)t fere gefmectt inb antfd^aften tnb l^eirltd^ctben, in Stalten, in ®aüien inb in butmatte tt)a^ ganfe Stauen nnbet be« toemfd^en xxä)^ ge* ont, ate ond^ gefd^teben fteit in decretis 63 distin. Tibi m feifet Dtto primus ber brad^t ant tid^ bie lontnlrid^e ban Salabrien, ban Slputtien inb 8ucanen. item be^^ atbien getoan Dtto primus t)ut^ an bat tid^ , inb ^e bint atiu^, ber bae ]^eirfd^a^)ie ban Sombatbien l^abbe, mit fintc mit fime föne Slbelbertu« 2, inb ^e brad^t fi gebangen in 0 Sabenberd^, inb bae ftatf ^e in eüenbe. ?ge(id^en ^ait Dtto I brad^t an bat toemfd&e rid^ bat fo* Öot^ringen inb bat loninfrid^ ban SSutgonbien 3. item gelegen in ®aüia inb piaö) jo fin bntmaite ein loninfrid^ [antfd^aften unber fid^, a^ bie graeffd^af ban Su^elburd^, Suitger (ant :c. atö oud^ bürg i^, inb 3D?e^ i^ bie l^euftftat t foninfrid^. :fd^reben fantfd^aften fin nu jer jit bat groifte beil gefplif* roemfd^en rid^ umb jn^eibrad^t inb umb unad^tfaml^eit ber ingen inb feifer , inb fo bie fefbe (antfd^aften bürg gl^ein en roemfd^en foningen bertoarten toaren, fin fi oberbatten nberen leeren bie bairumbtrint gelegen fin, beibe geiftUd^en i , bau bem oberften bi^ u^) ben minften, inb l^aben bie an brad^t, inb bairumb bat roemfd^e rid^ ein bal friegen l^ait, (Sibc, bcn Otto I. ?5a:|)|l gefangen. 2)cr gleiche 3rrtl^um f^on ipet (c. 33. D. LXIII) oben SBb.II, 431. inque Italicum regnum 3. Sot^ringen ttjurbc fc^on burc^ ^einric^I., 55urgunb erjl bur(^> Äonrab touibc befanntUd^ ni(^?t ll. crttjorben. . XIV. 41 642 VI. Äocll^offf^c (S^ironif 1499. bcn it nutnmermc Gewinnen ma6). tnb bat t^ ein groi^ bctf gefci(>ict a^ bat fctferbcm l^ait Icbid^ gcftanbcn, tnb bo tafte maüic^ felf^ jo inb bot 2ign»p. gcfd^icbe in tüelfd^cn inb in bnitfd^cn tanben. bic furflcn in S)uitWlantM' Äöniggs teil an fic^ t>tl flebe bc8 xiä)9, al8 oud^ befc turß Buf^otoc toan Soetten ou(!^ gerne ^of. 448. get)Qtj| i^abbcn * biffc clagc quam bidc öur bcn )pai9 ©rcgortu« bcn X 5 bo geboit bcr lpa\9 bcn furfurpcn, bat fi binnen cinrc genanten jit ein rocmft^enfo* ninf focren of l^c ttjoulbc mit ber carbinailc tt)itten einen rocmfc^en foninf Jeljen. Anno dni. 1273. tUn\>. ?(Ifo quamen bic !urfnrflen gen gianffort jofamcn inb forcn ciiMO brec^üc^cn gratoc Stobolf toan ^aböburd^ inb boc cme bic betlc^af quam bat \)t gcforcn teere go cme roemfd^cn foninge, fo hxad) \)i \xp inb quam jo gvanf» fort2. Jöt237b. II [öilb eines Äönig«.] 9?obotf gretoe t>an ^absBurd^ regierbe bat x\6) 18 jair. li [Slgri^^ina 98» (tönig«^. 449). 2)ie ^iotij über Jcinc Krönung au8 Chron. praes. 209.] Äöniggs 3tcm i)t ma^tt gucbcn toreben in bcn lanben toan bem gebir(!^« ui« i^of. 449. 20in]5(i|ri)ien3 i^ig an bat engetf^e gebird^jj inb mcirc. 3tcm, a^ bnrg i« , f o toa^ feifcr gteberi^^ II boit f o l^eimüd^ ber* ^o ebt>. 450. fn)cgcn, bat bil labe meinten bat l^e nod^ tebebe. fo quam aimo domini 1285 •Chron. cin brogcucr, *|toan tt)c[en inb :|)crfoenen geaalt gelic^ feifet greberi^, j* inb annam Mg!* W coninf SRobulf jotoeber, bat b« Reifer greberid^ »cre, inb t^ü^ bevcn ^»efeten in np, fonin! 9iobulf jo (cibe, inb quam jo 'üflmi np bem 9fiin inb babbe bac pn too-- nunge. bae bteif ^)e 2 jair inb ma« ein groiffe tretfen jo eme toan ^»eren inb toan 25 •Chron. jicbcu *| bie toan fmre paxt'it toaren inb meinten oud^, \)t »er it, burd^ jtnö ft^onen Veg.' t>crtoarcn8 claffcn »ifle, |* alfo bat ber beten inb ber flcbc ein beil meber on in inb jo cme tocilcn bo tegnabebc l^c [9JuboIf] fi [bie ©ürgcr toon SBc^tar] alfo, bat fi eme getocn 4 bufent marf filtocr«, baemit fi gejud^tiget »urben. JJoniggs 3)efc foninf bebe toit ftribc cntooulbe \)t niet go »ctfc^en lanbcn uocfi so ^''^- *^^- gen 9lomc. «(.238ft. II 3tcm in bcn feltocn jiben bi^Ibcn fi^ jofamen 15 gretocn inb toart bo ^0^4^51'. ein goibcr torebc toan Sombarbien bcn dt'm a\ bis gen 3)orbre(!^t. 3tent mx ber jit e ban gtebe $Robolf jo einte toemfd^en foninge ge« loten tüart, bo bat xiä) funber foninf of feifer roa«, »art ein jlrit gc^jalben 35 tufd^cn bem foninf toan Ungaren inb bem foninf toan 33c^^cmen inb foninf 9ioboIf behielt bat toclt inb erftoid^ bcn foninf toan ©cbcmcn. I^e nam emc at>e bat 19. 'mcirg' ftait 'meire'. 1. '3(18 ouA— böbben' 3"fttclat% meijlcnö au« Scon. bcr ©äffen, togl. Aen. Sylv. de Bohem. orig. c. 27 uiib ©c^ebel 216».] 5 ^it wnx^tn Me qttmn mn ^absbutd^ i^txjoqtw nan (De|tri4|. Unber foninf SRobotf ftarf ein l^erjod^ bau Deftrid^ 2 jj^it fd^ilt tnb mit l^etm af, inb roaxt bo bat l^erjod^bcnt bur^ bem l^tttigen rid^ lebid^, tnb lonini SRcboIf beteinbe ftn fonc grabe 3l(bred^ten ban ^aHinxä) tnb alle fin naelomefinge mit bem but^ l^etjod^bom, inb ber felbe l^etgod^ W- 10 5llbte&t iDart cudb nae ber l^ant toemfd^e foninf. alfo njutben ui^ ben ©äffen* gtcben ban §ab«butd^ ^etjcgen ban Oeftetid^, inb ban ben fetoen fin no6) jet jit bie l^erjogen ban Deftetid^. 2)if[c öurß !onin! 9iobolf ^jictt flrengc geriet inb ma^t gucbcii örebcn in buit« Äönig«« fd^eit lanbcn. l^c ^lielt bic lant^lraiffcn in torcbcn inb rein, bo ^)ei öe*^45tf'^* 15 ^cirft^^et platte ISjair inb »a« ein alt man tourben, fo tooir ^t gein granf* fort inb machte bair ein toergabcrunge ber furfurflen inb anbere laufenderen inb tt)ouIbe fincn fon Gilbert gcnocm:|)t, ^icrjod^ toan Ocflcrid^, jo eint foninf gemad^t ^latocn, aU \)t cnä) begerbe t>an ben furflen. mcr bat »art eme ge* »cigert toan ben furfnrjlen np bie jit, »ictoail \}t naemait« öan in tt)art 20 geforen Bi inb nae foninfS 2(botf8 jibcn. bo eme bat geweigert »art, joid^ ^je ui« granffort ..... bo ftarf \)t jo^ianfe tool a\ gueber merf nae gofe gebort 1291. II [33iib eine« «if^of«.] g3l.2:i8b. @ifribu« loan SSefterburci^ töart ber 52. buft^of jo (Soetten bi ben giben ber fo* 5191.94^. 25 ninge 9loboif« öan $ab«bur(^ tour inb foninf Slbolf« i>an S^affautoe nae anno dni. 12783 tijj) i^efa« ben fioil 24 jair* inb 5 maenbe. bo nu buf(!^of ©ngelbre^t boit toa« inb begratoen a« t>urg, fo quamen bie thtt :|)riore :|)robfle inb beeiden im cod\6)m flift gen SSonne einen buft^^of jo fiefcn, inb foren at« tourg ^jcr @ifrit ttan bem bni« t>an SSßefierburd^. ein beU foren greöe (Sonrait toam SBerge, mer ber :|)ai« ©regoriu« con- 30 firmiert inb bepcbiget ©ifribum mit bem bufc^bom. S)if[e buft^^of @iffrit xca9 ein fricgber man inb l^abbe ftn jit bcr junf^ieit fa-c chr. pr. jobrad^t in oeffunge be« orloge« in feit inb ^lifebe 2c. fo balb a« Jic bufd^of gemacht »a«, fo friege b« öU tianbe beibe öan geifilid^cn )pttlatm, a« bufc^oijcn, inb ^an tDcrÜIid^en furflen, a« l^ernae bcfd^rei)en toirt. 35 SBi befcm buft^^of boif fid^ »eberumb an bat atb ungelurf inb ber friege ginf 5lgr.94b. Weber u^ tufd^en bem bufc^of <5iffrit an ein inb bem gretocn i)an ©uild^c inb ber flat öan Soetten an bie anber fibe, al« ftn t>urt>aren gebaen ^^abbcn. inb quam bie öebe alfn^ jo: mant grebe ßonrait ban bem Serge, ber <)roift ts>a^ jo fent ÜKarien greben, toa^ ond^ geforen, bairnmb ber [grcbe] ban bem 39. 'gretje' fcl^tt. 1. ©ö^men er^jielt Dttofar*« ©o^jn fd^e) ^erjogs^iau« toar ft^on 1246 an«* SBengel. geflorben. 2. (S« ift nid^t flar, ob bamitOttofar 3. 1277 3lgr. 9ii*tig 1275. ferbfi gemeint ijl. 2)a« alte (babenbergi. 4. '23 jair'^Slgr. (Sr jlarb 1297. ^41* 644 VI. Stod\)oWi6ft %onif 1499. Serge nam t)aft ffoe« in in finte lanbe \ ber gteue Dan bet ÜKarf ttom ou^ in in finte (anbe. bufd^cf ©iffrit oDerjoid^ ben gtet)en t>an ®ui(c^c nntb bet ^iat \>an Soetten lüiüe, batike bet biftonbe, inb oud^ ui^bem atben l^a«, ts>ant l^e jtDen bufd^cDe, fin ^^ntüoren beibe, gegangen ^obbe ate butg i^- 5 Anno domini 1277. 3o mit qttnt U^iliielm uan eir« fti^af anbere grois beffcrunge boin. lo [2)ie crflcn Seilen au8 Slgri^^ina 91^ (Chron. praes. 211), ber 9Jeft au« ner Sa^vb. D 128. ©ingef^oben finb einige Sä^e au8 Chron. quor. regum.) iB(.239a. II Anno domini 1278. Chron. quor. reg. i)an II Anno aomini licio. 3n ben jiairen un« leeren 1278 xoaxt grcioe ©ugelbred^t i)an ber Wlaxt gefangen leeren ^erman »an Sreiberturt, inb flarf in ber gcfenfniffe2. ts» V^it bifdjof Bifert bat lant nan <5nild|e neriieirbe inb nerbarfte inb binac gani;c nnber inb an ftd| bradjte. 4 Chron. 2)o ber gretoe öon Ouitc^e alfo jo ^i^tn tt)a8 boit Mei)en, fo bud^tc buf^oS ^2*1^' ©ifert nu »dl gelegen fin,' bat ^e \i6) inb fin i)urfaren fulbe »re^en, inb ^)e toa« i)erbunben mit ber flat toan ^iö) : bairumb goid^ l;e int lant i)an ®uit^< unb ladjit fw^ t>ur bie flat ban ©uitc^e mit eim groiffen fiarfen ^>eire. bi bat be« erflagen greben örunbe unb anber me goibe maeg^ getoar tourben, fo öerga«^**" berbcn fi fic^ unb joigen in bie flat bürg inb beben groiffe ttjeberflant. bie belcget:==^^ i)runbe goigen ui8 ber fiat inb quameu-jo flribe mit beö-bifd^ofg i)ott, inb bae war ^ ein groi« fhit : gom leftcn ber btfcjof betitelt bie btctorie inb nam bie ftat in, inb ba -^ flarfe fIo8, bat binnen ber flatmuiren gelegen tt)a«, brad^ 'fyt im grunbe of, a8 noc l^ube jo bage jugen bie flurfe bau ben muiren bie bae ftain. item ^e getoan ouc^ bt ftat toan 2)uren inb binae aüe bic flog inb flebe inb befle in ber graefd^af öar @mi6)t, tTtroiniö) uiögenommen, aö ^iibetfc inb ^aimboid^, inb aU ^>e bic graeffc^c unbcr fid^ brad^t ^jabbe, fo gint l^c mit bem tanbe umb »ie ^c »oulbc. c6cnt>. ' 3tem ber tourß bifd^of tt)an oucj S3ebebur unb 24 öeflen bie bae umbtrint taget bie \)t einbeil afbrad^, bie anbere flerfte l^e^. tUnx>. 3tcm go ber felber jit flerftc ber bifti^of bat fletgin S^lp^t inb butoebe bair ci f!ar! flog u^ fent $etcr« erbe. 1. ®raf ^bolf bonöcrg erfti^cint crfl toeftf. ©efd^. II, 207), bic toon einer jwef- 1277 Wßx, 1, alfo mehrere ^a\)xt nad) jä^^rigen gc^>bc in golge ber 2)o^^>eltt)a-?/ ber S3ifd^of8toa^^t, unter ben ©egnem be« f:|)rid!>t. (grjbif*of8 (Sacombict II, 409). SBon 2. SJgl. ©b. II, 31 ^ott 5. früheren ^treitigteiten ifl nid^tS befannt,. 3. Quorum alia comminuit, alia sibi mit 2lu8nabme einer ^aä)vi(ift ber Cro- subiugavit. (Sine $f. fc^reibt coramuni- nica comitum (©cibcrtj, CueKen ber vit. 1277—1283. 645 ©albe bairnac quam bcr l^crjod^ toan ?iniBurc]^ mit anbcrcn torunbcn inb mac= ehr. pr. en bc« grctoen tan ©uilc^c ber crjlagcn »a« jo 'ä\6), inb joigen mit getcalt in bc« ^^'' ifc^^of^ tant 'oan (Soetten inb beladeten Su'^^Ö^- ^^ bifd^of @ifert bat öernam, fo )t>tx> tmelbe ^>c ein groi« tooulf inb brcif fi af, bat fi bc8 nad^tc« afjoigcn. 2)0 nu ber fricd^ tufc^cn beS giet)en torunbcn toan ©uild^e inb bem Bifti^of toan ehr. pr. Reellen lange gcftanben ^abbc, fo »art burd^ ir beiber tornnbc bairtufc^cn gebeibingt tb ein torcbe gemad^t, inb bie f oine mad^t ber pai^ ÜÄartinns l V* alfo, ttt bie floffe inb toefiigung, bie jom lanbe toan ©uild^e ge^oirtcn inb niet gebrod^en ?lqt. 95» >aven, gaf ber bi[^of toeberumb. praes!"' 3tcm bo bcfe toebe getätigt toaS, [o gcfc(;icbe bairnae umb ctjUd^e gered^tic^eit chr. pr. nre !ir(*m jo befeftinnen, bat ein anbet orioge m>ponbe tufc^en im inb (lerjot^ 3of>an ""*«!"• an 53robant, inb ^)c fa^be [jid^] wcber (jcrjod^ 3o^)an toan ©rabant inb belad^ bat 0« Äer^eii u^ ben tourß l^ergod^ toan Trabant inb iaö) bairtour u'mbtrint 8 tüt6)tn, tb ^c gctoan it inb flieö it anc inb toerbrant bat, toelc^ flo8 bcr Ij^erjod^ gegolbcn abbc toan ben ertoen toan ©emmenic^. bat [cltoc f(oö bebe naemaiJ« bcr ^^crjoc^ toan 3rabant lücbcr u:|)bumcn unb toU fterfer ban it tour^iu gctocfl »a«. inb bat toaS ein ümgin inb beginne cind groiffen l^af^ inb totantfd^af tufd^cn bem bifci^of toan (Soctlcn tib bem ^erjogen toan 33rabant, bactoan ein groi« ftrit inb manflat^t quam, a8 nae >oIget. Anno domini 1281. Anno dni. 12812 toart gemacht bie |teineii brucf jo Xriti^t, inb 4 jair bairnac Fiorar. >art gcmad^t bie flcinen brucf jo $oi. ^2S6)' )Pie Hi bir4l0f Eifert ^tpei mail ouer^oitt) grcoe AHolf oam 6eri9C M bra(t|t )air|o, Hat l)e }o 'Jtoliieim inD }o illoni)Cim ^mm toetnc afbrettjen moille. II S)iffer bifd^of ücö noc^ niet af, mit ftnen nacbercn jo friegen, unb ^e otoer» ^^•2^^*'^ >ic]{> jiDci mail greef Slbotf toan bem 33erge, inb bcr grctoc tocberftunt eme f 0(chr.pr. eft ^t mocd^tc. jom Icftcn ttjart ber torebe gemacht inb brad^t ben gretoen bairgo, ^^^^* :xt l)t jnjcn torne, ben ein jo Wluii^dm inb ben anberen jo iWon^eim, molfl af» ctti^m, bie bem ftift jotocber gemad^t ttjaren, mtt fuld^cm tocrbragc, bat fi niet toeber emadf^t fulben tocrbcu, jo einre ewiger gebedjitniffe. Anno dni. 1283. 3o mit bifdjof Bifert nnUt alleu fnr|ten mtiqtt^t f\^ einre gemeinre fdje^unge intgcin pais inü konink. 3o biffer jit l^abbc foninf 9iobo(f beroifcn einen groiffen t>of jo SSirtjburd^, inb cbenb. jxam bair ein groi« toergaberunge toan geiflUd^cn inb tocrltUd^en furften unb anbcrcn 5. *örunbc' flatt ^»runben'. 12. *ji(^' fc^tt. 1. 35en einer 95crmitt(ung bc« ^ap> 2. Fiorar. temp. |^at 1280, bagegen jle« f^rid^t audf> bie Cronica comitum bei $oc|cmiu8 (ChapeaviUe II, 313) über* ©eibcr|j218. Slbcr bie @übne tam f(^?on einflimmenb 1281, boc^ fe^lt ^ier bie 1279 ju @tanbc (Sacombkt II , 429), gf^otij über bie Sörüdtc ju §u^. löä^ircnb iWartin IV. erjl 1281 ^a^fl njurbc. 646 VI. Äoel^offf(^e.(£^>ronir 1499. ](ieren, tnb bat toaxt loerbragen mit pai& Sßartinud bem IV, bat ein gemein ft^e^ung burd^ ganfe 3)uitfci^lant gefaxt toaxt bejer bifc^of @ifcrt toaö ber eir|ic bcr ful^ k* fwcrung weberf^rad^ inb in ftme flift of lant niet tooulbe jolaiffcn, fo bat bic lanbc iyan bcr felöcr Bcfioerange bis nod^ jcr git fin entkbiget geweft, al i« bat bitoilen toeberumb berfoic^t getoefl tnb ouc^ betoiltiget Dan einbeil fur|ien. 6 Anno domini 1288. »an Dem V^otinqtt fitilt. IPie bifd)0f Bifert in eim flriDe bi U^oringen gefangen toart unD 7 iair in gefenkniffe gel)aUen. 5liir. 95b 3o ber jit ftarf ber ^>crjo(!^ öan Simbnrd^ fonber lifggeburt, inb bairtoan quamc ^^2\s)^' ^^^ Q^^^^ '^"^ ^^^ gttJcibra^t tufd^cn \ftvio(S) 3o^)att toan ©rabant inb grcöen ^cinalt lo •wiih. öan ®etre umb be8 felöen ^jergod^bom« »illen. *|ber gre^e iyan ®clrc unbeitüanbc chen"ö. P*^ bes üurg tierjod^bom« aö toan fime ^iui«frautt)cn toegcn|* inb^jabbcbie floejfe tnb anbcre ijeftigunge ingenommen unb l^ielt bie mit gc« »alt. gracf 3(botf öan bem S3erge »aö ber ncejte cröc jo bem t>urß ^>crjod^bom, inb bie gerec^tid^eit ber crffd^af go bem wirg lauDe galt eme ai)e ber l^crgod^ toan Trabant ts umb gereit gelt, ein igti.c^ i)an ben iüegebe up a\ fin torunbc inb * wiih. t) r u n b e « ö r u n b e. *! in ben [elften leufen betagte grefte 9?einoIt öan ®elre bie pat * t>an 2^ile inb gen>an bie inb jcrftoerbe bie.|* nu ftonbe bifd^of @ifert mit ber ftat toan (Socncn, a6 ftn tourfaren oud^, in untoijtte« inb in gtüeibrad^t, a8 umb ber jtat chr.pr. tocgcn. ^ierumb fterbant jld^ ber öurß Ij^ergod^ toan SBrabant mit fime broeber2o * @otf rit mit grabe 2lboIf ftam ©erge inb mit §enrid^ t>an SBinbecfe ftme broebcr, mit grotoc SBatratoe »an ©nild^e unb mit graftc ©er^art fime broeber, ^>ere öan (Safter, mit grabe ©öcr^art öan ber 9Karf inb fime broeber, mit ber fiat »an (Soctten, mit bem bi fd^of banSuitge, mit bem greöen bau ©im^ol — bat iö ban fent ^autu« — , mit ben gretoen »an $!ogi unb mit M anbe» 25 ren ebelen inb med^tigen bereu, l^crtoibber toerbant fid^ ber greöe t>an ©etren mit bem bifd^of »an (Soetten, mit gretoe §enrid^ toan Sutjefburd^, bc« f on nacmait« foninf »art, tnb mit SBatratoe ftme broeber, mit 3o^an ^lere jo ?imburd^ inb mit ^enrid^ l^ere go Sefterburd^, mit bem leeren »an 33alfenburcb, mit anbcren toil tned^tigcn leeren ritte* reu inb fned^ten. 3o «1.240*. II [@d^(ad^tenbilb.] i8l.240b. II 2)iffe gttjae :|)art^iie öurß, a« ber ^>ergod(> ftau Trabant unb ber greDe toan @el» Ib. 214. jgjj^ bebretoen allerlei fried^Sleufe go beiben pben unb orlodjitcn u:|) ein: nu bc^iclben bie bat öelt, nu bie anberen. inb tuSant btfd^of ©tfctt fid^ botjen anbeten ernftfid^ betoi^be tntgl^ein l^erjod^ Sol^an r>an Trabant, in jo fci^ebigen, 35 5igr. 9öb g^^ :^e ond^ Dntl^tn in angetaft l&abbe, affo gom leften rudtt ber »urg ^»ergod^ mit ^l^n 1*011 • praes.) ftn örunbeu mit mad^t int flift toan Soeflen inb fter^eirbe bat laut an atten cnben, inb quam tour bat ftetgin SBoringen, nu gcr git ein bor:|), inb ladete ftd^ öur bie burd^ bie ber bifd^of bair ^labbe boin mad^cn go twebermoit ber ftat Dan QEoetten, 1. 3ol^ann toon Süttid^ mar 1287 mit Rymkronyk ed. Willems, BruxeUes Trabant ein «änbnig eingegangen, bie 1836, p. 449. 280. 244. 3)ie gleite Orafen @ui? unb $ugo ioon ®t. $ol Eingabe in ber Cronica comltum Ibci ©ei- fotpie @raf Slrnolb t>on Sog »aren in ber ber^ 214. evjogcn toan JBrabont *chion. inb toaii bcr pat toan iSocIIen inb ircn i)runbcn bic fclüe burd^ 30 Soringcn betagt ^^^^^' mit cimc groiffcn flarfcn ^eirc. cinbcil ^)iporicn fc^riöcn, bat *|bcr \}txio6) t>an Trabant, ber gretoe t)an ©uilc^c inb ir ^lulvcrc quamcn int jlif t *eßtn. 5öan(5ocUcn bis jo ^iobcnfird^cn inb boc baebcn fi ^jcrfd^aunjungc, iub öan ban^*i^28*^ boren fi alfo »ort inb bic pat t>an (Socilen mit in,jo Söotiitgcn unb bclagen bat fcitoc ^>ui8 1* :c. einbeit anbete croniden fd^riüen, bat bifd^of ©tfert mit jtnen i>runben trefltc^ beladet bie [tat Soetne anno 1288 u^) fent 83ont=^ faciu^ bad^ umbtrtnt 9?obenfitd^cn inb bebe albae l^eirefd^auiüunge 1. 3un. 5. "icber bifd^of lic« bic pat inb quam mit pncn ^ut|)crcn inb »olt bic bu^dj^ cnt» fefecn, (0 bat beibc )(>axt^k mit ein traifcu inb quamcn go eime prit, iub bat gcfd^at^ np }cnt 35ouifaciu8 bad^ bc3 billigen bifd^of«, bcr roa9 up ein fateröbac^^2^ anno 1288, inb entponbc ein groi« Moibid^ friec^ inb tt)urbcn t>i( erflagcn toan bcibcn pbcn. gom kpen fo behielt bcr ^crjod^ öan S3rabant bat i)clt. bo bletoeu büit cbelrc t5 jjereit ritter inb fncd^t mc ban 8 ^^onbert tnb iDurben begraben bi ©oritigen mit (®oin. bil ^unberben, beibe titter unb fned^t, inb i^ nod^ ^ube be« bage« bair "310* ,ein ca^jefgin bae bie begrefniffe gefettet i« '^, in bcr bifd^ofcronidfcn »an (£oe^ ^^*','-p^- Icn pcit gcfd^rcöcn, bat up bc« bifd^of« pben aüein boit bletocn mc bau 1000 cbelrc mennc inb mc ban 1000 gefangen, bo bteif boit bcr grctoe bau !2u||ctburd^ inb pn 20 broebcr SBatratoc inb ^enrid^ öan Sßepcrburd^ ritter, be« bifd^of« broeber. Stem ^erjüdfe Sol^an ban Srabant but^ tDatt butget jo Scefne, inb eme tpatt gegeben jo einte betgetbunge binnen Soellen Scftin gteben l^ui^, ein fc^oin l^etbetge, but fin eigen bti i)m^, in bem oud^ bie mi^* bebige minfd^en bti fin f 0 toanne fi baitin lomen , unb i« baitumb ge- 25 noempt bat btil^uiö bau Stabant*, aU oud^ batan gefd^teben fteit, inb »itt bod^ nod^ nu jet jit genoempt Softin gteben ^ui« of 'jo bet gutben froin', ein bau ben foeftfi^ften l^etbetgen binnen Soeüen but futften inb ^eten. inb fo toanne ein ^etjo^ bau SStabant jo Soeßen tnmpt, fo juic^t f)t bae in a^ in fin eigen toonunge, inb ttjat ^eten baitin legl^e, 30 bet moi« betbuifen, a« bi unfeten jiben gefd^iet i«. item bat fetbe l^ui^ l^aben in tel^enfd^af ban eime Ijetjogen bau SStabant tittetmaiffige man im ftift bau @oeC(en. 3n bcm mx^ pribe toart gefangen ^icr @ifrit öan SBcPerburd^ btfd^of öan (Soel* iiflr.96a. len. grctoc, Steinalt öan ©che ttjart oud^ gefangen inb fere geiüunt, inb mit inwiih.de 35 ttjurben gefangen bit ritter inb fned^tc, a8 oud^ öurg. Berchen 3tem naebem a6 got bettenet l^abbe bie tt)innunge obet ite bianbe 1. S)icfc SJerpott ip offenbar nur eine 3. S5gl. ben Stu^jug au« bem 2Bor« toerbcrbtc gaffung ber öor^ierge^cnbcn ringer SDlcgbuc^ bei^einrid; öon^erforb ^aöfxiäft bcr (SiJlncr Sa^irbüc^er. ed. ^^ott^ap 212. 2 S)icfe genaue Eingabe entna'^m ber 4. 2)er ^erjog befaß ben SBrabanter (5(>ronip xüo\)\ ber ©b. I, 230 mitgct^cil« ^of fd^on lange öor ber äBorringer ten 3nfd^rift. ©d^lad^t. @nnen il, 246 9i. 2. 648 VI. Äüel^>offWc(£Mnin499. bcm l^ctjoaen t>an Stabant, fcem l^crjogcn i>am Serge inb ber \iaim Soeüen , l^ietben ft bie fetben ite bianbe gef enf üd^ inb fd^a^ben in goit a\, a« l^ernae gefd^reben fteit. Vdai lantfd^aften Un gefangen lan^iieren afgefd^a^t mitrHen. wiih. de $erjO(^ 3o^)an I 'oan Trabant fregc mx fm butc bcn grcteu toan @clre 5 ^8^82° ^"^ 'txiir^o ein groiffe fumme geHv 331.241«. II Stein Qxtct 3lbülf loam SBerge nam gefangen bifc^of @ifert tan (Soellcn nnb ^^eaf" *^<»^t 5"^ flo« geöoirt inb »a« fm gefangen 7 iair 1 tanf, inb tüoulbe lieber ftemn in ber gefenlniffe ban ftd^ bairjo ergeben, bat l^e bie fd^e^unge gebe bie eine angefunnen voaxt hoä) bo bie 7 jair untb njaren : iDoutbe ^e ui^fomcn, 10 fo ntoifte l^e baft flo[fe inb ^ertid^eit berjieu inb oDergeben, a^ ^e oud) bebe, unber anberen ntoifte l^e geben bem greben bnrß ben 3)iui^})at, bat i« bat (ant inb bat Delt ober 5Rin unber bem gebirg^ , a^ ban ©en^- berd^ bi« an ben SRin, inb ben Sinpat ben 9iin np ban S)uf[eIborp bi« 50 ©iburd^ , inb bairup njart gegeben ber[d^ribunge inb berfid^erung , beibe v^ ban bem bifd^of ban Soeßen inb ban bem capittel, bat ber grebe inb \\\\ naefomeünge fntben ben bur^ SWui^pat bel^afben inb anber meer fanb«^ inb alfo toart bae bie fird^e ban @oetten inb bie graeffd^af t>an ®etren ganfe geoitmobiget inb jaem gemad^t, inb njart in beiben bit lanbe^ af» genomen inb gejd^a^t. 20 3tem bif d^of @if ert obergaf bie l^erlid^eit nnb bat eigenbom ber jtoeier borpere Sltbefird^en nnb 9?uö)etird^en 3, bie gelegen fin bi bem lanbe ban Sem^)en, be^ bi^bom^ ban Soeüen, greben 9?einott ban (Selre, bat l^e bie erflid^ befifeen fulbe, umb fid^ fin^ fd^aben^ jo ertoberen, ben ^c l^abbe ban ber neberlaege. 25 3tem bie befte jo ©oringen inb bat flo^ brad^ men af mit gen^alt, inb fal gl^ein anber fto^ toebernmb bae gemad^t toerben. 3tem bifc^of ©ifert moifte bie [tat ban Soetten ui^ be« pax^ inb be^ feifer« ban befteüen ^. i. 2)iefe Eingabe ifl übertrieben. M. «b. II, 129 ^. 2. 2. S3on biefen ©ebingungen enthält ber griebenS^ertrag nid^t«. @nnen II, 248 9i. 3. 2)ieCronica comitum bei@ei* ber^ 209 fd^reibt: terras Linpat et Mus- pat in Rheni ripis sitas inter Tuitium et Düsseldorp. Sabrfc^cinüci fc^mebte bie S3ertrag«claujel (Sacomblet II, 510) t>or, ber (Sigbifc^of bürfe am 'Stf^dn ^toU fc^en ber ^ieg« nnb ^nger « SWünbung nnb fonfl im bergifd^en ?anbc feine SBe^ fefligung errid^tcn, ma« tüobt mit bcn ^^etjogli^en Sfiec^ten be« (Srgbifci^of« in- fammen^ängt. a. mMtxt nnb ^iicnferf. Ucbrigen« ifl t>on einer berartigen Slbtretitng ganj unb gar nichts befannt, nur l^at toicber bie Cron. com. 214 bie gleid^c 9ia(]^ric(^t. 4. 3n ber @übne mit ber @tabt hti Sacomblet II, 517 jle^jt bieg ni(]&t. 1288. 649 3tcm binnen bcr jit bat bifc^of @ifcrt alM Q^^awQtn la6), jotci^ greöe 3öalratoc chron. »an ®mi6)t öur bat jlarfc fIo8 go äul^b- ^c getoan it inb gerbrad^ it oud^. ''ou!* 3tem greöe @öcr(>art t)an ber ÜJlar! goit^ in SBepp^^ateii in bat ^jerjod^bom öan 3lgr. 96* ISngmn inb gc»an bae oud^ toil t>cflc inb {loffc inb gcrbra^ bic. ^p^ra^o! 5 3tcnt bif^of ©tfrit t^etloit bte acnf^)taed^c up bie [tat t)an @ocüen, toant ]^e meinte , a^ oud^ einbeit öan finen t)utf aten, bte burg [tat l^oert im jo, bie fi im mit tamp inb titterlid^en afgetDonnen of, beffer jo fagen, »an fime obetbal be^ietben inb befd^irmben, a^ l^ernae gefd^reben fteit. W\t Mc bürgere oan doellen ir flnp jo Her |tat in Hcn uur^ flriHc brauten tan ber flat tvcgen, t— tüant 129 „ bcr tourg bifd^offc fricc^ xct^ bic jlat maS allein bairumb, bat fi Soctlcn mcberumb in2iflr.96»>. ^5 ir gelralt ttjoutbcn ^)a»cn, — fo ttjaö it, als i(^ ^)aitt bocrcn fagcn inb oud^ in cinbcii boid^cn gclcfen Ij^atje, bat ber bifd^of fo öcrrc eröold^t babbe an bcm rocm[d^en foninge, bat bic bürgere öan Soettcn fulbcn bcm bifc^of bic ^oX tocbcr in ftn gcnjalt Icöercn of bie fluffele toan ber jlat jmac milcn mcgeS in bat »ett tjoiren ^ inb mit einem offenbaren ftrit bie fefcen finffet ritterlid^ gewinnen inb 21» falben, inb ti>er ben ftrit afbac gemunne, ber fntbe ber ftat inb fluffele bairjo oberfte ftn, inb ber ban bie fluffel alfn^ genommen ^ebbe, ber mced^te mit ben ftuffelen bie ftat npftieffen. inb mant ber bifc^cf ber ftat fo nae lad^ a^ bur^ bi JRobenfird^en , entt)onlbe bie gemein be^ niet üben , bat men f 0 nae bi ber ftat fulbe umb bie fluffel ftriben ate ber- 25 jaigte man, bie ui^ irre ftat niet burften treben, fonber fi tootben eirlid^en int) ritterlichen nae bem ni^fprnd^ ir ftuffel inb ftat gewinnen inb be^at* ben. inb bem nae beoen bie bürgere ban Soeüen: fi (ad^ten bie fluffet yxp ein larren, inb ber nja^ mail bertt)art mit ftoeffen inb ben* 11 ben inb «1.241b, vjoirten ben farren mit ben fluffclcn in bat i)clt 50 SBoringen jom l^erjogen ban 3ai^rb. 30 ©rabant. fi berbranten ffioringen inb fturmben bat ^ui«. be^ n)art ber bifd^of getoar inb brad^ mit allen finen brunben np inb qnamen jo^ famen JO ftribe a^ burg. bic bürgere »an Soeaen bcn)i«ben [xö), a« biKid^ toa9, %%xM\ toromclid^^n a« getrnwc gelcber be8 billigen roemfd^cn rid^ö, bairanc fi in fnnbcr^^cit gcürict ftnt, bat fi aU anber geöricbe bürgere nnb anberc bienflntannc bc« billigen 35 roemfd^cn rid^« unbcr bem rid^ meren inb niet unber geifllid^cr getvalt bcr bifd^offc. fo ban aßc toictoiic öam IS>emel i«, fo gunbe got inb gaf ben bürgeren, bat fi ben ftrit gewonnen inb behielten irc finffcl inb irc »ri^cit inb öoirten ir fluffel mit örcubcn njcbemmb in (Soeflen, inb behielten ban ber jit an biö nod^ l^er anno 1 499, bat fi ftd^ fd^riben inb fin ^eren ber ftat oan Soellen inb bri bürgere, 1 . 'Of einen ftrit leöeren jttja milen t>an bcr ftat Soclnc'. (SiJIn. 3a^rb. 650 VI. ÄoeI^offf(i^c(5^ronif 1490. a« ou6) in bcr ^tbiingc bc« f ontn!ö cf be6 btfd^of« ui^gcf ptod^en loirt K tnb untb befer burß ^erUd^cr inb cirKd^cr btctotie tüitten , bat bet niet bcrgeffen tüerbc inb bat got jo bcn ciüigen bagen bairumb gelobet inb geettt tputbe , beben bunjen bie [etben leeren ban Soeüen ein cccptüt u|) [ent ©ebertn^ [trat« in fent Sonifaciu« ete , u^ iDeld^en bad^ bet mi^ 5 ftrit gefd^ad^. tnb nod^ aüe iair ber rait bet ftot ban ßoetten up bc« bur^ l^ißigen ba^ mit einte tobelid^et <)toceffien bait geit inb l^oett bat am^)t bet l^ißigen mif[en 2. • So oic Qteoe Moi^ mn 6crge be^entlid) M ungetnivieütt) gcfaiigen »ort non bif(t)of äifcrt unl) f^enUitt) in Her gefcnknifFc mati le^ankü inü |tarf in Her 10 gefcnkniifc. ^Qx'm. 3)obic(oincgcma(^>ttt)artinb bifdj^of cbbc, bat IJe in bo(^ bt8 jo 3)uitfc^ u:|) bcn 9iin gclcibcn moulbc. ber grcto« toa« »illtt^is inb bebe bat gerne, bo nu bcr grc))e mit bcm bifd^of bid go S)uitf(]^ quam, |o tt)a8 be8 bifd^ofö ma^t in cime groiffen reifigcn gcjuid^ in 2)uitfc]^ »erborgen, bat ^c burd^ bie fin lijiliiö^ bcflalt ^>abbe3, jnb im gclouüen fonber aÜc t>cbe unb in bcr foinc öingcn fi bcn grctcn t>am 33erge inb ^)iclbcn in gefangen bis in ben Ml inb manne a« ber bifd^of bcn öurg greöcn inmanen futbc inberJo fommerjit, fo ^attc bcr bifd^of ein iferen !orf, ber toa« mit ^onid^ gefmtert: fo nam man ben greöcn inbfat^tc inmit bloiffcm Übe bairin, batin bie stiegen biffcn. inb quälten inb :|)inic^>ten bcn gretoen mit atfuld^en fachen # lauge bat \)t jiarf *. Stern l^te i^ jo mitlen : ate id^ l^ain ^oeten [agen, f 0 etboit fid^ ber 25 but^ gtebe lüebetumb jo obettebeten ben ÜKui^pat inb anbete bat ^e ban bem bifd^bom ^abbe, bat l^e toebet tebid^ iDUtbe unb ui^ bet quafe queme. antlDotbe eme bifd^of ®if ett: Jent ^tkx^ fitd^e i/^ttt nod^ genoid^ }o betjeten, of l^e be^ niet enl^ebbe: ^t tDcutbe in leten, tote l^e ein bifd^of gc* fenfiid^ l^afben fulbe. '^ «benb. ^tcm mcu tt)i(t fagcn, bat bie ^erfd^af toam ©erge unb bie bcic^ft^ra ^ereu bcm flift t>an (SoeUcn ftbcr bcr jit nie gunflld^ würben, tnb 18 ein alt \)^i. inb af« ein beil fagen, fo l^abbe bet but^ gtebe bem bnt^ bifd^of befjelbcn 23. 'quattcn* flatt 'quottcn'. 24, *gat' ftalt *baf .' 1. SSgl. bie gormel S3b. I, 335. t)or fid^ ^attc. 2. gSgl. (Sunen II, 246. 4. 2)ic gänjlid^e ©runblofigfcit bie« 3. 2)icfcr äufat? gur Slgr. tcIS^rt aud^ fer «Sage ^)at @nnen II, 259 ^. 3 über* in bcr Cron. com. bei (Seibert^ 209 jeugenb nad^getüicfcn. SSgl audb 3Ro» (disposuerat ibidem per ainicos militum uatSfd^rift für rt)einifd^»tOcfif. ©cfd^ic^töj. insidias fortissimas locari) toiebcr, bic I, 87. alfo ^ier unjnjcifcl^aft bic ÄoeH^. (5^>ron. I 1271-1295. 651 geftd^^ ouä) gcbain mit einte fuertid^en gefenlniffe : bairumb gefd^iebe bem gret>en bat toeberuntb. Stent e^älid^e anbcr <)nnten )oan bifd^of ©ifert Dinftn bcf^reijen bi foninl 5lboIf^ jiben. 6 Anno domini 1271. II [33ilb cincö ©crjogö.] iBt.242a. Wilh.de SReinoIt bcr eirfl öan bcm namen inb bcr 10. grei)c tan ®clrc inb flarf Berchen Ottd^ in bcr gct)enfniffc anno domini 1326 idibus octobris i, bat i« u^ fcnt ©ion^jiuö Oct. 15. bad^, inb »art begraben in bem cloiflcr jo ®rct>cnbale bi bcn »ocffcn fin« t>abcr8. ^^^ ^* i o inb babbe bic öurg graef[d(iaf regiert nac fime öaber 56 jair. V^tlö^t pais ingcfa^t l)alt ^ts l)iUi0en factamen^ üatt). [«ilb eine« ^a^peö.] Urbanu« IV .... . Slemcn« IV . . 7 . . Orcgoriu« X . . . . 3nnoccntiu8 V suppi. aU\)t pai« geforcn tt)a0. ^"^^ff* IS 5lbriattu8 V ^olfianne« XXI jlarf in bcm 8. macnbc jin« ^ai8* siebet boni«. 215b. II Anno domini 1292. m. 242b. [«ilb eine« Äönig«.] 5(boIf gret)e öan ^f^affautüc ^jc quam mit groiffer ^)crfd^af jo 3(ic^cn ^o inb bae wart ^z lS>eirli(^en gewict inb gefattoet toan bufc^of @iffcrt üan Soetlen. [5lgri^^. 98b (Äönig«^>. 453). Rudim. (Sd^IußJalj au8 Chron. quor. reg.] 3n bem anbeten jair fin« tid^«^ j^id^ fonin! Slbolf mit groif[er mad^ int fant Dan 3Jitffen inb bejtoan! bie inb brad^t fi unber bat ric^. 3tcm jo ben giben xoai ein groi« jtt)etbrac!(>t inb fric^ tuf^en fonin! $^ili:|)« chron. -^ öan granfridb inb fonin! Sbwart tan Sngelant. fo fd^ret)e bet [elüe foninf @b* VeZ' matt 'oan Sngelant an foninf Slbolf be^ toemfd^en rid^ö umb l^ulpe, inb l^c nam Dan emc anber^alf bufcnt mar! goullj, alias l^nnbertwerf bu* JJßniggs fent mar! filtoer« inb baemit leflerbc ^c bat ric^ inb fic^ felöer, inb ^e üyatt^°^'^^^' bairumb ot)crf(^rcöeu inb t)erf|)rod^en öan ben furflen. io Anno domini 1295. ©airnac o« men jalte 1295 tt>art groi« tiantWaf tnjc^en fonin! 3lboIf inb ^cr* cbenb. joc^ ^ibxcdft i)an Dcjicric^ fo bat in allen lanbcn tt)art groi« fricc^. 1. VI. idus octobris miiftim (Oct. Oct. 9. 10). ®ic$amburg.§f.SBl. 212a [einreibt 2. 5Den gclb^ug naä) aj^cigcn trat gor VI. ydus novembris. 9^a(^ Nijhoff, 5lbolf ^nbc 1294 an. Gedenkwaardigfaeden I, p. yiii fc^tt 652 VI. ÄocH>offf(i^e (S^nif 1499. Anno domini 1296. 3ÖI. 242b [53ilb eine« ^erjog«.] — 243». Fiorar. 3o(>anne^ bei* 16. gicöc öan ©ottant biffc tourfd^reöen grcüc Ijabbe Anno domini 1297. d ib. 264»>. [^ilb eine« ^önig«.] 265» (297). So^annc« 11 ^^cijodjf toan Trabant Wart Iftv^oöf anno 1297 1 anno 1302 V ^6Ude ^^^^ ^^^^^ ©obcfribuö tour (Sortrit^ boitgcflagen öan bcn glcmmingen. R'ain II, item befc üur^ ^erjoc^ 3o]^an ber anbete Derfoint tnb mad^te btebcn gtaije 9topert ijan glauberen fiuen oenten mit bem (ance glanberen inb Fiorar. mit fOHluf ^^itip^ Dan i^ranfric^ 2 ^eqod^ 3ot)an bei- anbere öur§ la* (297). lange jit hanf an bem ftein inb Parf bairan anno 1312.' f)t iiä)t bcgrawnjo ©rujel apud sanctam Godelam. \)t ^^abbe regiert bie ^erjoc^bom 18 jair. Anno domini 1298. V^it konfnk Moif »an Un knrfnrflen aoegefa^t tvart. chron. 2)o nu foninf Slbolf ficijj fafete fo toerme«U(^ tntg^icin bie buitfd^cn furjlen inb VeZ' fadste ungctooenüc^en tribute inb ft^^e^ung in ben lanben, fo toa^ bufi^of ®ep ^att t)an äJJeii^, einte Dan Sppeftein, bet fptad^, l^e tDoufbe ben touiirf fo^f"455 öetoitmobigen, tnb ladete bat Dut ben hitfutften, inb bie furfurjlen Mirftcit nac ^crgod^ Sltbrcd^t tan Oejlerid^, bat ^e queme gen SWentj g 0 i n bie fur^ furften quamen alle gen SJlaintj, ain bufd^of 2)icter3 t>an 2^rierc, bcrwaö bc5- foninf« brober, inb ain ^crjot^; 9toboIf Dan 53eieren inb :|)alt$gretoe, ber wa* be« foninf« eibem cfcenb. 3)er ^ergodjf öan Oejleric^ »a« ber botfd;af Dro oud^ freid^ ^e jo (^ulpen. n:|) bem 9iin ® er^art bufd^of Dan3Jiain|5, ^er Sigbolt buf(^>of jo (Soellen*^ 931. 243» ^>er Sonrait Dan Sic^^tenberc^^ bufc^oj jo t«mit inbcm er ©cr^jarb Don äÜain^ rei(^ I, 689. (Sraf t)cn gtanbern mar 3Soümac^>t ert^^cilte. ^cpp, ®ef(^. ber cib' bamal« nod(> ©uibo, üiobert« 33ater. genöff. 8ünbe III, 264. 3. 2)ietber Don 9iaffau folgte erft 5. In horto ferarum al« Ort bet 1300 auf ^oemunb. SBa^l nennen and) bie Ann&les Mogunt. 4. Sübolb mirfte, obtt)o^^I bei ber Mon. Germ. SS. XVn, 3. 1296—1298. 653 treber utö SWatn^ mit fimc t)oIf , tnb bct bufd^of tnb [tat ban SDiatn^ 5cn mit cmc inb tredten in bat 2Borm[fer gautüc bi ein [tat Sitten ^ ititmft, inb bae namen fi iten leggct inb [logen it ^)antt)etnin up inb «uften bie [tat fnnbet bat fto«. 2)0 foninf Slbotf öernam, bat bic futfurjlcn einen nntoen foninf geforcn i^ah" Äönig«* . fo nam l^c bie flebc 50 eme bie emc tonr ge^iutt ^abbcn, al8 @:|)ire, SSorm«, ^'^^*'*^^* inffort, 0:|):|)en?icim inb jln toott bie l^c tour l^abbe. ]^e l^abbc onä) JO ]^nf^)e jodfl 9?obcIf t>an Seteten inb ^)affegteben fin eibem. loninf Slbolf d^ ftnen tegget inb tenten jo D^)^)en]^eim inb laä) bae efelid^e bage inb gabetbc ein groi^ t>off t)an allen fanben, n^) bat f)t bem nngeforen int moid^te lüeberftant bctn inb ni^ bem tanbc t)erbrit>en, of Ketzer ec^t ]^e bat jobringen, bat l^e in moed^t im tanbe bel^afben, inb of fid^ nulDe foninf but gtanffott toonfbe legen, bat l^e ben moed^te af* Jen. üDaitnae oüet 9 of 10 bage ungeuertid^ naebem at^ foninf 3ltbred^t oten \oa^, n^) ben anbeten bad^ jnnii ^ fo brad^ ber nntoe foninf up inb •d) entoenid^ ban fime legget. jo ber febet jit nja« foninf Slboff niet ftriben boüen bereit, inb ente roai bod^ fo noit inb fo gae^ ^o flriben ebcnt>. t)ae xcaxt ein groi« flrit inb toerbe toaii ein ^^altoen bad^, inb foninf Slbolf iit fere menfid^ inb ftrengtid^. inb bae it fd^ene, bat ^z bie Dertoin* ngcfonfbe friegen, fo begonnen ein beil i>an finen fo Dfien, inb affo foninf 2lbotf afftonbe, fo toaxt f}t erffagcn item ber t>an Sfenberd^, louinfö Slbolfö oöerfie tcnre toa«. J)iffe t>nr^ ftad^te i^ gefc^iet in bem SBurmffer gantoe tufd^en eim ^3e genoemt (Sißenl^eim^ inb bem t^rauioendoifter genant Slofenbate Unis premonstratensis , inb bae toart foninf Slbolf begraben inb t^t bae begraijen ligen alfo fange bi^ ber ebele §enrid^ gret)e jo in^zU ^^ oan ben furfurften einbred^tlid^en jo eim roemfd^en || foninf gefo* «r. ^ toart : ber fetoe tie^ foninf 2lbo(f ui^graöen inb fin gebeinfee jo >tre, bae ber roemfd^er foninge begreffeni^ i^, in fin inb finre l^ni«* tinoen SWargareten gegentoerbid^eit begraben, bafetf« ondl^ an bem feeren bage baebur foninf Sltbred^t toa^ begraben tourb^n , njant l^e id^e jit n)a« bteben figen an ber ftat bae l^e toart erf lagen, ate l^ernae ^d^reöen mirt. (gfeli(!^e fagen, bat alle bie bic tocber foninf Slbolf fttjoien, bat ber nie gein goife 9. na^V flatt *ta(^\ 19. inb foni^cf. I. Slljei. 2)a6 bic SBurg \i^ \)U\t, 2. 5Dic @*Iad^t am ©afcnbü^I fanb mir au« anbcrcn SBcrtd^tcn nid^t ht* am 2. 3uU fiatt. at 3. @8fl^>eim. 1 654 VI. ÄocH^ofPe df^xonit 1499. bci^ er^artoe !omnf Siibred^t toaxt txfla^n ban ftnd brober föne, als ^emae gcfacj^t teirt. [^M^\). 457 mit mc^^reren 3Jli6\5eiflänbnif[cn.] So tnie bufd)of älffert ItcHc bumcn uan grünt up Hat flos ^om 6rnel, item Den tornc ^0 ßcrk. 5 «gr. 96» 3)o bufd^of ©iffcrt »cbcrumb uiö bcr geöenfeniffe gequit inb gctoriet toa8 al8 "irae^" ^"^'6' f*^ '^^^^ ^^ "'^'^ "^^* ^' ^"^ Buöjcbc gan^ toan nutt)c8 it[> bat Woln inb parf (lo8 214. jont S3ruil mit groiffcm lojlc inb gemalt jtnre ritterfd^af intgl^cin bic jlat toan (Socficn, ber jo trofe inb bie bacmit go Bejmingen. item bcSgelici^en bebe l^e mad^cn jo SSerf * buiffen ber :|)or<3en n^ bem otoer bi bem flog ein groiffen jlarfen tom jo eimc ((i^irmc, lo umb bcn 3fiin 30 toertcaren in ^aöftn bie eme moed^ten otoerfomen. nter bodjf »art ber niet gant? ui«gema(^t bi ftnen gibcn, funbcr buftj^of SBigboft, pne mt- bolgcr, bebe !oeptid^ enben ben tourß tom. chron. ' 3tem bufd^of @iffert parf inb »art jo Sunne begraben, mant umb ber tour6 ^ITb' frieti^ögefd^it^ten »itt n?a8 toan ^ai«9iicolau8 bem IV intcrbict gelacht in bcr 15 pat t)an (SoeHen, bat men niet fange nod^ (ad. [«ilb eine« «ifd^of«.] Chr. pr. Söigbolt öan^oult ttjart ber 53. bufc^of gcforcn annodni. J2982. bijjc ^ar.99b. SBigbottma« einSöePfelinf geboren öan bcn ^ofliiben bie genant fin öam^oulte^ inb tt)a8 ein geleirt man. ^e mag tour bombcdjien jo (Soctten inb mart geforen go 9iui8 20 an bat bnfd^bom, alremeip toan ben ebetcn inb toan ber ritterfd^af beS pift toan Soetten. bie pat toan Soelten ttoa« ^jo ber feltoer jit nod^ in bem ban inb interbict a8 toan bufd^of ®if fer^ »egen. ^le froenbe fonin! Sß» bert jo Slid^cn inb joid^ bairnae mit bem !oninf jo S^iurenberd^ inb froenbe bae bie foninginne mit groiffer ^joeflid^eit. i)t n^a« ein alt man, bem friegen niet enbienbe, 25 inb tüa« me geftalt inb geft^idtt, toant l^e ein mi« man maö, ein goiben rait inb an* flad^ 50 toinben ban mit bem ^>arnefd^ umbgogain, inb bairnmb mad^tc be pdf? in fime beginne tomntlic^ mit ber pat toan (SoeÜen inb mit ber ritterfd^af mit giften inb gatoen. inb toant , bic pat loan Socllen burd^ bie tourg fried^öleufe ein jit im banne 3a^rb"b Ö^toep tt)a8 inb funber fanf gepanben lS>abbe *|umbtrint 7 jair 7 maenbe inb 9 bage,!* ;» 129.^ fo tt)art huxä) in bie pat abfoltoiert inb || bat feltoc interbicte relajierb'e toan be«^ai3 cbenb. toegen bufd^of Söigbolt u^ unfer lietoer torautt)en bac^ annunciationis 1299. ^e nwrt ©iarj'is. ijigetooirt binnen ber miffen in bem boim inb eme toart ge^)ulbit binnen bcr jit ®cvt.t4. bed intcrbict« up beS ^lilligen cruit?« bac^ exaltationis*. Stein iDteiDatl be[e buf(3^of tocnid^ maäft l^abbc t>an \xctf fefcc, iDont k ifz Mxi fled^ten cbelfuben geboren tt)a«, [0 roaö l^e bod^ (tefjalid^ tnb l^tte Dil ijtunbe bie eme ttef üd^en bienben, tnb freic^ Daft ftebe inb ftoffe tcÄcr an bat ftift in finte jit, bie ben ünrfaren afgefd^at ü)aren. 3tem n)ieö)ait befe bufd^of toerl^oit inb tourquame Iried^ inb oitlogc 15. '»ia' flntt 'toia\ 1. 9l^>einberg. 4. gaft toörtlid^ bic wnpnntge Sefung 2. @(^on aJiai 1297. Sßgl. SBb. I, ^ ber (£öln. 3a^rb. D, bie im Xert corri» 20 i^. 7. giert ift. 3. De natione nobilium de Holte. 1298. 655 oöermt^ fin öurfid^ttd^ett tnb tot^l^it , f o quam ^e hoä) in ytotxhtaäft tnb unetnid^eit mit bct [tat ban Soeüen, ate l^crnae gcfd^rebcn njtrt bt f oiünfö älbtcd^t^ jiben. beSgcUd^en toaS bcr grctoc toan bcr Tlaxt jo bcr jit, bcr ein atjo chron. ntbtge inb fei biant trad M ftiftö toan (Soellen : mit bem quam bu[d^of SBigBoIt ou(^ 215. 5 jo !ricge. 'bn\6)o\ Sigbolt toerfamelbe fm ritter^af inb anbere fin bu^^^i^ inb joid^ felf« ^crfocntid^ mit ben jo @oifi. bo bat ber greöe toernam, bat bcr bufd^of int (ant fernen tDa9, fo ]paxt i)t ge(t nod^ goit inb toerfamelbe ein med^tid^ ^olf mit groiffcr cofl tnb jotd^ bacmtt in bc« bufd^of« laut inb Bleif ein jit lanf bac ligcn, inb reiben but inb.njeber inb l^ebben ben bufd^of mit ben finen 0 gern buiffen ©oift gel^at, bat fi jofamen geftreben l^ebben^ mcr bufd^of SBigboIt lies ben greben groiffen cofl boin inb Ij^e bicif ligen binnen @oifl. bo nu ber greüe bürg ben gejuic^, ben l^e bicf u^brad^t l^abbe, niet langer ge^alben fonbe, toant ber reifige gejuid^ enljiabbe gein boberung, fo üt9^t ben »eber l^eim trecfen. bufd^of Sigbolt friedete u)) ben greben uis @oifl inb aUit mit ^cleinrecoftinböurraebe. bonuber grebe be8 friege« moebe »art, *|fo mad^tc *2r(|rt»v. fidb ber bufd^of up mit ftme toolf inb joid^ bem gre»en in fin lant inb tooifle bat mit p,ae8.K önir inb brant inb rouf, inb ber gre»e enfunbe eme gl^ein toeberflant boin.|* inb aö men faibe: »er ber bufd^of niet franf »urbcn inb gefioröen, fo If^ebbe ^e ben tourß greben bairjo brad^t, bat ^e ftd^ gan^j unber ben bufd^of moifte gegeben ^aben. 0 bufd^of SöigboU trart franf u^ ber reiffc inb fo fere, bat ^e ban nccbe toegen moifle toeber Widmen in @oift, inb bae lad^ l?e e^lid^e bage inb intfin! bicftoit bat Ij^ittige fa« cramente. inb a8 eme fin bid^tbaber fachte, it n>cre niet ban noeben bat ^e fo bucfe bat ^>i^ige facrament intpnf, antttjorbe ^e ein mirflic^i toort : 'min feie begert bat l^il" ligc facrament bicfmail, tränt it i« ein goit tt)egef:|)ife'. jom leften ber bufd^of ftarf inb 5 ttHirt begraben in fent ?JatrocIu8 firdj^ jo @oifl. [SBilb eine« ^^5at)fie«.] Si^icoIauS III iWartinuö IV $onoriu8 IV confir» ec^ctd mievbc unfer lieber brautocn brober orben I^e bettDanbelbe it cap* ^*^^* ^)en : üurmaite |3laegen [i jo bragen froatfe cappzn, nu gaf i)z in bat fi nu 0 moegen inb fuüen bragen voi^ campen ^. ^e »a« pai« gmei jair. II Anno domini 1298. $1. [SBilb eineö Äönig«.] Sllbrcd^t ^txioä) ban Oefterid^ bat aKc benine ginf jo bem ouge uiö unb Äönig«? gena«. inb »art Qtnotmpt foninf Ougelin, inb baeban toirt oud^ ^^^^^^^^(siin.^' '» flcfdbrcben. 3a&ib- 129 Stem tüant etjtid^e ])pxatdi)tn, ^t toere niet ban allen fuerfurften geforen jjonia«^ bo ertüeilben fi in alle einbred^tlid^ anbermerf . l^e joid^ gen Slid^ m i t g r 0 i f f e r 1^ e r » l>°f- '*^'- 30. 'üii«' jlatt 'tti«'. 1. Chron. praes. fnrj: exercitum nad^ Suppl. I97i> ober @d^ebeI207b auf coDgregans copiosum archiepiscopumad $onoriu8 111. jurüdfgefü^rt. @ie erfolgte conflictum sepius provocavit. auf bem ®cneralca:|)itcl ju ÜÄontijjeluer 2. S3I. 182b toiib bief^ Slenbcrung 1287. 656 VI. ÄocI^offf^e (S^ronif 1499. *chr. pr. n (ä^ e i t i n b f o c jl I i d^ e i t inb toaxt bac gcfrocnt *| toan bifd^ef SBigboU i>an Soel» suppi. ^^"1* ^^'"^ getooin^cit i8. ^c gcfan öan bcm :|3ai8 Sonifaciu« bic fvocnungc t>an bcm 209*. feiferbom ^ ein« jtoei briwcuf, mer bcr )ia\9 n?elgcrbc cmc bat up bie git. mer bairnac maä)t in pai^ ©onifaciuö up ein bac^ feniuf öan 9iome inb foninc toan gran!ri(^, 08 l^crnoc gcfd^vcben tt)irt. 5 ^c l^abbc jo etnre l^ui^frautoen l^ctiod^ aWcinl^atl bod^ter ban Äßnifl«* kernten ^ inb l^abbe mit ber lOünber, unb batrumb »a« ^c giricj^ nae goibc, * bat ^>c bod^ bem rtd^e nict jofugcbc, mer fmcn finberen. ebb. 457. 3tcm bo fonlnf Sllbcrt jo Slid^en gcfroent nja« bat ^e fi bcfd^cmten [ulbc i)ur gctüalt. lo chron. " 3tem e^Iid^c jit nac finrc croenung ladete foninl Sllbrcd^t ein ^of 30 ?Ruren= quor. ^g^^^ ^^g j^j^^j jlj^ ^i-flujjje jer !oninginnc getoiet toan bcm t)urg bifd^of SGBigboIt. u|j bemc ^otoe toaren mc bon 6 buifcnt ritter^, aln ^crjogcn !oninge inb grc« i)en. item bae »a« bcr foninf öan 3)enmorf inb ber fonin! i)on 9iortt)cgcn inb ber foninf »an ©tocben, inb »ail 6 buifcnt ritterc ttjoren mit ben bair fomen, bie emci5 alle geüd^ ben furflen Bulben inb ftüoren, be8 rid^g pebe »eber bcl:|3en jo »innen, alönae gefd^ad^. bcSgelid^en quamen tic öurß bri foninf mit bem marfgretocn toan ^ranbenburd^ ju Stofiocf unb toerbunben fid^ jofamcn int= g^ein bie feeflebe inb beroitmobid^ten bie alfo, fo bat bie fid^ bairad^tcr niet me cnbor* pen legen intg^>ein ir otoerflen. 20 tPie koninh 2llbre(t)t, Ut Hi van doeüeii |o l)ulpe, liat coclf(t)e lant fd)cliid)tc tnb etU(t)c jlcbe inb floelfc itiebenimb an bat ri(hc braute* g3I.245b. ' " ' ' . Chron. II 53if(]^of SSigboIt quam in jtüeibrad^t inb uncinid^eit mit bcr pat üan (Socflcn, reg.* a« fm öurfaren gebain ^abben, inb quamen jofamen go friege. bie jtat »an (Soellen a^brb*. ^^^^ ^" fonin! Sllbred^t, *|ben mcn noemipt foninf Dugelin,|* umb bul^ inb biflantü 129. go boin, inb \)t quam mit groiffem »oulf *|umbtrint feut 9iemei8 miffe|* in batcol^ fchrl pr? W^ P'^*^ intgein bifd^of SSigbclt, ber in »urmail« gefrocnt l^abbe jo 5lic^, unb Mt 216). ftc^ neber mit fime gejuige bi befen brien bor^jcren ®urbc', Siffe inb 9lobenfir(icn, *(lütTi. ^i^ gelegen fin boöen Coellen bi bem Stinc, inb bac »art alle bat lant bair* Sa^rb. ujnbtrint »er^eirt, toertooip inb groislid^cn gefd^ebigct. bo bifdbof SBigbolt bic unjcl« so lid^e jalc bc^ »oulfö fac^i unb \)t gbcin »eberftant boin moid^tc, fo n^art ^c »an nolt bairgo gcbrongen inb foid^tc gnabe inb quam go brebcn mit bem foninf unb mit bcr [tat »an (Soctten, bod^ nict fonber groiffcn fd^aben be« flift«, traut bie foinungcnnb bcr »rebe n^art alfuö gcbcibingt, bat \)t »crjigcn inb ober^qcöcn moiflc bem tourg foninf Ougelin bat fonincUctjc flo« ^eiferötücrbe mit bcm gotte inb mit ber jtat, item bat fiet^ ^ giu (g)injic^ gelegen up ber Slrc, bie »elc^c {lebe inb floffc öurmailö bc« öurfi foninl* tourfarcn getücfl toaren inb bem ftift »an (Socllcn berfa|jt inb öcripant trurbcn tour 3ft Chr. pr. buifcnt mar! ficrlin^'. bic ftat S^^P^ "^it bem floffc inb irem gogcboer njart tocr[a|t ^^^- bcm leeren »an ©uild^c, bat (5ono bif^of go Xxkx inb gubernatoir be« ftiftö »fli^ Soetten toeberumb locSbc annol368. ^^ 1. Imperii conflrmationem. Suppl. 3. Quinque milia militum. 2)lcK'^ 2. (Slifabett 12 i^rer tinber fmb unb ber folgenbc ®a^ beliebt fidj fl^f[ namentUd^ bcfannt , außerbcm jiarben auf ben 9Joftodfer gürj!cntag , nid^t auf nocb einige furg nad^ ber ©eburt. ben 9?eid^8tag ju Mrnbcrg. 1298. , 657 3tem bi fonin! 9(ber^ giben toart bat fonmfrtd^ go Ungarien (ebtd^ tnb itdnig«« bcr Dcrvcbcr irai t joPunt gefangen inb jo Jhiden jo^autocn. ^^^' ^^^' )PU konink Jllb^rt (rflagcn oact oan |lnm neoen. ^ontnf ^Ibrec^t ^abbe ein9 broeberd föne bt fici^, genant (^erjot^ 3o^an, e6. 458. *|tnb ben (^abbe ^e loan iun!9 upgejogen coefllit^en tnb fucfiüc^en bU l^e 30 ftnen ba> *^^^' gen quam.|* bec felioe nct)e gefan bid unb manntd^toerf find erfbeitd, bat ^etjod^« (30»). bom öan Dcftcttd^ tnb mit ben reuten bie iattHci^^ baeöan lomen toaten. bairintgl^ein anttDerbe bet fonin! : ^e ^ebbe in foftlic^en u<)geiogen tnb treflid^e reife inb coft burd^ fin^ lan^ n)tU gebain inb geleben, bairunib ^c eme ban ber m>fominge niet fd^ulbic^ entoere. ber toninf l^abbe bil finbcr unb ftn frautoe bracht eme on , bat ^e fin^ f elf« finber baemit 6e* gat>ebe. jolefi loorberbe ^rjoci^ So^an cin^r fm ert>e}ai(e an bent foninf, tnb ^e antmerbe eme: ^e mere eme niet fd^ulbid^ fo gott a9 ein (afl. inb babbe ein fren^gin loan miben 1 in ber ^ant unb toraegebc bem net>en, of ^e bat l^a^en tooutbe? ^e enfente eme ou(i^ niet me baetoan. bat mobe ^er^ot^ $an« fen bae fmoren fl jofamcn mit l^erjoc^ ©onfen u^ beö foninte boit. Do l^erjod^ §an« bürg ftn« oemet^ fonitif Sllbred^t« roiüen bernoni* mcn ^abbe, bat ^e ttjenid^ of 6i abenturen niet ban eme foulbe Wegen bau pme beberttd^en eröe, bairumb nam l^e bur ftc^ mannic^erlei manier, tt)ie ouc^ bie toaren, bat ^e eme bat bel^entlid^ io ^ufe bred^te tnb in um* brcd^te. II 3t quam bairnae, bat lonini äilbred^t bergeben tpart, inb bie mM^, arfeeber brad^ten bat benin beme lonin! mit fünft in ein ouge inb l^eingen ben f oninf mit ben boeffen u^) inb ftaid^en eme bat ein ouge ui« , unb i bairumb toart l^e foninf Dugelin genant, mit n)i(d^en bergifne« efelic^e %gen tourben , alfo bat ber fonin! fad^t bur fime neben inb anberen : fme tt)ere bergeben, got toifte mail toer it gebain l^ebbe, inb tper eme niet k^ leben« en^unte, bat ber bau eme ui« fime ^obe rebe. bat bebe l^erjod^ Raufen toe inb ctad()te finen brunben inb pme gefinne ben jorn : ber fiDoren «iUeit, eme mit übe inb leben Bijoftain intgein ben fonin! finen oemen 2. 3tem bairnae n>outbe ber fonin! rtben 30 9linbe(t go ftnre mober. be9 n^art l^er* sti>m%* ^^ §an« f!n net>c gcttjar inb berbard^ fid^ mit fime ^ere inb toege* *°^' '**^' t^icj^be !onin! alberte pn« baber« broeber, !onin! Sltbert quam !urfe '^itnae ungewapent inb uubermarnfe iitb boir mit einbeit pn« bot!« oud() ^Tober inb tad()t pd() neber, umb ber anberen finre brunbe jo ujarben bat bie oud^ ober quemen. unber be« fo brad^ l^erjod^ ^an« bürg 34. batrne. 1. Sdntg«^. 'ein grün f(^c^)}eltn'. ©teile getrennt gegebenen ©teilen au9 2. ©crbinbung jtreier an frlH>ercr ÄBpig^^ofcn. 658 ^' StoOfofffd^ ^rontt 1499. mit ftine ^te gctoaj>cnt Wf inb crllod^ bm fonfaif fmcn ocmen Äoniiqp' feit, bae toart ber foninf Begrai»en inb batmac oDer Dt( iair gm ^plxt gcDoirt. Äöiifti* 3tcin bic bm foninf crflogm ^abbcn bic tontbm Dcrberft otcr. niw^'roi^ foninf« Gilbert« Knbcr nnb macgc, inb ^crjwä^ ^an« n>art nac frcigcn »an fIS* ^""* ^" ftt^Ibnni^ romifd^n foninge in ber fiat ?ife inb »art iemerlici^ gcfenf« s ecbfbd (iatd (Stemm« bem V genabe : bec ^ fa^t enie pmiUn^ ^^^- cie 20 botn, inb nxirt go $ife ein ntomci^ in fmt ^ngnßinn« orben. bae ßorf ^. Anno dni. 1300. [i3tlb eine« iSifc^of«.] f)cntici^ ber anbcr, gtcDc Dan iBirncnbcrd^ geboren, nxirt jo eim iu lo «flrii»««. \(ffo\ geforen jo ßoetten mit maniere a^ naeDotget. naebem a« bif*of Sig« (Chr. pr. l^ott ge^or)»cn ttM«, n>nrbm bri geforen: $enrian Semmbert^ boini|>vot|t» ber 216). onber ^ein^art twn SBe^erbuni^ ein ^roijl gc Sonne, ber britte Sßil^etm t>an ©uiH ein ptolft go Svic^t go fent@ert)ai«. fo befe fuir gefc^aci^, u^ftunt tredt greioe Sitl^elm toon @nUc(<^ in bm frieci^ loan Slauberen intgein bm foninf )>an gran!ri(ib inb mi i» ca^itein int firibe, inb (e iDart erflagen in bem feliom ßribe. e(>enb. Sinnen ber \ttotx jit n>a« onci^ befiebiget {ine fuir t)an bem ))ai« SonifaciuS Yin. bo nu bie botfci^af quam, bat greioe Sil^elm boit n>ei-e, mad^ten fi(i^ bie anbete gtoen gen Stome, bae ein igüett>en, inb jloiit ber floif }o (Soetten (ebici^ 21 maenbe. inb n>ant grei»e ^nri^ Dan Stmmbei^ bur* 2o mail« bi bri iairen im ^ot>e go 9iome geßanben ^abbe inb befant u>a«, f reic^ (ei bie conftrmacie t>an ))ai« (£Iemm« anno burg^ inb n>art bifd^of inb n>a« ^enrid^bei gtoeibe. ^e befa« finen fioit unbcr fonin! Sllbreci^t bem )>urg inb $enri(!^ bem VIII inb Sobon)ic( bem IV rocmfc^en foningen 26 Jair. fo toat ftn confirmacie nnb i^erunge gefofi (abbe im ^o)>e }o 9iome, fdfte^be ^e toeber ni« finre ^ffd^af be« flif^ Dan (Sod« v> len. l^e fal)>ebe ben roemfci^en foninf {>mric( inb froenbe in go %id^ )o eime roem* \6)€a foninf inb goi^ mit eme gen 9{ome mit oil Doulf«^. bairnae a(« foninf {^niid^ gefionoen n)a«, foir bift^of ^enric^ meberumb go eime roemft^en foninge l^ergoc^ S^^ berici^ )>an Oeßerid^, a« l^ernae gefc^retoen tvirt. «i.246b. II 2)t|fer bifd^of ©cnrici^ ^^ielbe ouc^ geinm toreben mit ber ftat Dan (Soetten inb 3« 100?' hielte fle^ fried^ intg^ein bie lan^^eren bie bairumbtr]nt UgeUr oA 11. Chr. mit gretoen @er^art Dan ©ni^e, mit bem gretom Dan ber ^axi, mit ben ebeles inb ^^^' meci^tigm toan SBeftfalen inb mit bein gretoen bau (SIetoe, inb ^abbe binae al pn Utocn (auf gcinen torebm, a« onci^ I^ernae bi foninf« !Üobon>td^« giben ber* rer gefc(^rctoen »irt anno 1334. n Fiorar. Sßilbelm III toart ber 18. gretoe toan $ottant iiat ün« toaber« boit^ ^om (306) J»f«n ^m\ P* ein firit in Seelantunr Slrjce» biffe OtoeriPtnnunge »0« u. 2fi7b. ^^^^ tt>unberttc^ gegeben i>an got ban Dan minfc^Iid^er mad^t: batrun* 1. 9ladf @(^be( ^ifer ^etnrt^, bem 4. SS^il^elm« Sater, 3o^ttn n. boit ber ?5apfl ba« Uvt^^eil überläßt. atoe«ne«, ®raf .toon ©mnegau nnb $ol' 2. 2)ic SBaW ©einrieb« fSttt 1304, lanb, ifl in ber Cbronif übergangen, bie ))ä^flli(i^e Seßätigung 1305. 5. Florar. er^äl^It bie ©d^Ia^t bon 3. '3nb goic^ — tooulf«* irriger 3u* 3i«rifjee rid^tig no* unter Sodann U., faft ber Slgrippina. ber furj bartiuf (1304) jiarb. )Ul305. Iä00>-1306. 659 tt)irt gebec^tuiffe ge^albcn bct fctoer obcTOtnnungc jatrüd^« ra bet ftat 3ttje, boc bcn jungen ünbetcn in bct fd^olcn bte ^iftortc tottb i^urgcgc* ^m jo lefctt inb jo ftubtctcn, inb nae bem »ttt jogclaiffcn bot fi btoclki^ f^jielen gain, inb bat i^ todl funbcn nnb ingefaftt, bicfc öut^ bictoticn 5 in ctoiget memotien jo btiben. biffe grebe ©itl^etm regiert ^oßant 30 > iair inb flarf an bcr gtd^t. Fior. 269* (308). Wannt M( lantf^af un) M( flat ^oMsr qtnütmpi is Un Reiben afgeioonnen nnli unier Her crificn gemalt komen. 3o befen jiben, a9 3^erufa(em inb bat billige (ant gen)cnnen mad t>an ben ^ei« ^^tui 10 bcn mcr bic XmUn unb ungcTcuöigen biffcn ji inb t)crbnt?cn bic. ^** II Anno dni. 1306. ^^' ' 247*. 3n bemtourg iair öeröroir cöcr bcr '31 in inb bcr SWcin löur granffurt. (5öln. bat ie brad^ n^ unfcr Iici)cr torouttjcn bac^ li^tmt« unb bebe groiffcn fd^abcn "^J|5f an bcr {tat inb an bcr bruden 30 J$ranffcrt. oud^ quam affo t>i( i9 np ben 1 5 Durg t>a6f bur bic fiat (Socttcn^ onc^ maS bat felioc jair ui« buir )it inb falt. ebenb. 3n bem bur^ jiair toart angel^aben jo bumen bat doifter ber crui^« broeber binnen Soeflen \ $ie i^ jo tt)i[fen, bat bi ber jit lonini Sübredf^t^ ban Defterid^ grebe ^enric^ ban Su^elburd^ ^abbe bi \x6f ein ar^eber unb xoa^ itmtmpt io meifter ^eter*, ben faute l^e ui^ jo ben pa\^, bat l^e fime broebcr ©atbe/ mnu^ genoem<)t fulbe inn)etrieren bat bifd^bom bau äRenfe bat jo ber jit Icbtd^ ftonbe. a^ nu befe meifter $etcr an bem ^)ai« fin botfdj^af gebain l^abbe, fo toart bat afgeflagen inb geweigert, mant l^e noc^ jo junl toa«. inb bae warf ber bürg meifter ^eter bur fici^ fetf^ inb be^ielbe bat bifc^^ ►5 bom t>an äßenl. inb bat berbroid grebe ^enric^ fere inb xoa^ jornid^ wp in, mer bod^ bat berfointe l^e boirnae inb berfad^ bat an eime anberen cnbc toeberumb : toant bo loninf älbred^t boit toa^, fo »art obermi^ be« t>vx^ meifter ^eter« tuer inb ber nu bifd^of jo SÄenfe toa^, ber c\x6) t%^ Kd^ anber luerfurflen jo fid() brad^t, ber bur§ grebe §)enrid^ gefcrcn jo 14. Sranifort. 1. Flor&r.^atrtci^tig 33 (1304—37). bach et Müller II, 202, togl. I, praef. 2. ^[nd^ in ber Vorlage mirb bcriSid* p. xxxt), ä^nlit^, aber mit anetboteu' gang gu (Si^n unb ju granffurt in ganj l^after Slu^fd^miidung , in Trithemii a^nltti^er Seife burc^inanbergemorfen. Chron. Hirsang. beim 3a^re 1306. 2)ic 3. SSgl. Florar. 269b (31 1) jum Sa^rc böttigc ®runblo|igfcit bcibcr «eric^tc ^at 1307. 2)er ^u begann icbot^ nici^t bor ^eibcmann in bcn Sorfd^. %. beutfc^en 1309, bgl. Sacomblct III. 58. ©efd^. IX, 309 übcrjeugcnb nad^gemic» 4. 'Sit folgenbe Srj&^Iung über bic fen. $g(. m^ Sorenj, ^eutfd^c (defd^; (Emerbung bef Snainjer (Srjftu^tö bmd^ II, 620 unb^eibemann, $eter bon %\)f>t\i fkter 9f^(t fiet^t, fafl genau überein« (1875) 51. S)ic ^oel^. (S^ron. entnahm pimmcnb, fd^u in einer Trierer $f. be9 i^rc eingaben mo^l einem inter))o(ierten 14. 3ö^^r^. (Gesta Trev. edd. Wytten- (Sjfcm^Iar bcr Gesta Trev. 42* 660 VI. ÄocI(>offWe (S^ronif 1499. eint tocmfci^cn foninl. inb bat fctJ>e untbcbe onä) bifc^of ^cter bcm dutb gtcbcn, bat l^c bairnac atbeibc bat ^c loninf toutbc, ^c tooutbc cme btftcn^ Gesta' btdb fin, a^ bc oudb bebe, itan ©albeminu«, greifen ©enrid^« broeber, wart ouc^ Trev II igß. ' baiinac bifc^of jo Zxkx gcforen t)an bcni groijlen bcil bc8 ca^)itel8, inb ^ai« Clemens conprmierbc inb beflcbit^^te in inb bi«penfierbc mit cme, xoant ^>c allein 23 jair*5 alt was. Florar. 271b (312). Oesta Anno dni. 1308. [^ilb eine« ^önigd, in at^beren (Sjfem:|)laren Silb eines ^aifeis.] ^enricb grebe ban Su^elburd^ wart *| in bem {eben jlatr al9 fonint albert t>an Treu C)eperic^ crf lagen n>Ärt,|* geforen inb wart gefroent mit cinrc ifer fro« m 204. nen* go 9li(i^en ftn toaber wart erf lagen in bem Sovinger ftribe a9 t>ü\% 6of. 4()U. 3t gefd^iebe balb bairnae, noebem ad ber fonin! toa9 gefroent, fo quam (e gen —247b. ^traidburci^ alfo würben bie boben wail uidgeric^tet. Trev? 2)iffer feifer $enri(]^ tfait bie flat löan J^rier beleent unb begäbet, bat p ein örien 207. mart ^alt ^an unfer lieber »rauwen bac(^ nativitatis bi« go fent 9icmei« miffe. i^ @e^t. 8. Ott. 1. 3n bem butg jatt np ben 8. "taäf in aüer l^iüigen maent^ ftarf jo ßoeßen ber groiff e fuBtil boctor Sol^anne« ©cotu^ , ben man noempt doctor subtilis. ein broeber mm ber minrebroefcet orben, inb toatb bc^ grauen jo ben minrebroeberen im c^oir unber ber ctoden, a^ ni^mifet bie oberfd^rift bi fime graf ^. 20 Anno dni. 1309. eßln. 3n bem jair und ^txtn 1309, bo wart bie Pat ^ed^enid^ gewonnen t)an ter flat ^Jjj^' Soelne, want bifcbof^enrid^ toan S3ernenberc(^ bie ^^oid^ erfoid^be. 130. Anno dni. 1310. Bo oie M oanne )ie grenen nan €tt|clbnr4 quamen an liat honinkrid) oan ^e^emett. Gesta 3n ben jaircn und ^eren bie^our neip gc}eid(>cnt^ fo ^ielt foninf '^2QH,' ©cnric^ ein greifen foepiid^en bad^ jo ^^ir bat p in mit löreben ließen. 3tem bairnae nmbtrint anno dni. 1314, a« feifer ^enric^ boit 25 \ 1. 3)er (£^)ronip benft cntwcbcr an bie eiferne Sombarben!rone, ober er lägt p(^ loon ber feltfamen ^udfübmng bed Florar. 271 »> (313) beeinpuffen, ber Äi>* nig erhalte t>on ben ^rgbif(böfcn ))on ^iMain), Strier, (Söln je eine ^one, t>on benen bie erpe aus @ifen , bie gWeite an€ )oerfc^iebenen iDi^etaUen, bie brifte aus Silber bepcbe. 2. 2)ad gleiche Saturn t^eilt Gele- ums> De magnit. Gol. 472 aud ber ta- bula, defuuctorum patrum bed SD^inori' tencont>ente$ mit. 3. i^gl. bie ©rabfc^rift Ui Gelenius 47ß. mä) ^raun, ^ad äRinoritenüoper unb bad neue S^ufeum gu (Söht (1862] 94 würbe er ^uerp am (Eingang ber ©a* cripei, fpSter im (&\)0x begraben. 4. S)te Gesta Trev. fe^en ben@))eie< rer ^^eic^dtag , bei weld^em ^etnri(^ bie ©ebeine. feiner beibcn SJorgänger bect' bigte, rid^tig 1309, fd^inen ibn aber bann mit bem ^weiten ©peierer 24ge (1310), auf bem bie SBcrmä^ung > bann« mit ^lifabet^ pattfanb, )U ^* wedbfeln. J308— 1310. 661 unb bet Bifi^of öan 9Wcnft toa« l^cim aejogcn, fo »ur^en ^äf cfetic^c g«8u tcrl&cren »an bcm lanbc intgl^cm in tnb »ontben ben l^crjogcn toan 235.236. ntcn* öuv ein !onin! u^ncmmcn inb tooulbcn bcn !onin! »cber bc8 s toerbritoen inb ^att ban Irccfbcn beibc2 bifd^off önrg'mit bcm tt t>an ^e^^emen tntg^ein fonint greberici^ loan Oeftertci^, a9 ^ernae gefc^reben U. 3p ber feloec }tt a$ !ontnf ^enrtcff go ^^ir n>a9 ber ftn oemen tontn! rt erflagen (^bbe. [©cgiabniß ber f iJnigc Slbolf unb «(bred^t ju ©^eier nac^ Gesta Trov. 209.] 3tcm befer !oninf toa« ein fcrtfamer fcligcr goiber manne mit flefe^e Äönig«» ibe ^of.4ö2. II Anno dni. 13tO. SL248ft. 3n bem iair und l^^eren 1310 ^ielt tonin! ^enric^ eirlid^en ^of ^o (Scetten tnb chron. ^t groiffcn toreben unbcr bcn furjien inb aüen anbercn leeren. ^^°^' 25o lonini ^cntid^ at S)uitf(!^tont in ötcbcn gcftatt 6abbc, fo fd^idtc in bingc umb jo fricgcu bie crocnungc öan bem ^)aii8 inb gord^ ^^ tcm 3o3 inb untboit bat bem pax^ burd^ ferc foeftttd^e ambafiaten, 211 if. )airnae joidfi ^e 30 SWeilan tnb bae toatt ^t t>an ben (Simetingc (b tntfangen, met bte ®clf waten eme conttarte, inb wart bae gefroent . . \)t Beladete oud^ bie ftat ©rijccn genoem^t tnb lad^ ttjail bti öcitbel jiair^ t)ut*. inb in bem (eggev fante pai9i Siemens jo Ionin!^enrtci^ 5 inat inb l^e tntfinf bie eirtoirbic^lidj). inb 50m lepen beftrebe ij^e bie burg Briden inb mad^t ft gelic^ ber erbend inb baeburc^ mürben bie er pebe in Stauen ber ber t. ^e i^oic^ toortan bur^ ^(acent inb anbei toil in Stauen inb Sombarbien, inb bie aUcfamcnß intpngen in eirlid^e ..... lae quam ^e )o Senf, inb bae flarf flu ^uidfraume anno 1311 inb tvart eirUd^en itoen bi bcn minrebroberen. bairnae ^oid^ !?c 50 ^ifa inb jo Sucana^ inb ban-^^'ö^M^s )o 92ome inb quam in 9{omc anno 1312 nonas maij inb nam fin too* iftaxi, l up bem piat^ SD^iticiid genoem^t. ^e mart gecroent^ in ber ürd^en 30 ÜJZarien i^atranen, mant 30 ber feltocr }it ma9 ber :^at9 nict 30 ^omt, mer in . ^tinnö), ©d^toager ber SUfabctl^ eS^men. !. Petro archiepiscopo in Bohemia inente. Gesta Trev. >. 2)ad golgenbe tft tur^er ^ud^ug Sesta Tr. p. 211—221, boc^ fd^cint ben nod^ eine anbere Ouellc benu^t in. . 2)iefc 2(ngabe ijl übertrieben : bie gerung bauerte bcn Suni bi? @e^« er 1311. . Ucbertreibung ! Gesta Trev. p. civitatis muros et portas funditus uere et fossata planitiei terrae praecepit adaequare. (Sine Variante l^iat ftatt civitatis irrig civitatem, togl. ebenb. anm. ih). 6. Gesta Trev, nennen nur bie cives Jannenses. 7. Gesta Trev. 222: tunc ante Lu- cam plurimos probitatis (bod^ tl^o^l pro- batos) viros maximo cum exercitu de- stinavit. 8. 2)ic S^ronif toermec?>feU bie feier» lid^e ©egej>ung be« ^fingpfcfle«, »cldfrer ©einriß tiad^ ben Gesta Trev. p. 223 coronatus beimo^ute, mit ber er|l 29. Suni toottjogenen J^aiferfrSnung. I 662 VI. ÄoeHiofffci^e (£(>renit 1499. bem conciliumi 30 ^Dion. feifer $enrtt.|* e|^(i^e fagen, bat ber ^aid inb ein bcil flebe, aö bie glorentiner, bie öan Suca inb bie toan ber $oien* f innen* 2c. groi« goit bairumb gaöen ..... bo ber feifer öur§ bat leidige facrament intfangen l^abbe, \>an ftunb an »art ^z franf inb eme buci^te, bat eme mat upftege inb burd^üef a( pn inmenbige gefiber ate ein fatt i^. 20 *Rudim. *|inb fm li^ani »art ^toaxt^, inb l^ieruiö bejiefjcn bit be8 feifer« bic^ttoaber, bat ^e mit bem focrament bem feifer hergeben ^>ebbc.|* inb aU \ft 'can bem altair ginf an fttie *Eu4im. anbad^t inb »art )o ^ife begraben mit groiffcr ckge ♦jup fcnt ©art^^olomtu« ^ug.24. baci^l* tu bemiair uns It^eren 1313, in bem5. jair find ric^d inb bed anbe« rcn fin« feifcrbomö. 25 3tem umb be« feifer^ boit lüurben t)il moenid^ »an ber ^jrebiger or^ ben »erjaget inb erflagen inb oud^ ein bei( öan iren doefteren »erbarft Budim. inb ijerftoert, IpietDail ber öurg brobcr 53ern5art brief inb ftegel ?>abbcfmreum ft^ult, ad ^an bem foninf 'oan $etfem, t>an bem bufd^of toan Xrier, loan bem bufc^of toan aWeilan, toan ben bufd^of ban Senf 5, Dan bem bufd^of toan $cmfm, toan bem 3o bufd)of toan Sucan inb toan ben bufd^of toan (StraiSburd^, mer gre)}e ^enrid^ t>an gfanberen inb bie gemein rittcrfd^af inb ^ofgeftnbe fachten ganfe tourtrair, bat ^e fc^ul» bid^ mit. tt)ie bem nu fi, toiüen totr laiffen ftain bi« an bie jit bat ber red^töerbii^fte rid^ter, bem niet »verborgen i^, rid^ten fal. 3tem ^ie ui« fum^t ond), bat unber bem gemeinen ijoll ein fage i^, ^^ bat bie moenid^ »an bem <)reitgerorben bat l^iüige facrament niet nieffen 1 . Sßa^rfd^einlid^ benft ber (S^ronifl ter bed trafen Subn^ig t>on (St>reui:, an bad (Soncil toon ^ienne. S)er gleid^e on gvanfreid^. Srrtl^um fe(^rt m. 249» tt?ieber. 4. @iena. S5gl. <Ä8nig8^^. 464. 2. ]313Floiar. 9^id^tig 1312. 5. Januensis. 3. Florai. nennt rid^tig iDlaria, Xoä^» 1312-1315. 663 ittb intfain moegen ot>et altair mit bet reci^ter l^ant funber mit ber (utt« fd^et l^ant, inb bat fi bem ganzen orben mx ein (aftet gegeben, tDant ein mocnic^ öan ivem orben l^abe bem feifer »ergeben mit ber red^ter ^nt unber bem leidigen facrament^ funber bat i^ attit gelogen, toant bat ^ pfaegen fi jo falben in irme orben ee ber leifer geboren tx>a^, inb i^ alfu^ ingefafet || ban ben beberen beffetben orben«, niet funber groiffc mirltid^e »t.249». urfad^, bie nu jo tauge ballen l^ie jo berjetten. item be^gelid^en boin oud^ e^tid^e anber orben, in bem oud^ bie Brobcr intfangen bat leidige facra* ment ui« ber ßnler ^ant :c. 10 3n bem jalr un« ^>eren tourß florf «ß^Ui^« »an SBranfric^. ?3o ^»i(! B 33 Stent JO ber feltoer gtt toa9 ou4 bet grotd l^iont u)) ben paifd^at^ent. ebenb. Stent in bem jiaere tourg md ein conciUum 30 9[t>loin2 in melf (i^en tan ben ehr. pr. .in Sranfric^. bufci^of ©cnrid^ toan ^Scirncnburd^ quam ouc^ bair inb ttjart eir» ^^** li^en intfangen t^an ^atS an ben Ort 19. beiben, inb foninf Sobomici^ nam otoerl^iant as nae toolgit. 20 Anno dni. 1314. [«ilb eine« Äoifer«.] Sobon>i(^ IV \)txio6f in i^eieren inb ^a(ggret>e bi 9tin tonint greberic^ tt)ad f omen mit ben finen l^ieraf bid )o $unne inb bae croenbe in bufc^of $enri4 ^an (SoeUen. biffe uneinid()eit inb jtoeibrad^t tufd^en ben lurfurften buerbe loail 25 13 iair. [Ä0nig«!?. 465 unb Gesta Trev. 233. SBgl. and^ Florar. 275» (317).] X^ufd^en ben jwein geforen loningen gefc^agen groi« frtege inb flribe mit ronf chron. inb branbe, toant fi beibe treflic^e ^ercn inb torunbe Ij^atten. Veg.' Stern bie jmene ermeilbe foningc quamen jofamen in ©toaDen bi (SffeUngen ^onig«« 30 inb fireben bae mit einanber, bat jo belben ftben grois bolf erflagen »art, mer grebe* ^oesu^* rid^ moifl toid^en*. Trev. 236* Anno domini 1315. 3n ben jaeren un« leeren 1315 loa« ein groi« buir jtt in buitfd^en inb melfd^cn tauben, bat men ben ormen jolie« bat fi moid^ten broit ne* 1. !^iefe gabel ftnbet fid^ aud^ (Sdtn. 3. 3(uf biefen Xag fe^en bie Gesto 3a^rb. C, ©b. II, 33 unter ben SSarion» Trev. irrig bie SSSa^l ?ub»ig«: griebrid^ tcn. n>utbe am 19., !?ubtt)ig am 20. Oct. 2. ^meint ift ba« 1311 eri$ffnete Qtto&i)il (Sonett toon $ienne. Chron. praes. ^at ' 4. ^önigdl^. 'ba) men nüt toufie, richtig concilio Viennensi. »etre gefiget l^ette*. 664 VI. ÄocI^offf(i^c &)ten\i 1499. men t>an ben fenfteren bae men (roit berfod^te, inb ftur^en k)t( (übe öungcr«. inb bic buir jit toerbc anbcr^atf jatr ^ 6(.249b. II Anno domlni 1315. Gesta 3n bcm tourß jair ..... bo »crBrant f>crjo(f> Jit^olt toil borget umB ©^jirc« 235*^unb i"b !onin! greberid^ motfl toic^cn. Jof. 465. Anno domlni 1316. oesta 3n bem \a\x un9 (^eren 1316 mad^t foninf !Sobon)tc^ mit allen furßen inb jieben Trev. 237. ^"^* ein gemeinen m*cbcn inb foninf grcbcric^ toaxt ctoer jorncf gcbrcben. Anno domlni 1318. Der ßtnti belaßt oan bet flot doetten^. lo Chr. pr. ©ufc^of $enri(j^ toaii 33cinenburd^ tour§, a( tt>a8 !^c nu ein alt man tourben*/ ^flrt))!}. umbtrint 60 jair, fo funbe (»e neci^ geinen toreben l^atoen *| inb Bracff ben genuinen *Q^\ toreben, ben foninf ^obomid^ bereifen (>obbe,|* Inb quam jo friege mit bet ftaiSoellcn, Trev. aldoud^tour geroirtid, inb bebreif toil moitti)i(tend uidbem^ruel 238- u:^ biefiat toanSoeUcn, baitumb ein ftot toan (iSoetten bebe bcroifen irre torunbe. u aU foninf 3o(^an toan ^e^eni, gretoen Sitl^elm toan Foliant, gratoen So^an toan $cn* ncgaume fincn brobcr, gratoen ©er^art toan @mi6ft, gratoen ^bolf toam $erge, graben 3o^an toan ©eine : mit oßen befen tourß inb anbeien mere joid& mit groiffer ma# bit flat (SoeQen tour $ruel inb ladeten fi^ tour bat f(o9 gom ^tmUt inb (aegen 4 maenbe bae tour. bod^ jom leflen »art it gebcibingt inb gefeint inb joigen af. in ben jibeix *» roaxt ein lanttotcbc gcmad^t^: baebutd^ toatt ^oeftcben« gctounnen, ba^ toit fd^aben ui« gcfd^ad^, inb jobrod^cn. Anno domlni 1320. Qöln. 3n bem jairun« (>eren 1320 fricgbbe toibbcrumb bie flat toan (Soc^^ ^130^ Unmitirmebufc^of, inb »unnen bic burd^ SSrec^fem inb braec^en fi ii brauten fi af inb oud^ anbere platten im flift toan (SoeHett. Anno domlni 1321. Äöttig«' 3n bem jair nnö l&eren 1321 foninf Sebottoid^ bleif in ben toeficn Inb ^of. 466. t)f„ fiocffen inb quam niet beruiö 14. '»irr fiatt *»ir. 1. S3gl. 33b. II, 21 iRote 5. 4. Sue promocionis tempore sex»' 2. SBei Äönig«]^. fte^t biefe S^ad^rid^t genarius. toor bem ©efc^t bei (Sßlingen. 3)ie 5. 2)urd^ ÄiJnig Subtoig ju S3a^a» (i£f>ronif folgt ber umgefelj^rten Slnorb" rad^ 1317 3uni 22. Sacomblet III, 118- nung ber Gesta Trev. 6. !2)en 92amen beii>a^rt bad M 3. g3gl. ©b. II, 21. Reiften bei S^eug. 1315—1323. 665 Anno domini 1822. 3n l)Ctt iaercn un« ^even tourß, boc wart brober Saltcr öau bei* fe^cifc^oleu Qöiti. cbrant 50 (£ocHen. ^k?J.''' 3n bcm bürg ioir* bcinf bie foninginnc iian @ngclant Sfabela, bU chron. n bod^tcr »08 ban SSranfrid^ ^biHpö be8 IV of bc8 ^äfointn, irren ^,g^'* [cn man @bttjart umb t>cr!cirtbcit inb benwoefiungc, bie be in bcm lonbe mit jlme i! bebe, — l^c cnl^iclt ntct bie gefefe inb »ri^eit tnfc anbcr loulxä)t gc-- }in^ett bc^ lanbe«, — inb ladete in in ein fctfer || ftn letjcn (anf. 2?üi. ninf Sbmart l^abbc joijorcn^ bie mober mit itme fonc Sbtuart ein jit ttl ui^ Sngelant üeriaget. 3n bcm felücn jair^ otcrbieP bcr ^>erc ^aii SSalfenburd^ bie bürg er bon Z\i6)t, riorar. t unber bem ^evjogen \>an ©rabant binnen Zxidft gefeffen loaven, ant ein beil ber üurg [tat in fime gebiete ifib l^eirüc^eit i^. bairumb icb berjod^ Sobau III ban SBrabant otocr bie SWafc mer ^e [bet $ert m galfenburg] ijerlore ben ftrit inb iDurben get)angen t)if gueber man t?an m finen. Anno domini 1323. 3n bem joir »nrg, bo famelbc !onin! grebcri(b eoer ein gioi« f^cir inb .^?"^|^** Wf bo foiiin! ^oboö)i(i^ allein reem|c^c coninf inb b^tgocb Supclt »oir bebiocft tt>ib«u. Oesta »^Wm. ' ^/;; 3tcm bo coninf greberic(^ alfo gcbangeu Ia(!f^ up cinre feften bac t>er* »et. 250» «nt bec but)cl inb bat pcrt roa« bac mit entocd^. — 26ü»>. [Äöuig«]S>. 467, iro nur bon bem fd^marjcn $ferb feine SRebc i|i.] 3tem bairnae bebe ^>erJod^ 2u:|3oIt bem foninf ?obotDi(ä^ aljo njc mit friege, bat jjßnifl«« ottinf grebciit^^ moijl ui8 bcr gcbcnfniffc laiffeu. bocb moift l^c [ivcieu inb berbur« '^"'f-^es. bat (^e foninf ?obott)ic^ ungcirret lic8 an bem n6}, 3tcm ein beil Ij^ijlorien fd^ribcn al|n8, bot foninf Sobott)ic^ quam chron. f» jo coninf gveberid^ boc ^e gebangen lad^, iub fprad^ mit eme allein inb fd^a|?t ^^^' ict, bau nam jtnen eit bau eme inb ücö in mit ben fmcn I08 inb öri, olfo bat *^ic^^ allein ein roemW foninf blitocn foulbc, o« b^ bebe, inb wo« foninf ber für 34 jair (auf ec ^e ffarf. 3tem bairnoc toart foninf grebcrid^ ein ^eimlicä^ geriebt gemod^t 50 cffen, SBfll.Qös tburc^ ^e coninf Sobowid^ö frunt foulbc »erben*, inb als grebc- ^%^''^' bat geffen If^obbc, »ouffcn eme alfo belc lufe tufd^cn ber ^>uit, bot ^t bocton florf ^o domini 13475. ^4. *!on»)(f ftatt *!oninr. 1. SföbeÄa lontctc erfl 1326 in^ng«« lieber (SrjäJ)lung tl^ut bie« ein 9?ittcr, um ^b. [i^ gricbiid^'« ®un|l »icbcr ju ertoerbcn. 2. Flor, ju 1318 noc^ 2)bntl^er V, 5. 1330 Januar 13. 2)er Cbronifl . 72. 106 (de Ram II, 496. 544). bcnft offenbor an Subwig, beffen 2:ob er 3. Exactionare non formidabat. 331. 259» rid^tig 1347 fetjt. 4. '^laöf ^önig«^ofen'9 übrigen« S^n* Q 666 VI. jeoel^cfffc^e Q^t^ront! 1499. Anno donhii 1324. Gesta 3n bem jair burg toecbunben [xA jofamen bufci^of ^atbelom )»an Xtetr 2lr2U. inb joigen bur iWcfe inb rieben ben bürgeren bange. Dan Hern l)0f }o Coellen gemattet, genant lier bof oan )em Hofengarhn. 2(flri»j). 3n bem öurß jair, naebcm a8 fonin! ?obotoici^ rcgniert Ij^abbcSS 5 * iair*, nom coninl Jobomit^ toan ©eieren greten 233iH>eIm« botä^tcr toan^ofiant gebr. 20. inb l^iefci^ SWargareta. bie toart emc jo (Soetten brad^t in bem toajlabent: bo ^ielt ^e bruioft inbi^of an bem 3cebenbu(^e( genant ber 9lofen!ran8^, inb »aren toan beiben ftben mit ber bruit inb mit bem feifer bi bie 2 bu(ent rainWen, * inb bie boiften bae 8 bage lanf mit groiffer eren, bo teberman mit groiffer jui^ten lo troctiert inb gebanbcit toart3. fetfet Sobotptd^ (ante nac bcm buf(!^of »an Socflcn inb ber entooutbe ntet jo eme fomen, toant f)t in t>an be« pai« tDegen je banne l^ielte. baimae fd^ieben ft ban ban mit breuben. Anno domini 1325. ^flrij)p. 3n bcm jair un« leeren 1325*, naebem a« bie Pat ban Soeßen mit ben ^eren, i5 Chr. pr bie mit ir ^ielben, ttjeberumb afgejogen toaren bon bem 33mel, al« burß iö, f o unt« ^^^- jlunbe baivnae wibbcrumb ein gweibraci&t tufd^en in, inb bairunib bie felben, bie inxx bem ©ruette gelegen l^abben, joigen in Sefi^(^alen bur bat flarte f(D9 $o(merftein inb laegen batrbur ein lange jit, inb ;em teflen n>art tt getDoitnoi inb ui8 bem grunbe umbgenjor^en. J?önifl«s 3n befen jiben Parf Tlai^tn^ ber t>ergod^ ban SWeilan a^ nu bai^ ' So^anne^ fonin! Sobonjtd^ btde gefd^tetjcn l^abbe, bat f)t jo eme queme i 93rantrid^ inb Ite6 fid^ bae tüien inb croenen^ fo qnam ^c ntet Inb öcrctiti bat. bairumb bergaberbe pa\9 ^ol^ianned ben foninf ban ^ranfrid^ inb Ij^erjod^ Supol' burß, inb ber pai^ beclad^be fid^, fotoie loninf Sobotoid^ beleint ^ebbi ©aleatiu«, ÜÄat^eu« fon ban SIReitan, mit bem lanbe ban öombarbici nae bobe fin^ baber^, ber geftorben iDere, meldte ®a(eatin« bem pai^ fet jotoeber toere, inb meinte bairumb, bat \xäf loninl Sobowid^ be^ angenoraer - 931.251*. ^ebbe II toeber redf^t inb bat ftn belenung mcr ban wntoerbe, »ant g^ei^^^ roemfc^e foninf eu^>ette mat jo befd^idfcn nod^ oudi; einid^ red^t, in »eiferen lanbt^^ iemant 30 beletnen of anberd toat, ^e enivere eirpe ober berd^ gemep inb 9^ 9?öme feifer ge»iH inb tat en^ebbe befe nod() niet gebain, toie bidt e ^e fn bairumb berfoid^t l&ebbe. inb bairumb ber pais loibe !onin! ?obott>id^ gen 2(bioff/ baeban bat l^e l^abbe ^amjjarben ate bur^ i^ gefeent ee ^e leifcr tocte ^rurben. foninf ^obotuidb cnad^te be« nict unb fdf^reif bem pax9: f ine carbi- ^ 1. ^gri:|)pina fügt am igd ganje Plegie» unb 26. ^opp, @efd^. ber eibgenBÜ- rungSjeit bejiel^t. ©ünbe V, 11. 2. Slgri^p. 100b txl^lt bon einem 4. quam of iemanfe bair fenbe ban fint toegen, fo bod^ bat bur inb nae ge* fdf^iet i^. ein iglidf^ Ijunt i^ foen np finte miften. bo b«r fonin! nict gen Slmou quom bo bebe in bcc pai9 jo banne ?>emae öoir bcr !oninf gen 9?cmc *|mit t)U furflcn inb ^eren, a9 mit l^rjoc^ ^Äenalt ban ®cire, grcte SBil^dm tan* wiih.de ©uild^e, grebe 2)eberi(i^ 'oan (£(et>e, grctoc 3)ebcri(i^2 art toan bcn 89. ) Slomercn eirlid^en cntfongen bat interbict ftonbe bi 17 jair in »ncn inb bes ti(if9 peben, bat bie 4 oiben^ of e inb eil t>an in niet »oulbcn fingen, bocä^ jungen inb loefen ein bci( n)eber beö pai$ brietoe. be«geUc^en beben mannid)c Stöni^i- ban anberen orben inb bie toerltüd^en gaffen, oud) jnjeiben fid; Raffen Inb^''^* moenc^e [Subtoig] jwang bifc^offe inb t>xtiatm, bat fi irre le^en »an eme moiften 5 intfangen, toant a8 in bem beil f o »aren fi unber finrc geborfam^cit. 3tem in befer fairen »aö ^>erjD(3^ 8u^)o(t attet ein urfa(i(>e, ber bat breif inb «^enb» ierbe an bem pai9i furfien inb leeren, inb mci6)i batbeSpai« briebe gelefen njurbcn. 3tem bcfe ^erjod^ gnpolt, al8 f}t 'oii inb Unge {;abbe im lanbeumb^ ebenb. ^'^ S^jogen, fo i)oir l^e gen @pire bo »avt ^c franl inb uufninic^ inb flarf ain riime unb ain biegte nae go|5 geburt || 1326. bie anber ^cipd^c toan Oefievid^ unb ber Sl.25ib. No(^ ?u^olt flort)en alle ain finber. ber ^)di^ So^anne^ tjutg, ber ben feifer ^crBannet l^abbe, ber ftarf jo 3lbion anno dni. 1 334 inb be^gelid^en lonint $^ilip« r>an granfric^ ^. ui« bem a« fd^inet nomen fi ein erfc^rcct- ^^^ cnbe, bie foninf Sobotoicfc jomibber n?aren. Anno dni. 1326. [53ilb eine« $erjog8.] Stenalt II gretoc inb ber eirfie ^ergo^ ban ®elre a« \)ixio6} Sobonjic^ wiih. de "oati Meieren rocmfc^e foninf »oulbe tredfen gen 9lomc burd^ ^ombarbicii, fcbrcif \)c ^^sv'^J^" btm V)mg gretoen, bat bei jo eme queme inb im bebutpUcb »ere, inb fc^rcif eme ein ^M alfu«lubenbcinlatin5: Lodowicus dei gratia Romanorum rex spectabili viro Renaldo duqi Gelrie co- ib. b». miti Zutphanie ac vasallo suo predilecto gratiam suam et omne bonum. Cum ex 1. Subivtg toax noc^ gar nid^t in ta gewefcn unb ifl auc^ \pcittx nid^t bon (Sarbinalen gefrönt morben. 2. Theoderico Cliveusi et Monterisi. :^er bamalige ®raf bon i^erg bieg ^bolf. 2)tc Hamburger $f. m. 212^ fd;reibt däftlQ Theoderico Clivensi et Adolpho jifontensi. 3. 2)ic toicr 35, fide- litatem tuam qua nobis et imperio teneris, cujus membrum principale te cognovl- mus, bis precibus^ obtestamur, quatenus jubilate^ Lombardiam advenias cum po- 5 tencia militaii, recepturi^ nobiscum palmas imperialis trinmphi quas sine te capere quomodolibet nos tederet. datum anno^ 2C. wiih. de 2)0 bcv öurß grcbc bcfen bticf intfangen ^abbc, fo nam Jjic mit fit^ grete bM. ^ebevic^ bau (Sieoc, grebe ^^ebertd^ bam ^erge^ tiib reidbe go fontnf Soboioi^ , tnb bUbeu bi eme ein lange i^it 2C. vide in l'ra anno 13 38. lo 252». II Anno dni. 1327. Anno dni. 1327 )oi((f ber l^ere ban {)einSber(i^ mit ben ban ^rtc^t in bat (ant ban ^altenbuic^ inb bat gefd{^tebe in bem jiair un^S l^^eren 1339 u^ ben 9. \)a6) in bcm meicn. [3t»ciniölig€ (Sinnal^mc bon galfenburg \ia6} Florar. 273*. 3" ©ninbc liegt is Xtfnt^iX V, c. 112. 113 (de Kam II, 550). Sn^rcSja^jI abmcic^fenb.] 3o ber fclbcr git njibbcrfad^ten 16? lonfebewn ^crjoc^ 3o^an ban 53rabant, al befc nacgcWi*cöcn freien: Äorl foninf ban 53eb«m, ber h\\ä)o\ ban Soetten. berbi« fd^of ban Suitgc Slbplf gcnoemi^t, ber grcbe ban @mi^t, ber grcbc ban ©annonie inb fm brocber 3obannc8 ban ©caJmont. bcv conftabilicr bon granfrtd^. ber grcbc tan 20 9kme^ ber grcbc ban ?offenfi, ber grebe ban (£k^t, ber grcbe ban ®clre, ber gvctjc ban übereinfiimmenb Datum etc. 6. Theoderico Clivensi et Montensi. S)ie Hamburger $f. rid^tig et Adolpbo Montensi. S3gl. oben @. ö67 Slnm. 2. ". 3m golgcnben werben 17 genannt. 3)^nt^)er fagt <§. 557, e« feien außer Äö* nig 3o^>ann bon ^iJ^men 16 getoefen, gä^It aber ®. 558 nur 14 auf, unb jwar auger ben in ber (S^ronif genannten ben @rjbif(3^of bon 3^ricr unb bic®rafcn wn ©ar, @ain, SSirnenburg. 8. Comes Namurcensis. Hocsem. ®raf bon ^ennegau b)ar bamalS Sßi(< ^elm III. bon ^ottanb, fein ^3mber tfi äol^iann t>on ^:aumont. 9. $icaeid^t ber bei mti}, b. Serd^. genannte ®raf bon glanbera, ber aber Subwig ^icg. SBgl. ba8 ©ünbniß Bei Sa» combict, Urfunbenb. III, 214. 10. SBefllie^ bon ?ütti*. 11. @übü(^ bon Sanbcn. 1327—1334. 669 [Hocsemii Ghroii. (Ghapeaville II, 408} itnb Wilh.de Bernhen 94. ^gl.aud^ 2)J?nt^er V, c. 120 (de Ram II, 558).] Bo mit t)erj0(t) 30i)au oan Trabant moMt (in eigen bif^iom in fmen lanben, as Trabant, ni^riditen. 3)0 nu be« foniiif« bod^tcr inb ^crjot^^ So^an« föne jofamen toertrutvet n^arcn Hocsem. .... toart nict bairui«. Anno dni. 1330. ^.^^ 3n ben jaircn un« ^cren 1330, bo »a« goit win getoaffcu. i3o; * 3n bcm |c(t>en jair pont ein gefelfd^af u^ inb mac<>tcn ein fonin! un» etenb. 0 bev in inb ber <>ietd^ 3lnnleber. bcr fclöe foninf inb bic gefclfcftaf bcvoui^» bcn inb beben boitflain atte bie Soeben in SSronfenUnbe. Anno dni. 1332. 3n bem jaiv t)ur6 toaxt jo @trai«burc^ tocranberunge be« rait«, bot bie ^ant* Jjßniggs werf in ben rait tt>urben gcfa^jt. ^°^ ''^' s Anno dni. 1333. 3n ben jairen un« beren 1333, bo tt)a« alfo öil njins gewaffen inb ber ßöi". ^^iefd^ 'ber naffe Sobomic^'. ^f|lJ^- 3it bem iair )>urg in bem maenbe 3u(iuS n^art bie flat üan iD^ec^Ien ))erfouft Hocsem. bcm greöen t>an ^lanberen bit bet>agcbe ^>ergoc]^ ^c^an toan Trabant niet 581.^25*2* a bot cloiflcr toon Slfünienfi«! »ort oerbront bot f(o8 9lobc2 »ort bcloc^t, 0I8 - 2ä2»>. If^emoc gefd^reöen iö. 2öif binnen SWoötriii^t jlerfbe ber ^^erjod^^ jnb ber bif^of [toon Sütticä^] beloc^t SWoötrid^t. jom leflen mod^t ber foninf öon gronfric^ trebe inb bie flot SWed^Ien loort gegeben in be« foninf« l^ont. Anno dni. 1334. s 3n bem joir »nrg foulbe in Coeßen ein tornei fm. bo bie tomiere u^ ben mort grgrit»»«. quomen, bo »oren ber bnrger toon QEoetten me bon ber onber uiöwenbigcn tnrner* ^^^^^' meffigen, fo bot ji mit ben ritteren inb fncd)ten, bie burger waren, niet looulben tor« niren, »ont fi florfer inb ir me »oö bon ber toremben, inb n)urben roit«, bot men ber fiat bonner ui8 ber flot up ben Subbenlont tooirt int toelt. bit gefti^iebe olfu« : b e r D fiat bonner xoaxt t>urgetooirt inb bem rieben fi otte noe, inb boe tornierbe man bi bcm 3ubbenfir(^of. bo bot geboin n>oS, rieben ft n)eber in (Soetten. m% befen tjutg puntcn i«f jo mirfen , tat jo ber jtt inb bairbur btl gtoif« abcte inb »an betDctten Reimen in toinicien in (Soeüen getoeft t^, a^ ban rittcrniaiffigen mannen , a« noc!^ ier jit betoifen bie rittermaeffige mo* » nunge im lirfpet r>an Si^firdf^en, in ben genjoint ^aben bil rittet, inb onä) up anberen ^la^en. 1. ^(fffigl^em. 3. £odem tempore Visetum flrma- 2. ^erjogenrot^. tur. Hocsem. 415. 35ifc on ber SWoo«. i 670 VI. StotiJ)üfl\äft (E^rontt 1499. So mannt in) (nrd) »en M fins in) )i( gtaeffd)aft oan i^nl^ni^fi^^ <>" ^^t groiffcn co^en, nod^tant fo galt \)t mit cimc groiffcn gcU an 2 IS. bat flid^t bat f(o8 tnb bte graefi(!(af ^ulferabe, umh etit flerfun«) inb i&efltgung bc«5 ^urg flift^, tnb bat bebe \)t ot>ennit$ ein ben)eirU^ groiffe fd^a|^ung, bte (e lachte in bem bifc^bom u)} bie coUegia tnb flifte, up bte abbien inb fnrtiid^ up aät pafM bie bie t)urg (autfc^af begailben, toant bat metfie bei( ber jeienbe inb ginfe, bte bie H' fd^af üan (SoeQcu ^ait, is in bem felMn gebtebe inb baebi gelegen, ib. 3tem ber tjurg blfd^of 4>cnric^, umb go befd^irmcn inb jo toertoarcn bie enbe be« lo bi^bomd t>an anßoid inb ot}ert>aII, flevtbe tnb befferbe \)t t}i( bUden. ih. Stolan^ede tat {(od bebe I;e bun)en. ib. Sed^eni(^ bat f(o9 began l^e jo mad^en. unb int eirfie (ad^te \)t ein f)at!en nutoen ib- tonte inb n)oulbe ein f(od baebi mad^en, bat bod^ li finen giben niet bolgemad^t cntoart, mer ftn naefomeliitge bifci^^of Sa(rat}e, a9 ^ernacis )>ou(get, bebe bat ui^bun>en. ib. 8in8, Orbingen, bcfe jtt)cn toteden bebe bi|d^of ^cnrid^ Dan S^ernenberd^ eirjl* n)erf umbmuiren, bat it flebe gel^etfd^en lourben, inb gaf in bairjo ftatred^t. ib. 210. @cnt Sarbaren Ürd^c go öonnc bebe \)t machen. 20 ib. unb 3tem l^e goid^ bairnae in bat gemein concilium go $ienne in gran!ri(i^, bae ^?üobI* ^^^* SIemcnö VIII toa« \ unb toart eirUc^^en eutfangen. bo be »ibbcrquam unb mi ein alt man tourben, f 0 fiarf l^e inb ügget go Sonne in f ent Sarbaren ca^tte, bie bi ftben fieit an ber üxäftn, bie l^^e gan|j ntttt>en9 up ij^abbe boin ma6}tn. suppi. iRicoiauö IV toa« pai« 4 iair. 25 %U II [Silb eine« ^appe«.] @^rtcl Selefiinuö V »art canonijiert inb in bie lail ber ^jiüigcn geja^jt burd; 21 8b. bcn ^flig (giemen« V. manne in) mt ingefn^t i|ait Hoä gtiDen jair ^o ttome. [Si(b eine« ^apfled.] ^ 331. 253a Sonifaciuö VIII bat ^>e balb bairnae bihnen 24 bogen fiarf. — 253b [@d^ebel 219^ gegen @nbe aud^ Snpplem. 208»». grrig »irb bie (Sefangen« ne^imung Sonifag Vlll. in Slnagni birect t)on ^^iJipp bem ©d^önen crgS^flt, »o^' renb bie beiben Vorlagen rid^tig ^iarra (Solonna nennen.] [Silb eine« ^apjle«.] 3s fditui Senebictu« XI gaf n)ebemmb toninf ^Ij^ilip« ban grantrid^ ftn (ant« '^'*'^^* f (i^af2 <>e toa« pai« 8 maent 17 bagc. mannt, mit lange in) )urd) mem )tr floil van ftomt in irankric^ gelabt »ort. suppi. (£(emen« V inb quam t>i( ungelud« bae^an in ber I^ittigen f treiben, a8 ^•"'- bat bie gefd>ic^^te ui«tt)ifen. 40 10. *üeruaren' flatt *üei-tt)ai:cn\ 1. Concilio Viennensi per . . . Cle- ber ed^tc'. mentem quintam congregato . . . inter- 2. Titulum @c^ebel. fuit. Ghron. praes. ^grippina *(S(emen« 1334. 671 3o^>aniic« XXII ücö mcrc fc^a|j hart ai jin touröaren. suppi. II [m\> eine« ©ifci^of«.] «1.254«. SBalraöe greöc ?BiH>eIntS brobcr öan ®uif(i6c toart geforen ber 55. bufci^of jo ^tgr. (SoeUcn, inb bat gcfd^icbc anno 1334i. ^e Bcfa« ben ftoil 16 jair 6 macnbc 5 inb 19 bagc unbcr bcn rocmfc^en fonlngcn al8 unber tcifcr Soboiüic^ iub unbcr fcifcr ^arl. ]{fe XDa9 ein ^roif) go lOuitge inb ein thesaurarius beS bomd go (SoeUen. fin 'oa* ber ^fie|(!^ gretoc ®erart toan Ouild^e. ^>e toa« ein jonf man 'oan 28 jacren. bat ca^it*« chr. pr. tel ber Kreiden toan (Soetlen Ifiabbe Bcgert inb geforen Bujc^of Slbolf toan ?uitge, mer ^'** paiö So^anne« XXII feirbe fiÖ) nict an bie für inb gaf bie firc^ Dan (Soeßen l;er SGBal* 10 rat)en tourg, ber ou^ go ber feber git niet go (SoeUen toad. inb al n)ad ^e niet fo cloif inb erfaren in gitli^^en Jad^en a« ber flalt eiferet, — »ant ^e l^abbe öan jinre fintl^eit aljit geflanben in ben ^oid^en fc^olen jo $ari9 inb ^o Orliend, bae ^t (icenciat n^aS »nrben in ben geipiic^en redeten, — fo toart ^e nod^tant geroifen go bem bufd^oflic^^en flait umb fin groiffe fünft inb ftn ^^oid^e gebort. 5 ^om eirften ad Bufd^of Sa(ra)>e an bat Bufd^bom quam, n?ant l^e t>an eim ib. groiffe cbelen inb med^tigen gefledf^t tüai, fo toart nebergetad^t friege inb ortoge ber genre bie bat ftid^te t)urg ))taegen jo oüer)>atten, inb ^e regeirbe bie firc^e in groiffem örebcn inb raftlid^eit 11 jair lanf. inb in ber feltoer torebelic^er jit erfoöerben fid^ fere beibe ipaffen inb leien, bie ein lange jit tDaren gefd^ebiget inb t)erberft geioeft o )> e r » 0 mi^ uheinicit^eit inb toiantfdftaf ber Bufd^ot>e intg^ein bie lan^« ^eren inb bie ftat ban (SoeHen. 3n ber feltocr torebelic^er git, toat \)t toan floeffcn öefien [^labbe] , bie öertoatten ib. 220. »arcn of burc^ frigeSleufe jerftoert »aren of bie Begonnen toaren inb nod^ niet gan^ ut^gema^t, bie )oernun)erbe ^e inb Butoet bie n)eberumB u^ inb toolmacit^t bat g^ene 5 bat begonnen tDad. 9at fios €ed)eni4 gebnmet. 3tem bat f(od ^o ^tä^miä), bat a()it gen)eft td inb ^emaemaitö fin mac^ ad ein ib. funberlinge Befd^irm ber firc^^en ^an (Soetten intgl^ein bie graeffd^af Man @ui(d^e, mant it 11^ bn: fanten bed coelfd^en (anbd ligget inb an bat ©uild^er (ant ftoeft, 0 *|bat fin t)urtoaber Bufd^of ^enrid^ tan SSernenBuriJt> attein mit ein torne Begonnen *ib. 218. ^bbe,|* bebe ber üurg Bufd^of Sßatraüe mad^en üan grünt up inb mit aljo fc^onen geButi^en, bat boc^ ftn nat>o(ger nod^ mere Befferbe inb fierfbe. inb bat bebe ^e, n)ie« ttHiil it fere t)erbroid pnen Brober : mer bat fc^un)ebe \ft niet inb bebe bat finen t^run» ben jo toebermoit, atö l^e ouä) ^ntp^t flcbain l^abbc t)ur ttoenget betber 5 fanbc burt, bairumb btt leeren inb greben fin biant »urben nmb fin« bannen« inb fricgen« »it, alfo bat ^ic mit bcm ftift nntgain fin biant go gtotffcnt ftrtbc quam inb fc^abcn (cit, a« l^ernae gcfd^rcDen toirt anno 1348 2C. Stern ein beit f(oe« flerfte ^>e mit tornen inb jinnen, a« ©nbeöBerd^, 55ruel, ©art. ib. item ^e galt oudf; ein beil floffe inb ftebe an bat ftift 'oan (SoeHen mit groiffen treflid^en 22. *^ab*c' fe^U. 1. @d^on 1332. \ 672 VI. Stoti\)of^äft (i\)vomt 1499. fummcu (\dt}, ai9 SÄeimba^ bat flo^ mit bcr ftat, Oibc bat JIo« mit ber toacbie jo Kempen inb io^unf ^ ^oppel^borp bat {(od, bte f^dffc^af ber hnx6f }0@etn9ber(^2 mit irrem jogeftccrc, bic ^felffcitaf ber buid^ jo 92orbcrnai, inb bat ge»an \^t t)an bem gra« t)cn t)an Salbed mit getoelbiger ^ant. ^tixanti^ bat jfod gelegen u!p ber 'SRo\tU, bat (ofl t)e n)eberumb t>an bem graben tian ^clbcnj^e mx ein gtoiffe fumme gel^, bat ciu 5 (ange git 'oan b r fird^en ^an (SoeHen gen)eft ^abbc. 254b\ II SJ^enben bte ftat in Seflp^alen, bie gelegen i9 Vi be8 gretoen (ant ban bcu chr. pr. sWarf, inb tt)a3 öertjatten inb jcrftocrt an muircn inb anberen finden, no ber rci^bc bcr t>urg bufti^of Salra^e mit cime groiffen med^tigen üo(! inb mad^te t>an grünt w? umb bie flat nume muiren inb ftcrftc bie mit tocrnen, ginnen inb iport^en. lo it». 2)iffc tourg ftat ÜKenben wart nae bcr git »cbernmb afgcrant toan gretoen 3lbolf txin ber 'Marl inb \ian gvet}cn ©otfi it t>an ^rn9bevd^ go nac^tSgiben, a9 h ftonbe in eim beflant tnfd^cn iu inb bem bufd^of, inb gewonnen bie flat a(fu8 inb gobraei^cn bie roeberumb. bo goic^ bufd^of ^al *at}e n>cbber bair inb bebe ein anber nutoe muire baimmb mad^en*, inb go eime groiffeven befd^ufec inb befd^irme bcr flat tourö fo lirt is ^>e bi pben ein flarf fto8 leggen. Bo Witt M darttinfercloefler }o doeUen l)ait boin matten. ib. 3tem bat (Sartljfnfercloifter binnen (Soetten l^ait \)t eirßen anbegunnen go mad^en inb bolmad^t inb groi«Iic^ bcgat>et, bat toö) noemaite t)an tau^l^etcn/ rittet^ fd^aften inb »an ben bürgeren Dan ßoellen ^oec^fic^cr begiftiget inb gc* 20 jicrt i^ inb funberltngc mit eime fere focfttic^en inb fd^oinen crui^egange, ber begonnen i^ anno 1495 inb nu jer jit anno 1499 tjoteoirt i^mit 7 Dinfteren^. »an bem fetoen orben binftu oudf toat folio 145, item folio 164. 3tem ^e üe^ bat fteinen cruife fe^en tufd^en ®ubedberd(; inbSunne^ 25 bat noc^ fteit anno 1495. bod^ fd^riben ein bei(, bat bnfd^of SBil^efai ban ®enne<> ' fin naebotger bat fetbe ^au boin mad^en. 3tem fo l^ait l^e ouc^, a« id^ l^ain ^oren fagen, gefaxt bat SDtarien* bifre inb ein l^angenbe (ud^te bairbur binnen ßoellen an ber oberen ©ut-- tengaffen ort, inb i« genjeft bat eirfte 3Karienbitbe in Soellen, bie np ben so canten Dan ben ftraiffen ftain, inb id oud^, aU xä) i^ain i^oeren fagcii, aflaid bairgo gegeben ber ein Slbe ÜÄaria bnr bem bitbe \pxi(tft 3tem Dan bufd^of SBatrabe bnr§ binftu mere ^ernae anno 1343. 1. Cum curte in Hnnt' (Honnef hei 33onn). 2. ®en«berg. Sinige $f[. ber Chron. praes. babcn bie rid^^ttge Sd^reibung. 3. ä^Itingcn. 4. Ipse tarnen illad denao reparavit. 5. S3gl. (Snnen III, 755. 6. 2)aö '©oc^trcug', eine ©tunbe f ablief ^ou @onn. 2)ic gleid^e 9^ad(ri(^t \^at bie Cronica comitum bei @eiber^ II, 240. '@in alted, gegenwärtig ber(oren gegangene^ 9Jliffat ber 3)orffird^e ton grie«borf' (bei ©onn) fott bic «ngobc enthalten l^aben, ed fei fc^on Anfang bcij 13. 3a]^rb. cnid^tet worben. iöretoer, SJaterl. (S^n. 1826, @. 387. «gl. aud^$unbed(>agen, Sonn am 9l^ein204. 7. 2)iefe 5Serf!on finbct fid^ in einer furgen bentfdben Sifd^ofdd^rontf. ^l 33b. IT, 38 SSarianten. 1334—1338. 673 [SUb eine« «ßa^jleö.] ^cnebktu« Xll toaxt bcr 205. ^ai«. ^c toaxt toan ben carbindlcn gelo» Äßnig«* ren cmbrc^tüdj it^ fcnt Saurenciuö* atocnt/ inb »a« geboren ban 3:^o(ofen inb'^*^^*^^*' ma9 ein moenid^ öan fent ©enebictu« orben2 biffe ^ai« ujeberreif 5 pa\9 3o^anne3 kicbe ban bcnt jcinbcn inb ^robenbcn burß^ inb geboit, bat mcn niemant tourber enbmnge. 3n bem mx^ iaix scilicet 1334 bcgan bat orlod^ tufd^cn 33ranF* x\6) inb (Sngctant^. 3tem xip bic fctoe jü lad) feifer 8obott)id^ inb ber- foninf tjan SScl^eme 10 intgain ein jo Dcfee. Anno domini 1335. (Sötn. 3n bem jair unö Ifieren 1335, bo loa« bcr groiffc mint u^ fent (Simon« inb fent ^{30.*** SubaSba^^ ber bil J^aben« bebe. Oct. 28. II Anno dni. 1336. m. 255a. 15 3n bem jair un8 <>eren 1336 umBtrint unjer lieioer torannjen lidjt» Söln. miffeß (ad^ bcr grctoc tian ©uitd^e tour bc8 l^crjogen S^oibe inb bat ^^3^0.^* fIo8 ginf bem grcöcn toon ©uild^c ant Ifiant. 5ebr.*2. Anno dni. 1336 ' up bc^ leidigen facramentj bad^ toa^ bcr groiffeawai 30. brant jo aWcd^etcn, fo bat bie gan^e ftat bcrbrant t>an bem l^emelfd^en bnir. 20 Anno domini 1337. Hie (ri iiilligc kouingc getragen. 3n bem jair un« leeren 1337 broid^ mcn bie ^ittigc bri loninge jo Soettcn umb Cßln. ben boim mit groiffer n?irbici^eit. ^u!k' Anno dni. 1338. 25 3n bem jair nn« ^cren 1338 quam foninf @btoart II ban Sngctant go (5oeJ« cBenb. Un bcr foninf ban (Sngcknt toertoir fm gelt, vide infra 1346. Anno domini 1338. ^an tintt groiffer victoricn Her ($(ütrfd)cn intgiicin üie i^uitger M ^tubtnUt, wuh.de Berch. ftfö tourß i« anno 1326» bo gretoe 9Jeinatt öan ®eire jo bicnfi fomen tt)a« 89. 1. *?ucien' Äönig«^. 2. 'Söart apT^tt in eimc dojler' ÄiJ» 3. %xt frü^fcrer @tcttc ift babon ni^t bic ^ebc gctoefen. 4. 2)er Ärieg jtt)i((i^cn W^^^PP VI. unb (gbwarb III. bradff erfl 1337 au«. @^mibt, ®cfd^i*te Don granfr. II, 19. 5. 9^ec. D nennt na$ B ben Dörfer» geljfenben Xa^. 3)ic Eingabe ber Äocl^. €täbtc(^ronifcn. XIV. (S^iron. fci^eint bie rici^tige gu fein. SSgt. SBb. II, 22 ««ote 1 . 6. *3o unfer örautoen miffen* (£öln. 3a]^rb. B 34, togl. bafeJbft i)lote 2. 7. ?ebo(t t)on ifiortl^of Chron. comi- tum de Marca (Srog 188) \)at biefelbe 9^a(4ii(!^tgul342. S)a« gro^nlet^namS- feft fättt in bciben Sahiren auf ben gleid^en Sag. 8. @. 667 ^eigt e« 1327. • 43 . 674 VI. ÄocHiofffci^e (San @nge(ant, ber oud^ toucntaitö, a8 in bem t>nrg iair gefd^reben t8, ^ul^ean bem feifer gefonnen l^abbc intgl^ein fcninf ?^ili^8 toan SSranftid^. inb n^ bat feljcr ^obotDic^ ben öurg fonint öerl^oec^Ii^ eirbc inb eme bie buitfd^cn fnrfien Betoitti^bc, io fo mad^te l^e ben fe(i>en foninf )oan ^ngelant einen gemeinen i}icarin9 inb flat^elber fmre inb beö feiferbom«, inb boebi erforberbe \^t aße inb igüd^e, bic cmc inb bem i\^ unbcrbain fin, bat fi cmc Bcl^ul^ticj^ fin tooulben. u^ bem fclt)cn fciferlid^en bad^ ^ait fcifcr 2obott)id^, ptjenbc \Xi fmre feiferlici^cr maiejlaits floit mit flnen fcifcrlid^cn Vonth ficalicn^, gcnomen grci)c 9JcinaU toan ®clre ui8 ber jalc ber grcbcn inb tocr^aijen, '^ fc^cnbc in in bic orbenung ber l^erjögcn, inb bacbi njarcn i)il furpen inb ificrcn, ofö foninf @btt)art Dan @ngclant, Ijicrjod^ Steinalt« fwaeger, ber bnfd^of ti^vi Söfiain^, ber Bnfc^of i)an Giriere, item ber ^alt^grctoc^ ber ^icrjod^ i)an ©äffen, ber marfgrebe ton ^ranbcnbnrd^ mit anber fcre loil furzen, rittcrcn inb Ij^crcn. mannt, mae in( Mtrd) men \\t grcuen uan (Suild^c fm mur^tn markgrmn. 20 chron. ßo bcr fclbcr git inb n^ ben fctöcn ba(3^ i8 ond^ nmb fin groiffc prcng* (id^c n^crf inb bait bcrl^abctt bur($ ben butg feifcr Sobotvid^ in bilDcfen bee önrg foninf 8 furfur^cn inb furpen k. grebc Sil^iclm öau ©uitd^e jo ber ]j;criid^cit inb crc ein« marfgrcöen^. Stern foninf Sbttjart jotd^ balb bairnae in ©ngctant inb quam tt)ib^ 25 berumb mit bi( fd^iffen jö 2lntti)erp inb tücutbc treden u}) bie Staniofcn, aö l^ernae gefd^teben fteit. Q)ie kt i|cr|od) Heinalt van (SIelre |td) W\^t |o bifd) in) |o bt^üe nan |inre _ l|ul5franujen Alien ora. eben *99 ^" ^*" ^^^^^^ ^^^^H, ttö mcu fagct, fo brcbc J^crjod^ 9lcinaU toan pd^ pn ^ui«' 3«) «r. 255b frauttjc . . . . . ttjart glj^cin ^icrgot^ »an ®e(rc g^eboren ban bem pam bc8 ^juifs ban — 2^^-@errc. vide infra anno 1495. ib. toi. 3tem ^txy^ 9ieina(t, a« l^c bat l^erjod^bom bon (Setre mit ben graeffd^aftcn Oct. 12. regiert ^>abbc 25 jair* fo parf ^>c jo ^ml^cm anno 1343 quartb idos octobris, 23. fonijngc. 1. 2)ic @etbr. (S^iron. {©tabtbibt. gu sedente. Hamburg, Hist. 31^) fd^rcibtanno domini 3. 2)ie Urfunbc, bnrd^ toelcSc Subroig 1349 aliter 1339. 2)a« rid^tigc 3a§r ip SBil^etm gum iWarfgrafen cr^jcbt, ip Jan^ 1338, ber OrtSoMeng. 3n bcr«ecre'fd^en bau 1336 Slug. 21' baticrt. gacomWct, 5tu«gabc beö SBill^elm bon 33erd^en fe^ilt Urfunbenb. Ill, 248. bic @tcttc. 4. 24 annis. 25 §at bic $amb. ^\ 2. Ipso imperatore in imperialibus S(. 21 4^. quor. reg. 1339—1343. 675 bat i« bcr 11. hadi) bcf[elt)cu maenb« * fln l^uiöfrautDe SWienora Ictoebc nac wiih. de cmc tcaii 12 jair inb i« bcgrai>cn go 2)cöentei- Bi bcn minrcbrobcr i)ur bcm ^^''g^* ^>ogen altair. 3n bcm jair un« ^>crcn 1339 ia6) ber conin! toan gngetant t)ur bcr fiat gßin. .5 Saijcr« . . . inb ^>abbc bi cmc toil groiffc gieren, bcn ^c allen jonit gaf. ^J^J*- Anno dni. 1340. 3n bcm jair un8 <>cren 1340 Ma^t bcr toninf toan (Sngclant bicflat 2)orncf e6.i3L bcr grct)c niet felf in gknbercn fm cnborjlc nod^ fomcn. Anno dni. 1941. ebenb. 10 Anno 1341 ftaici^en jo SocHen u^ fcnt 9fJcmei« miffcn bcr toon Sfenburd^ Dct. i. inb ^cr @teffain toan ÖirSbc!: fo Mcif l^er ©tcffain boit inb BIcif u^rc(^t fi|?cn in bcm fabct, tt?ictt)ail cmc bcr \}ai9 inb ^>e(m iraö afgcpocä^cn. n Anno domini 1342. m.2&6K Anno 1342 geboit bcr coninf Man SSranfrid^ of bac^iin l^anticren. ^Jaia" 15 3n bcm ^urg jair^ ^>abbc l^crjoci^ 3o^an t'an 33rabant bufd^of ©ngctbrcc^t toan Fiorar. ?uitgc go bulpc intg^ein bic flat üan ?uitgc. bic ]j;abbcn jofamcn ein groiffen flrit ^^^^* tufcä^en SBalcman^ inb X\^min9, inb bcr ^tx^oä} mit bcm bufd^of gcnjan bcn fivit inb bcr Suitgcr ttjurbcn öit crflagcn inb gegangen inb onäf toit njnrbcn ^cftflud^tid^. ber ^crjod^ tourß toerbrant SÖalcman SWeff inb SÖarenna*, — inb men faget bat f)t bic 20 ^orfecn 'oan SBorcnna ^licfd^ fefeen in bic flat ![?anbcn , — inb bcflrucrbc aUc jtarfc tocfiungc bc8 bufd^bom« tan Snitgc, bic an SBrabant jlieffcn. @cnt S^ruben ergaf f\^ unbcr bcn IS^crjoci^ inb ^^nlbc bcm ^crjod^ aö cimc otoerflin öait, inb bcr tourß l^crjoci^ quam in bic pat @ent 2;rubcn a« ein ^ait inb entfatjt bic o(bc fd^cffcn inb fa^t nuttjc f(]^cffen inb gcrriffc bic bricf inb privilegia ber feiger albcr (d^effen, inb atte burger moijlcn cmc l^utbcn. bairnac mad^ten bic 'can Suitge )ßai]t mit bcm bufd^of inb oi)er= gatocn bic fad^ bairumb ber frcid^ nja« u:|)!omen, inb gatoen bcm bnfd^of ^unbert bu^ fent |locffer«5 inb getoften bcm ificrjogcn go bienen u)f> ir fop mit 6 t;unbcrt ^oi«öo(f, fo xoannt bat t>c bat an fi begerte, 40 bagc lanf. jom (cften tocrbunbcn fid(f bic Suit* ^493^^ gcr mit bcm ^lergogcn, inb u^ fent 2)ion^fm« bad^ß u^ bcm paUai^ fttjoren bat öcr» ©«t. 9. ^0 bttnt 6 burger \>an Soeben inb 'oan 33rnjett. Anno dni. 1343. [53itb eine« $crjog8.] steinalt III lS;crjod^ toan ©ehe inb jom (cften flarf fi [^crjogin SWaria] Wiih. de in ©rabant f unbcr finber anno 1399. fo2. 1. Slud^ bei 2öi(^. i>. ©crd^. fiimmen 3. Walemiam. bic Bciben eingaben nid^t ilbcrcin. 3n 4. Walemiam, Meeff et Waremi am. bcn SSci-fcn ^. 102 l^cißt c8: nndeno SBatcffe, SJiceff unb SBaremme, fämmttid^ Inmine mensis octobris, bagegen im iDcfHid^ t)On VÜttid^. Henaux, Ilist. de Magnnm cbron. Belg. p. 325: 12. die Liege I, 210. oct. Sc^tcre« 2)atum ^^at and^ Nijhoff, 5. Scudatorum. Gedenkwaardigheeden TT, p. v. 6. In octava s. Dionysii (Oct. 16). 2. 1347 Fiorar. 43* 676 VT. ÄocHfofffd^e(£^>romf 149d. Anno domini 1343. Äoi!ifl«5 Anno 1343* tt)art (SIcmenö bcr VI, ein ntoenic^ Dan fcnt 33encbictu8 orbcn, ^of.585. [^^jg jj^^j j^^g jQ j^jj. jj^^ JQ2 jtiacnbc ^ai«. bcr tt)a« fcre offcnbair mitm-autoen inb l^atte bie^ lieber bau bcn gemeinen nufe l;c mad^te bat bic furfurflen W* f er Sobott)i(3^ entfalten öan bcm ric^ inb foreu foninf^arl, f oninl3o^an8 5 fonc öan ^e^ieim, go einte roemfci^ett foningc, at8 l^ernae gcfc^rc^ öcn tt)irt. cb. 681. 3tem biffe ^ai«* geboit offcrflode in bic fird^en go (efeen fo öcrgaberbc \ft groiffen fc^afe. «1.257». II 3n ben jibcn mad^ben bic 9?omer einen l;anttt)crf8mon go 9?omc go eime # lo ^'of "sie! *^^ ^*^ f"^^^ "^^" ^^^ P""* <«^ erbrenten. «ijl- eb. din vtran^trnngt (ts gnllien jalrs van 100 ^0 50 jairtn ovtrmi^ pais dUmcns VI vur^. Anno dni. 1344^ dorn. 3n bem ijnrg jair toonnen bic ?5eterlinf SRcrflinf^iufen ben SWcrffd^en of mit 15 m. ' einte groiffen firibe jo bcm ftift t>an 6oc(nc unb baitgc Dil gefangen, inb ta njeben mit bem fefcen fd^afe ber gefangen ir totne inb mniren umb bie fefoe [tat. ^eterünf fin bte ßoetfd^en ge^eifd^en in 3Beft})]^a(en , tomt fent ^eter ber ütd^en mn ßoellen j)atroin i^. 3n bem feli)en jair njart ßrfenteilc ^ inb Ipoemet uj) ber SKacfea "lo Dan anberfi^ ber SKaefen unber ber SWaefen taxxup burd^ einen berd^ gegraben inb genjnnnen oi)ermife bie l^uitgere'. Anno dni. 1345. Hüie, tvanne un( (urd) tuen bie btterfd)e i|cren an i^oOant komen |tii. - f «bcnb. 3n bcm burß jair umbtrint unfer (ieöcr orangen bac^ nativit @c»t. 8. tis toaxt grctoe 2BiilS)elm toon ^ottant in CefttoriesUnt erbrci« ^^ ^qu*«?"' inb crjlagcn, inb toninf ^obotoid^ nam fid^ an bc8 lant? öur finen fon. reg. IDannt, iDit inb van wm bie partilid)(it in i^oüant upkomen is, bie genoempt t^ ipntk inb fiappelganwe. Fiorar. ^ grcöc 2öi(^>clm i)an §oCIant tourg boit toa9, fo unbertoan [i^ beö lant^^^ (33T). SWargareto bie teiferinnc baimae goid^ fi ttjcberumb in 53eieren go fcif^^ 3. 'paii inb' fe^U. 1. 1342Ä8nig«§. öon aWaeStrid^t. 2. 3 ^önig^l^. 7. Gastrum de Hamele piope Ton* 3. '@inc frttnbe'. gris dimerunt (1345). Anno domini 4. ÄiJnig«^}. ergäl^lt bie« öon (Stc* 134G cepemnt Leodienses Arkentael mens V. ... supra Mosam, snffodientes murum. 5. @o (SiJIn. ^ai}xh. B. D ^>at ba« Magnum Chron. Belg. 330. 3m Fiorar. 3a^r 1343. n)ar bie (©teße nic^t aufgitfinben. 6. 5(rgcntean unb ©ermatte füMId^ aud^ Chapeaville II, 491. i:: . t— PEr O: 1343—1346. 677 hin mon inb fantc ircn cirfigcl^orcnfon SBit^etmtt« ^eraf inb Unat eme ^J*^*^- bie lanbe jo regieren, a^^enegautve, $ottaitt, @ e e (a n t : c. (335) u. SSil^crm bcr V toa^ ber || 20. grcöe Dan ©ollant in>) ein groiS-Horhses! mobii^ flcl^ manne inb n?aö ein aljo Iried^Ber man. anno dni.a31.257b. H348 joid^ \)i int fiid&t öan Utrid^t inb bev^>eirbc unb toerbavftc bat feltoe jomail ferc. ^i bed ^il]{felmd }iben ftn u)}!omen jtoae t>en)loid^te paxt\)k in ^cttant bo ber fon [9Bi(^e(m] toemam, bat f!n mober [äl'largaret^a] tntgljfein in quam, fo Pdt ^ ftd^ in bic toerc, inb toart ein flrit bcroifen jo Jd^if up ber iWofc bem »affer, batgclegen iö nnbcr bcr ^icrtid^eit öan^ornc inb @graöcnfanbe*, loinb toer bair oberl^ant neme, bat bem futben bie (anbe 2ot>aQen biffe t)Ur§{lrit gefc^iebe anno dni. 1351 in die translationis beati Martini. 3uU 4. [Florar. 283» (331). SBgt. Cronica de Hollant 566.] !^iffe toitrg gretoe ^ilf^elm l^abbe ein ml Tltäfiiit genoem)}t bairnae iiarf^c anno dni. 1377. 15 [Florar. 285» (337) mit «einen (SrtDciterungen. (gtatt 'SBernifiart öan SBcter- ingen' i|l '©erifiart', fiatt '^cnnoit' mit Florar. *^cnoct' (?e Oue^no^) ^n lefcn.] Anno dni. 1346. ^1 ^an tkxt t)erli(rfUd)er inb fere fd)tlitlid)er ;n)cilirad)t inb |^artl)iUd)eit im dfelre- ^1 lanbe. 20 Anno 1346 quam up ein fcre fc^cbelid^e partl^ilic^eit im gcUefd^c lanbe wiih.de bie Banncr^cren mit bcn ritterfd^aften , bie flcbe unb bat gemein tooulf in bem burß ^Y^J^" fanbe2 »urben unber fid^ uncin« UtÖ bem i« tDait ^0 t)erftain, bat btc jjartißd^eit t^ m^fcmen aö ban bcr itueter brocber tucgcn [SRainatb unb Sbuarb bon (Selbem] burß, bat bod^ gemein i^ unber bem boutf, bie 25 umb ber leeren tDilte bt( berlorner arbeit mit ftrittDorten unber fid^ l^aben. ein iglid^ tan ben partl^ien feierten Ij^nlpe inb troift an ben uidn>enbige lau« beß n?ie Dil fd^abene inb fjerftoerunge gcfc^ien fi im ©ehclant jo ber jit, bat «f. 257b ttifen nod^ ui8 ber jtebc, ber borper, ber floeffcr unb anber öefien planen, bic nod^ ~" ^^^^' gerflocrt liggen. 30 3*> bcr feltoer git bcgaf fldf;, bat l^ergod^ 3o^>an to«n 55rabant, ^>erjod^ 9?einalfeib. 104. frpacger, ein groiffen frie^ ^>abbe intg^icin bie Suitger inb l^ergod^ fReinaU quam »ebcrumb jo lanbe mit ben flnen mit groiffer cren. 3tcm bairnae (ad^t fid^ bcr jongc l^crjod^ (Sbtüart ferc flrcngtid^ intg^icin fmenib.iü4ff. broebcr .... . be^^ic(t ^t [(Sbuarb] gom (epen bat Ificrjod^bom intg^^cin fincn brocber. ^.3 vide anno 1361. Sbtüarbuö ^icrgod^ toan Oetre inb greöc ban S^tpf^m, a« l^e alt toai 23 jair^, ib. iio. nam ^t bat ^lerjod^bom toan fimc brocber Steinalt inb affo nam fl [Äat^arina öon ^otta^b] nacmail« bcn neöcn ^icrjod^ @bt»art« ir« burß bruitgam«, ber tt)a« gc* 10. lanbe bie. 1. Cron. de Hollant 567 : in Mosel- iibcrcinflimmenb : barones namque, mi- lam Infra Brielis et S'gravensande litares, civitates et totum vulgus. (Triette auf bcr 3nfctS3oornc unb @'®ra'- . 3. Annoram viginti. 9?ac^ Nijhoff, loejanbe; . Gedenkwaardigheeden II, vi tt)ar er gc* 2. Sei Sffiil^. flc^t bloß volgus duca- boren 1336 5l^r. 23, jäf^lte alfo bereite tus, in ber ^amb. $f. 331. 214^ bagegen 25 3a^re, 678 VI. Äod^off[(^e S^roni! 1499. nocm^t t>crjod^ SßU^elm toan ©uild^c inb toa^ t>erjod^ (Sbiwarfe ftiejjucflcv fjwiei. i^^ bat gcjd^iebc otoermife bi«^?cn[acic inb cileujung bed ^ai«. S^o mit keifer i^obomid) afgefa^t wat\ inb konink llarl Dan iBet)em gekoren. ■ Völlig«* Anno dni. 1346 fd^rcif ^aiö (Sternen« ben !ucrfur(len: hjculbcn fi niet ^of. 472. gjjjgjj (jni>etcn toninf tiefen, \)t »oulbe fi aiit bennid^ tunbigens inb irre mirbici^eit Be^routoen, want biffer feifcv n>eve ein fe^cr . . . ; . befem ♦chron. Qebot ttjarcn bie fucrfuvflen ge^orfam inb i^ergabcrten fid^ *|jo 9lcin«2 xi^ bcm 9iine|* ^22L* ^^^ ^^" bif^of ^enric^ tan Tltn^ inb foren 2Benfee«tau8 fonin! 3o» •ib. l^an« fon tan Selbem, ber nae ber ^ant genant njart ^arl ber IV, *|inb hieben in oöermife bifd^of 2BaIray)c toan Soelne eivlid^en go SBonne, tt)ant bie toan %i^ mit !ci(cr lo 2obot»id^ f^ielbenl* inb lieffcn fic^ bunfcn, bie !uct tuet niet a^Wi^w l^ gtanffcvt a« fid^ mn re^t ^eifd^te inb geburbe, inb entfalten leifcr »43i.265b. 8obctt)icJ^ inb ben Bifd^of t>an \\ Wm^, inb ber <>ai^ confirmierbe bie fuer inb fatte einen tan 9iiaffautoe bifd^of go SWen^^ ..... fo lange ad feifer Sobotoit^ letebe, fo befa« ^acoUi« bat lid^c nie nod^ oüä) ber tan 9'?affaun)c bat bifti^bom 'oaw ü Wltni^, umb mad^t unb biflant beg marfgrcten tan Sranbenburci inb beö ^altSgraten bi 9tine. Äönig«5 3tcm baivnae fametbe feifer Soboanc^ jo @^)ire alte fiebe inb feirbcn ^''^* ^'^' fid^ niet an be« ^aiö briete, inb affo fo bleif \)t nod^ ein jair feijer. ^an Der Deri)erflid)er uerminrungc Urs rocmfd)cn rid)9 inl^ )cr keiferUdiet ^« uiajeflait. ebb -173. 3jx ^)c^ jijjgii jij(ii;t i>flt t,0|(j^ gcmad^t defensor pacis , bat \^dt inb bettifet mit ber l^ittiger fd^rift, bat bie feiferlii^e gettalt niet ](>anget tan bcm ^ai§, XoaXit uuft^ ^ere 3^efn^ ß^riftn^ ^ gaf fent ^eter gl^ein geujatt ban jo binben inb jo nntbinben obermit^ ))enitencie inb abfoincie jo geben tan fnnben: l^egaf^ eme niet bat Ije ))robenbe berlenet cf bat i)^ foninfrid^, ftoeffe inb fte l^ebbe of bat ^e feifer inb loninge fet^be, toant l^ebbe ß^riftu^ fent '^tttx bie geiDalt gegeten, f o ^ebbe l^e inb fent ^ßauluö biüid^ ben feifer 9iero af gefefet, ber ein qnaet \6)alt uja^ inb berbolger ber criften. 3t i^ ond^ niet je ijermoiben , bat ßonftantinu« primus of Dtt primus of anber feifere alfu^ l^oid^ ^aben toilten begiftigen mit jit^e goiberen of pritilegien , mit tri^eiben ben bifd^of jo SRome, bat l^e ^^ moege fe^en of entfefeen. ond^ bint men bat nirgend gefd^reben, bat Sri ^ ftu^ fent ^eter of ben anberen aj)oftoIen bat gegeben ^at)e. inb bairum ^ f^jrid^t fent Sernart jo Sugentu^ bem pai^ : '»airumb nnbertoint ir ud^ 28. 'bcm' fiatt 'ben'. 1. Ex sorore nepoti. SRaria, bie furt nennt. aJiutter 2Bir^e(m8 ton 3üü(^ - ©eibern, 3. Sgt. für ba§ golgenbc Defensor n?ar (Sbuarb« eci^^tc ©d^ttefier. pacis I, 19. II, 3. 11. 23 (Goldast, Mo- 2. SR^^enfe. 2)tc (S^roni! tcvbeffert narchia II, 187. 193.221. 271). ben Srrt^um ÄönigS^ofen«, ber granN 1346. 679 tbcr l^ctfid^iben ? ttjairumb fttcdt tr urc fid^ctcn in ein Drcmben adcr? m iJ})oftoten tö i)cv6oben bic ^erfd^apte, tnb n^tltu fi beibc l^atjen, fo Dcr^ tiftu fi beibe' :c. 3nb tijieipail ber })ai« bcn fetfer fatoet inb totct, fo i« l^c bod^, a^ le gcf d^teöen i^, baivumb niet unbcr bcm })ai^ : tpant bct pxo)ff)tta ®a* uel fatbebc inb triebe fonin! ©auf, bcn got gefotcn l^abbc, mcr baitumb itfinf ijt bat foninfrid^ t)an bem ^3toj)]^etcn niet k. inb i^ niet ge^oirt • gelefen, bat bie feifer of loninge bur Dtto bem eitften t)(aegen ben lifen ein eit 50 boin. met nu jer jit, naebem a^ bat feiferbom iö (ebid^ ftanben , f 0 fin bi( fd^rif te gegeJjen J)Ut ted^t unb in bat geiftfid^e red^t tfafet, bie a(jo genaunje fd^eten ber feiferlid^er majeftait unb bem tid^, nbe intg]&ein beffett^en gebiebe, Ijerlid^eit inb goiber. 3tem öan ber girid^cit inb l^oijarbie ber ^aife inb ber carbinalc jo ber feiger jit Äßnigö;; Iget bat tourß boid^, bat bie ui^ ber maiffen groi^ fd^eblid^ inb f d^entlid^ ^''^* ^"* oa«, ti)ant fi jjlaegen u^jjobcereu bie Jjrud^t inb rent, fo manne ein bifd^of tarf, »an bem ganzen bi^bom ein ganfe jair lauf, inb W)at ber bifd^of ie^, bat namcn fi oud^. inb bat fetbe gefd^iebe oud^ ^ie jo Soeüen, aö 'öt bau gefdbreben fteit bi ber bifd^offe jiben, be^gelid^en mit ben abbien '^ aüen anberen pretaturen, inb bat mart geboben np bie ))een beö banö, U>er bat niet i^ielbe, in ©uitfd^lant, in granfrid^, in Sngelant, in ^evn, in ^otant, in Ungarien inb in anberen foninfrid^en. ^tem mart gefd^efet inb gefegt np ein igtid^ bifd^bom ein fumme gel* i>er bat l^aben moufbe, moift bat fefce gelt bairfegen of l^e moid^t beiS iriegen. 0 roat groiffer unjeüige inb ungeleuffid^e fd^et^ung toirt ^ i aßein ui^ buitfd^en tanben jo Sftome, bat gemert l^ait umbtrint nu txt 200 iair, ber Jjurraaite eiuö nod^ gl^cin^ pta6) jo fin! ]| 3tem beter feifer ![?obonjici^ t»aö ein brebefam inb gcbulbic^ man inb «1259*. ig8 Xoh, jufammengefleUt au« ©Äebct . Gesta Trev. 260^. Rudim. unb tönig«^. 473.] Han btfd)of IDalraoe. Stern umb bat bifd^of SBalrabe fonin! Äarl ßeforen l^abbc inb jo ^onnc geiviet ehr. pr. ^^, fo berbolgbe in feifer SobotDid^ inb mad^te eme bU bianbc, bie [16) lieber in s^i^njl;. ^^«tt, tüont alle bie leeren, bie bairumbtrint laegen, a§ ber greöe tan ber Tlaxt, ber i^^*- :i^z ban 5lrngburd^, ber grebe ban SBalberfe inb ber gretoe ban Soffen, bie bod(> fm iiacgc toarcn, bie joigen in bat ftift inb benrueften bat. ber bifd^of gaf gouU inb (Holstein reifigcn jui(^ inb fante ben in SBe|lfa(en u^ ben gretoen ban berSJlarf, tüant le ber ca^itauier ban ben bianben wa^, inb umb jo befciffirmen inb 50 ber^eben bat 680 VI- Äocr^off[^c (&\)xemt 1499. coelfd^e iant. ft quamen jofamen unb mangelten tnb bie (Soelfti^en leben f(!^abeii: ir bleij ein goit beil boit inb bairjo touibcn bei* bi 300 gebangen, ber grey)e toan bcr SWarf ttjort fcre getount in bem flribe, fo bat \)t nict tangc bairnoe flarf. bifc^oj SBal- raöc Ueö nict of: \)t fatte jo bürgen, floeffe unb flebeunb quitet bic gefangen alle toail inb öergaberbc eme ein fo groiffen gejuid^ öan reiftgen boulf 5 inb boiegengeren ad ^e moici^te uipbrtngen mit a(re finre mad^t, a^fo bat \)ti fioeffe inb fiebc inb intgemeine aUit, bat \)t ^fabbe, bcr» fefet inb ijer^enbet, inb ttjolbe ben gretoen ban bei* Wlaxl oberjieu , inb ^>ebbc iu beö lanbe« tcrbretoen, aö men meinbe, tver niet ein foin bairtufd^en fomcn, inb joidj jo 33evl oöer SÄin. inb a« ^e alfu« ia(Sf an bcm tanbc öan ber SWarf , fo toicl grcüc m 2BU^>eIm ban ^ottont inb ber greöe öan (Sleöe bairtufd^en inb beibingten um bie join inb umb ein breben, inb bie mad^ten bie foine inb bie reife n)art gefeirt mit fd^ben ber fird^en ban (Soetten. bo nu bif^^of SBalraöe bat pift ferc beftoert ^abbc buri^ bie öil friege inb butoc mit groiffen fd^ulben inb nict me jo grifentoa« inb bairjo fln broeber nnb alle fine macge umb beö fliftö ttJiKen gotoibbcr ^^abbe, fo joi^ i^ l^e inb entoeni(i^ biener mit im ui9 bem (anbe in f^ranfrid^ )o ^m9, umb ben groiffen cofien afgofietten, up bat bat flift ^an ben reuten moid^te meberumb u^fomeu. be9 flift9 inb ber fird^en fad^en \>an QEoeQen gaf i)i jo ^ertuaren e^Ud^en uidlenbigen ^er- fönen, ber einbeU oud^ leien toaren. bie floeffe, jolIe, reute inb gulbe, bae ein bifd^of öan jo le^en ^(ad^, toaren biuae atte öerfc^jt inb 'otxptttt ^e flarf ^ u^ unfer Ueötr 2« 3lufl. 14. ijrautoen abent assumptionis anno domini 1349. ber (id^am toart jo (Soetten bratet inb begraben in bem boim in ber enget foir jo ber red^ter fiben. fiu naeijolger bebe bat graf jiren mit eimc tocfllic^en gebun?e 'oan fn)ar($en inb toiffen marmelcu peinen. a9U69b. II 2)iffe bifd^of SBalrabe, aU gejuiget bic cronica ijan ben bifc^offcn ^rnfban Soeüen, toere ein (obelid^ mau getrep 'oan toit fad^en, ^fcbbe ^^e niet raitge*25 nommen inb gebotget lid^ter (übe: ber feftoer lube rait brad^t iu jo fc^aben, inb be«» gelid^en toinpu bau mere coelfdffeu bifd^offeu, bie bur inb nae gc* tt)ep fiu. eödi. 3n bem felben jair »unucn bie ?uitger ein prit untgein bifd^of @nget= 131.* ^i*«d^t bau ber Wlaxt irren ^>eren, unb erftogeu ben ^^eren ban ^Salfcnburd; 30 3ult. unb bil anber leeren in bem l^eumaent inb behielten bat beU. Hn (inre groilfer ne^erlaege Me iiabüe (er honintt van frankrid) oan )en ^ngelfdicn. Siemail bat bi( Pribe inb friege bur unb nae pn getveP tufd^en ben Toningcu bau 33raufrid(> inb^ngelant inb fd^reif pd^ befc (Sbtt)art bete jair foninf jo j» Engelaut inb oud^ 50 §ran!rid^. [Äöttig8^>. 475 mit einer (Sinfd^iebung au« @d^ebcl 223*. 2)cr britte @o^>n ^J^iU^^ö bon granfreid^ tt)irb f f^ili^^ Patt tart genannt.] ®t.260«. ! [a8, fo joigen beibe . . . bem fo= ning ban SSranfrici^ 50 beinfl nod^tant enborjl l^e bie ban (Sngetant niet ban $arid brisen. 15 3tem bo ber foninf öan (Sngelant |uö bit gemoittt)iit l^abbe in glanberen^oiufl?- inb in ber croin ban SSranfrid^ bnrd^ ben fummer inb fic^ fin ^erbanbe fere^'^'^*'*'*' fmelbe umb || be« anberen ^loufö tt)i( ber granjoifd^en, ber ouc^ im93t-2oo^ lanbc lad), joici^ <>e goru(Iett)eber jo (Sngelant »art jolepe quam ber foninf t)an Engelaut in ein toalt in ber lantfd^af bi fent 3oift inb bereit fici^ 20 itmdidf 50 fhibe bie grangofen tooutben ben 2)uitfd^en niet bie ere gun« ncn be8 burfirit^, toietoait fi ben öurflrit ^>aben fulben in bem ^leirbie criften njaren^ inb giengen an jo fliiben u^ ben fonbad^ alias fa^* ter«bac^ fent ^artl^olomeu« bac^3 inb bo toaö ber firit gefd^iet. 3n befem flribe wart mand^ bufent man erfiagen, a« foninf Sol^an öan ©e^>e* f^ "^4^7*4^ 25 men be« Äarolu« öaber, ber blint n>a8 inb bebe [xd) alfo bUnt *|inb bod^ getoae^entl* »Gesta' in ben firit boiren, ein ^lerjoci^ ban Sot(>ringen, ber grebe öan glanberen , ber grebc 259!*' »an @otme«*, *|ber f),tx^o6) Man ^urgonbien, ber grebc banSfiabeme, ber greöe»chron. )oan ?lteffem5 be3 foninfö brober ban S5ranfri(^,|* inb 'oit anber groif^er ^eren inb ^^'J^'^- cbclcr (übe, ritter inb fneci^te, ain anber manid^ bufent man 30 balrnae boir ber foninf toan Engelaut webcrumb l^eim mit groiffen breuben. 3tem ber coninf öan @d^otten foulbe ben granfrid^fd^en go l^ul^jen fomen« : fo chron. quamen bie ©ngelfc^en ben untgain inb beingen fl attefamen^. ^^^^' reg. Anno dnl. 1347. 3n bem feltocn jair beladet ber foninf 'oan Engelaut (Sateö mit getoalt jair inb ib. unb J5 ta^, bis bie burger ui«jogen inb gatoen bie ftat u^, inb l^e bcfat fl mit enget* Ji^,"^^ fd^cm bolf. ' lai. 1. 'Uf60milen\ 6. 2)ie SSorlage f^rid^t bon einem 2. Äönig«^. ^at fiatt biefer feltfamen Einfall ber ©(Rotten in Sngtanb. SSortc nur: 'alfo e« l^er ifl fumen'. 7. 3n ber 33orIage ifl nur t)om M' 3. 'dlo6) fent 33art]^otomett)e«tage\ ttigc felbfl bie SRebe. Oemeint ifl bie 4. '3)er grobe bon©Io8, ber grobe @%Iad^t bon 2)ur^>am (1346 Oct. 17), \yon @almcn'. wo 2)atoib ^ruce gefangen würbe. 5. 9let)er8 unb 3l(en9on. 682 VI. Äoci^offfd;c (S^rwii! 1499. 2^1». II 3n tcn iacrcn un« leeren 1348 tad^tcn fid^ bc« gteöcn fonc stocnc intgatn irren babcr ban bcm SBcrge * tnb Dingen fid^ nnber einanber ir Göitt. htbe tnb nnberfatffen^ inb in bcr Mafien pavf grcöe ^Ibolf »an bem 53etge tnb be« 131. greben jiDen foene. / ebb. 36J 3tt bcm fclöcit jair In bera mcic, bo tt)aö bcr groi« ^fof u^ bem DhtöJenmarte, 5 **'^* bctt mcn nante ben ^ojcngavben. Hat mtn M Dleifd) mit i^onkn utrbuft ^o dodlen. fl>b. 131. 3n bcm fe(t)cn jiair fatjte bcr rait bcr flcbc (Soettcn, bat mcn bat i>Ui]6) jo Sori* leu mit bcm ^onbc ^crfcuft, tnb bat moifien bte )o(et|d^l^euh)cr t>otgcit. IDie liie lmrfnr|l(n untg^dn ttonink Hart Dan dt^m Mren itri nae tinan^er, lo als }om tltfitn konink (Ebtvart Dan (Engetant, |om anüertn ein markgreocn »an Jlilfen, |om (cr^en grauen dGiuntiitr van i$n)ar^bur4|. itoniflgs 2)0 Äarolit« tocrnam in gronfrid^, bat feijcr ?obott)i^ boit toa« fonint ^of.477. g^jy^vt ftj^vclf in [bcn Äurfürftcn] »cbcr bc ^cbbc mit fimc vi^ inb mit bcm foningc ban Sranfrici^ fo toit jo boin, bat l^e bat rocmfd^c xid) nict ber* is loa VC n cnfunbc. ebb. 478. 3tcm bairnac bcfanbcn btc lurfurflcn bcn marfgrcbcn toan SWiffcn inb eiiveitben bcn jo eim foningc tt?cbcr befcn ^arl, ttjant bie eirfte für, a^ fi Sari bnrg geforen i^ebben, J)an nnn^erbe tpere, nmb bat bie in feifer 8oboH)td^« teijen gef d^iet tt)ere \ 20 ebcnb. Stcm ad Äari bat l>cmam bcr marfgrcbc nam bie fumme gclfe inb gof bie für otocr. cbeub. Stcm bairnac quamen bicr furfnrjten jo(amcn gen granffort inb erfanten mit nrbci, bat bat ric^ Wi6f jinnbc, nmb reben tuit bat Äart in feifer Sobotoid^ teijen geforen lüaö, inb n)ere girid^ nae goebe inb n)ere gejogen bur^25. jbntt in 93ranfrid; inb l^ebbe bat rid^ nnberttjart getaiffen inb l^ebbe bat nae gegonlben. nmb befer inb nod^ ül \adfm crtücitbcn fi grabe ©unti&cr in allen tanben. Anno dni. 1349. ebb. 479. Anno dni. 1349 foninf ©Untrer nam bat an inb joid^ tour granifort 30 mi 261» inb laö) bac 50 toctbe bri bage inb 6 »cc^en bacrnae oöer ein maenbc (larf t— 26ii>. ^g^ ^unt^^er inb tüait jo granffoit begraben, foninf ^art ttjaö oud^ bae inb gebeirbc, al3 tt)er it eme (cit. 1. ®rai %M] ton SBcrg ^>atte gar Sacombict, Urfunbcnb. III, 383 «nb Kr» feine @ö^nc. 3)ie m^rid^t fann fit^ *ito IV, 67 ff., foteie bie ©t^ronif bei nur auf bie@ticitigfeiten bejie|^cn, »eld^e Wuerdtwein, Nova Subs. dipl. XII, 339. bie @i>^>ne bc8 SD^arfgrafen SBil^etm öon 2. 2)ie (£t>ronif toicbcr^jolt ba« fd^on Sülici^ 1349 gegen il^rcn Später erhoben, bei bcr beabfid^tigtcn SBal^l Sbuorb« an* @ic jiarben er(t bebeutenb f^äter. 33gl. gcfiH>rte SKotib. ta47. ^ 683 Anno dni. 1347. [öilb eine« Äaifer«.] Äatotuö ber IV !oninf J)an Selbem imxt geforen tocmfd^ foninf anno 1346 afö Dürfe, a« l^e felf^ fc^rtft inb utmjjt bie Jair fin« roem* 5 fd^cn foninfrid^« \ a( quam l^e nie jo regcrungc beö rid^« ban aiino 1349, a^ uid ben fd^rtften l^icbut offentUd^ mad) berftanben toerben. l^c rcgierbc bat ric^ 31 jau- inb ma« ein geteilt tt?i« furfle. I^c l^attc lange JO^attÖ ^"dnl"i. in granlrid^ geftanben inb ftubtert inb tonbe bie fnwrtje hinjlc i^ait \)t ^of- 4»^. buiti(!^e f^raec^e in ^el^em unb in ftnen (anben )oafi gemetrret bae i>m bed fei* 10 fer« jiben niet ban bel^cmfd^« frraec^e toa«. bod^ mein id^, tpant fin babcr OMd^ ein bnitfd^ man toa^, bat jo be« fetben jit bat begonnen fi tDutben. 3tem bo fonin! tarfö baber erffagen tt>a^ a« burfe, fc nam l^e jo bem feiferbom bat foninfrid^ ban ®el^emen, bat l^e afjo fete l^ait bev* l^aben inb gejiert mit loeftKd^en 6utt)en inb ^iüid^bcm, a^ l^ernae gefd^re* 15 ben tt)itt anno dni. 1360. biffe taroluö l^abbe 4 etid^e l^ui^ftantDen nac einanber : bie eitfte ipaö l^erjod^ 9ti?bo(fö bod^ter ban Seteten inb })atart foninf jo Ungaren, ber anber l^iefd^ ^offan inb toa^ f)txiod) ban 25 3or% inb ban alten ben fönen inb boed^teren freige ber burfe foninf Äart g^eiu nid^ten of neben, fi toaren alle nnfmd^tber inb fturben funber fin* ber, ban allein ©igi^munbuö, ber nae feifer toart ^. l^e l^atte ein bod^* tcr ^ inb bie nam foninf 9lt6ert ban Defterid^, inb ber gen^an foninf 8a«* lau, foninf jo Ungaren inb jo Sel^emen. «(.262*. 30 II 2)0 foninf Äarl alfus fm njcbcrtoart mit ftfiafe afgcjlalt l;abbe öoir l^c /öniq«* ^Of. 480 u. 5lflr. 1 . 33gl. i. SB. bie Urfunbe 1350 Oct. Otto öon ©lanbenburg, flommtc am ber ^^^*- 14, regnorum nostrorum anno quinto. erflen @t^e. ^acomblet III, 395. 6. 2)en f^äteren römifd^cn Äönig. 2. 2(nna toon ber $falj njar ©cmal^* (Sin älterer @ol;n gleid^en Sflamtm au8 lin Äarl« üKärj 1349 bi« gcbvuar 1352. ber jtoeitcn Qi)t [larb balb nad^ ber ®e-- Snnocenj VI. tourbe erji 2)ec. 1352 ge* burt. wä^^It. 7. S3ogi8laU) V. 3. «knca, ®c^tt)e|ler ^^ili^^« VI. 8. 3rrig. 3olS;ann toon ©örlife ^>atte t?on granfreic^, war Äarl8 erpe ®enta^>Iin. eine 2;od^ter ©lifobetl^^ ^rbin bon Su^em- 4. 33[nna öon @cif>n)eibni^. bürg. 5. ^at^aiina, toermä^lt mit ^Rubolf . 9. ^Ufabet^^. IV. t>on Oeflerreic^, bann mit 9Jlarfgraf 684 ^ VI. Äoct(>offf(i^c (S^ronit 1499. in ftn lant gen ^^«me inb nam ben ^eren bte flebe inb (antfc^af toant ft l^ebben lange ir ^enftguet n>ebei' u^ge]{fat>en. '^at bcfc feifcr t>nx^ bcbrctjcn tfd'ot inb tuat [löf bi finen jiben be* getjen l^ai^e, tt)i( id^ in bct »erbotgung bcr iaercn unö leeren ein igtic^^ u)j fin jit fd^rtDen. 5 Jlöma«i 3nbcm bürg jair inb jtuei jair bairnac* wa« ein groiö flerfbe ^of. 480. j^ ^rjpen^eit [©ilb eine« «ifd^cf«.] Slgriw. SBil^elm *)an @ene^)c geboren, canonid^ go (SocHen inb ^roifl jo @oijl, toart 222. floil 12 jair inb 9 macnbe. . biffe bttjc^of toaxt nict getorcn Dan bem capitel, aU fd&rift bic cicnite bei* bufd^otoe öan (Soelten, tt>ant jo ber jit getooenli^ toaQ, bat bic pai\\t bie buf^bom u^^ielben fo »an ein buf(i^of geflortocn n>a«, inb fi.^otocn bic rentc u^ ein jit \)an jacren inb beflaltcn ein bair, ber bic ürd^ tonr fi toertoarte, affo }pai9 Slcmen« bebe inb anber mc. 15 bo nn Bufci^of ©alratjc boit tt)a«, fo fa^jt ber ^ai« ben burß ©il^tm jo eim buf(^o|, ber jo ber jit jo SRome tt)a8. ein anbcif boid^ fd^tift atfu« : bo bufd^of SBatraiJC boit »a«, fo fo* rcn bic boimi^ercn jo einte bufd^of SBit^etm ban ®ennej), ber gefluiDen tpa^ bie bur§ gtoiffe fterfbe np fin coftetie jo Soic^em bi 3MoIen]^eim2 2ft oJ?er 9?in, inb aö eme eine bobenbroit l^iefd^, l^eilt l^e it Dur fpot, mant ^c ber ric^fter nod^ med^tid^fter gein t>an ben bointi^eren entpaö, inb l^iefd^ bem boben jo effen geben, bairnae oud^ bem corait be^geüd^, biö Stoeti leeren it eme fadsten, bo l^iette [i^e] it eirft mx mair. l^e quam in ein Derfc^ult ftifte a« ein bufd^of ee gequam, inb btad^t it mit go^ ^ul^>en 2^ inb i)urfid^tic^eit bani^ l^eirlid^en binnen 13 jaeren: i)t brad^te fto^ int tanbe bie berfafet loaren »eber jom ftift inb üeö bat ftift rid^ boüen al fd^outt. i)t bebe mad^en bat l^oid^e attair in bem boim ban ftoarfeen marmetftein inb bebe bat fetbe oud^ jieren mit ben fifeeren bitben, bic men nod^ nu jer jit fiet. so Chr. pr. 3tcm biffc bufd^of SöiH^elm, ö?ien?ail ^t no6f junl ö?a« Dan jacren, fo tt>a8 Je ^gtiiil. ^^^ ^^^^ toerbi(^ inb toenoaren in gttlid^cn fad^cn, »ant \)t toan jun!« np boirbi geteep iü4b. n)a3, a« bi buf(^>of SBalratoe, bem ^c fcre l^eimlid^ inb fm ractjntan toa«. inb alfo xdq& eme bic gelegen^eit bed f)if^ toali funbic^. ^e fterfbe floed inb anbere )>efie toie fra t)Uifarcn gebain ^abbe. eme Dielen ond^ frige inb aenfed^tunge 50, ai>er ^e mirlbe ben 35 leuf pnre Durfaren, bat [i mit friegcn bat fltft nict gebeffert l^abben. bairumb l^abbe ^e Dil geboult inb rtd^t mit gelbe inb gueben ttorben ui« pn« flif^ anDaHenbe fad^en : baemit bleif l^e j^oDreben. be tDad fere rid^ Dan n>in inb forn, bat ^e aüefamen bi ein 4. *^aucn' ftatt '^aoe'. 22. 'bic' flaU 'ber'. 24. '§c' fe^It. 25. a« cc fHfft ce. 1. Äönigö^j. fennt nur bie große $efl gen« tourbe S33il^>elm nid^t gctt>fiMt, fon» Don 1349. bem, njie Dor^>er rid^tig ergä^lt loirb, v>oin 2. ^uc^^>eim bei 3KüH>eim. Uebri» ^a^>fie ernannt. 1349. 685 loergaberbe f ere gtevH^. ^e koad ou(i(f baebi ein n>id man, tnb bairumb ti>a8 l^e bide in be9 feiferS ^of fo manne trefU^e fa^en uidgort^ten n>aren. I beSgeü^en toa9 \}i al^o Hef^aU^ in bed foninfd i)ct)t t>an ^ranfri^, ber in ou^ ^^^ toaii bermoi^te, inb bi anbeten bi( furfien inb l^feren. tnb mieloail befe 5 buf^of Stll^elm umB ber tourg Junten toiHen ein affo eirtoirbige man tva^, fo ^abbe \}t hcäf e^Ii^e ftudE an eme, bie eme algo f^enllt^ toaren, inb lies ft^ bte girl^fett obeminnen nnb mirft niet bat tt>ort beS tvifen mand ^nflote(e9 K [ber] f^ric^t, bat bie aUcx\^oi6)\tt goitl^eit in ben furflen i^, bat ft niet giri^ inb Beger« ü^ fuQen {tn bes goi^ ber nnberfatffen. i)e Beftoerbe bat lant mit gotten inb anberen 10 f^et^ungen, Beibe bie ftnen inb bie toremben, uid ber maiffen : bairumb ma^t l^fe, bat \)t itnber bem bol! toerl[^afl toart. l^fe bru(fte fm unberbanen mere fne^tlic^en ban i)c ft Burgerli(i(f regierte, inb machte be9 fo toi( bat it gom hflen ftn unberfaiffen ^erbrois, inb bie gemeinben inb bat tool! toan ben groiffen bor)>eren inb ban anberen ^la^en beffeben fiif^ berbonben f\^ gofamen unber ein inb faxten ft(j^ toeber in inb n>ou(ben 15 cme niet mc bienen of unberbeni^ ftn, nnb to^ funbertingen bat bolf inb bie ge* meinbe bes to(e(fen§ ^nberna^, inb bieten an bat flod, bat bae fteit, inb getuonnen bat inb jcrBrai(]^en it ou(^, inb bie Bmgge, bie ban bem f(o0 go belttoart geit, Braicj^en ft ou6f af. bergelid^en bie ftat ban (Soetten tbaren ber meinung onä) inb beben bem Buf^of ouc^ bil n)eberflan<5 inb tootben nnberbmd t fm. go kpe !rei^ ber Buf^of 20 franf^^cit an jlnen Beinen ban einre meirfa^jen, bie in tufci^cn 3(nbernad(^ inb SBonne in bem fc^if in fm ttjaben geBiffen ^abbe ^, inb bat feBa quam in ou^ an, bat ^e ftarf anno 1362 üp ben 15. bacj^ septembris, inb tbart jo Soetten Begraben in fent ^eterö ür^e in bem boim in ben d^oir in ein f^ciä) berl^aben graf, bat l^e bebe ma^en bae \)t no^ jlarf inb gcfunt toa9, bau tt>iffen inb fwartjen marmcljlein. ein futd^e geli^ ber« ^ 25 ^>aben farf, ou^ ferc foejlü^, bebe l^e mad^en np bat graf fin8 burfaren a« burg Bu« f^of SBairabc. bo Buf^of SBil^elm franf U6), bae gaf l^e ftnen brunben inb ftnen bieneren groiffe tref(i(j^e fummcn bau gereiben gelt, inb bat ummer niet go bergeffen i« : a« ^>e ford^felbi^ waö bur fin firmen bae ^e flarf inb gefunt Xt>a9, affo oud(^ bae [^e] in fimc fic^Bebbe la^, inb bebe go fi^ roifen ftn brunbe inb raitjtube inb noem^te 30 in ein %>erfone, bie in bo(j^te nui^üd) ftn ber fird^en bau (Soetten , inb bat tt>a« ber proifl bau bem boim ^>er SBitl^elm ban Sleba^ inb Bcgert: a« ^e boit loere, bat ^c go 8Jome gien foulbe inb »erben umB bat BuSbom an bem pai^, toani l&e tt)ufle loail bat ber ^ai« bie Bufdf^ofU^en reuten inb guüe u^)f^ur(5te ein git bau iaeren, umB bat i)t bie u!|>Boerbe, bat ^e niet moed^te au bat Buf^bom fomen 35 bur^ bie für ber canoni^en, bau bur^ ben ^ai«. inb u^ bat ]{>e ben bairgo be »ifliger inb bliffiger meic^^tc, gaf ^>e emc 5000 gerciber gutben. bo ber Bufci^of ge* florben tt>a«, bo flalt ber ^)roifl bat niet go loerf a« ^e gerebt l^abbe, mer i)t mit ben anberen foren ein ber min nu^ toa«, inb alfo njart bat flift in ein irrunge gefa^jt inb fiunbe lange git funber Buf(j^of. 8. 'bet' fet^lt. 29. *l^e' fel^tt. 1. ©emeint if! »ol^t Arist. Polit. V, lenbe togaBe ber Olgri^^)ina, bie au^ 8 ed. Bekker p. 1308: p-^YtoTov U h aubcrStbO Begegnet. 35g(. ^b. II, 38 TTotaTn TToXiTeia t6 xat toTc vöfxotc %olX Sßarianteu. n aXXrj ol'AovofJiia outw TeToty^at waxe 3. @0 \}ahm atte §ff. bcr Chron. pr. M jxV) eivat xd? ötp/d; xepSaivetv. ©cmcint ifl ber 2)om<)ro^fl 2Bi(^e(m bon 2. @o bie in ber Chron. praes. fcB' ber ©d^lciben. ?acomBlct III, 505. 686 VI. Äocri^offft^eiSMnif 1499. 'Mn^V' 2)0 Buf(^of mrnrn flarf , bo Uc« l^c ben jlift rid(^ funber Wutt, öUc ffo«{nb 105* u. *>cPe ttjait rwrficn mit toin inb forn iitb aitbcrcn noittorfttgcn toitalien. toic aöcr chj^^pr. fu((^c goit inb \>€rgab€rbc ri^bom, bie bcr Bnf(^of tocrgabcrt l^abbc inb tt>u(lc niet tocin, gön(J joqnijl inb Kycrflrcutoct »urben, bat l^ait toait offcnBairt bic lange jit boc bat buf^bom lebi^ jlonbc. inb bat l^e go nnfe inb bat bcr tix6)m toan (Soetten inb bc« s (lif^ toergabcrt ^abbc, bat quam attc go fd^abcn ber ür^cn: toant a« n i&broc!^, bat §c fo gro8 f^afe gclaiffcn l^ebbc, fo quam it bairgo bat bcr flont bcr untebc« n^en gier^fcit be« ^of« go SRome, bcr algit gctt borfl, baeban moifl gcf^ifctttjcrbcn: njant, a« ^>cmac teirt öcWrcV)cn, fo mart alle, bat l^e gclaiffcn ^abbc, bacl^in braii^t. Stcmbie croniden toan bcn bufd^otoen ban^ocllen bic bcfluipio chr.pr. bc8 Bufdf^oDe« Icgenbc alfu8: tt?iett>ait bufd^of SBil^clm bic firmen, atnurj i8, gclaiffcn ^>ait funber f(i^ult inb ircn gin«bubct rid^ inb tMil gcfult, fo ^>ait l^e bair- intg^eitt fin (antf(i^f inb bie unberfaiffen ber tourß f ini^cn goniail fere arm inb bcfnf 331.203». ben getaiffen nmb bcr || ungcftoinUd^cr fci^efeunge »illcn, bic \)t atgo gicrlld^ u^) fm toolf fa^tc. midj bunft, bat bie cronica teil Jagen, bat i}t mcre getocp''^ i« ein toolf inb ein l^ucrlinf ban ein ^irt: ^>c l^ait bie tDoHcn af* gcfc^oren mit ber ^uit k. Anno dni. 1349. mn, 3n bcm bürg jair u^ fent ©artl^olomcus t>aerftoert, i)erbrei)en unb berjaget 5iu9. 23. ui^ ßoeüen in vigilia Bartholomei K jo loat jtbcn fi in ßoettcn fomcn fin mx ber jit, l^ain xö) noä) niet bonben. ban öan ber jtt nn au bieben fi m ßoeüen 24 {air. vide infra 1373. 25 l^an kn gcifdl^rocbcrcn. Budim. 3n bcm tourß jair cr^^oif fidf^ ein algo lounberlidf^ nutoe gcfelf(j^af in Ungar ien l^icrumb bat fi in cruitjtoi« bcebtcn. Anno dni. 1351. iOic keifet ftari groilfc in) nii |oile up licm Hinfltonmc gaf, mer l\t lantf^af '^ enmoulbe Me niet |olai|[cn. stüni^Si 3n bcm fcttocn {air nabcm a6 fonin! Äart ben !|)ant](>crcn in SBcl^cm etjti^c ^*''* 'lantfci^af tocbcrumb afgenommen l^abbc in bcm meie wart mannic^^onbcrt fc^if mit tDine inb mit anberen bingen ben dttn at)e gctooirt. '^h\ ^" ^^^ \d\>tn jair bo loa« ber fommer atfo ^ci§, bat bcr tom inb attc örnd^ten ^•' 131. ' bloibcn go ^alöcn mei. Anno dni. 1352. ebenb. 3n bcu tourß jaircn tt)urbcn gttjcn boiml^eren, aö^er Slcirtolt^ 25. Xilliiair. 1. Unmittetbar toovl^cr ift 33art^oro- 131 g?ote 3. mäuetag fclbfl genannt, ^gt. SBb. II, 2. (Sr^icgnjirfricJ^fo. S5gt.SBb.II,23. 1349—1355. 687 Dan an]ifetm erflagen umb einre fnoeber \a6) inb l[^omclt^ roittcn. [SBUb eine« ?a^)flc«.] 3nnoccntiu0 VI inb Begäbet bat feiVTt. edjebet 23üb. II Anno dni. 1353. m.2c^:\K 3u bcm tourß jair bo »art ©ri^inc^foöen gemunnen burd; bot lontbrcben, inb Qöin. 50 tt>a« ein groi« toint. ^^|^^- Anno dni. 1355. 3n bem burß iair flaif ^evjo^ 3o^>an bcv berbc Dan Trabant up ben 6. baci^ iecembris* inb jlarf in ber moen^fa^^en ban fent SBencbictue orbcn inb roart in bcm cleibe begraben jo SJcIcer^ in bem cloijler inb itae [ime boibe tDiitt ein ittjetbrad^t tnfd&en finen cibcmen, aö bem greifen Sobomid^ t>an S5(an^ beten inb l^ergod^ 2Benfee( t>an 8wfee(6nrd^. ^erjod^ 5Reina(t t>ax[ ®elre ^ ber ovfod^be fo fere toeber fin 6tocber (Sbtpart inb w>axt naemaite öan eme gefangen, bat f)t ber an\pxatä)t jo fime beit terga^. befe SBcnfee^^ (auö unbewanbe fid^ be« l^erjod^bom« j>an S3ra6ant inb ber greife J>an 5(anbcren t)erbreif in ui^ bem (anbc inb getoan 2lntn>er^)en, inb bie anber ftcbe tntfingen oud^ ben i)nr^ greifen inb offenben eme bie porfeen inb ffoiffen bie bem l^erjogen. mer bod^ bairnae beronn)ebe fi bat inb entbo* Den Ijerjod^ SBentjel, bat ^e n)eber qneme, inb namen in n}> bnr ein leeren, (om feften n)art ein foine gemad^t atfwö , bat 3Benatten an ben greifen ban SStanberen. 3ol^an tjan^ejem fd^olafter jo Suitge* fd^tift a(fuö in finre cronica: anno dni. 1356 toa^ groi^ ju^eibrad^t tufd^en ^erjod^ SBentjet unb gve^ oen Sobotoid^ ban SStanberen, inb aö men fait fo unberiDan fid^ ber fad^ jrete 3Bit^etm ban §oüant leifer 8obo»id^ö fon, inb fi obergaöen eme, Dat i)z ui^fpteid^, fi toolben^ an eme bfiöen. inb bairu}> bebe ber bur^ jret)e SBU^efm ein eit inb intfienl bat leidige facrament bairw^) bat l&e iu(be \pxt6)tn red^tioerbid^tid^en. inb i)t \pxa^ bat urbet a(fu^, bat bie [anjtfd^af tan ^oe^ben fu(be l^e be^alben, ber grebe ban SSIanberen fulbe tD?ed^(en i^aben unb Slnttper^), bat anber fulbe SSrabanfe fin bur ^erjod^^ 1. In piofesto b, Nicholai (2)ec. 5) 4. 3)ie(£^ronif be« 3o^>ann bon ^ejc» ^atDyntheri Chron. V, c. 196 (de Kam l^am (bei Chapeaville II) reid^t nur bi« :I, 689), bcjfen S^ad^ri^t fonfl triJrtrici^ 1348. ©ein goitfeljer Radulphus de ibcrcinpimmt. Bivo (ib. III, 8) c^^lt bie S^eilung 2. In ecclesia abbatie Vilariensis ä(;nlid(^, toeiß aber uid^t, baß SBil^etm Sittcre^emSrabanl). Venoben jurürfbe^alten babc. ®gt. jebod^ 3. @r war ebenfaü« ^ö^tDiegcrfo^n ö. Äam^^en, ®ef^. ber ^flieberl. l, 176. Ito^ann« Hl. 688 "vi. Äoet^fofffd^e ^xomt 1499. äBcufect. bie anbeten fagen anb^r^, bat l^e ^aöe alfu^ ge^tod^en : f)oc3* ben min, Slnttt)erj)en bin, 9Wed^(en fat örabant} fin. alfu6 fonfbe ^cmit bem monbe gef^Jtod^en ^aben inb bod^ ein anbeten ui^fj)rud^ gegcöeii Ijaben in fd^riften, inb bairnm6 fntbe in got ge^)(aeget l^aijen, bat fin ntont n^art öerfeirt. l^e loart bonf inb unfinnid^ inb toaxt jo !er!er gelad^t fo 5 lange l^e lebet inb ftarf atfu^. 2Bent}e^Ian^ greife ban ßntäet6urd^ inb l^erjod^ ban Sörabant mit öol^anna finre l^ni^fraumen bel^iett bat l^erjod^bom t>an fflrabant noc fini^ fmiegerl^eren boit, a^ fnrtjlid^ ifkmx befd^ret^en i^. biffe l^erjod^ SBenfeet toaxi gefneben ni^ [inte ntober im , inb al toa^ l^e ein 'oxovmt 10 eirber tittennaiffige man inb ban ebeler gebort, toant l^e »a^ ein^ foninK fon ban Selbem inb [in and^^ere * »a« feifet geweft, be^gelid^en tt)a« fin broebet roemfd^e feifer , — f 0 \oa^ ^t bod^ ein fere nnge(udE^aftid^ man inb l^abbe menid^ butf}>oit in atten pnen fad^en inb bie naemen gemeinlic^ atoege ein qnaet enbe, inb fonberfinge baeban binftn anno 1371. item 15 l^e mad^te jom bidermait berbunt mit ben bifd^offen ban Snitgc intgpt fine nnberfaiffen , bie fid^ toeber in tad^ten, inb l^abbe binae aüetpege ^iol?*"* ein qnaet enbe. item a« l^c jlcröen fulbc fo toart ^>c fo tool maHaitfd^eit 286* ' (338) unb \)ßxaä^ i *|iet bie biocm bcr xotxlt inb fiet be« foninge fon, in mt fiait inb gejlalt bat ie fitrf 1 1; 20 Äi3nifl«j: 3n bem fctöen öuiß jair goi(]^ foninf Äarl mit fxnre IjfuiöfrautDen ber foningin' *ncn bur^ Sombarbien mit cime groiffen tooU toan 2)uitf^en inb tan ^"**''"- anbercm tooH inb quamen go9^ome inb toaxt bac intfangen öan ben 9lomcven mit groiffer eicn, inb ^)ai^ Snnocenciu^ fante ein carbinait, ben bifd^of öon Oftienfi^, ban 2lbion ui« granlrid^, bae ^e tage, gen 9?ome, ber fonin!2^ 2H4*. ^ö^f ^^^ i^ ^'^^ '^^^^^ ^^^^^ ^r ^"^ ^^^^ 9^*^^^* "^ ^^" ^^^W' II ^^* '"^^ ^^^ '"' fedtd^er froin. inb bieSJomcr l^abben fcre gc^oft i^an bem feifer, bat l^e in etjKc^c p' toilegien fnlbe i)ernutt)ert l&atoen, inb bairumb gingen fl emc jo gemoit mit gioiK« ^txii6)üt inb eirtt>irbi(^eit buiffcn 3?ome 08 ^e bair quam : mer ^e bebretje niet oi^cral inb reit ni« 9lome toeberumb nae ber ^>ant, aö monlbe l^e np bat gejeg« riben, inb 3o reit a(fu8 enloed^. Äöniö«5 3tem a« !eifer Äart Dan SRome wcber jo $ife quam bod^ tourben bcr ^^'^' ^^ ' cu6f einbeil ent^cnft, bie ben u%>Iouf macj^ten. eöiit. 3tem ..... tüaxt ber foninf 3o^>an toan granfri(j^ gegangen ..... in 132!' cimeflribe. JS rtjp. unb 3n bem fettoen jair n^ einen ha6f go nonenjit, bo tt)aö ein groi« ertbctjonfl« ^of?862. umb SBafei inb ©traißburcj^, bat öit muiren ber flebe, Ijiufer inb floef fe up »cl' ben inb Bergen neber öielen inb toi( lube jo boit fielen inb toiel ouc^cingroi« beU ber flat )oan ^afe(. 1. §einrtd^ VII. ton Sujcemburg. 2. $eterS3crtranbi. Rudim.^atMo6 Söenjcl« SBater i|! 3o^ann ton W\}mm, per cardinalem. fein SJ^ruber tar( IV. 1355—1357. 689 Anno dni. 1356. Wit keifet fiarl }o Jte^ qxoi^cn fiaU beHreae mit allen ltuerfar|len, Hae on^ Me guilteii bnlle, wie Me mt^ kuerfnrllen ein roemfd)en konink kiefen füllen, oan eme gefaxt matt. Chron. Anno dni. 1355, a« feifer Äarl ftebcrumb 'oan 9lomc in 3)uitW(ant fomen quor. m9, fo goid^ l^e mit bcr fe-lferinne 30 9Jie^ umbtrint firflmiffen inb Meif bae /j^Jjf ^25. }at l^ogcgit, inb anno 1356 bcfc^^rcif ^>c bie fuerfurpen, bair bi in jo fomcn. bo ^uamen atte fnerfurßcn bair inb anber toil furjicn, graben, rttter inb fnec^^t. bcö* jclic^fcn ui8 granfrid^ quamcn onä) go 9Re^ öil furjlen inb ^cien, tDant fcifct Äatt Dail unbcr bcn bcfant ma^ bo ^c jo "ißari^ ftubierbe, inb bairjo onä) roant ^c mit finte öaber, a« ijurg i«, tDaren jo ^utj)e bcm foninge öan Sranfrid^ intgl^ein bie Sngctfd^en. atbae ^iett feifer Äart foeftlid^en l^of inb mailjit mit briijetbiger froinen ^e unb bie feiferinne, Mw gotbe, [itoer inb ifern gemad^t ^ ^e inb ein legait inb erjfcifd^offe faiffen altein an einre tafeten inb bie anber ^rincen inb leeren an anberen tafelen nae gebnir. ein iglid^ fuerfurfie bienbc bcm feifer gcr tafelen it ma« bie groifle /f"}g{' DDT* 4ti^^ inb crlic^ifle mailjit nnb l^of, bcn men irgcn« toinbet öan teifcren gcfdf>re^)cn. SBil^elm martgretoc öan ©uilt^e tt?art tjcr^aöen inb gemacht ^crjodf> bc« önrß chron. (onbc82. ^e mad^t bat ftoe«^ jo ©infeid^ inb ben fate go 3?ibe(f -^ Veg.' SÖentjeölau« be« feifer« broeber unb greöc jo ^üi^dhnxö) n^art 0«^ in ^oegl^er ib. eve gefaxt inb roaxt l>erjo(J^ \>an ^u^dhüx^i}. II Die 9raeffd)af nau 6aren oert)oid)t in ein markgraeffdiaf. q3l.264b. 3tem up ber bad^fart inb l;of, mit rait inb confent inb bemiüigung ber fuerfurften inb intgemein aüer furften ban ©uitfd^lanben fat^te befer feifer Sari IV bie gutben buüe :c. 3tcm baimae joici^ feifer Äarl mit finrc fcife rinne toan ftcben go jtcbcn Äoniggs unb tooirt bat [3?e(iqmen] mit fic^f in SBeimcrIant umb fird^cn baemit^ jo jiercn, aö i)t oud(^ bebe. Anno dni. 1357. 3n bem tourg jair bo quam feifer tarl fwigcnbe inb l&eimUd^ jo (Sotten eßln. fo tt)art ^e be« anberen bageö erliefen go (Soettcn ingc^oilt. be^ anberen ^J32^ bageö l^ottben in bie bnrgerc unb gemein eirtid^en joSoeüen in. inb^lnna, chron. feifer ^arolu« v>raun?e, quam jo 5lid) unb mavt öan bifc^of 2öi(^e(m alba go einre Tel\' foninginnen gefroint. 1. ©emeint fmb bie beutfc^^e, lom* lll, 473 ««ote. barbtfd^c unb faiferlidf^c. SSgl. barüber 3. 2)iefelbe dlaäfxiäft ^at bie Cron. Olcnfd^lager, Sf^euc (Sriäut. ber golb. com. bei @cibertj, Duetten II, 243. öuttc 356. taifer ?ubmig geftattetc ben Sau be« Bhu 2. (gnbc 1356. 3)ie @r^ebung«ur* giger @^Ioffe« burc<> Urf. 1337 3uU 8, 'unbe i(it)erlorcn. Sacomblct, Urfunbenb. bei Sacomblet, Urfunbenb. Ill, 251. etä^tei^tonifcn. XIV. 44 690 VI. Aoert^offf^e %ontt 1499. (Söin. 3n bem fetten iah lourben bie ttwom met rief tnbbern>tnMeif ^13?* f « ir, inb bat l^icf* bcr leffetoin. [SBilb eine« ©ergog«.] cron. Gilbert \)txicä) toan ©eiern inb ^al|jgreöe bi ^ine biffc 2llbrec^>t be* ^bu!^' Ia6)t btc [tat tan Detft ^ unb gciDau bie unb brad^ bic ntuirc mft ben s j)or|}cn ganfe fate af bt^ up bic erben, ond^ brad^ ^e af nnb berbrant bat fto^ ^ecm^ftrd^ 2^ ^e ^obbc ein ttif, aßargaveta genoem^t, inb ttxa» bc« ^cr« gegen bester tan ©rigen^^ inb gen>an mit ir ein fon SBil^elm genoem^t unb ein boici^ter bie i)it\6^ ^at^erina inb bie nam ^erjo^ (Sbn^art tan @elre jo Fiorar. e im tt) t f *. biffe turß ^erjoc^^ 3llbrec<>t bebe ent^eufben^bcn ^eren tan Stbingcn^. 10 286b. i^g ji'j^g jijjj^ ^^gg gjj^ ca^ette inb bae in ma^te l^e ^^roten tuv 13 ^jriefier anno dm. ib. 287». 1368. ]^e gctt)an on6f bat f(o« f u(enburd(^ "^ genoem^)t, gelegen u^) ber ?ecf, unb brocj bat im grunbe af. anno dni. 1404 fiarf grete SUbrcd^t inb Ijiabbe bie knbe regiert 47 iair». Anno dni. 1358. (5ö(n. 3n bem turg iair, bo n^ad ein groiffe flerfbe bat n>erbe tan bem auifi i^ ^13?' Bis firfhniffen. Anno dni. 1360. Han Ut titftn uniiier|lt(ten af iioegtier fd^oii in ^nitf^en langen af l^atiii, as in 6et)emen. 20 3n bem bnrß iair^, toant feifer Äart ein fere geteirt man toa^, fc i)t lange jo "ißari^ ftubiert l^abbe aö tur^, unb mo^t ein groiffe locfWic^e uni' >:«?• terfltetc inb l&oig^e \d)oik gö $rage in SBel^cmen. *|item ^>e machte til cloiflcr inb ]^of"484!fiifte.|* item l^e l^aitbic ^eüftürt^c jo ^rage, bat ein fIec^^t bi«bom kta« inbunber bem bifc^of tan 3Jien^ a« ein suffragai.eus, terl^aten bat fi nu i« ein er^Bidbom inb 25 l^ait nu anber bidbom unber ir. chron. ^tem fo ^ait \}tcuä} ingefa^t inb eütorten an bem ^aid, bat i« ingefa^t stürben bat fefl unb i)tf^iit bed f)}ered inb ber negele un« leeren, bat bae fa( gel^alben n}evben aUe jiair go ben endigen bagen \>md} bie gan^e tterlt in allen firmen be« anbe« ren tribageS nae %>aifd(^en. 30 m. II Anno dni. 1361. 265». " (5üln. 3n bem turß jair tt)a8 ein« na^ö bie luci^t alfo turi^, bat bie ^\n^' ^"^^ ttainben bat ber ^>emel ftunbc in einre ütifttx flammen unb brcnte. 1. SSgl. tan ^amptn, ®efd^. ber 7. Gildenborch. SBa^frfc^cinlid^ i|l S^ieberlanbe I, 182. Äuilenburg m terflei^cn. 2. §ecm«!erf. SSgt. 2eo, S^iebert. 8. ©emäß FJor- 291* (351) fKrbt er ®t\ä). I, 740. 1403 na^ 46iä^riger »tegientttg. ©: rt' 3. De ßrye («tieg). giert aber 1357—1404. 4. KathArinam comitissam Geirie. 9. 3)ie?5ragerUniterfit5t njurbefc^on 5. Interflcere. 1348 gegrtinbet. 6. Edingen. Chron. quor. quor, reg. 135S— 1362. 691 3n ber fefocr nciä)t fiorf bcr cirflc ^^tx^oä} \>an @m((i^c inb ^icf^ ^erjo(i^ öoln. 3n ber fcttoc nad^t a8 bcr ^cmcl fo touri^ tt)a8, toart feifer Äarl ein joitf fon «^«n^- geboren inb bcr tvart jo 9iurcmBcr(ä^ firficn geboin toan l^cr 3öil^e(m toan Oenne^c 5 Hfd^of JO Soetten. inb bac cnoarf ber fetbe bifd^of SSiC^etm burß ein butte t>an bcm Ictfer, in ber ^e meberroift cfettd^e ^)rit)t(e8ien, bte ber !ei* fer berleint l^abbe ber ftat Soetten, ban ben ber btfci^of fid^ bedagebe bat [i intgl^ein ber bril^eit ber ürd^en ban ßoetten meren. inb ate bat ^)ribt* legtum ui^toifet, fo gefd^iebe bat in bem eirften jair [ine« feiferbom«^ » 3n bcm tourg jair mcberrebcn ftd) grcöe ®cr^>art toan bem Serge inb ebenb. \ftx 3(moft toan SB(an!cn^cim inb bköcn bcibcfamcn bac boit. '" *^^^* 3n bcm önrg iair toergaberbc fftv^oä) Steinalt toan ®c(rc mit fmrc i^ortl^ic wiih. de ein groiö flar! ^cir inb [(Sbuarb toon (Selbem] ^ic(t fm Brocber gctocnflidfi 10 Jos/" iair knf n^ fm (toeffern, 5 jair u%> SJofcnbalc inb 5 jair 2 jo S'iicnbccf u^ bcr alben > Sfelcn. 3Ken fad^t^ bat ^>crgo^ ^btcart fmcn Brocber gegangen la6)t inb bictt, hoä) fon« »b. ber fetten of anbcr banbc moid^t \)t bairbnrdf^ niet fomen nodf intgl^ain. Anno dni. 1362. 3n bem jair burg a« pai^ 3nnocenciuö geftorben toa«, jmctben fid^ > bie carbinatc umb bie fuer ein« pax^, fo toa« ein, ber l^abbe bur geftan* ben umb ein dein bifdbbom, bo ^t alt »a« öan SKarfilicn : be« enmoidbte im /l^^f!" t}0\, 590. niet gefd^ien, ben foren fi nu jo eim pai^ inb noemben in Urbanu« V, inb befa« ben ftoi( ain aüe gebeirbe 8 jair inb 8 maenbe. ber loa« eirpc tUn\>, miit bc parf anno dni. 1370. Dan bem }>ai« toirt balbe meir l^ernae i gefd^reben. II 3tem befe pai^ loeberriefe inb berniebe ber ftat Soelne gelooinbe 93r.265b. inb l^erfomen, bat fid^ ein tei of anber« ienmnt quiten of intfd^ntbigen moegc mit fime eibe, unfd^ulbid^ jo fin ber anf^)raed^en , bae ^e bwr mit gerieft bedaid^t n)irt, be« man in mit naberen of anberen erberen gejui* > gen feff berbe of me bejuigen mad^ nae (übe ber butten anno ejus 2. 3tem bairnae tooir bcr feifer gen 5ti)ion 50 bem ^aife bat geloifbe eme ^öiüfl«* bcr feifer go boin. ^•'^•'''• ^an Cime groilfen oouik (at genant was Mt groiffc gcf^rlfdiaf of M( €ngeifd)(n, Mc groilfen moitwiüen bcHrcnen im €lfa9 ic. 2)airnae goi(^^ feifer Äarl toan bcm pai^ »eberumb jo @clfc, bae iaäf ebenb. ^et ün toüt fÜUc. 11. Slanctenl^e^m. 1 . SSgl. bie Urfunbc Äarfö öom 5. que, bagcgen fd^rcibt bie $amb. $f . 331. 3an. 1356 bei ^acombtet III, 460 (anno 21 5^ bcutU* quinque. iraperii primo). 3. Constat autem. 2. SBil^. ö. 33. bot jtocimat quando- 44* 692 VI. Äocl^offft^c (S^roni! 1499. Äßnig«« 3^ ^^^ ^^*>«^ ii^ quamc uittoertoarntj ein ö^ois *>«>lf otcr bic BruggeMm ^pf-4b6. gjj^g ^ij toluroen alle bor^Iubc in bic jicbe inb tocjien, bie in atterncipc xoaxm, bie anbeten tjloumeben iren |)tunber atte umb in bie ftcbe mair fi moiii^^ ten, inb botoerften [bie] fp fi beft meierten. ubtnx». 3tcm bic t)an @trai8burd^ joigen gcroa^ent tour bat munjier bo(3^ ent« s giengen in t)il gefangen, bie ftd^ na^td Man in t)erf)ot(en. g3r.266». II ^^^j^ ^pQj junger fnatocn fi fingen a([o bat bie burunge 6 jair na ciu' i&of. 487. anbcr merbe. Chr. pr. 3n bem tourß jair jiarf buf^of Sill^etm öan ®cnne^, ber bat pift tan (Socücn ^^^' arm inb öerfatjt toant inb lic« it nae eme tiefte mit groiffem fc^a^, g^equitet inb tri 'ö ^ I üöT i"^ bleif bat öurß ftift 1 0 maenbc flainbe ain fcufd(>of . «1.266»'. II 3ol>anncg grcöe öan 55eirnenburd(^ boimbed(^en mart geforen toan bem cap'M, ^226 u"^* ^^^ '^"^ f^'-^ geavbcit inb groi«lid) baivnoe geflanbcn ^abbc , inb wart mcre jo einte %(^vivV' buf(^of gcmad^t umb be« öolf« mitten 2, bie in tüoulben go eime bufd^of l)aöen, ban *"^*' tau reci^ter furlicj^er orbenungc. inb al n?aren toil tan ben boim^ercn, bie nict gan« '^ §cn confent go ber fiefung gaten, fo mag bo(j^ niemand, ber f\6) offenbairlitif bairint= g^ein fa^t bau ber ad&terbed^en ber fciter firdf^cn. bif[c turß geforen bufc^of joudi umb jtn pattium gen 9Jome, inb jom lefien Itart fin für tan bem paU cajfxert inb termd^tet, inb affo ^cidf ^e ttibber go Soettcn. ttant l^e geforen rt)a9 inb elect, fo un^ bernjan i)t fu^ er^buf^oftic^er itirbic^eit, inb ui^ ber maiffen l>ielt l^c groiffen fiait, 20 inb t;e namnaeft^ beiS turg bufc^ofd ^it^clm^ naegefaiffeu goit, bat otertlobid; toa9, be8ge(i(]^en attc gueber, bic go be« bufdjof« taefelen gcboirteu. biffer So^an »an ^eirnenburc^ ttad ein cofleti(J^ terboiu man inb terbebe ber Vxxö^tn goit in Uc^tic^eit inb bradfit bat |tift in nutte f(^ult. srgiipj). Stem biffer So^au tan SSeiruenburd^ ttirt niet in bie gale ber bufd^oten gefaxt, 20 '"^** n?ant l^e niet conflrmiert »art tan bem floil tan SJome^. [33i(b eine« 53ifd^of«.] ebenb. u. Slbolf ber aubcr, be8 grcten brober tan ber SJlarf, bufd^of jo aWoenflcr, wart ^*226.^'* ^"^P^^i^i^^ ^<*" ^^i* Urbanu« batbc nae bem ttibberroifen ber für be« turg tan Seit» uenburdf^, tan bem bufdf^bom tan SJioenfler inb »art gefatjt tan bem pai« Urbairo« 30 go eim bufdt^of tan (Soetten, bair ^e bod^ nie nae gebadj^t i^abbe, mant l^fe fionbeniet bairnae. ouc^ en^abbe in bat capitel tan (Soetten niet poftuliert. biffe ^bolf Mi iunf tan iaeren inb batte niet an [idf ein fuldf^e n^efen mit flaebid^eit ad fid^ begim^t }o befen ampi inb i^erlic^eit. l^e befad bat bufc^bom go ÜRoenfter 5 jair inb lied fu^ bo(( niet ttien go ber l^ittiger orbcnunge, inb uis bem xoa9 dairUc^ go erfennen. itic ^e fw^ JJ foulbe anfietten in bem regiment ber ftrc^eu tan (Soetten. bo ^e nu bufc^of tourben »a«, enbad^te \)t g^ein miffe go fingen noc^^ pxk^tx go tt?erben*. l^c nam be«fiift« goit an [läf bat buf(]^of ^i(l[^e(m tergabert babbe, be« onä) ber turgenante So^an bao ^eirnenburt^ til terbain ^>abbe, inb ti^liö^t floeffe terfetjt inb ter^)ant \)t in fuirc trunben inb maegen (lenbe inb fere befttjairt, inb moifle bie »eberumb toeffen mit w einre groiffer fumme gel^. item bairenboten quam ouä) mere fc^faben« ber finden 4. 'bie' fe^lt. 1. *Ueber bie fiebge'. ne. Chroii. praes. 2. Laicorum potius acclamatione. 4. Noii proposuit in clero remanere. 3. Quia episcopali caruit benedictio- 1362—1364. 693 Dan Coettcn, toant bcr t)jtr6 pai9 mit cinrc nutt?er »ifc ber gier^eit ^>abbc ^c boin bcl^albcn inb t)crn)oren t>m bc8 paii famer o( bat goit bc8 tourß bufdf^ofö SU^dmö, bat \)t gctaiffen l^abbc, inb bairiimb, foe balb aö bufcj^of Slbotf öurß in btc coelft^^e ürd^c fomen »a«, f^idfte ^ai« Urbanu« einen fmre bienre int flift öanSoetten mit na« > mcn $etiu« 55egoni«, inb ber ^>iefd^c inb toorbcrbe a( bot gljiene, bat bufd^of SBil» ^clm naegelaiffen ](>abbe, u^ bat aöcruifferllc : ^e öorberbe oUe inb ein iQÜä} beibc fnobc inb focpU(i^en binge, bie in ber firc^cn guebc geioonbcn ttjurbcn, attc lifjuci^t, tt)in inb forn, bat on^ u^ ben floeffen tt>a«, bat bair beflalt ma8 bie Daemit upio^aU bcn, item aUc ingebomeS ^uiörait, attc filteren inb gulben öa«, atte ckinobic, got ) get)e fi bienben jo ibet^eit of jo ben go|?bienpen of jo bem bui'c^oflic^cn flait. bit atte* famc t)erfouft beö ^ai« bobe fo fafe, bat niet bae bleöc inb ma^t bat 30 gelt inb tooirt bat mit [idf gen dtcmt öur beS )ßa\^ famer, bie tourg coeIf(^c fivc^e bcrouöenbe fo f(ä^e* beließ mit fuldf^er groiffer nngett)oen(i(^er fdf^anbe atter minfc^en. 2)iffe tonrg Slboff, als l?e fn« genomen ma« an bie coelfc^e fird^e, fo xoa9 ein chron. i goit tocrmoben jo eme, bat ^e bie coclfd^e th^t wetcrumb foulbc u))bringen, mer i^e ^^^*' bebe || gant? bairintg^ein, inb brad^ balb bairnac ui« bat binber eme i>erborgen tt)a8. j8(.367«i. be cntt)ou(be niet blitoen bi ber gei|!Iid^eit int» ^>affc^af, fnnber ^e began bie gneber ber fird^en, ttjac mat otoerbleöen \va^ , onrf; jo i)ericren, fioeffer inb anber gneber, bie ber fird^cn joge^oirten, jo tocrfetjen inb ein bei! jo feren in bie l^enbe ber leien , inb be« ) froerbe bie öoerige \6^\x\i no(]^ mere. be^ fd^aben^ inb öd^terbeite Becfad^ben fid^ bie boim^cren nntflain ben ^ai^ Uvbaiiui^ : atfo jautc ^c treflid^c amba* fiatoir jo ßoeüen inb bete bannen nntb bat ^erebe, bairjo umb floffe inb ftebe mit ben jotten ben boim^eren meberumb i)ri go teijcten, bi^ bat fi einen fteben confirntierben bufd^of ^ebben. jom !e|!en, bae i^e bie öurß firdf^en > mit fulc^em groiffcn fd^aben umbtrint IÜV2 macnt regiert l^abbe inb fid^ ergeben »oulbc go bem n?erltlic^en flait inb beford^t tr>a8 bat ^c foulbc atoegefa^t toerben, fo mad^t l^c öan ber noit ein boeg^ent inb o^)crgaf bie fird; öan (Soetten burd^ procura- tores in bie l^enbe be« öurß ^ai8 Urbanu«, inb bat gefd^iebe anno dni. 1364 «^ ben 15. badff aprilis. inb al8 it u^ bat lefle quam, nam ^e jo \\&f cleinobie inb gelt inbsiflnpp. \ njat eme »erben moid^te öan bem jlift, inb fd^int bat ftift mitaKe, bat niet ein "^ " bifd^tad^en in be^ \\\\% be^oif Dunben enmart ban ein ftudf toin^ jo 9?o* lanfeedte. 3)iffe oöergeöung beS bufd^bom^, bie gebaiu ^ait bufd^of 2lbo(f, of bie fi gettjefl chron. puir inb fledj^t, of bat tufdf^en eme inb fime naetoolgere etjlid^e gebinge inb fd^entlid^c ^228!* » oüerbrac^ fin gemad^t gen^efl, bairu^ maö ein groi« mnmmelen inb öermoeben, inb bat iii« e^id^en <)unten, bie fid^ baebi begaben, «mmer bairan toa« niet jo jtt)itoe(en. bat i« offenbair inb (id^t am bage, bat 3lboI^t>u8 tourß nae fmre toid^unge bel^ielt eme, fo lange a^ fin naetoolger leöebe, ein groi« tnb ein mirflid^ beit »an ben renten inb ben gueberen bcr fird^en, a(8 bat flo« inb bie f!at toan ©erfe mit bem jot inb mit bem ganzen gebiebc. item, bat noc^ mere maS : ber fel»e Slbolf tourg , nae boit fm« nae= t>clger9, ber fin« öaber« brober n?a8, ber an fin flat quam a(8 Ijiernae gefd^reöen n)irt, fo bcgcrbc bc mere anber gueber ber fird^eu , a(8 bie flat Äem!|)en inb ba« floö Oibe 1. 'bain' flatt 'boin'. 19. 'ben* flatt 'btc\ 1 . 2(gr. *t)an ingebone tt?in inb fom' (victualia in castris reposita. Chron. praes.). I 694 VI. Äoel^offfcä^e dffvemt 1 499. mit irem joge^oere, tnb bat uid jofagen bat eme gefd^tet toa^, aU bat bie bnei»e inb inftrumente bc« tourß naet)o(ger«, fmö ocmen, dairUci^ uiöwiflcn*. item ou(]^ (^ic ui«, n?ant bie iniDouerd inb am^tlube beffeben ^oitdta^ inb flod (labben bem bürg ^bo(f )6an gel^etfc^ n^egen bed naebolgerd ein eit gebain ^an ben bürg gueberen, mt 5 fime boit ^Jlbolf ftme nfotn bie feiten eme jogoiouegen, inb bat ^e u^ ben felt>eit gut« beten eme ^abbe hti)Ci\\>tn 'om ein ^ant, bis bat Uiaiit tourbe, ein genante fumme gelt^, Xüti6ft (umme gel|$ nae find oemen boit onc^ bejalt toart. ecftebel [5BiIbeineö¥a#eö.] 231 u. Urbanuö V bairnae tredbc bcr ^ais »cberumb in SSranfrid& inb flarf bae •<> ^of%V. in bem 8. iaiu finö ^ai«bom« umbtrint anno domini 13712. J8i.267b. II 3)jjjg ^jm-g j^ufjj^ej 5(i5oif otjergaf bat bu^bom ban (Soetten umb einrc jonf» ?üU.* fiauwen mitten, be« greüen bpd^ter »an bem Serge, bie ^ei jo einre ^^uiöfrautoen freit^, inb umb ber l>cirf(j^af »itten bon (£(eüe, bie eme balbc bairnae toart^. Anno dnl. 1363. I5 4 chron. Anno 1363 quam ein burc<>ln(]^tige furpc jo (Soettcn inb »a« ein fonin! öan reg?u. ^i^i^cn*, ein junf brifd^ gcrabe man: bcr goid^ mit fmre rittcrfd^af, inb bie (56in. foeftli(i^ jogereit, bur(j^ bil fonintridfi inb anbcre lantf^af, umb bie (anbe jo be» m * Wauttjcn inb ftd^ berlujtieren, al8 burc^ Sombaibien, burd^ ^i\)tmtn, burd^ Ungeren, burd^ 3)uitfd(^tant, inb baefelf« quam ^e jo (Soetteu umb bie bri l^ittige foninge jo be^ 20 fein, inb »art bae ferc eirlidf^en inb foefilidje intfangeninb tractiert inb boir öan ban in @ngelant, in ©ritannien, in granfridf^, inb ni« granfric^i 30 33enebien inb Dan ban »eberumb l^eim jo lanbe. inb fo tüae i)t in bie burß lantfd^af inb anber mere quam, fo bcbrebe l^ei mit ben fmen tnb anbeten hir^tt?iligcn f^i( inb anbere oefunge. inb l^ietoan joigen eme nae öil anber rittcrmaiffige man inb fled^t ebeüube ni« allen 25 tauben, bie mit eme tDouIben bie brembe lanbe bef(^aun)en. inb al9 \}c toibbetumb geludlid^ in ftn foninfric^ tomen ti>a9, fo joid^ ^e mit ^ut^e ber leeren ^an 9?obi9 in bat foninfi'id^ inan @gi:|>ten inb belac^ bie ebete inb rid^e [tat ^(e^anbria inb getvan bie inb brad^t 'oan bau groiffen mec^tigen fdf^alj. inb al8 \)c webermnb mit füllten groiffen tof inb )ßxi9 ^eim fomen toai, fo roaxt \ft 'oan fime eigen brober, ber gern 30 tonint »ere getoeft, jemerlid^ geboit. Anno dni. 1364. [SBitb eine« 53ifd^of$.] 2lgrij)j). (Sugctbrcd^t III grebc toan bcr SWar! loart bufc^^of jo (Soetteu anno 1 364 jo ben (IT^ jiben bo Äarl ber bcirbe teifer »a8 , inb befaö ben fioil 4 jair 4 maenbe inb 20 böge. 30 ^ \> IIa Uli • praes.}. biffc ^ugcibcrtud toas bur ein bufd^of gen?cifl jo i^nitge 2o jiair inb toa9 M m^ 11. MCCCLXl. 1 . Ex condicto et forma litterarum gcbü^rcub gettjürbigt in Sacomblet'S 3[r« et instructionum dicti successoris patrui ^iö IV, 135: erp 1368 n)urbe ^bolj sui, per que constabat manifeste, quod bon bet bettüitttüCten ®rafin SWec^tilb castellani sive offlciati etc. aii ®raf toon Siebe anerfaunt, f(^on iw 2. bereit« 1370 2)ec. 19. Scfit? ber ©rafft^^aft ^eirat^etc er a«argo* 3. 3)iefe bur^au« irrigen, au« ber retpa bon Scrg. (S^ron. in Trithemius, Chron. 4. Ucber $cter I. bon dtfptm bgl. H^saug. übergegangenen Angaben fmb aud^ tönigdl^ofen @. 858. 1363—1365. 695 9[I>oIfd oeme inb ^abbe bat felt>e bufc^bom toali inb ^ßrenglit^ regiert, ^e ^abbe t)t( Pribc mit bcn öan ?uitge. bo n« bcr öurg ^bol( fm int>t bat buf(^^bom o^ergaf, fo ivart ^e ^n Urbanud bem ))aid \>ur6 beflebigct bufd^of t)an (SoeHen, iub bairumb bat f)t go Suitge tvait regiert (labbe, loaS men in l^foffenunge 'oan tmt, bat ^c bat flift ^an (Soeflen foulbe cuä) tcail regieren inb bat fnld^e groiffe tocrberfniffc, bie bat flift toan (Soeöen, jtbber bcr burgcmelte bufc^of SBil^elm rcgierbe, geleben l^abbc, burd^ in toib» ber u^gert(^t foulbe iverben. inb in ber geftalt iub i^ofnung n^art ^e 'oan geif!U(]^en inb tocreutli^en im |lift toan (Soctten intfangcu inb u%>genomen *|mit groiffer örcu* *chron. ben. mer leiber it quam anber8.|* in bem eirjlen fo l^e fm confirmacie jo 9iomc ^22?. lonöen foulbe, fo waö bat ftift aime inb emc giengcn ou(i(> öaft friegc jo ^^inbcn, inb ein f(^ult beS fliftd up bie anber quam, bat ^e gclt u^brcugen moifte inb ben fd^ulbi^ ncren bie ftoffe bc8 ftift« bairumb öerfe|jcn iub in ge^cn in panU^ wife. ]^e tüa« oud^ bairumb uiö in bem beginne fin« regimcn^ mit groiffer arbeit, bat l^c in fteben inb in bor^eren bat toerbunt, bat fi unber in intg](|aiu ireu oi)erften ^abben, jobrad^ fo bit \ft funbc : bainimb bunjcbe l^e bat floS benebeu ?in8 inb macj^te bat jletgin bajte, üp bat ^e bie bcreinigunge inb öerbunt ber fiebe , bie u^ bem 9line jofamen boiren, bairuiö l^inberen moic^t. bat feUc flo« iüart uiögebrant i)an ben ^i'vnr|l!ib (färben aU gef^reöen iDirt anno 1475. II 33ufci^of Engelbert lad^t fit^ bac^in mit eim groiffen bo(f, bat f(o« jo bctoaren. ^hr! n** bo nu bie flebe inb bat tootf öan bem lanbc f«iu bee bufdf^of« mad^t, fo ftalten fi ireu 229 u bcrbunt abe, inb bie brieoe, bie bairobcr gcmad^tiDaren, »urben bur eme goreiffen. ff 3tem iDie bcr fcufc^of jo fic^ nant mx ein l^uljjer bufd^of Sono öan Irictc, mnftu ^etnac gefd^reijen anno 1367. 106». ^an tim nplonf |o Cocücn tiifdicn Hen t)ercn inb kit weiicren. 3n bem bürg jatr be8 leftcn bage« in bem mei, bo \i?aren bie bereu 'oan (£oeUen an Slid^en bi Sairfeair np ber 11 bwfent meibe tad) K Oft. 21. 3n bem fe(ben jair tt)art afgebrod^en Urenbale^. Anno dni. 1365. Anno domini 1365 bo toai ein fo falt lüiuter bat men u)} fent ^auujetö (Söin. baci^ go 9liel o^cr beu 9iin gin!, inb jo aUen 4 tvcc^en u>a^ gvoiö mar! u^) bem i«. i|j ' 3n bem felben jair ttjaö ein groi« fterfbe. ebcnb. 9. 'inV flatt Hn'. 24. bem mvtvtn, 29. X bufent. 1. 1364 9iot>. 1 trifft Jpcrjog SBengct toon ©rabant eine ©inigung gtoifd^en SBil^elm öonSülit^; unb ber etabt 3l^en. SWfi^cr, «c^enfc^e ®i\d)i(i)ün fiWül^eim 1781) 334. 2. SSoerenbaai bei gatfeuburg. ^a6) Tltptv 336 n?urbe ba« @^(o6 hnx6) bie S3crbänbcten bc8 1364 9^ ot>. 11 (?acom= biet III, 555) gefijjfloffcnen Sanbfrieben« getfiört, gu bem fottjo^l bcr $crgog SBil* l^elm aU bie ercn 1367 fhir^en totl (übe an bcm l^oijle ban ^aifc^en bi« fent m\ä)iU miffe 3. Sü mit buf^of Engelbert oan (er Matk }o |td) nam ^0 eime ^nlper bnfdiof dono oan Stier. t^ ^ ofia^* • '^'^ ^nf(]^of Sngclbcrt ein olt man njart inb in f^ult inb groiffe !o|i o^)crbielen, u.chron. n>ant ^c in jitlic^cm regimcnt niet [0 funbid^ tr>a8 al8 up ruiterf^)id inb friegen, inb ^229** ^^^^^ ^^^^ ^^ git^ti^ inb fmre glcbcv unmed^tiA inb nam fere af, — boe \)t büt mirftc, fo nam l^c mit rait ber ttjifcn einen coadjutorem, bat i« ein mit^ulper, ben eimirbigen öaber leeren (£onen bufd^of go Xriere in ftme berben jaiv ber regierunge. 20 ber feiöe bufd^of (£ono ira« ein n)ife, jirenge, rid^e l^ere, inb bat gefd^iebe mit gunjl inb ben)illigung beS ca:|)ite(d go (Soetten inb bat mart ouc( beftcbiget toan paidü^er mad^t. inb als bat bufd^bom toan Soeflen alfn? toerficn n?a8, fo gaf [xä) buft^of @ngcl» 931.268»'. hxt^ft jo eime afgefc^eiben leben inb bel^ielte gmei flo8 be« flif^ inb tißäft || rcnte, bair i)t up leben moi(j^te. bo nu ber felöe bnfd^of @ngel6re(i^t 4 jair regiert l^abbc bi« 25 in bat bunfte iair, bo jlarf b« toan ber burS franf^eit ber gid^te jom 53ruel np bem \M up ben 26. bad^ beS auiji anno 1368. ftn lidf^am toart in Soetten geöoirt inb be* graben in fent ^eterö fird^e in ben boim tour bie geerfamer in ein graf, bat ^e im leben l^abbe boin mad^en. Slgripv. (£ono öan SSaüenflein bufd^of jo ^^riere n?art geforen jo eime coabjutor inbso (Chr.pr. ^nl^)er bufc^pf« @ngelbred^<5 ban (Soetten. fo balb \)i fidf> bes bufd^bom« annam, 230). j^eflonbe l^e in leben bufd^of« (Sngelbcrtj bat go reformeren mit bequcmi^eit, atten^eten bie fc^ult jo begalen. bie berfetjten floeffe brad^t l&e bat meifle beil n?tbber an bat flijt, bie ^t ttjibber ui« ber pantl&ercn l^enbe loi«be. \)t loi«be bie ftat 3nlpc mit bem fto« 4. t)ac fclfft ei?n tictt in. 5. MCCCLXV. 23. buf^odj. 29. Icuem. 1. m. 265b meiben biefe 35orgänge (1356 @c<)t.n9) begießen. 5)er «Snig gu 1362 ergö^lt, aber burd^auö nad^ Äö» bon ©c^ottlanb (3)abib 53ruce) »urbe nigö^ofen, ber fie au«brüdlid^ (bgl. 485. fd^on 1346 bon ben ©nglSnbcm gefan« 486) in« 3abr 1 365 fe^t. " gen genommen. 2. Äann fidfi nur auf bie fd^on oben 3. SBgl. bie SSariantcn (5öln. Sa^tb. (SBl. 264») ertbä^nte ©d^Iad^t bei ^oitier« 39. 1366—1368. 697 inb ircm jo^foercn i)an (»crjoci^ SBill^clm öon ®VL\l(i)t, bat jlbbcr bufdf^of« SBigbol^ jibcn ^an<5 gejlanben l^abbe, beileöcbcumbtrintl3ü0. ^>c lieg offcntHc]^ jo Slnbcrnad^ mtacd^ boin inb bic unt^cufbcn, bic fi6) n?rebcü^ njeber bufc^f SBU^ctm ban ©ennc^c gefaxt ^^abbcn, a« burß i« anno 13 48, inb ein bcti Ue8 ^c bat lant ^^^°"; 5 tocrbicbcn jo bcn en)igcn bagcn. bie brugge *|an bem flo(5, bie jo i>c(t toart ui«ginf,|*^ 23i. bic bic bürgere ban Slnbcmati^ afgebroci^en l^abben ban moitroitten, bie Ue« \)t toibber* umb madf^cn beffer inb jiarfer. bic fetoc brugge t« ipcberutttb afgebrod^en nu jer ixt anno 1495, mer manne inb r>an mm bat gefd^ict fi, l^ain iä) nod^ ntet gcl^oirt nod^oud^ gelcfcn. 9 3)efe burg buf^of (Sono regicrbe bat (lift fian S^ricrc mit groiffer toiSl^eit inb ?tflrii'p. öurfi^ti(i^eit inb bairjo bat |!ift ban (Soctten in gucben breben fnnber fricc^ bi« bat ch^^^p"; buf^of (Sngelbred^t bnrg flarf, tt?ant ij^e »a« t)ernocm%>t inb gei^alben t>ur ein from» 231. men furflen, inb jin groi«mobige fJantafti^eit bie »a« wail befant mit ber erfarenl&eit ben ^>eren inb ebeftngen, bie bairumbtrint gelegen tüaren. inb fo \^t nu beibe bu«bom 5 unber fid^ feabbe, fo tüait \}t öi( be me intfien inb tt>a9 tx\äfxcdiiä^ atten ben, bie öur* mail8 fid^ ^laegen intgi^ein bie bufd^of jo feigen ; fo bat gl^einre ban in borjle [\ä) »egcn. Anno dni. 1368. 3)0 bufd^of (Sngelbre^t boit tt?a8, ftonbc bat bufd^bom ban (Soetten jmei jair ehr. pr. ► inb 3 maent fnnber bufdjof. bo ^)oftuUerbe inb begerbe bat ca^ittel ban Soetten eber ^^^* bcn biirg buf(i^of (£ono ban ^^riere, bat ^t [lä) unberannbe be« bufd^bom« öan (Joe!» len inb ]&ul:|)e bat regieren inb öerwaren K inb ber ))ai8 Urbanu« confirmerbe bat. Stern bairnae a9 e^lid^e bage vergangen ttjaren , fo !|)of!uUerbc inb begerbe bat ib. unt »nrß ca^ittel ban Soetten an ben ^aiö Urbanu« »urß , bat ^e in geben tooulbe bcn *^06b.*'* » turg bufci^of (Sone inb bat l^c )}an bem bufci^bom ban friere tied inb nemme an ft(^ bat buf(ä^bom ban Socttcn, bat l;e ir bifc^of inb ir pa^oiv tourbe. i^ai« UrbanuS ließ bat jo inb fa^tc in buf(ä^of jo Soetten, bod^ fo öerre aö bufc^of (Sono bat bemitligen tt)ou(be. atoer buft^of (£ono floid^ bat abe inb tooulbe lieöer bliben bufd^of ^^o friere, bo tooir paii Urbanu« go inb öertüanbelbe eme ben namen abminiflrator of ein uis* > ri^ter inb gaf eme bie firti^e toan (Soellen in commendam, bat i« in bebe(, inb »art genoem^t ein commenbatoir of bcnoarer be« ftift« ban Soetten. bairnae be^ielbe ber pai9 bat bufd^bom ban (Soetten jo nni^ in urber ber cameren ^an 9{ome inb tocrtoan« belbe etoer ben namen commenbatoir inb machte in einen gemeinen vicarium öan fincn tücgen beö f^ift« toan Soetten, fo bat ber :|)aiö bcn nu^ be« bufc^bom^ eme Inb ftnrc cameren be^ialben tooulbe. bairnae berroanbclbe ber \>ai^ eöcr ben namen be« öicarien inb mad^te bufd^of (Sono »eberumb ein abminifirator, bat i« ein toerwarer be« flifi« t)an (Soettcn. „, „ ^ II Stem bi ben jiben bat bifdf^of Sono t>an Xrier bat ftift »an Soetten geregiert, chr.pf.* »aren eilige ebellube, bie go ber jit öiant toaxtn be« flift« öan (Soetten unb ^abben ^^32 ^ fid^ jofamen t)erbunben inb joigen nnbcrftenliti^ in bat flift ban SocUen mit eime ge* lo?». ' juigc unb fd(|ebtd^ten Sedbenid^ unb bairumbtrint. bifd^of« (Sonen ban £rier am^tlnbe 18. M.CCC.XLVIII. 1. Assumpsit denuo in administratorem Coloniensls ecclesie. 698 VI. ftod^efff«^ (Ebonit 1499. ütb biener ntad^ten fi^l vip tnb faxten an bte tnb fregen t>ictone ttnb tDoanen in af inb mögen vmi 60 rittermaifftge man. ($c(ii. 3n bctn tourg jair ]aäf mcn in ber tKifien ein flernen galt 1 malbcr 132. ' ^odd^i^ ^ >nart (ad^ ber (feqoc^ t>an Trabant unb ber M^o^ ^<^^ ^Ire int« g^ein einanber )o ürlbe inb moulben firiben. bo matt it boen jair flarf bifc^of (Sngelbrcc^t t>an ber 9Rarf, a« t>ur6 i9, u)) tHug. 23. fent ^rtf^olomeud at>ent ^ inb find broeber« fon Sbolf berouft bat fiift gar inb jomail aU turg id. 3n tem fcfeen jair ^abbc bic gcmeinbc jo äid^ 4 l^cuftlubc gemacht itttgeflen bic ffextn : alfo baben bie l^ren ber ^cuf tlubc 4 bocben inb fat* lo tcn fid^^ bo jototcben mit ben anbeten 2. be^gclid^^en gefcif^iebe ou6f je ßeeüen, bat bie amptlube ondf jo raebe »urben upgcnontmen ot^ermil ber tDeber mad^t ic. vide anno 1372. Anno dnl. 1369. Oie keifer fiarl Ht Unifd^af oan Jtellan nieder an (at rid) woniU bringen 15 in) »redten üie fmaid^eif, He ft pai9 Krbanns geltain ^a^^en. Stöni^i' 3n bcm öurß jair bo gebac^ft ber feifer on bie clage, bie eme ^ai« Urbanu« otei 9(.'269Ä bie ^eren i^an üHeilan gebain ^abbe . . .jl. . alfo u^art ber !eifei ftn intlaben. — 26»b. 3i oie )er fank binnen dotfUn }mti \ait gelad)t »ort in) l^attnae Me ganlic paffd)af nis doellen tredite oan geteifd) hifd^ofs (long, nnl) »aren IV2 jatt 20 bniffen doeUen. chr.pr. 3n bem feigen jair, ad 1369, cr^oif ftci^ jo (SoeQen ein groid jn^tft unb^ttKt' 2'*^* bracht tnfd^n bcn oDerflen inb gemein bürgeren \>an ber flat (Soetten an bie ein ftbc inb ber paffd^of t)an (Soellen an bic anbcr fibe, inb gefd^ad^ Utttb ptl fa^etl ^ item jom eirftcn njoutbe ber rait ond^ jtDcn l^oeber l^aDen in bem beim 25 bi ben brien billigen foningen a^ bie geiftlic^eit , inb bat naemen fi bur fid^ a« id^ meine l^iernmb, toant efelid^e bifdj^of bnr^ jo berme^tic^ an^ greiffen, ber ürd^n ban Soetten binge jo berfc^en inb jo bcrfeufen. item be« pai« (egaten nnbertoonben fic^^ ond^ fere ber binge ber f etiler fird^en. 3tem ber abminiftrator bifd^of ßono ma^ ond^ t)an eime anbeten $» bi^bom. in fntd^en lenfen bnr^ moed^t fid^ tt)ail tüonberlid^ bint begeben ^aben mit bem l^eittom ber leidigen bri foninge. inb bat jo bnrfomen motbe ber rait ond^ jlpen l^oeber be^ nad^^ bairbi l^ain, tnb baen>eber Mi ^Ä^-J^J*bte geiftltd^eit. item bie leeren burgenneifter inb rait ttjoulbcn ir alt l^erfomen »an pr. 232! a^lfen, öan ungelt 'oan »inen, fovne inb anberd ftracf gcf^alben i)a\>tii, bat alle inb ein 35 1. ^flj' ftatt *ri(^\ 1. SSgl. Sb. II, 133 9^otel. 3. Ueber bic ri^tig angegebenen 2. S$gl. über biefc Unruhen SWc^er, ©rünbc t>gl. @nnen III, 270 ff %öftn\6fi ®t\äf\6fim e. 339, 1369. 699 igUc^ bte "b^aUn fulbe t>an ben bingen inb ho6f funberUnge t)an t»imn, btc ut« bem d^ine getooirt ivuiben üp ben gemeinen mait, inb bat fulbe gefd^ien u^ fixeren ^lae^en löui- eilt ^cnntnf » inb "oan einrc flt^ierer mai«. itcm JO bct jit ioarcu bic francn in bcm 9?in uptomcn inb baet^an motbcn bic [tat fracngctt u^)^cbcn Mn 5 ben geiftüd^en. bairin toait ban bei pa\\ä)a\ gebragen mit ben ttjinmaiffen inb jo '^^^l^- befunbeien )tben ir geinbe inb :|>a(i(itn)ine }o t)erflif{en inb bei* geli^en fachen, bie leeren inb otoctftcn »an ber [tat ^abbcn berboben , bat men nirgend fulbe tDin jap^)en, it toere geiftüd^ of merttlid^, ban fi festen, inb berboben babi, bat niemand futbe n?in Isafen np ber Dti^eit bae bie gaffen jaj)ten. 0 bairober jagten bie ^eren ban fent So^an ßorbula »in , »ant fi gvoi« bril&eit l^aben ban pai^ inb teiferen :c. bo quam ein burgetnteifter gain unb \a(i) ein ber tt)in bae ge^att l^abbe, inb bebe eme neraen bie btefc^e mit bem mine. einbeit fagen, bat bat fetbe gefd^iebe jo fent 3ori^, unb bae tpoulbe ein pa\ fin tt)in ia^)pen np ber bri^eit inb tt?oulbe niet geben ^ bie gefaxte jife : bc \}it\6) \)a ^o^an (Sobelö^oben burgeimeipcr jer jit eme bie ^«»n. blef^e nemmen np bei bvi^eit inb binnen ber emunitatcn. blfc^Oi vaono ban 133. Irier, ber ein burmarrer toa^ be^ bi^bom« ban ßoellen, unb bic ganfe «grijjp. 107* u ^affd^af faxten fi6) ^ort tbibber ben rait inb bie gemein «mb ber burß fatalen »itten chr.pr. inb bvod^ten fi in ben ban, bat fi jtüci jair in Soetten ungefungen maren. bo bic fiat ^'^^• i> fad^, bat fi alfu« ban ber geiftli^cit fulbe getribuliert fm, fo fadf^te fl ber paffc^af iren befd^irm up. bo bat bie geifltid^en fag^en, bat bie burger bc@ niet ena($ten inb ire brif^eit \)ant\^atotn ibolben, bo joigen bie flifte inb collegien mit einanberen uid (iotU im gemeinlict^en mit irem ^ui^rait inb (ieffen l^ui^ inb t^of inb quamen in bie anber flebe bau gebotj »egen bifci^of« (5ono. bo fi jtüei jalr^ ui^getteft tt?aren, quomen p in s bcibunge mit ber ftat jo foinen unb quamen »eberumb in SoeUen. 30 iDie litt) wanne (ie graeff^af aan Mnshntdj qiiamc an M bifd^Hoin aan doUen. II 3n bem bürg jair, aö Bifc^of (5ono bau Syrier nod(^ abminifirator »a« be«©(.270i hr. p 234. biöbom« ban (Soetten, f 0 iö fomen bie graffd^af bau S(rn8bur(^ mit atten fineu floeffen, ^^^' p'* o lanben, ^erlidf^eiben, mit gere(i^ti($eiben inb !urt^(id(^ mit aOem ^oge^oire an bat flift ban (Soellen, inb bat mit alfudbanigen fachen : go ber jit tbad ein grebe bau ^rnd« burc^i mit namen @otfrit inb xoa9 ber leftc ban bem gefled^t. bc (^abbe ein ebeJe ^ui^» fraumc bau bem ^uife bau S(ebe. bo befe gttjci waren alt lubc ttjurben inb ^abben g^ein finber, fo bebad)te ber bürg grebe ©otfrit, tbie ^e bat ^erjo^bom bau (Snger > t n ^eftfalen, bat ge^otrt an bat fitft ban (Soetten, gom bidermail angefo^ten (^abbe mit ßrtben inb fc^aben bairin gebain. gom (eften bebad^te l^fe ober fin jit, bie ^e ge(e« bet l^fabbe, inb moulbe ftn (eben befferen inb ben \6)abttt, ben I;e bem flift gogeboeget ^^abbc, bergueben, *|inb gaben \ft inb fm ^uiöfraulbe bau brien toillen bi leben« '^Ägri»*). 107^. 6. go verf(tjffen. int ber qtUiäitn Mtn bie ^eren inb k^ J . Sab certo precio. Chron. praes. 3a^re. @benfo »ed^felt bie Eingabe ber 2. 2)ic 3lgr. l^at l&icr 172, bor^^er 2 Chron. praes. 700 VI. Äocl^offf^c (E^roni! 1499. ben gefunben Itt>e bte gan^e graeffci^af win "ätn^hntd) an bat fltft t>an (Soeflen^o ewiger of erfüci^er gebruci^ungen mit allem irre jobel^oerel* unb mit allem ftme üeber* *'Agrit)v. üdftn txt>t, *\ Xütld) erffdf^af eindbeild t>urmail9 t)an bem flift üan (Soellen }o le^en *"^ * plad^ jo gaiu. inb u^) bat befe gift in flme katn t>a^ inb gantjc beflcbiget würbe, [(triebe l^e uis ftme eigenbom inb gaf fi bem flift oioer, {* inb nam fo t>il gotbec bei *> firci^en, bie gead^t würben {o gott t)an renten inb jinfen, ad fin graeffc^af pla6f jo ebenb. boin, baet>an l^ei inb ftn l^uidfrauwe lifgud^t (labben, *|inb nam bat f(od tnb bat gan^e ampt t>an bem 8roeI mit anberen renten , bie eme go ftme flaebe noitturfti(!^ waren, bod^ bel^ieUe bie t>ur| gretoinnej''' in ber t>urg graeffd^af et^Iici^e tloffec inb an« bere gueber am irre morgengat>e, baet>an ft irre lifjuci^t (lebbe. befe t>uvg gret)e ©ot* lo frit inb fin l^uisfrauwe le\5cben ein fur^e [git] bairnae, inb a« [t boit waren, fo Mcif bie graeffd^af an bem flift. 3tcm einbeil boid^c fd^riDcn, bat bifd^of greberid^ t)an ©artoerben ^aDe geftrebcn intg^ein ben greDen Dan Slrn^burd^ unb Dinf in unb fd^a^te cntc bie graeffd^af aDe ^ bie eirfte meinung i^ gefd^reDen in ber cronicfen is ber bifd^of \>an ßoeüen, unb bi bem felben btiben id^. 3tem Defe grebc ®otfrit i^ begrabeft jo Soeüen in bem boim inb i« gemad^t ein getraüie ober ben farfftein i\p fime grabe 2, inb bat bairumb atö id^ l^ain l^oeren fagen, tpant fin unberfaiffen n)eren lieber bieben an eime tperlttid^en leeren ban an ber <)affd^af, inb bairumb, tpan fi quamen 20 50 ßoeüen in ben boim, fo torad^en fi iren jorn an bem fteinen bilbe, nu ^ie nu bae bairin fted^enbe. ^fl':«t. 3n bem bur^ iair quamen bie toebere inb bie bolre jo ßoeüen bur ber burger ^ui^ inb l^iefd^en bie fd^effen inb ben rait uiö ber rai^taraer umb ein^ man« toiüen, ber gefangen iai), ben fi iDcutbeu boit ^aben 2c. 25 baeban unb ban anberen l^aubet tufd^en ben bur§ ^)art^ien binftu gefegte* ben anno 1372. Anno dni. 1370. 6ötn. 3n bem tourg jair wart bat interbict retajciert tan bif d^of grebc« ^m^' ^'i^' ^^^ nugeloren wa«^, bat umb ber tolcfd^en willen gclad^t wart. 30 Q)ic bifd^of dDono oocrgaf Hat bifd^Hom »an (LotUn mit confcnt Her capittcilen ftme neoen ireHerid^ oatt darmerHen. Chr. pr. 3)0 bifd^of (£ono t)an 2^rier befe jwei bi«bom regiert ^labbe in goibem toreben. inb want it eme jo toil wart bie jwei bi«bom jo tocrwaren, fo ge» 11. ^jtt^fe^It ao. ben nugeforen. 1. SSgl. (£öln. 3a^rb. 133: 'bat (JE^orumgang«. 2)a« auf bem ©arcop^ag ^abbe bufc^of griberid^ gewonnen mit liegcnbe ©ilb ifl nod(> ^eutc mit einem ei» ftribe*. fernen ©ittcr bcbcdt. 2. 2)a« ®rab Ootfrib« befinbct pt^ 3. griebri(^ War bamal« not^ niAt in einer (Sa^elle auf ber ^übfeite be9 ^rgbifc^of. 233. 1370. 701 badf^te ^e bat bUbom ban (EoeUen ober^ogeben ftme neben tnb er«* langt ban bem ca)>ittel t>am boim tnb ai anbeten ca)>tttelcn tn(£oelIen, bat ft alle ein« bre^tid^lici^ jo eim bifiä^of fcven ^ jln netten grebevii^ i>an ©anwerben, ber ou(^> cano* ntc^ jo (Soetten xoa9, ""{inb gefc^ac^ bat up ber burci^ jo (Saiden beben (i[obe(en^.|**'i(fln>)). 5 tnb n>ad l^e iunf ban jatrcn, fo U)a9 it boc^ bat l^e bac^ Dur baci^ ^onamnte in ^^^''' tDtd^ett tnb loerbarenl^eit, loant \)t go ^ononten go {lubiunt geflan-jlben (labbe. btt^(>270i>. unber|}onbe feifer ^arl }o Ij^inbereu alfo lange als (^e moedf^te, inb ]{^ei bat inb iDouIbe : »ant befe grebcrii^ jo iunf »eie fu«bain biebom jo regieren, bat fi ben goiben alben »aber, ben bifci^of tan @trai«burc^, finen mai(ä^, nemen, bem ipolbe l^e 0 biftant boin , alfo bat baft inb Dit bairumb jo SRomc gefant matt inb bie carbinale onöf Jtt)ei^)art^itd^ marcn. befe greberid^ goid^ felf« ^)ertonli(ä^ gen sporne unb quam t>ur ben pai9 unb bur bie carbinale : bo lante ber pa'i9 ben iungen greberi(<> ttjall bernunfti(<> inb ^)eifonli*, ipant fi famcn ^ JO SBononien JO ftu* bium gcftanben l^abben, inb conflrmicrbe bie !uir be« co^lttel« inb ftalt be^ ö feifer« bebe af inb bebal bem bifd^offe ban Syrier, finen neben bifc^of greberid^ birebid^ jo fin inb jo ^el^jen, aU gefd^ad^. fo »art bit ber 58. bifc^of inb regiert bat bi^bom furftüd^ inb menlid^, bat men in borte, inb bie ^eren getounnen in lief inb ift breif oberal furftlid^ ftait. ber pai^ ^ignrp. llrbanud confirmierbe inb beflebid^te in u^ ben 13. bad^ novembris anno dni. 1370. (chron. 0 J)iffe bifd^of greberidb munfete fin gulben mit befer oberfd^rift: S^!* Fredericus arch. ita., bat i«: Fredericus archicancellarius Italic 3. inb ber gulben ^ain id^ ein gefien nod^ jer jit anno 1495. [©ilb eine« ©ifi^of«.] greberid^ III ban ©artoerben, ber 58. bifd^of ban ßoetlen, toart :.•> geforen a« burg inb regierbe bat ftift 44 jair, inb gefd^aen bil toouber^^ lieber binge bi finen jiben tufc^en eme inb ber ftat ban Sollen inb ouc^ unber ben bürgeren felf« inb anber^toae, afö ^ernae clairlid^ ban Jair jo jair befd^reben toirt. tPanne ber floil van Home mebernrnb nis irankri^i }0 Home is koineit. 0 [$ilb eine« fapfit».] ©regoriu« XI ber 209. )>ai« wart anno dni. 1371 geforen jo 3lbion mit con» Äßnifl«= fent atter carbinalen. I^e .^^ieft^^ jotoren« $etru«. tft toart carbinail gemad^t bo i)t ^^1^^\ nauwe 18 jair alt toa«* ^^e jiarf in bem 7. jairö fm« ^)ai«bom« anno dni. 231V 1378. C. ^^abben' flatt '^abbe\ 31. MCCCLXVII. 1 . A sede apostolica unanimiter po- (Srjfanjlertitel filiert. 93gl. ©efci^reibung stolabant. ber cöln. SD^ün^fammlung be« $errn b. 2. Chron. praes. fagt nur, griebric^ SWerle @. 177. ^abe in Bologna {tubiert. 4. Yix 17. annum attingente. 3. 3n ber S^at ifl griebrici^ ber erfte 5. Octavo anno. @(^ebel. (2E()lner (Sr^bifd^of, ber auf SDilünien ben 702 VI. ÄocI^offfti^ a^xonit 1499. «(.27 ia. II Anno dni. 1371. ööin 3n bcm touvß jair, tnb tpae bat eirftc jaiv ban fcifd^of gtebcrid^^ rcgi* 133.* ment, gewan ^c mit geioelbiger l^ant mit l^ul^je ftnre unbcrfaiffcn, a^bcr t>an ärtDtlte ^ inb anbete plac^n , bic bairumbtrint Kggen *iü7b' 5Rwtt>«n«/ @ar«tor^), 9lobe«berd^, 2Rcr^cnic^ Jpcl^cnjiein 2, 3)i|!erli$, bi«5 gtocigett)an ^c ou(<>. SBicfettbor^) ^ bront l^c im grunbe af, beö bie baibie nitmmermer enbcwint. iKin ben fiatswWtx |lrit tirfd^en [\tttn D)(n|el berjogen ^o lirabant M }o tnin- bnr4l «ii ein inb ^er^o^i I9ilt|elm »an dGiuild) up bie anbete |ibr. chron. [©d^fad^tcnbilb.] 10 quor. reg. 3n bcm t>üx^ iah, ben anbeten bad^ mt fent ©attl^olomeu« haq^, gefc^icbe «ufl. 22. jijj g^.(jjg pj.|t j„, jß^^g ij^j^ @uil(ä^e bi ©aeSttjiltc tufd^eu bem l^etjogen toan 35rabont iinböan Su^clButiä^, SSöen^eöIauö genoem^t inb xoa9 feifet Äatl« Btoebet, unb tufci^en l^ergoci^ Sül^elm loan ®ut((i^e, unb bat quam alfud jo : l^etgoci^ SSSUtielm mxi i}ktlt bte lantßtaiffen unfeilit^, fo bat bie foufiube uis ^tabant unb uiö anbeten tan« <& ben, bie buid^ bat lant t>an ©uil^e gogen , tt)utben ge{(^ebiget inb betouft unb i&i) bufd^ bie mnget, bat einbeil fmte l^oflube inb itte bicnct bie totien jhaiffcn alfu8 ft^inten. baitumb fd(>reif fei[et Äatt bem toutg \)txiofluben m9 %vantn6i, ui9^i9^anigen,Sotbtingen^ uid $knbeten, ui$ Stabant, uid bet gtaeff^af t>an ^amtn inb ui9 bem bidbom üan Suitge inb goid^ mit bem t)oulfe in bat lant t>an ©uild^e. bairintgbein ^txicäf Sil^elm loan ®uil(^e loetjamelbe ouci^ t)ouß u|> biffit inb genflt 9flin8, inb cme quam jo bicnfte bet gvebe bam S3erge, ein 25 bait t>m Soefne inb ui« SBeftfalen oud^ bit bcutf^ beibe ban ebel inb un* ebel, inb quamen mete umb ein goiben touf jo l^alen toan bem btabantfci^en ^eir, — »ant bie fete foejlüci^ üan getuft unb tan goit quamen go toelbc, — bau umb (>nl|)c JO boin bem l^etjogen toan ©uitdi^e. ^ron'. ^^ff^ ^^^^ tietgogen quamen bi ein u|) ben t)ut6 bad^ inb plai^t unb toart ein "^ »öl. giutüeUd^ gtot« jltit, inb in bem etften anbteffen fo nam otoetbant bet betjod^tan Sßc^ue\. ^tabant inb bet betgod(^ t)an @ut(d^e loatt gefangen mit t>tt tooutfd. ein at^et io\i) ^'^** fd^rift, bat umb bat ftatf anbringen bed l^cr jagen boulf^ ban ©rabant, bat ber ^erjod^ ban ©uild^e inb ber gtebe bam Serge bie »(ud^t namen. bat taid id^ ftain. ^ ®elbr. 30 bet fe(t>et git tt)ad betgqd(i ^bloatt ücax ®tixi, bed fueflet ^bbe ^ctgo(^ Mi- öpron. ^^jj^ ^^^ @uil(^c, gegogen in $ottant inb nam gteöen ^(bted^t« bocktet toan ^ottant 1. Stic^tig. S5gI.©b.II, 24giotel3. S3b. II, 531 9^ote 3. 2Ba^>tfci^eiu«^ ifl 2. 3$gl. (£öln. Sabtb. C 33b. il, 71. bie @tgS^Iuttg bet@d(>Ia(!^ toon Sae«ttti' 3. S)otf bei Solu. (et nid^t bitect ber Chron. qnor. regum, 4. 2)ie SSottage ^at baö 3)atum in fonbetn bet f^tet gttjcifeno« benn^tcn octava assumpcionis beate Marie. $g(. ®elbti|ad. bo nu ^tx^o^ SBil« ^elm tan ®ml(ift mit ben ftnen unbergelegen Ij^abbe, {o quam l^erjot^ @bttart mit fime ge^nige inb fante ftne mim)>elen turl^in^ mit eim gvoiffen geft^rei '®elre! @elre! ®elre!* ho bie @uil(^er bat l^oitben, bie tur ttuxiäf inb bebroeft »aren, fo »nrben fi 0 tan ben unterl^oefben tvoifl inb i^uipt gan^ »ebemmb ge^ier^iget unb termant nnb freigen ein moit unb {talten ft(^ ttebevnmb in bie meie intgtiein ben l^erjogen tan S5rabant inb bie jtnen, inb ttart ein gruttelicf^ev jlrit ban turl^in. inb ui« ber jo* fum^fi be9 gelreft^en gegutged, ber no(^ trifc^ unb ttadter toa^, fo tturben bie ©ra« benber tranf an ttere , bie p«^ turl^in moib gearbeit l^abben, inb bat geludt tiel umb 5 inb ^erjo^ (Sbn^art tan ®elre inb l^erjoci^ SSill^elih tan ©uild^e ttunnen ben fhit inb ttart ber \}txic^ tan Trabant gefangen inb binae al fin toulf, inb bie gefangen tt?aren, ber xt>a9 toaxl jttei buifent rittermaiffige manne, tvien, bannerl^eren inb l^of* lube, inb mürben erflagen tan beiben )>artbien oter bie 7 bonbert ternoempter man, ber S3rabenber ritterfci^af oter 400, mer summa summamm tan bem gan« 0 ^en toul! bat bae boit biete tan ebe( inb unebel id gettefl, ad man faget, 8 buifent man. ber grete tan fent ^aulu«, ben men nocm^)t ber gretc tan @im^)ol2 u|) bie roelfd^e \pxaid}t, ber ttart oud^ erflagen inb fm fon mart gefangen, ber feite grete) ad ^e nodb lac^ u^ ber erben inb letebe, fo quam einre inb goi(]^ im ftn l^arnefc^ nid unb anber gefmibe: ben bat \)t, bat l^e in niet boibe inb neme in gefangen, unb s noem^te ftü^ ben greten tan ^im^ol. ber turg boitfleger terflont bie fran^oifc^ ff^rai^ niet inb antmorbe: 'bid^ mac^ niet baten @im^ol ^im^ol!* inb floic^ in boit itib 10x6^ im nid al ftn gemait. 3tem nat ber flad^t, ttant ber feite boitfleger fulci^en ebelen man termort l^abbe, @tVbt. toaxt eme fin ^euft afgeflagen jo QEoctten. 216^"' 0 11 tr)ie l)er^o4 (f atnart »an (Seite boit bleif. »31.272a. 2)0 befe firit gefci^iet inb gergangen ttad, fo ttoulbe fi6f ber turg Ij^ergod^ ^bmart ®e(br. tan ®elre enttenici^ terluflieren inb ttat terfc^cr lud^t raiffen, inb bebe fin \^dm vOp ^^'^^' tan bem angeftc^te. inb a^ ^t alfud bloid xoa9 umb ftn angeftd^t, fo mad eittre bae tan ftmc b»fgcfinne inb rüai $erman Scerd genoem^)t tan bem Hxp ^eeffe geboren 3. i be« turg ©ermand ttif l^abbe i^tx^o^ abwart go fime mitten inb ungotlic^^en inb ün» tixü(i)tn fachen, bae nu bem feiten ^erman fin bequeme ure quam, fo moulbe bc bie untnnte, bie im gefc^^acj^ mit finre träumen, mreiä^en inb fci^oid ben turg fftxioti) in flu flfm, bat ^e baetan flarf an bem berben bad^, inb bat toa9 up fent ©arti^olomeud bac^ anno turg bi feifer Ädrld IV jiben, inb l^e ginf itt ftn 36. jair* inb mart be» »Äug. 24. 1 aratcn jo ©retenbale. inb alfo bleif ^erjod^ @bmar| brut. bed^ greten boci^ter tan wuh. de ^ Bercben IIU. 27. gotgen. 1. Vexillis preeuntibus exercitui 3. Nijhoff II, @. cxiv nennt i^n Juliacensi lateraliter se coniunxit. ^ermau iBter tan $eed. 2. @t. ^ol. 4. In 36. etatis sue anno. 704 VI. Äoel^offWc &^xomt 1499. ^ottont, ionfer inb tt>ebuti>e, tnb batrumb bebe p \iidm u^ tr tnb ir« geftnbe« mau« »en ate tourg : 'got fo moiffet fln gectaget, bat i^ bin tt>cbutt>c inb magct*. *fl^iw. 3n bcm öurg toucpribc \>Xo bic ftat toan 2)uirctt inb bcr grc*)c öam S3crge, bo^ quam ^e toeber bo ber firit gemonnen U)a9. bo nu bie get>angen tDurbeii l^eim bracht, fo meinbe l^e mttbeiinng jo ^a^en an ben gegangen, ^ inb bie fcaume t>an @uil(^e entpoulbe eme bie get)angen niet laiffen umb ftnre totud^t mitten, inb fi fci^aU in einen e^)^elmenger. iub umb bcr fci^eltwor« ben ttjiUen inb ber feltoer »ort mc quam it go Iriege, bat ber grete toan bem ^erge mit mat^t in bat @uilc^er (ant gott!^ inb ^ebe groid ](ifaUn bairin mit rou*)en inb berncn. ber ^erjodii toan ©uilcj^c jlac^ fic^ uiet bairin inb »oulbei« be9 niet teren umb ftnre ^uidfrautt)en tt)t0en, bau ber uuivitte xt>a9 fernen tan Weltworben, bie f i fime neuen gegeben Ij^abbe. bat »a« ein örautten* jorn. 30 iDie l)er|0(4 l0Ut)elm »an (Suild) lien tieriogen uan Trabant up ein p ni groilfe futnmt »an grlt f^a^te inü üod) ;om leflrn gang leMd) inb quit, uan i^ üreuworiten Urs keifrrs, geoen moi|le. Oelbr. !Do nit \)tx^odf ^ill^elm üan ©uilc^e befe groiffe toictorie ge(^at ^abbe, fo mxi 216b. t«^ f"*^ ft'^'^ inb ^omobic^i \ tt>ant ^e t^an fo til ebelen inb vidt^en l^ofluben groiffe un^ jettic^ gelt iutfinge, inb tputben ge ber jit t)il reute, gult inb jie^enbe mit anberen gered^tid^eiben , bie jcge^oirben bumtaifö ben ^er jogen ban Sra^ 20 baut, jo t'iraburd^ tnb i^ufeenburd^ berfoft ben firc^en inb anberen perjonen. inb ltiie(be ben l^er^ogen loan Trabant t)urg toaÜ 1 1 maenbe gegangen u^ bem fIo9 30 9{tbe(ie inb \)it\6^ t>an eme ungetDoenltci^en inb oterfn^enHic^en groiffen fc^a^, foulbc \)t t>ri inb (od merben. hodf up bat lefie lieg l^e in ui9, M inb quit, al bebe ^e bat niet gern, it tumpt bitoilen, bat got^ cim ein gelud joöuegt inb l^e toil be« niet intfaiu 2j inb i^ berl^offen, bat it eme fülle beffer fönten, inb gom Icflen teilt it, bat ^e nod^ bat ein, noci^ bat anber Irieget. i^ebbe ber bnr^ i^erjod^ SBit^cÜn ein flechte gctpoenlid^e goit geljeifd^en, bat toerc eme iDnrben : fo tooutbe ^c JO bil ^aoen tnb fo loart eme jom (eften niet. be« anberen jair« baimac anno 13 72, fo goi(!^ feifer Äarl up ben SRin inb quam i>ortan gen ^idf umbttint 5» 3uni24.fent Sol^an« miffe mi^fomer, ad ond^ entoenid^ l^ernae beroirt toirt, inb mit eme bie feif erinne, 1 1 bufd^of , 9 ^erjoge, 1 0 greben, 83 banrittcr, 1 1 l^unbert ritter ^ inb rief jo \iä) ben l^crjogen tan ©uilci^e inb tocrl^oirt bic |a(^, »airumb fi go fIrit fomen »cren, inb ^iefd^ pn geöangeu brober tourg bringen, inb 53l.272»>. ^^abbc bc« rebe ge^^at mit einbeil furflen inb leeren, bie ^c bac bi eme l^abbc. || bcfc ^ turg ]^er}0(!^ ^il^elm t)olgbe eim gueben rait, mer niet nut^lic^en rait^ iub gaf bcm feifer ben ^^erjogcn toan 53rabant fled^t« i>ri inb quit funber gelt of einige fd^c^ungc o( gebinge, bau attein \>au breuioetDorben bcd feifer^ lieö l^e in uid. \>o(if beleinbc bei 1. 2)ie ertoeiterte gelbrifd^e QE^ronif 2. Fata. flimmt^icr»iebcrfafltt)örtlid^ mitChron. 3. 2)ie gleici^e^^aci^rid^t fe^rt53l 273* quor. regum überein, entl^ält aber boc^ n)ieber. einige aud^ in unferc (JE^ronif übergegan« 4. Sano licet inglorio ac pto con- gcne 3«iSt3«- ^^^^o- I 1372. 705 feifer bed t>urg f^tx^oö) SBil^ednd laan ®n\ien t>an man9 gefteci^te, {o toanne ^er}0(i^ Steinalt inb fm Brobcr jiurtocn funbcr crfgenam. Wlt f^ttio^ lltinalt »an (üdre mtbemmb gtnomeit mart als onr (in ^eren 5 b(|f(lo(n ianUs, 2)0 nu ]^crjo(!^ (Sbtt)art toan Ocirc gejlorben toa« flarf l^c [$crjog SRai« wiih. de nalb] bc« tounftcn bacj^g decembris *, bi bcn gibcn feifcr Äarl« IV, inb üeö gcin lifo» ^j^j!*' crtoen nae fid^ inb tt)art mit cme begraben f(ä^itt inb ^^elm be« jlam« *>an ®e(ren. tic toart begra*)cn go ©reöcnbale bi fin tourtoabercn. 0 §te t^ jo mitf en, bat Dan l^cr jod^ ©bipart^ jit bid jo l^er jod^ ätnotfe, ber cinrc voa^ ban Sgmonb inb m^geioorpcn ban bcn ©elrcfd^en bur ein ¥^oäf, gein geboren l^erjod^ ban ®etre geipeft i«, bat id binnen l^nnbert inb bri jaeren 2, ber ftam bod^ toebernntb npevtDed t inb ge:|>tan^t mart b«n ben netjen inb nid^ten beffelben ftant^, a^ batb uid ben naeüolgenben 5 fd^riften mad^ berftanben loerben. toie aber anno domini 1495 ber m^^ ^pxnäf haxxnp gegangen fi np beht foninftid^en bad^ jo Sirid^t, ben fonini äRajimilianu^ bae Riefte in biloefen e^Iid^er fnrfurften inb Dil anbere furften, naebem a« ^erjod^ Sart ban ®etre ui^ ber get>enfniffe ban S5ranfrid^ iDeberumb lomen ma« in ©elretant: of ber felbe l^erjoc^ Sart io ban ®etre mit fime baber ^erjod^ 3lbotf inb mit fime andreren l^erjogen ämott biüid^ l^erjogen ban ®etre genant fin, naebem a« fi berfmait inb berad^t l^aben bie befenunge ban bem feifer go ber git, fo bod^ bat burfe l^erjod^bom nnbev bem roemfd^en rid^ gelegen i«, — bat id nu jer jit anno 1496 lantfunbidb, bairumb mit id^ niet borter baetjan fd^riben. 5 vide iufra anno 1495^. vide etiam supra anno 1339. 4U wcqink'btt flam oan (Kdrt in) qnam U\ (Kdrdant an bie ^er^ogen Dan (Knil4ie. 2)0 ^crjo(^ @btt)art inb ^txiod) Steinalt turß toan ©clrcn boit »arcn 'Sßnl. f^t [SBU^elm toon 3ü(ici^-®erbem] quam go IxUä} mit ben bufc^of Dan (Soellen inb bc« ^"Jch * 0 fd^e^te in, bat l^e im gelt inb toin gciocn moip. videl402. 115 ff. II Anno dni. 1372. m,2n\ Anno dni. 1372 quam bufd^of greberici^ go (Soellen inb tie'{an! (Soln. bie (^ocmiffe in bem boim a« bat gebuertid^ i«. inb ^e ^oulbe ber jlat ^J^jJ^* inb eme bie flat n^eberumb. 1. Nonas decembris (2)ec. 5) sive @buarb'9 Don Selbem bi9 gur Geburt qaarta die decembris, in festo Barbar^ Stbolf«, @o^n ^rnolb'« Don ©gmonb, virginis {2)ec. 4), 103 3a^re gerecf^net »erben. 2. »gl. oben ©(. 256» ,»0 nac^ mu 3. 35gl. unten ©l. 341*, Ij^clm D. ©erd^en t)on ber ©ebnrt §cv*gog etäbtec^ronifen. XIY. 45 706 VI. ÄocI^offfd^c (J^ronif 1499. 3n fccn fctoen jair quam fetfet Satt inb btc fcifcrmne jo Ätd^ 3un. 24. nac fent Sol&an« nttffc tnb mad^bc jtnen brobcr ben l^erjod^ ban Srabont (oö finö gcbenlniffe, a^ oud^ mx^ tö anno precedenti. inb bac mten mit cme albac 11 6ufd^of, 9 ^erjogen, 10 gret>en, 83 bainrittcr, U l^un* bcrt anbcr rittet inb gobct man. bo flatt ein qnatt toin^ jo Slid^en 5 o • fd^iüinge. tnb men jount onäf bat ^eilbum umb be^ fenget^ toiüe^ I9ie Me meoer inü oolre binnen dDoellen einen mit gemalt nis )er ^a^t namen in) üoeHen beHen. ^ie i^ jo mitf en , bat ein att nntpitt inb ^a^ tpa^ ^ tuf d^en ben toe* beten inb ben obetften ban bet [tat, bat geioett l^abbe ban bufd^of^ 6on* lo taife jiben bi^ nu , bet in biftenbid^ ü>a« bie atben fd^effen jo betbtiben inb fi an bat fc^effenbom go bringen, a^ ban baeoan but§ i^. oud^ toorcn bie oüetften bet gemeinbe [ete fü>ait in bit bingen, baebutd^ fi bie ge* meinbe fete gtoi^fid^ etiDecfben in untpiüen inb afgunft, inb badeten mit ffiewrs allem t>Ii^ baitnae tt)ie fi ni^ bem bejü>an! quemen. aifuö begaf it flc^ anno is iB. u. dni. 1369 in ben |)in^p l^ittigen bagen, bat alle tDet)er binnen (Soetten, bie met^ec mit ben fned^tcn^, toergaberbcn fid^ bi ein inb gingen atte gofamen t)ur ber bur« ger l^ui«, inb aö fi baeljiin fomcn »aren, l^icfd^cn fi bie fd^effcn inb ben rait l^eruil ber rait ]6}\ätt go in bri man t)an bem raibe, bat fi bo^ toernemen tan ben toeiwrcn, tDairumb fi a(fud mit eim ^oufcn bair qnemen. bc^e antkoorbe ein ^an ben ti>et>eren so )9urg : 4r ^eren\ ^pxaäf % 'bie [Reffen ^aint ein man in ber l^ac^t, ben koitten nnfe gefeiten geriet ]{^ain, toant l^e l^ait nißptx firaiffen gerouft*. ber rait begerbe tan in, bat fi bo4 bat et^lic^e bage lieffen anftain, bi@ men moed)te loernemen bie njairf^eit baetoan, inb a« men ban bat in ber »airl^eit alfu« beöunbe, fo moecä^ten bie ft^efjc« orlouf bairjo geöen bat men in boebe. fo balb a§ bie rebe ui« xt>a9, bo riefen alle bie 25 tt)et>ere mit eime groiffen gcf(j^rei : fi enrooulben^ in geinrelei noi^ ^olaiffen bat men in lied (enger leben, inb toonlben in mit getoaU Ij^alen. bo ber rait ^a6), bat ft irren moittpitten niet tooulben afflellen, toart bem beit^ter betolen, bat b^ m bi;n tnan §et)e. fi gingen inb b^i^ben ben man inb fipigen eme fm beuft af. bietoetoerenjaren }o ber git fo ric^ inb fo mecbticb ^an paxiitn, bat \iöf niemand en<3o borjle »eber fi Icjgen. ber f^)eitte inb genjalt bcbrei)en fi algo toil. Bo mie bie meoere mit gemalt kn rait be^mongen, Hat [)e bri man nis bem laebe inb bairna nod) 8 molfie }0 torne legen. ebenb. 3n bem feltoen jair quamen eter ein beil »etocre ua bem l^iUigen • ^in^pbatb a9 bie raifebercn toergabert toaren, inb ein toan ben toeöeren f<>ra(b: *«35 \)txtn, it fm unber ud^ bri man, bie fm gereben t)an ber ftat tt)egen 30 bem Ianttore)}en inb bie enbatoen niet gebain ber ftebe befte, toant ft bcit)en urlouf gege))en irme ntotn 2, fV^ne brober. 6. fc^iaigen. SSieUeitftt Pfeifer«' ftatt »fenger«'? 16. Hnrgfi. 1. Sßgl. oben®. 704. 3. 'Seibe groiö^ inb deine». SBeterfl. 2. SBgl. (£öln. 3abrb. 133: 'xoant 18. it xoa9 ein alt bad\ 1369. 707 leeren (Smoit ^irfelin, bat ^e mcicif^t f>enbeit u^ bie flat. inb bairum6 »illent unfe gefeßen ^aioen, bat men ft jo turne bairumb hxittQt\ ber rait gaf in ein antmort bur(^ et^Ud)e t)an bem raibetnb \pxadif : 'tr ^eren, n>ie moegen bri man feren, bat bte flebe mit ben ^eren albae toerbragen ij^aint? ft moifien folgen bem groiflen s bell, mtetoail in bat ^art n>ad ^o boin: [i ftn ber fad^en unid^ulbic^, ber ir ft l^ie U^ gigef. bic toeiöcre f))racci^en hüixup jo bem raebe inb einre öan irre adertoe» gen : 'it bunft un« beffer ftn gebain, bat men ft go || tem bringen ee ban bat mcirreS3t.273b !rut bae)»an et|t|le\ ber rait antmorbe: '(aiß bo(^ bat {ivene of brt bage anßain, un9 leeren füllen u6} ein goit antmort g^et)en, bic uc^ lid^t \oa\i fal beitragen', bo riefen ) bie »eter a( gemein, ft tooulben ger fiont ein anttoort ^aöcn, inb lieffen 'ft mit toer* flatn : toer it fad^, bat fi niet entt)oulben bie go torn l^eifc^en gain, ft tooutben ft u^ ber ftraiffen u^neramen. binnen ber feber git quamen bil ber xotütt geloufen u^ ber Surger ^ut9 inb maiii^ten ein gvoid geruifc^. bo ber rait t^ernam, bat ber to^ütx fud teil quam anbringen mit futd^em grimmigen motbe, fo toart in gefadf^t > fur^eUd^, ft fulben go tornn>erben gelad^t. bo bie n)et)er bte antmcrt ]{^ab« ben, gingen ft tt>eber l^cim. bic bri leeren, bie go torn moiftcn gain, ber eirjle toa« ^er (Sofien ®re)»en, ber anbere ^er @er^art ^an ^enefeid, ber berbe l^er ©otfd^al! ©irtelin. 3tem baimae bcö nelflen morgen« troc quamen bie xocütx etcr mit eim l^oufen aOBwerfl. > bi ben rait, inb einre t)an in begunbe go f^)red^en inb fait : *ir leeren, l^oert tt>at unfe gef^n inb gem^inHc^ aUt ampi ok>erbragen ij^aint, bat man nodf^ ed^t man fufle (egen np bie turne )?an urre alxz toegen, bid men qutt toerbe ^eren @moi^ lourg biantfd^af, inb a^an moegen ft toebcr aflomen'. bo ber rait fu(d(fe mere t)ernam , bat midt)cilc in fere, bat bie tt)ebcre fu(4e ungcboerUd^ toermc^Ud^c inb getoeUUd^e rebcn borflcn > t)urget)cn. ber rait antmorbe inb fj>rad^ : 'ir ^ercn, boct tt>ail inb laifl bcfe rebcn un* bermegen inb kift und unber ein einbrcd(|tid^ bUioen, fo enmac^ und nicmant leit ge« boin\ bit beben ^aip niet loil, mant ft cnbcbend niet. xoai fat man tU bactoan fagcn ? bte xoeotx ^abben bae bie mad^t beibe go boin inb go (aiffen inb tpurben gomail f oene inb ^omoebid^, inb bat f^icle inb bie getpaU bretoen fi bidte mit ben gue* > ben (üben, bie rai^(»eren baniten gobe , bat ft iren mUm bairgo ga)»en, bat bie 8 ^eren gingen np bie bri^eit. befe eid^t Ij^eren mit namen xoaxtn l^ere Semer t>am ^pitQti, §enrid^ öanme (£ocfcn, l^ere Sol^an toan UIre^)orten, 3ol&an ^irfeelin, 3ol^an ©d^erfgin, §enrid^ 3oebe, 3o^an 9Jlummcr«Iod^, granf tanme ^orn. befe tourß 8 erfame rai^menne, at(e tocrbroi« it fi, nod^tant gingen ft tan bem raebe go fent Suni« » bertu9 binnen bie emunitateu, bat id up bie trilj^cit, inb tagen bae 1 1 n>ed^en. ir ein beil ^abben toail anberd go boin gc^at bau f! bae laegen ! mie eis nuwe mit rait oatt allen amplett p fo^Utn ^fai^t mart, inH tote ües f4|(ff(ti r(ii|[flat inb burgirmeillcrdam^t tvart afdenometi von mad^t ber mnt. 2)ie tt?etoer, aö bur inb nae gefd^reijen tt)irt, »aren fere rid^ inb ebb 226. med^tid^ loan anlf^anf inb l^bben ftd^ oudf^ gern gegogen bi ben rait, bat bod^ in niet geborbe nod(^ tan alben l^erfomen nod^ ban ftait^, inb unberftunben, fo fi bie beflen -inb toifepen uid bem raibe genomen ^abben, ein 3t. befe ric^t^eren. J. *2>at ingebuirbe ncit iure ßait\ SBetoerfl. 228. 45* 708 VI. Äoel^offfci^c (S^ronif 1499. nutzen rdt binnen (Soellen u|)iobringen, als oud^ }o ^tc^en bie gemelnbe tournam: vide supra anno 136 8. nn l^toirt tele fl tt antoeingen : fl quamen ein anbeten haäf bairnae a{9 bie eicf^t traten jo turne gegangen, t>ur ber burger l^uid inb beguute ein t>an in go fagen : 'ir leeren, n>tr flu bed t)erbra« gen, bat g^ein fii^effene me enfolen jo raibe jl^en, oud^ enfal gtietnre tan in burger» ^ meijler fin. item toir »illen on6), bat men brcd^ bat ampt toan ber n(]{>crjeci^cu\ bat moiß attit gefc^ien, foulben bie bri ^>an ben turnen fönten inb bie ei(^t tan emunita« ten. toat bie tofotx tur yt6) namen, itmxt reci^t of frum, it moip nae ircn 247. " II 3tcm bae tourben toan ben gefteiä^ten [15] man geforen go bem raibe, a8 it ^« 991.274». tan alberö ^er »a« fomen, inb bat ^iefcj^ ber enge rait. item bairjo tourben geloren ban tit am)>ten nod^ tunfjid^ man, inb bat \}\t]6f ber n)ibe rait. bie am* bo(^tdman bie geforen mürben, bie to'il i6}, a9 i6) bat tonben l^ain, befc^rit>en : bat toaren ^)ei|cr, fmebc, gurbelfteger, ein beil fairtoorter, meilre, jtoene tan ben fr€m^ ren, ein tan ben fannengiefferen, reimfniber, ein beil (oirre, inb bie tooulbcn on(^ is bairan flu mit ben beflen, item goultfmebe. aßererfr. ^tem bit tt)Q« tounbcrlid^ inb ttentbc anjofien u<) btc gtt, bat (Socöoi mit furd^en rai^Iuben toart befat, bac fi tan beginne ix anl^etung atjit toa^ geregeitt getieft tan ben 1 5 gefted^ten, bie tan ben ebelen Siometen l^er* f omen toaren ate turß x^, bie intgemein tittermaiffige man toaren ban 20 bem alben abe(, ate ir f d^ilt inb l^etm bat bejuigen, inb in gl^eim tornei nie c6b. 279. afgett)or^)en lourben. bit bieten bie tteter at gcmeintid^ unber fld^ inb ^abben ft^ bairin fo Bettart, bat ji alttege bat mcijle beit in bem raebc mit [läf ^abben, inb bair* umb moi|l it gain nae irem n^itten inb ttat fx tvoulben, bat gefc^aci^. ebb. 289. Stem ber tteter getoaU tt?a« groi« inb bebteten t)it binge in ber [tat tan 25 ßoeüen , bat bie bepen inb bie gemein tan ber [tat bc« terbrei« ^abben inb funben« boci^ niet geferen, jl moijlen ir Uct fingen, foutbe men einid^ gefe|e geten of mad^en a« i)an ber [tat ttegen, bat moift bebrunfen fin mit »in inb aüit umb fuft inb bie bejalunge fonfbe men nemmen ui« ber rent* famer ^ : p entooulbcn bactan niet gelben ber afftffen »er groiö noci^ ctein. 30 ebb. 3U. Stem biffe rait »art geforen bae men fd^reif nae un« leeren got} gebort 1300 3uU 8. jjjjj -Q .^.j.^ j4 l^^gg ^^^ jgjjj Sol^an« bacj^ inb poinbe alfu« ein jair inb bri maenbe*. ber iteter ein beil njainben, it foulbe mit in aljo pain 20 ben en)igen bageu funbec atte njebevrebe. Q)ie bie meoer einen misbeMgen man, fer üoit oerorbelt nae f^efenotbel, mit 35 gemalt in bem oelbe namen ni9 kr rid^terboüen t)enbe inb mebernmb binnen ^^^^i eoeücn brauten. @1^M4 3n bem turfeiairate 1372 gefd^aiä^it umbtrint fent ^ÜJatern« miffe^, 6. Sj^en«' flatt 'g^einre'. 10. 3o^l ift auagetaffen ; ergdnjt m(^ 2Be\>erf(a(^t jB. 247. 26. »erbroif«. 27. funbe«. 1. 2öeter{(. 293: *fotbc man cni^e mißterflanben. S5g(. 33b. I, 260. affifc fetjen binnen ber |tat, fonbcr letjen, 2. 'SSuuf maiube\ SBetcrjl. 321. moift bat bod^ ber quit ftn, it moift atltt 3. ^ad Saturn bed <^tragenfampfd gelben ber wiu\ 2)iefe 35erfe fmb töttig ip 1371 9iot. 20. SJgl. ob. I, 263. 2)« 1371. 709 bo ^bbe ber ratt inb bie fiat ban (£oetten berbobcn (A ir bürgeren u^ Itf inb vcp gott, bat niemand )o bem ©uilc^er f)vtbe gain enfoulbe nod^ roufgoit nod^ anber« binnen (Soellen Srengen. }n?en Mn bem tDuI(enam)>t liefen batr inb braci^ten rouf binnen (SoeQen, inb in mart naeget)o(get inb n^urben bedaget. biffe gtoenetpurben an> 5 getafl inb in bie \)a(i}t geUc^t, inb ber grebe mit ben fd^effen crfanten, SQBmifi. bat fl be9 boi^ ^U(^ti(^ weren, inb bem f4ar)>ri(i^ter * tvart bet}o(en, bat \)t ein genant Renten banme Surne ui9 ber l^ad^t ^a(en fu(be inb boren in bat bett ^|inb albae ric^« *(&6U\. tcn.|* bae gefii^iebe (di^cffenorbel inb l^e toart bertuift jom bobe inb in bat bclt geboirt. ^,^3^3^*' 10 ber felber git quam ein rotatx geloufen np irre beibe l^ufer bae bie n)et)er toa» 0 ren, inb \pxa6) 10 in: 'ir ^ercn, nnfer gefeQen ein n?irt geicit nid (Soetten inb men fal eme fin l^euft afflain. i(^ l^ain in flen uidletben }o beü n>art'. einre ban ben oterflen bed n^uUenamboc^t^ ran jer binfleren inb rief }ornic^li(]^ Man bem l^ufe l^eraf 2, bat fi jo belbe liefen inb l^aWben ben man mit gen?alt. ber »eber ein grcid beU rnfien fid) mit gODeren, mit f)>ieffen inb folben inb mit ftperben inb 5 mit anberen geioeren inb leifen )o t>elbe toart inb tDoutben ben man l^oiKen. I^er (Stoerbart ^arbbuift xoai grebe go ber \tiütv gtt. bie toeber quamen getoufcn in bat toeltjo bem greten^ ^>er ßtcrl^art bürg, bae ^e \a9up fime ^engfie. || ein »eber SSUtii». genant ^enrid^ ^ac^firaiffe ber quam gerant an ben gret>en inbf))rad^: 'ir rici^^ ter, ben man miOen mir getoirfl ^ain, inb boet ird niet, ib toirt nd) UhV i}tv(^t>cx\^avt 0 ber gretoe burß anttoorbe inb \pxaunten i^ offenbairtic^ jo mirfen. bo nu ber ^1^33^.^* 0 oöermoit inb ntoittpil \xp bat l^oed^fte fomen toad inb got it niet langer geftafcen looiitbe, bat bie billige [tat ban Sceüen ungetroeft btebe inb bur bem qnaben buir ber ^)ärtiKd^eit berl^oit mtrbe, fo gaf got ber l^iüige geift, ein geber inb lief^aber ber einbred^tid^eit, bat bie gemeinbe inb ber rait fid^ berbrcgen inb berfameften, umb ui^joraeben bat burfd^reben 5 quait uniruit. inb bat gefd^tebe atfu^. S)ac bte meber fuld^en groiffen unred^tferbigen geioatt inb mrebet 30. got \>tt it)t. 'Ouird^er |lrit\ b. ^. bie (Böfiad^t bei 3. SBgt. ©b. I, 261. 53ae«toeilcr (oben @. 702) fättt 1371 4. SBebcrfl. 383: '»at ^ur^)c bil bat ^ug. 22. iä} feid^te inb bie tt)ort go eube brei^te 1. '2)em rici^ter'. SBeberfl. 339. g3gl. bie fi* ba ergeingeu'? »a« natürlid^ bic9^ote. nici^t SBorte be« 9li(^ter« fmb, fonbern 2. 'fßan ben laufen bat l^ie leif, bat bed ^ici^terd. öolf ^^ie anreif. ©eöerft. 357. 710 VI. ÄoeHiofffcJ^c (Stironi! 1499. aBeoerfi. bcbretocn tntgetn got inD bic'mmfd^en, bat hxa6}itn imn tixUx mennc, bercm ^' i}k\ä) l^cr 3o^an toan 2^roien inb 2^ilman toan (Sobctö^otoen, an bic brobcrl^aftcn inb quamen gcrant binnen Socttcn inb gingen jo fent Svibcn, bac bie broberfd^af terga* bcrt tt)a§, inb tocrjalben bcn bae bic gctoalt intg^cin bic fcifcrtit^c gc* rccf^ticj^cit, bic bic tDc\5ci* bebvcöcn l^abbcn. bac bic öan bcriourg brober* s fd^af bat tocrnamcn, mattid^ gefan fmrc xoapm inb liefen jo ^luie bie öan raebe mit ben brobcrfd^aftcn inb toa^enben fiäf inb tortan atlit bat in bcr fiat xt>a§. ber ralt ^>abbe jld^ fcre rifd^ bereit inb quam fcnt S3ribcn mit bcr flat banncir 50 bcr brobcr» fd)aftc. ein anbcr gefcl[d^af tt)a«, bat ttiarcn bic loicrc^ bic n?arcn mit ben cirflcnjo bcm rait inb jo ber öurß brobcr(c^aft. item bie gcfclfcf^af i)an bem 3ffcrmart quamen i" oü6) gcfd;airt bi ben rait. item bic fouftubc toan bcm Stlbcnmart, bat »aren bie toan bcr SBintcde^, quamen c\xö) mit iren toa^im. item bie gefcKcn toam $emcl» rid^, bie lieffen fid) niet bit mainen inb quamen oucj^ fcre l^acjiclid^. item bic rnfi^» menger quamen oud^ jo bcm banncir bcr flcbc »anSoettcn inb jio ber tourß gcfclfc^ofte. Stgrip». ein anbcr boid) fd^rift alfuö: ber rait tocrfoid^t alle ampte, toie fi fid^ Minis bcttjifcn »oulbcn. fi gaben atte getid^ befe anttüorbc, bat ft in ber fachen flillc muh bcn fifecn. boc(> n?aren fi bem rait gc](>u(t. p li^abbcn goibcn troijl toan bcn brober* fd^aften mit namen Söinbccf, goltfmebc, bontmerfer, bcdtcr inb brunjcr, toleifc^^fcum inb toifd^mcngcr inb bairjo mere ambod^ten. 3o mit kr rait »an doetten mit kn brokrfd^aften ^emaprnt ^ogen mit Her jlat 20 banneir 10 Mt^hnt^ np kr Ba^ M mn )an up kn tDeitmart, liae ein gtois flad^tunge mas, in) oortan np kn llried^mart, Hae gefd^iek bes gelid^en. «1.275». II [Silb eine« Äam^)fc«.] SDo nil ber rait mit bcn tour^ brocberfd^aften inb anberen tJergabert maren, Derbroi^ fi ber l^oemoit fere ^ inb Bef^jraid^en fic^ unber ein inb 25 mn. mit allen anberen ambod^ten, mt fi bie gctpatt »olben affteücn. inb bcr 1% xait mit ben anberen mad^tcn einen u^fa^, bat ft bed gant^en ambod^^ med^ttd^ tour^ ben unb ftocgen ft boit np bcr ftraiffcn. inb bat gefc^iebe alfu^. Sßeoerfr. ®o bie burg burger inb gcmcinbe bi ein loarcnv ftacd^en ft ui« ber ftat bomier 43'* u^) bem Sllbenmart bur bcm gebuir^uiö jo fcnt 33rigibcn, inb bem banncrso bouldiibe mennid^ buifent man. ft gingen ober ben Sltbenmart inb §eu* mart inb quamen üur liiröburc^, bat »a^ ein l^ni^ , bat bem toullenamj)! jobe^oirbe. bo bie ipeber fuld^e mere bernamen , n)ie ber rait inb bie ge^ meinbe intgein ft getüa^^et quemen, fo machten fid^ bic wcöcr rifd^ u^) mit Cime groiffer fdjair* inb loerfamclbcn ftd^ bi unfcr ücioer frautocn broeberen inb 35 l^abbcn oud^ ir banne r. bober rait mit ber gcmcinbe bat loernamcn, trcdtben |i mit bcm banncr tort bie 53ad^ np umb bat ort oöer ben SBcitmart^. nkmanfe ban bcn beiben ^artl^icn gebauten nac toreben, ein icftid^ joid^ ftn fn>erbc inb ücjen |ofa» men. inb bae n>art ein grotd flrit. bo bie tvetoer fain, bat ir n>eber^rt^ie fe 1. '?obcrc'. Sctocrf(. 416. 4. 2)ie ganje etette ip mlfitjcrflanbtn. 2. 9tid^tigcr3u[at?. 33gl.SBb. 1,262. SBgl. «b. I, 262. 3. '2)it tocrbroi« [ic^cr bcn rait mit 5. '2)ic33aid^u^)a(u^ben ort*, ©et). aUen ambod^ten*. (Jöln. S^^rb, 448. 1371. 711 ßärf loart, begonnen fl loüen inb ^Imoen in $etet 9{iclatd ^ l^ui«, inb toan gvoiffen iitn Heffen ß bat bannet \)nm$, tnb gmen man bkben t>ur ber buir: ber ein roaxt crftagen , ber anbcr Icit groiffe noit. bo tt?art ber toetocr banner jerl^autoen, goriffen inb äot^)(ijfen go allen finden, alfu^ joid^ ber tatt mit bcn broebetfd^aften »an 5 bau 'biö np fent 3o^an« fird^of , tnb bae bIcDen bott 6 man t>an bcn tocDcren 2. 3tem bo ber vait mit ben broeberfc^af ten toernamcn , bat bie toeijer t>an bem Sried^mart ouc^ qnamen ö^X^fl^^ ^'^ ^^^^ banner uj) fi, bo ftalten fi ftd^ intgein in inb joigen in jo gemoite. bo bat bie toeber ge^ 10 toair tourben tnb fagen, bat men fo ftarf np fi bringen quam tnb bat irre gefelfd^f np bem SBeitmart inb t>ur ber urau-Htoenbroeber fird^e gefd^of* 931:275^. flett looren , bo feirben fi trc l^euf ber umb inb Iteffen bie werfen fien unb beben fd^oine f^)rnnge. bo bie bnrger bernamen, bat bie mebere oud^ bie bfudl^t genommen l^abben, bo mad^t fid^ maüid^ np, groiö inb dein, inb 15 tt)at fi ertotften bat ftoigcn fi bott np ber ftraiffen, tnb bt ber ©utgaffen bleif tr bit bott. fi tredEben bortan mit ben banner inb flogen bie toeber ^ic tnb bae. fi qnamen jo fent ^eter: bae bernamen fi ein uj) bem c(ot== fter gain unb ber toart oud^ bott geftagen. bie leeren mit irme banner tnb mit ben broeberfd^aften burd^gingen alle ftraiffen, beibe Sried^mart 20 inb 3liröburd^ inb anber^ioae, bae ft irren intl^att moid^ten l^aben, unb otngen bie mit getoalt, mer bod^ enbonben fi ntet bit: bie toeber moifteu irtoutttourme toerben inb taegen unber ber erben. 3tem ber rait lic8 mad&en u^ bem $eumart ein gefJeiger inb lieffen in ire ^euf* slgriDr. ber offlain bi bem f(ä^u^)[loit3, fo ölt p ber ttjeter fricgen fuuben, be«gelidiien bolre. ^^^^' 25 3ftem bo bie toeber alfu« gebfutoen toarett inb fid^ berborgen ^ab* ben, bo joigen bie leeren mit ben broeberfd^aften mtbberumb jo 9ltri8burd^ inb bieben bae bie nac^t, unb bae toart gelebert broit inb toin inb be^ genotd^. IPie bU oeoere in t^nfereti, itt klnfeti \nb in kirdien grfoid^t n^nrlien, M bi einte 30 (loffcenlnibe, Her jo fent Ülarien an bem Ülaltiioidiel gcfdiielic, nroi|len nis dPoeUen ritimen. De« anberen bage« broe , inb n)a« np fent ßecitien bad^ ^ a(« bie 9iot. 22. i^ercn bed ganzen touüenamjjg loaren med^tid^ tourben, joigen aber bie oDerften t>an ber ftat mit ben broeber j^aften mit ber ftat banner bie Sad^ 35 up mit bafuinen unb ptfen unb in bould^be mantd^ brom man, inb toae fi bie loebere fitnben grifen, bie ftoigen fi boit wp ber ftroiffen. fi gingen 1. '9lkol^\ 2öetocrft.455. S5gl.S3b. X^eilg ber SBei)crfIaici^t. S3gr. 8b. 1, 239. I, 264. 3. «gl. SBb. I, 276. 2. 3Wit biefem 3"f<*6 beginnt luabr- 4. 3luf biefcn Sag fe^en bie (Söln. fd^cinlid^ bie ^ara^)brafc be§ i)erlorenen 3abrb. 133 ben @tra6enfam^)f felbfi. I 712 VI. Äoel^offfd^c (S^roni! 1499. bottan butd^ at fttaiffcn boc fi touften emid^ cntl^alt Mn bcn ti)ct)ercn, fi foid^tcn fi onäf in irren l^uifercn inb fird^en inb in dufcn: ft fjxrirten niemonfe, l^e locre junf of aft, fi ffoigen aüit boit. 3tcm ein l^eratt rief jo ber feber ftunbe in aüen ftraiffen : fo toerc getpeft ipere bairan bo mit getoalt genommen toart ber man in bem belbe, 5 ber futbe nirgend t)ri fin binnen Soeüen, inb ^t rief baebi, men fulbe etn dod tuiben, inb bie loile bat bat gelube toerbe, fo foulbe matßd^ fin ge* »erbe uiö ßoeüen fd^iden. oud^ rief l^e : of iemant mer ber unfci^ulbid^ mere an ber \>nx^ fad^, bem fadsten unfe leeren geteibe inb gcnabe jo. 91an»^ (Sin anbcr f(3^rift alfu«, bat ber rait reit toail 14 bagc in ber jiatio * ummc unb morgenf^jraid^ben inb )3erbobcn alle ber gemcinbe in ßoetten vtp tif inb goit: (0 toer ber toci>ere of \>olxt ein l^uiöbe of ^erbcrgebe, ber foulbe fin umB üf unb umb goit t>er)>a((en. 3tem bie cfodte loart getuit jo fent aWarien bi bem a»alfebud^l: Cötn. bo l^oif it fid^ an ein btien, toat bae geblien funbe bat bloi. men jagebe irre toi» is 133. * toer inb finber 50 ber ftat uiö inb ber rait nam ir ertoe, l^ui« inb f)o\ inb al ir goit Bi eime Rätter nae, unb bat gefd^iebe fonberlinge oDer bie, bie fere meid^ti^ toaren inb rid& Dan goibe unb bie fid^ toeber ben rait fo groffid^ gelacht l^abben. bie fted^ten t)an bem ampt meierten fic^ ein git tanf i)erbergen bid ber fturm ooer mad, unb ber einbeif quamen oud^ go genaben, a« 20 batb ^ernae gefd^rei)en toirt. mer ein groid beit t>an ben ca:|>itaniern, bie ben t>ur§ uptouf gemad^t l^abben unb fc^utbid^ toaren, bie liefen mit eime ©r.276*. toreben moit || jo ber @d^aifer^)orfeen uid: bie ruimben bie ftat inb irre l^uifere. Slgn))^ 3tem einbetl f6rit)en, bat bie ^or^en toan ber ftat t>an (SoeEen bie 25 t)ur6 1^ bage aUe bie }it jofiunben, bat niemant^ uid noc^ in moe(^t, fo bat bil ban ben loe)}eren inb t)oIren bie blud^t namen inb ot)er ber ftat muiren bieten inb quamen atfu« tnrot(S}, einbeil jo^Bonne, einbeil ^c^ihmä^, einbeil jo Slnbernacf» inb anber8»ac. V^lt Her neoere einüeil ^0 genauen qnamen, inü Me nioi|len al ir tjarnafd^ ooer* leoeren, in) men Mt afbred^en in üen grnnt ^mei ltoe|llid)er ^nfet, ktt ft i^loe- 30 gen }o raiite 10 gain. ÜDo bie oDerften t)an ber ftat mit ben broeberfd^aften atfud bie ftraiffen l^abben burd^joigen, fo feirben fi toebernmb jo Slrdburd^, inb ad fi bair quamen, fo Jjonben fi bi( ber toeDer bae, bie in tDolbcn l^ulben inb ftain jo unfd^utben, unb men nom ben eit Dan in, bat fi getrmoe inb 35 gel^oirfam fin looutben, inb toart in tjergetoen, of fi Durmaite intgl^cin bie ^eren gebaeii l^ebben. fi moiften oud^ oDergeDen ir l^drnefd^ in bet ftat rentmeifterl^uid, inb bem gefd^iebe oud^ alfo: mattid^ mad^be ein ge^ )fad inb brad^t bat in bed rentmeifterd ^uid. 23, e^fifftr^ot^en. 33. 91rn«Bur<^. I 1371. 713 3tcm jo ber fctoet jtt quam bur ben tait, tote ber man, bcn bic jcbcr mit gctoatt genommen l^abben, metc jo fent ^ant^afeon enbtnnen. 0 ber xait bitt bernam, bo fd^idte l^e bait inb naemen ben man tnb botr* tn in np ben f)eumart inb ftoigen eme fin l^euft abe \xp eime fteiger, bat tonbe bur ben gtoeien laufen : bit loatt ben toeberen jo ben eten g^bain, nb »art gefat an betr enbe umb bie [tat. 3tem np bat bie getoalt ber toeDere mere unberbrud t tourbe, fo beben ^jarU)*). ic otoerflen tan (SoeUcn bic gtt)ei ^ufere afbreci^en t>an Oben af biö in ben grunt, at ber toei^ere getoantl^ufere toaren inb bairup fi ptaegen jo rait jo gain, ib fd^reioen {Ic^ leeren üan ben beiben Iftuferen. toan ben l^uiferen tt>art naemai(9 ge< la^t bat )}Ietfc^md u^ bem $eumarte ^, inb bo toaxt tn a( ir mac^t benommen. 3tem mx bem feilten gen^ant^ufe ftonbe ein grotd bilbe unfer lietoer frautoen: @ö(it. at naemen bie leeren toan (Soetlen inb fatten bat go fent SWertin. ^cV2* 3tem a« öurg i«, fo nam ber rait einbeil toe*)erert af l^niö inb l^of eöln. jant fi njaren ui« ber maiffen xi^. ^f ^3^* 3tem befe bürg gefd^d^te l^aint ]xäf begeben in bem bur§ jair u^) ent (Stöbetten bad^ 2. ' '^^^' ^^• !Die bürgere, bie jo torne gelad^t toaren inb \xp bie bri^eiben , lour^^ >en oud^ gebriet. 3tem l^ie i^ jo tüiffen: at toa« bat touüenampt gan^j berbrudt inb tnber bed raift gel^oirfaml^eit brad^t, fo bleif nod^tant bie toeranbcrung >e^ rait^ , ad fi gefaxt ^abben, ad mit ben fd^effen 3. oud^ bieben bie tt>en raebc, ad ber enge rait inb ber toibe rait ^. €in oennanunge |o ^en ooerflen »an doellen oan bem alUen ^eirfdiaft. 3Ran ]pxi^t: gctoalt inb oöermoit^ . . .||. . nu inb jo aller jit. m.in^. 3tem biffe bürg Dermanunge ^aücn bie Durg leeren ban ben alben efled^ten niet t)urfid^tid^Iid^ inb »idlid^ jo l^erfeen genommen nod^ fic^ airnae gel^alben, mant roietoail fi burd^ bie gemeinbe jom bidfermail fin rre bianbe oüerften inb üertoinner tourben, ad t)ur§ id bi bifd^ofd Snget* red^td t)an SSalfenburd^ jiben inb oud^ nu, fo .^aDen bod^ bie tjurg ^eren itet angefien, bi aDenturen burd^ unDerüarenl^eit ber jonger raitdlube, ie geraben ^aben a^ toninf SRoboam geraben toart: l^ebbe fin t)aber ®a=^iii.Äön. omon mit geifelen gef lagen , f 0 f oulbe fin minfte binger ftt)airre fin ban ' ' * ind baberd rudt k. , — alfo fin oud^ bie Dürfe oüerften ber gemeinbe jo iftid^ inb jo froair get)allen, nu mit ajifen, nu mit fd&efeunge, nu mit 1 . 2)a8 fagen auci^ (£öln. 3a^rb. C 72. ®ef(^ic]^te ber ©tabtöerfaffung. 2. 3)08 2)atum i|l irrig, i>gl. oben 5. Jpier folgen bie 40 fd^on ©b. I, > 708. 256 ald mut^magli(]^er ©df^lug ber 'Se« * 3. 8gl. ©b. I, 259. toerflaid^f gcbrudtten 35crfe. 4. @. hierüber bie Einleitung gur 714 VI. Äeetl^offf(!^c (S^ronlf 1499. ijcranbcrunge tet munfecn :c, bmtuntft bte feteen butg (flbc l^crfci^af ftabcn bcrtoren nac bcr l^ant bat tegiment tan bcr ftat »an (Soeüen, bat fi j>an langen atbcn gtbcn gel^at l^aben , ate l^crnae gcf d^reten toirt anno dni. 1396 inb 97, tub l^aben bettoten ai ix madSft, o^ ban gefd^teben tottt, inb l^aben nod^ ntct fomcn tt)cbetumb battjo anno 1499 tnb, 0^5 nod^ fci^int, unotoetforntid^ betloren l^aben, »ant fi betbant, besaget iitb üerftottjcn [in, inb bat tegiment bet felber ftat i« in bet gemeinbe l^enbc lomcn. bod^ tpcrben ban ben naelontetingen bet felbet geffed^te, bie itcd^ binnen ßoeflen fin, jo taibe nnb jo bem fd^cffenbom geloten. be« bet toife tait nu jet jit bet l^ttigen ftat ban ßoeüen bettad^ten inb jo l^er^en to nemmen fal, bie gemeinbe mit tpi^l^eit inb fanftmobid^ett jo tegeren. toxx fein, bat groiffe med^tige foninlrid^ fid^ beranberen mit bem regen* ten, ad jo unfeten jiben mit bem foninftic^ ban Sel^emen, mit bem loninftid^ t)an 9?ea:|>ete, mit bem !oninIrid^ ban Sltragonien :c. qui stat \'(i^ii' videat ne cadat ! ts Anno dni. 1373. Sßtn. 3n bcin öurg iair quamen bie Soeben tocber jo (SocHen bie 134. tt>ibber ui« (SoeHcn tocrbreöen »urbcn anno dni. 1349i. (benb. 3n bem fe()9en jiair bo {anl ein corbinale bie Itf oemiffe mb bet toai fomen *^^* '^' i>an (gngelant. , 20 Anno dni. 1374. eb. 134. 3n bem t)«r6 iair »a« ber OTin fo groi«, bot l^ei jo (Scetten ober bet * muiren ginf inb men boir mit fd^iffen ober bie ftatmuiren , nnb l^e gtn! bi« \x)f fent 3ortd ctoifter, Bio np bat üteifd^l^ut« up bem i^eumart, bi« JO ber sWun^en nnb oortan bi« an bie 3Kar!por<5en, inb tnen boir mit 25 fd^iffen inb mit t)toe^en in ber ftat. bat geiüeffer luerbe bis pa\\ö)tn bat men benfen moi(^t. stgri»)»). II ^^^ ^^" »oulbe fagcn, bat ber 9lin bot unf^ulbige bloit bet toetoer inb i08b. looller an bem ©turt^elberge oftoefci^eit moifl, bot boe terflor^t toa9, bie {lat nu am @(]^u)>ftoi( genont id^. 30 3tem t)an bem groiffen SRin, bat l^e ^ait gegangen bi« an bie tra|)* <)en JO fent SDJarien greben, fin gefc^rei)en befe Derd^: Est post predicta destructio naagna notanda, < nam sunt undena februi sua perdita frena, merse sunt ville, nocuit templis nimis ille. ss hunc gradibus quinis Margteden isse notabis^ sub lavacro Christi quum scandens Rene fuisti. 1. 2)ie(S^ronit tvirft bie betben %n9- 3. ^ie 3nf(if^rift befanb ^^ an bei treibungen ber Suben 1349 (©(. 263») Äiri^e S. Maria ad gradus. SWiteitiigen unb 1423 ($(. 290») ^ufammen. ort^ogra)>^if^en 9Stt>eie^un]gen 9t\^t fte 2. S3gl. ©b. I, 276, bei GeleniTis, D6 magnlt. Col. p. 314. \ 1373—1375. 715 3n bem feti»en iahr ßottbe eht grotffe franl^eit v^ unber bett minfd^ett, iitb )o«i9 chron. bo(i^ niet t>i( me geften befe {elbe trant^eit t>uc of nae, tnb quam toan natur(i(i^en ur^ ^r*^'* fa(]^en, a^ bie meifier fd^rben, tnb noemen ft maniam, bat \% ra{evte of unfmntci^eit, tnb bt( (übe, betbe man tnb fi'aun)en, iuni inb a(t ]{;abben bte franc^ett, tnb gingen 5 ui8 Ifjui« inb ?;of. bat beben oud^ junge meibe, bie toeiUeffen ir alberen, lörunbc inb maeg« inb lantfd^af. biffe bürg minfd^en, )0 e^It(](|en }iben ad fi bie franc^eit anflieffe, fo ^abben fi ein ujcnberltc^ betoegung irre lid^amen : ft gaben nid trifd^enbe ttnb gru« fame fiimme, inb mit bem to)ur)>en ft fi(i^ ][^aefl(i(i^ u^ bie erben unb gingen Uggen ui^) tren rugge, inb betbe man inb lorautDen moifl men umb iren \m6^ iub umb lenben 10 gurbelen unb fnetoelcn mit tteelen * unb mit flar!en breiben Benben, affo ftif unb ^arte a!« men motit^te. 3tem affo gegurt mit ben ttoelen ban^gten ft inb riefen: S^in- *(>ere fent 3otan fo fo brif(ä& inb bro, ^ere fent So^an'. ilJ.' 3tcm bie g^cne, bie bie !rant^>elt l^obben, tburbcn gemdnlic^it gcfunt binnen chron. 15 15 bagcn. jom leflen gef(j(>iebe t)il botoerieunb brod^ baemit: einbeil naemen ftd^ an, ^^^^l bat p franf ireren, u^> bat ft mod^tcn gelt bacburdj bebclen, bie anberen toindben fic^ franf, \ü^ bat ft mod^ten unfnifdjeit bebritocn mit ben i^rautoen, inb gingen burd^ flfi^*^?08*!' lant inb breti«n i>i( boberie. boc^ SoIef)en bra(^>it üi6 inb tt>urben t>erbre))en Söin. ui« ben lau ben. bie fcCbe benfeer quamcn onen lorautoen miffen assumptionis inb nativitatis. Anno dni. 1375. 3n bem t>urg iair n)urben bie f(i^effen unb ber rait uneind, "t^i \% bie bau aBür}B. ber gemeinbc in ben rait fernen toaren of bie ban bem toiben raibe, umb ^km. bat bie fd^effen iDouIben irre gebiebe fefeen inb l^aben boben bie [tat unb ^^' ^*^^* 25 ber ftebe burgermeifter. bo j^oiren be« tierben baged in bem abritte bie f(i^effen <5ö(n. »an (Soetten bifd^of grebcrid^ go Hetoe jo ©onna »ainen, inb ber tparen 9, 25! * mit namen l^er SBil^elm ®ir, l^er ^enrid^ ban ^ufen im SSilfegvaben ber cCtfte, l^er 3o^an Dberftoulfe ban Sffrem ritter, ^eiberid^ ban SSinaffe«, ^l^itip« ©df^erfgin , aWatl^iö Dberftoultj^ ^enrid^ ban ^ufen ber junge, 30 So^an ban ^orne unb SReinbolt ©d^erfgin 2. bod^ quamen ir bri oc^ternoe cotn. toebcrumb in (Soetten, mit nomen ^tx ^vaxv^ ^arböuifl, ^>er ^toer^art $aTbi)uifl inb ^J^J** (>cr @tocr^>art i3am ©untgin 3. !j)if[c bur^ fd^effen, ate ft jo ®onna »aren bi bifd^of grcberid^, fo l^abben fi jofamen mand^en rait, bod^ jom teften berbunben fi fid^ y:>^ 35 famen, inb bie f d^cffen fadsten cme, bat l^e bit l^ertid^eibe inb .mand^c bri* l^eit in Soeöen liebte, bie l^e niet entoifte, unb bie tootben fi eme offen* boten, a^ fi oud^ beben, inb fi gaben ftd^ unber einanber brief inb fieget, bie fd^effen bem bifd^of inb ber bifd^of toeberumb ben fd^effen, bat fi bi 1 . €öln. 3^a]^rb. C 72 S3arianten : biet III, 667 erfd^einen nod^ mehrere an- 'iifb man »rant fi mit treten, crc bud(^ bere, flatt *4>eiberi(^* 3)ietrid^ »enoft«. m\i rttct)«Un'. SBgl. au* »b. Il, 25. 41. 3. SBgl. ©b. il, 41 9iote 2. 2. 3m @(^öffenn?ei«t^um bei Sacom» 716 VI. ÄocH>offfd^c (S^fronif 1499. ein tooufcen Mtecn jo tietc inb jo leibet tnb bacmtt l^oif ber Btfci^of an jo friegcn up bic ftat, umb anbringen ber fd^effen ban be^ l^ogcn geritiffi ©(.277b. tpiHen, a^ ^ernae gefd^rc^lben tt)irt. inb bafo bairnac gaf ber bifd^of orlof, batbie fd^effen fo tt)it a« fin tont mere mochten befummeren uj) bie [tat ban (SoeQen. inb bit gefd^iebe oud^ alfo: ad n)it ad bat btdbonts id, toart in fummer getod^t ber burger goit. bit geftabe ber bifd^of, toic^ toail l^e berbunben toad mit ber ftat^ inb l^abben eimer bri geforen: of einid^ ttoift tufd^en in queme, bat bie fed [id^ ber fad^en unbermunbcn inb bie jtoeifd^eöid^eit neberted^ten. oud^ toaren ber bifd^of inb bie [tat berbunben obermi^ ben tontbreben ^. lo Üan bem gemeinen latttotebett tiir4|tn iKafe in) Hit». §ie id jo mirfen, bat jo befen jiben gefd^ieife beibe jo tonbe inb jo tt)affer bit fd^aben« ben foufluben inb anberen. bit angemirft quawcn gofamen bifd^of g^eberid^ ban^Soeüen, l^ergod^ SBenfeet ban S3rabant, ban gimburd^, ban Su^enburd^, ^erjod^ ©itl^ctm ban ®uttd^ inb »an 15 ®etre*, grebe 9lbolf ban Slet^e ^ item bie ftat ban Soeöen inb bie [tat ban äid^: bie aüefamen inb anber mere berbunben fid^ jofamen, ein fteben baften breben iinber fid^ jo l^afben inb in al iren tonben. »er tt fad& bat uneinid^eit of obertoft tufd^en ben bürg ^jartl^ien u^)ftunbe burc^ fid^ felf« of burd^ anber brembe, fo futben bie bur§ paxü)k bed pd^ un- 20 berminben inb feren, ffid^ten inb meren. SRer boben al bie bur§ ^)untcn iDurben bie ban SoeQen oberbaüen mit rouf nid bed bifd^ofd fCoeffe inb ui« fime tonbe. inb bie ftat ban Soeüen bebe bat funt bem tontbreben inb bectotd^ben fid^ bau bem ober^ bat inb fd^aben, ber in gefd^iebe ban bem bifd^of, mer bat \oaxt berjogen. 25 3^0 mit bif(^of -ftibttl^ Me fiat uan dPoeilen in bes keifets a4)t braute. 3tem btfd^of greberid(^ bur§, nae ber ctoge ber fd^effen, joid^ ^e jo feifer ^arl mit einbeil ber feber fd^effen, unb l^e ctoigbe bem feifer, m bie »an Soelne getoelüid^ fin fd^effen l^ebben üerbreben inb ^ebben fin erbe genommen, oud^ ^ebben fi eme fin gerid^te gefwed^t. inb bat in, bat 30 29. ci^n [(Reffen. 1. %l. bic Urfunben 1375 Suü 12 tualtcte ©elbcrn für feinen gletd^namigen bei SacombH Uvfunbenb. III, 667. 669. @o^n. Sacomblet III, 619. 2. 3)ur(^S3ertragtom6.@e^)t. 1374. 5. ®raf Slbolf erfd^cint ni^t unter Ouetten V, 64. ben ©egrünbeni bc« Sanbf rieben«, »at 3. 35gl. bie ?anbfrieben8urlunbe 1375 au^ tvenigfien« bi« 1377 Äug. 7 (togl. aWärj 30 bei gacombtet lU, 658. Sacombict III, 703) ttO(i^ nid^t bcigetreten; 4. ©erjog SSitbelm toon ^Miäf öer» 1375. 717 l^e eme fftiifm »olbc. bcr fcifet crl^ottt in inb bebe bie [tat in be« rii^^ a6^t, bo bic [tat bat bctnam, fo \6)xdtt ft bae irre brunbe 4 inb bie baben ben feifer, bat ^t in gcnabe bebe inb l^iett in irre bril^eit, bie irre alteren ertt>ori>en l^ebben mit groiffer arbeit, inb bat ft quemen ui^ be^ rid^^ 5 ad^t^ »ant ft »eren nnfd^utbid^ ber fad^en bie in ber bifd^of npkdfk. mcr bat enl^atp niet : ber feifer bebe bc« bifd^of« mitten inb gaf eme be^ Briefe np bie ftat, fo bat ber bnrger lif inb goit in atten (anben nod^ ftd^erl^eit nod^ geleibe l^bben. IDie hit (tat tian doelUn Mt oain t^ii^t ttefUite man oan Itt bif4|of9 ami^iMtn^ 10 Me M( (tat Mu dodlen (ntbtn oerraben ^aDen, in) bat ber fank 9(la4|t oatt. Spinnen be« bat ber bifd^of tad^ bi bem feifer, mart bie ftat ban Soeöen l^eimtid^ gemarnt bat fl [\äf burfegl^en, mant ft merett berraben^. inb ber rait bemam, »er bie gene toaren bie bat bcftettcn fotben, unb bebe mn. bte loangen, inb toad ber Up)ßtUx t) a n b e m b o i m e inb bed btfd^of^ rentntetfler k. a d 134. ' 15 tjurß^. inb jerjiunt loart bcr fanf geleit binnen (Sotten, inb bieben bie jmen t)nrg gefangen umbtrint 2 jair. bo bie ftat ben n^jfa^ be« bifd^of« ber^ nommen i^abbe bnrd^ bie bnr^ gefangen man, fo fd^rebe fi bat jo leeren inb fteben inb bectaid^te fid^ be«. Bo mit bir4|of ireberiit in Ut pai$ ban quam. 20 330 bie ftat ban Soetten niet moid^t jo red^t fomen mit bem bifd^of ünrß bi bem feifer, fo daid^ben fi bat bem pai^ inb ber pa\^ bebe in in ben ban, loant f)t meineibid^ toa«^. bie briebe mürben Durgel^afben ben pxioxtn inb ben 4 orben: fi l^abben niet gerne be« bifc^of« bebe, bod^ tDart fft berfnnbiget in ben ban, a« mit a« bie ftat ma«. 25 II 33o ber bifc^of befe mere bernam, mie bat befe bur^ gefangen me* öi.278*. ren, fomart i^e trurtd^ inb bie bi immaren inb \pxad) : l^e moutbe bie ban ßoeöen a« eigen machen a^ einid^ finre ftebe, inb foutbe l^e oud^ ben boit bairumb fiefen inb fin bnfc^bom berfriegen. l^e reit in SBeftp^afen inb ttjoulbe bie ftat in bie feime bringen ^, mer bat enmoc^t im niet geboeren. 30 bo joid^ ]^e bortan jo bem bufd^of ban ^aberbome inb ctaid^be eme, mie 23. b^fft^off. 1 . 2)ie ©efanbtfci^aft tourbe toa^r« 4. 2)er @ribtf<^of tourbe nt(j(^t liegen fc^etnli^ öor ?(n«f)prn(ä^ ber 3i(^t abgc» feine« SSer^alten« gegen bie @tabt, fon* fc^idtt. Sgt. 5Bb. i, 281. bern »egen ©elbongelegen^eiten gebannt. 2. Sgl. (gnnenli, 712 unb bie Ur« ©onnf^ruci^ be« ^ä^)fni(j(>en Äämmerer« funbcn Duetten V, 120 ff. 1375 @e^t. 6 Duetten V, 115. SJgl. 3. %n früherer @tette ifl bic« gar (Siiiieu II, 710. ni^t crtüä^nt. 5. SBg( ©b. I, 281. 5 718 VI. «oel^offfci^c (Sifxonrt 1499. bie Dan SoeQen l^ebben fine t)tunbe geDangen, ftn fd^ffen i^bteben inb fd^enbbrtet)e Dan im an bie furften gefant inb baitjo l^ebben in ^o ban ge« bain, inb bat in mab ^ntpt, inb ber bufd^of ban ^abetbome tpatt onä) jerftunt biant ber fta^ ban (Soetlen. oud^ )oicl^ l^e jo 9(i(i^ bi ben (ant* bteben inb bedaid^e [xä) np bie ftat, inb bie [tat berantiDorbe fid^ albae, bat tt bcm bufd^of niet bcl^agebe. bo bwfd^of grebetid^ fad^, bat fin anfloc^ niet molbe bur fid^ gain, fp befatte l^e atte ftraiffen inb zx^xopulU gl^ein goit (aiffen gain in SoeQen nod^ jo (anbe nod^ jo 9?ine : l^e metnbe [i binnen ßoeüen ui«jofmad^ten. bit betbroi^ bie ban ßoeüen inb befd^reben 200 gefeien inb beben mit ben groiffen fd^aben in bem coeifd^en (anbe, a« ^er^ lo nae gcfd^reben fteit, mit brant inb touf bi« jn öonnc inb ^aitrnmbtriiit inb mad^ten it ganfe tale ^ bairumb joid^ ber bufd^of eber ip bem tant* freben joSlid^ inb daid^be, tpie eme atte fin tant jemertid^ berberft tourbe, inb bairumb ber ^erjod^ ban Trabant inb bie [tat ban %i^ mxttn ber [tebe (Seine biant inb (ad^en ein bo(! jo Sed^eni(^* ber bufd^of gefan o^d^ is ]^ul))e an bem ^erjogen ban ®ui(d^e, mant f)t onäf xoa^ berbunben mit bem (antfreben, mer ber ^txiiydf ban ®nitd^e \pxa(fy : l&e tt:>i[te bat bie \t9i bur gedait J^ebbe« bat ir bürgere meren gejait inb beroif t inb genant i^ [ime (anbe it;b bebe ber [tat groi[[e getDaU, inb bai^pmb mmnlH ^e jAü biant »erben. 20 3tem bem b^f^pf ^art pnd^ !^nt gebiitn ban benen bie buiffen 6oe(' len toaren gejogen : l^c fonibe bur ßoeCen jien, bie gemein [ontbe ente int ^ant gain. inb ^e beftonb it oud^, afö l^ernae gefd^reben [teit. » Anno dni. 1376. stoniQi* SBent^edlaud toart gelpren jo etm voem|(Jt^en foninf in bem Durg jatr. vi de 25 mir bie oan Otiitf4ie oHt^ann Mt mitburgetfitiaf inb Driijeiben Me fi ^abUn mit ber |lat oan daellen, in item groiffen ungelndt. (5ö(n. 3n bem fetten Jair, »ant bufd^of grebrid(^ in Diantfd^af [tonbe mit ber ^34'u.* [tat ban Soeöen, [0 Ke[[en [id^ bie ban üDuit[d^ bairjo trumpen bem bu* 30 *^i ü9»f ' fd^^f i^ K^f il^^ qnomen bie bürgere inb oöerjten toan 3)uitf(| mit gctt)a:|>enber ^ant i^o iSoelne gebaren an bie flat t>ur bie $if(Jt^:|>ort^e inb fanten anbcnraitjo (Soelne, bat ft irre t)runbe fd^tcCen tooulben an ben 9{in Mixx bie $if(]^:|>Dr^e, bae tt>ar* ben ft irre inb tooulben mit in \pxt(iftn. bie flat ^an (SoeUen fante irre Drunbe an ben 9lin }o in. bo fadsten bie burger Dan ^nitfd^ ber flat Dan iSoel' 3& 4. *bem' ftatt *ten'. 1. SBgt. unten ©(. 279». 1376. 719 leninen ett tnb iburgerf^af np inb en»ouIben bermet langer gebrui(i^, bie fi ein fange jit ge^at ^abben mit ben Bürgeren k)an(Soetten. tt))finnt f(^i(ibe ber rait t>an (SoeHen bie irren mit ma(^t ot>er ^\n inb (ief(en bae ben ^an 2)nitf(^e irren grotffen Qxa^tn loxotxißta inb iputten, ben ft umb fiäf )o be[(j^erntnnge l^abben, inb bie bürgere 5 loan an (Soellen Ij^abben. bo ram^e ftd^ ber rait. ga^^ufe felben nu^e^ i9 ein albe gef:|)ro(^en koorbe. bo gaben bie tan 2)utt[d^e groijfe bri^eit ober, bei fi jo biffer jit bt^ qo(^ annol499 nie kveber ober« ^^ - .^. (Sollt. fomen motzten. 3abrb. 10 n 3« bem felben jair np fent Ouirinö bad^ qnamen jo 2)ultf(^ SBoIter ban bem ^/278b $orfl inb Sngelbre^t ban Defte inb ftne brobere inb branten einjjroi^betlban 3)uitf(i^, »ant ft lange be6 jliffe inb beS ln\6)c\9 biant getocfl »arcn, *|be« ^^gjjf '^• bo(]^ niemand, bo {1 }o (SoeQen Borger toaren, ^ebbe borren Beflainj *. bairnae bioeben {t fent ^erebert inb boirten [in] lo @ibnr(i^ np ben Uxä} inb bUif bae bis in 15 bat jair und ^eren 13S7: bo toart bat felbe ^iUige Hd^am tbeber» umb gebrat^t. 3n bem fetben jair bebe bie jtat ban (Soetten ben 9lin bi 53eien jo^eilen m i t ößln. ifcrn fladen inb blien, n^ bat g^iein fd^abe gefci^ege an ber Pat ^J^J^* inb an ben molen inb affo irre flat inb irre moefen be baid betoart )a>i;ren. 20 Bi> ber felber git toart groid afftfe inb $ind np bie burger ge(a(|t, baemit man ebenb. ben tttiäf intgain bufti^of greberidi (telte. bo^ n>ad tbin inb tom ^ailbeil. 3n bem felben jair joigen bie burger bau (Soetten $o 2)uitf(i^ inb branten bie ebtnb. fiat bon 2)uitf^ rein af in ben grünt inb brae^en bie mueren, bie fleinjroerl inb aUe ^g^J^,, irre bri^eit ouö^ baimeber inb ma^j^ten ®uitf<^ gan^ fte^j^t, ui) bat ber buf(^of toeber io9». 25 bie ftat (Eoelne greinen leger med^te. bat tt)Otjcic^cn inb ftude l)an ben fetocn ntutrcn^ bie umb !Ouitfci^ gangen fin, i?tnt men inb fuit bie nod^ anna 1495 in bembelbe inb an bem 9iin tiggen. bcc^ Meif bae ftain fent^iete* htttM monftet inb bie ütf^peföfirci^. inb 6a{b bairnae mürben bie jtoae fitclf^en 0ud^ afgebrod^en, afö l^crnae gefd^reDen fteit. tt)ie bie ban Soeöcn 30 afbraed^en bat flo^ jo Duitfd^ mit toiüen bufd^of« Sonrai^ Dan §oefteben l^aiftu anno 1242. 3n bem fetoen jait in bem l^eumaent, a^ ber feifer mit ben furfur* Suii. ften flnen fone^ SBen^et jo eime roemfd^en foninf geforen l^abben inb but ein roemfd^en foninf ui«geroifen jo ^anffort, fb joigl^e ber nugeforen 35 foninf mit [tme ijaber bem feifer inb mit finre l^ui^frautten , mit ben furfnrften inb mit anberen furften inb leeren mit groiffer foefttid^eit ben ^ia af bi^ jo Söonna, inb quam niet jo Socßen, toant ber 9tin joge^^eitt »a« bi ßoeöen ad t)ur§ inb toad groid orloge tufd^en bem bufd^of inb ber ftat i^an SoejClen, fo bat bie ftat fere beforget tt)ad tc, inb joi* ber !onin! <5ßjn. 10 mit flnen brunben ban 53onna bi« gen %i6f inb quamen bair in bem l^eumacnbe, inb y^^\^' ägrij»p. 14. 'in' um* lü9b. 1. 2)ru(ffc|^ler ober toöe« ÜÄißber- nu^e*. ftänbni^. ^grlt>:|>ina : 'gae ftu^e felben 720 VI. Äoel^offWc (S^ronif 1499. bae Iroenbe ber !etfer flnen fon mit atten furfurflen, inb \^t toart gekoiet t>an buf^ef grebectd^ t>an ©anoerben inb ber fa^te im bie croin u:|> a9 fu^ bat gebnrt : be« Ireiit <^c njail 40 bu(cnt gutbin jo gcf^anf . item ber fftxiodf t>an ©äffen inb ber ^et» jod^ i?an SSrabant, Dan bem oud^ t>nx^ i« anno 1371 inb tt)a« be« nu* geforen foninf« ceme, be^ feifer« brober, jmelben fid^ umb bat ftoert je ^ bragen Dur bem foninge jo [tribc jo. 3tem biffe foninf SBenfee^Iau^ toart Dan ber git an Dur ein roem* fdf^en foninf gel^alben bi« jo ber jit jo bat l^e toeberumb aDcgcfafet »ort, al« l^crnac gefd^reDen tt)irt anno 1400. C5o(n. 3tt bem feltten jair inb in bem burß macnbc up bcn 10. bad^ junü^ lo 136/ ^öt i8 in bem ^cumaenbe, ttjaS ber grois brant inb bat cloipcr me ban M- cb. u. 3n bem feli^en jair up Jent üKorien SWogbalenen ba(j^ »ibberreben ber jlat (5ocl* 109b!** IcnDrunbe in bem Delbe ir« Dianb« bc« Bufd^of« üan (Soeflen ruiter. olbae bleif boit ^erman 2)oirfi alias 2)roiffe«, ber tt>a9 ber jlat ^ul^er intgain bufd^of greberid^. IDte liuf4|of ire)eri4i ht ftat oan doeilen belaste ein karte ^it. i5 ebenb. 3n bem felDen iair up fent ^ant^aleoind abent Mad^it ber Durg bufd^of bie patSoclne tour fent @ei3erin« borijcn mit finen brunbcn inbjloigenir 81.279». ))autt)eluin up U \\ ben melatencotten tufd^en (Soetten inb ^oberfirci^en, inb fMen bie bianbe Duirpile in bie {)at (Soetten u^ bie bürg fent $ant](ialeoind nad^t. bie bürgere Dan ßoetten beftalten fid^ intgl^ain ben bufd^of jo ftribe. bo bet^o bufd^of bat Dernam bat bie Dan ßoeöen fid^ an in riDen tDontben, bo bereit l^e fld^ balbe inb jotd^ be9 anberen bage9 be^ morgend Droe n)eber Ij^eim ^o ^erbe unb JO fd^if, fo \)t atter geringfie moid^te, n^ant fin u:|)fa|^ mit ber gemeinbe aS DurgginfnietDurfidt^. inb in bem u^bred^n reben bie ritterfd^af inb ebel« menne mit irren joulbeneren inb b ur g eren uid (Soetten }o fent ^eDerind poltet in 25 bot belt JO be« bufd(>of« tootf inb floigen fid^ bi bem 3oebenbuci^cI bae n^art bufd^of greberid^d brober ritter geflaglj^en inb oud^ ber l^ere Dan Sefier« burd^. HDie Me flat oan doeilen ;o Ouiir4i afbrad) f^^nt igerebertiis ntonfler un) Me kirfpeU- kirifie, baeoan fl grois iiu) oil oian^e kriege, in) ^airjo nart ber fank gelabt so binnen dodlen 8 tutr lank. (Soln. 3a^rb. 3)airnae oDer o(^t bage bi fent Saurenciu« bad^ tooiren bie bürgere »an igdSi. ^«>«'tt«n otoer 9iin jo 2)nitfd^ inb braid^en fent ^erebertus monfler af inb bie Iirf^)el«» iü9*>. fij^^ ijijj brauten bie abbie af, np bat ber bufd^of niet bair enboltoerlebc inb u^)bat "^' * \)t gein burd^ bae enmad^be Dan ber fird^en inb aSban ber flat fc^abeu bairui« bebe. 35 (Sö!n. 3tem umb ber afbre(^ung ber jn?eier fird^en Durß »art ber fanf gelad^t 8 jair ^136*'* '^^^"f '^^""^n ^oetten. item boirjo Ireige bie fiat Dil lanbeS^^eren inb anbert ebb. 135. rittermaiffigc monne jo toiant: bufd(>of (Sono Dan Xriere, ben bufd^of win ^aberborne, ben Ifierjodf^ i)an SBrabont unb toaS beS feifer« brober, 1 . 3uni ift ^rad^monat. 1377. 721 inb bairotocr me ban 8 ^unbert rittcr inb fnec^t, bic atleber fiati3an(5oencn tt)ebcrfa(j^t ^abben inb tvurbcn bcr flat batt SoeUcn bianbe. Stern bairintgain ^abbc bic pat tan (SocKcn jo ^ulpcn grei)c @nöelbre^t toan ^oin- ber 2«arf »alc mit 200 gctcicn. 135. * 5 3n bem burß jair u^> fcnt ©etcrins bad^ rcben bic Bürger ban Soetten mit bem Oct. 23. »urg grcöen inb irren joulbcneren ui8 SocKcn inb tvarcn ben ganl^en haä) ' ui« in bem toelbc *|funber alle »ebcrtt?cre|*. inb ber bufc^of enborft uiffer 53onnc niet **Äflriji?. fomen, inb branten buran bi« umb ©unna alle ^>oöe bor^>er f(3^nren, toanban lanj bat turgebirci^« ©urftbor^i ffialbor^) bit »eberumb jo (£ocl» 10 Icn, inb namen bat öee inb bradjtcn öil rouf« inb armer lube getan» gen. item bit f^)iel gcf(j(>iebe bitf in ber beben, njont fi ^>abbcn deinen »e» berflant. inb »art monnid^ man getonnt erf lagen inb gebangen ban beiben ^ar* t^ien, bat ber bufci^of in bie f^at betbe niet bil bairan gen)unnen. inb affo »art ber bufc^of baemit gebrungen jo ber (oine. 15 Anno dni. 1377. 3n bem jair un« ^eren 1377 »ort einbadjgefcj^e^t inb ein Joinc getroffen 1^^^"^ JO ^erfel np bem 9lin. bie ^eren i)an Soetten reben np (ent ^aulu« boci^ jo 135. . $erfel, be«gcli(^en quamen ou(i(> bair be« buf^of« raebe, inb albae bef^raeti^en fi fn^ - inb bieten beitc <>artie, bie ftat inb bnfc^of Srefcerid^, irre jtpeifc^etongen 20 bi Bufd^of (Sono t>an friere inb bi einte ^oemeifter nafc^rcten. bairnae »ergaberben ft fiä) jo fent So^^an (£ 0 r bu l e n. oter befer foinen »a« buf(i^of(£ono »an Srier inb ber ^>oemeifier tan fent So^ianne inb bil anber ^eren, |1 inb biea3t.279b. foine ttjart alfu6 gebcibingt inb getnrwert, bat jtten fd(>cffen buiffen (Soelen foulben blitcn fo lange, bi^. fi ber [tat beladet l^etten ben fd^aben, ben bie [tat ge* 25 leben ^ette t)ur, ee xt jo roube inb branbe tufc^en bem bufd^of inb bcr [tat fönten mere : a^ban ntoid^ten fi tpeber beibingen \ inb bie anber 9, f 0 »anne ft ben fiJ^aben ber ftat belod^t ^>etten, ben ft ir baben go granffort ee it 30 rouf inb go branbe quam, ban moec^ten fl »eber infomcn. bit beftegclbe ber bufc^of tan S^riere, ber bufd^of tan (Soetten, ber ^oemeif!er tan fent 3ol>an inb bat ca^itel ton bem boim 30 inb bie ftat tan (Soetten mit irme groiffen p^gel. inb befer Brief »art gclefen u^ ber burger })m9 tur ber gemcinbe be6 eirflen moenbageS in ber taftcn, bat ita« ber 16. haäf in bem maenbe gebruario, inb it bc^agebe ben bürgeren inb benBfet^r.ie. ingefeffen allen »all. 3tettt bo mart gefprod^en, fcat bie jtpen tur^ ^Jaffen, ^er ®obert 35 »an SBetelfoten ber Up)fitkx inb l^er 3o]^an ban Seitfe foutben gefegt irerben in be^ ah^ Ijant ban fent ^antl^afeon in bem namen unfern l^iöi- gen taber^ be« ^^aif^ :c ^, 6. ^outbercn. 17. *uj)' boppcU. 20. '»urp' fiatt 'nafdjrecen'. 23. ^wein. 1. S3otjborfunb SBalborf. 695: '3tem fagen ttir, bat bie bürgere 2. 3ft »o^>l int^ümUcä^ au8 ber fol« bic jitene ^jaffen feljcn fulcn in ^ant bc« gcnbcn Claufel ^>erübergejogen. ahi^ tait fent ^ate (@t. ©ato in ®ent) 3. S3gl. ?ocomblet, Urfunbenb. HI, in namen un« ^eiligen taber« beg :|3aif«'. StätUd}T»m{cn. XIV. 4G 722 VI. Äoct]^oftf(3^e (S^irom! 1499. So oie liiif4|of ittUxi^ \nb Me fln Me onrjl foine brauen. IfS;. 3" i>em fe(»(n iair tur^ bairnae in bem merU »ort ber bufc^of ber jiat 74 136 fombrud(>iclJ : ^e bebe iagcn tnb rennen tour ber @d^aifer:|)orfeen in ^srengeben einen "iio2*' Bürger in ber |!at graben, inb be« fcuf(J(>of« bienre Iteigen eme nae in bcn graöen inb floigen in boit tnb goigen in nid bem grat>en inb ^eingen in fo boit an ben neifien 5 boum. otbae htadf ber bufci^of finen cit inb fme Join. fofirb. 3n bem Jclöen jair rxp «nf er Hcter trauwen bod^ annunciationis quamcn 135. bie 9 Reffen jo (Soetten »eber in, bot mit til arfceit inb beben j^obrac^t njart, tnb Bulben bem raebe t>an (SoetCen. ebenb. cj„ ^^^ jgj^jg^ j^lj ^p ^^^ \)t>uliititx\>aä) »urben bie jtoen boim^eren, ol« ber lo Uppdtx inb ber rentmeiper, ui«gelaffen ut8 ber getjenlniffc, bie beS freies t)i( gemacht l^abben. «fc.u.74. Qu ^giji fei^jen j^ij^ ^^g 5, i,ageg i^ ^em ongufl, tourben jtt)en Soeben gc^wn* gen, a8 «Simon inb2)atoib, bie ^oed^flen unbcr ben Soeben. (Simon« tt>if foulbe mcn letenbid^ begraben ^>ain, bod^ «mb beben loiKenbe« gretoeni3an(S(etoc, bcrmitinbat'^ öelb reit, (eis man fi letoen, »ant ft fere fuöerü(ä^ tt>a9, inb ft ttjart criflen. befc 3wcben l^atten bat orloge gemadjt, bat bie fd^effen uiötooren, inb ^abben 3«eben »er* raben bem öan Oifte tnf^en SBunne inb (Soetten, bie ou(j^ ent^euft hjurben in bem naebolgenben iair. Anno dni. 1378. 20 (5ö(n. 3n bem jair un8 leeren 1378 up fent SBernl^arfe baci^, bo berbrante ber tont jo 45. 75. i>^in groiffen fent aWertin inb bie clocfen inb be« SSifdJmar^ ein bcil, inb bat öuir 5(gri^». quam ban bem S5ijd^mart. inb ber torn flonbealfo funber fa^^e bi ^unbert inb 16 jair ^*^** ungemad^t, inb ein burger ban (Soetten, genant (Stbatt ban ^Sad^eraci^ *, ein loufman, gaf an ftmc leflen enbe fo btl bairjo bat ^>c gemadjt toart anno 1400 umbtrint buuf« 25 tii<^ inb 60 iair. :^brb ^" ^^^ ^^^^^^ ^^^^ "^ '^"^ SWaternu« haä), voatt 9loberfird^en firmiffc ge^alben 76. ' njoutbe 3a^^>en. ebenb. 3tem in bem felben iair u^ b en 24. bacJt^ be9 maenb« fe)>tembrtd mad ^nxp' monbe berraben np etme n^agen. 30 (5o(n. Snbemfelben jair 2 n\i ein nad^t, a(8 vDp fent 5(nbrei8 abent, ftarf ^wi« mt« ®fWnu« go 9iome inb feifcr Äarr go ?rae, 0« onäf bürg annol37 6. ®(^ebel SBen}e«ku9 !oninf ban ^t\)tm fo gaf ^e bie ban 92urenberd^ quit ban 2?4b* ^^*"^ ^^^^' ^"^ ^^^ f^ ^^^ beflelten 4 »agen gckben mit rinfd^en »in ben men noem^)t ^ Äönig«* Sitrjlenberger, ber bi ©ad&arad^ ttjeift. V^'siar^ Reifer ^arl bürg \)a\\ finen brunben jo lefte oberbroid^ l^c mit ben für« 103b.' furflen inb gelofte eim i(f lid^en furfurflcn ^«nbert buifent gulben jo gebend »aeji 1. 2)ic @d^en!ung faßt 1455. 3)er f^ro(3^en Äöln. S3olf«jtg. 1875, gfhr.318. 3tt>tf(^enraum bon 116 3al{^ren, njie au(^ 2. 2)a« rtd^tige 3a^r entnabm bie bie ^gri^:|)ina beutUd^ f^reibt, mug auf (£^roni{ n)o^I au9^($nig9^ofen493. Sgl. einem ©d^reibfebler berufen, ba i^>r S5er« übrigen« 5Bb. II, 45 i^otc 4. f af f er nod(>nlc^t 100 Saläre na(j^ bem ©ran* 3. Ouette ^ierbon ip Aen. Sylv.de befiJ^rieb. ®enauer^abeic]^biefe@tettebe» Boh. er. c. 33. 1378. 723 fmen fon 16t flme (eben }o finte roemfd^en tcninf metd^tm , tnb atfo vaart ^e ein« tred^tlid^ gelorcn toan ben lurfurflen jo eitnc rocmfd^cn !oninf U fm^ löabcr« Iciöen, inb bat gef(3^iebc anno tourß u:|) bcn etrflcn bad^ in bcm ctcnmacnt up ben ^)injr|lba(3^ ^Söin. go 9{enffe in bem garben. inb balb baimae in bem ^eumaenbe quam l^t go ^id^en. m, 5 ©iffc mx^ forc bcl^agct ipai« ©tegotiu« ganfe nict inb tt)ou(be bcn mx^ SBcnje^fau« nict conftrmicrcn nod^ bcftcbigcn, tt)ant l^c fad^ an, bat f^e noäf ein fint tt)a« inb bat l^c merc an bat rid^ gcfouft ban geforcn tt)a« inb bat bie fuir iDcre mit [imonie jogcgangcn. inb bat t^crbro^ bca feifcr fcrc vip ben ^)ai« bürg, bct felbc pax^ ftarf 6alb baimae inb »att ein 10 jtDcibrad^t unber ben carbinalen, ein pai« jo fiefen, inb mürben gebeilt tnb jmei beif inb idtid^ bci( foire ein pax^ ^ bae bic tmift ber carbinafen öut ben feifcr quam, be^ erbrcuiDcbe l^c fid^ inb fprad^ : *nu mirt min fon confirmiert toerben ! * ate oud^ gefd^iebe : ein iglid^ ban ben jmein paeffen fante bie confirmacie jo "ißrac, ec ban fi bairjo erforbert tüurben, 15 tnb tr idttd^er l^ofte bairburd^ be« feifcr^ gunft jo erlangen. Stern bac bic bejalungc ben Iurfur|!en gcj(j(>een foulbe, a«öan ber lur 2Cgn»v. wegen be« feiferS fon jo eime roemfd^en foninge, bae gebra^ bat gelt : ^^^^' bo greif teifer ^axl M l^iiQigen roemfd^en ri^d gott an inb gaf baet>an einen ieberen fo toil als tourß i«, tour bie benante fumme gel^ go toernuegung^. bufd^of Sono t)an lio S^ricre freid^ ein groi^ unmei«tid^ fumme gel§ ^, l^ergod^ diopxtäft ber a(bc unb palfegrcüc bi 5Rine freid^ bur fin beit jo unberpanbc D^j^jcnl^cim bie rid^ftat am 9iinc, Äeifer^tutern bie rid^ftat in ffiefterid^, Oberl^eim bic rid^ftat im SBormffcr gaumc, Sngctl^em betbc im Sünfaume mit allen fime jogel^ocrcic.*. btt Ireid^ i)t fin toen tanf unb finre jtDcicr föne Icbcn 25 tanf, ber idtttd^ diopxtäft genant tpa« ^. bur<ä^ befe ^antfd^af || loart bie roemfd^c ©usob. mac^t go niet bra^t inb go erfUc^er t>erberfniffe : ^e buegbe bem roemfc^en xid} fu((j^en groiffen fc^aben, bat flbber finre git nie mibberbrad^t moidftt loerben, al9 bat )>ai9 $iud in ber cronicC en t>an ben 8et^emen f^rift inb beclaget : h>ant toere nae f onini SBent^el go bem roemf(!^en rid^ geforen n^art, ber moifl fweren, eir ^e gecroent toart, bie furfur* 30 ften bi ire pantfd^aft go laiffen inb inet go tDibbenoifen. biffe ^aro(u9 foi(i^t meir ere inb gen>aU ber croin ))an 9e^eim, finre brunbe inb maege, ban be9 l^ittigen roemfd^en x'i6^9, ^e l^ebbe anberd fnld^en fn>aren fdftaben bemri(^ niet gogebueget. atterii^ in fid^ ^ebeilt n>irt berberft: bairumb, uid eigrnnu(} x9 bat gemein goit be9 billigen roem> (Suf. ii, fc^en rid^ go fulc^er noit inb berberfniffe fomen. bit gefc^a^ anno 1377. 17). t3. wutbcn. 1. UrbanVi. unb (£lemen«vil. Uc» 6er bie ©tedung ber (Surie gu SBengelS ffial^l f. Sinbner. inben^orfd^. llV, 251. 2. ^nif \)\tx liegt »ieber Aen. SyW. Boh. c. 33 )U ©runbe. 3. 1376 3uni 12 befdfteinigt ^no ben (Sm^fangbon 40000 ©ulben. geiget, 2Bcncc«Iau«, ©. l. Urhmbenb. n. XV. 4. Ob biefc ^>falgifd^en «ßfanbf(^ften ben $rei9 ffir bie Sa^( Sengeid bitbeten, ifl fraglich. S3gl. ?5c(jet, Äarl IV. @. 907 ; ^äuffer, ®efc^?. ber rbein. Wk I» 186. 5. ©emeintfinbÜlu^re^tll.unblll., bie aber nidftt @8^ne, fonbern 9ieffc unb ©roßneffe 9lu^redj[t« I. toaren. 2)ic tocr» ^fänbeten Orte blieben mit !urger Unter* brec^ung ^fäljifd^. S3gl. ^äuffer a. a. O. 257. 46* 724 VI. ^oel^offWc S^roni! 1499. 5i9ri)?p. 3tcm »anne ber toobei* io geneigt faS . . . . .. ^e traö 33 jatr rocmfc^c inb be* Äöntg«"* l>einf<^ foninf getocp inb 24 jair fcifcr. ^of. 493. Anno dni. 1379. HDie inb tDantie ttonink HDenjcslaiis uau 6(^cim ber |lat nan dPocUen t)nUc. 6öln 3n bcm jair «n« ^crcn 1379 bc6 15. bagc« junii, batiöin bem bramainfce, 5 76? 136. «lUflm foninf 2öcnäc8(au« mit cime carbcnaitc inb anbcren lanlj^^erengo Socl» Jen, inb \)t xoaxt eirli^en intfongcn inb emc ^ulbc bie \iat inb l^c ir »eber, fo mon be« ^icit. inb nac find Daberd bott nant l^e an [id^ bat xiäf jo regieren Stflrirv. inb rcgierbc 16 jair. \)t quom niet bairjo bat ^le fcifcrüd^c gecroent tuurbe. ^e toa^ gan^ un^d^tfam inb l^inteffic^: bairumb toart ^e jom Icftcn »eberumbto afaefat. be »ad foninf int regierbe 22 tair. Suppl* ,» 225» u. Urbanu« VI tcai )ßai9 11 jair. 232b. Han einre ntbtil^tt Minn%t ber billiger kinten, inb buerbe 39 iair. ib. 3o biffcr jit »art ein groi« terjiocrungc inb bijler^ieit bic »an (£atelo* nien inb (Sngelant l^^ielben mit paii (Siemens. 15 «t.28i«t. II 3n bem fetoen jair l^oif [id^ ber fried^ an tufc^en gret)en Sobotoic^ Dan 9S(anberen unb ben fteben. ber fefce grebe l^abbe ein ^uidfrauae, äWargareta genoempt , De« ^erjogen ^ boid^ter ban ©rabant, inb ir fuefter^ l^abbe SBenjedtaud l^erjod^ jo ßnfeenburd^. Rudim. 3n ben felt>en iair^ Ia<^ fonini Sobott)i(!^ ban Ungaren tour I$enebigen20 bot fle fi(j^ niet me f<ä^reöen ^>eren be6 mcir«. Anno dni. 1380. 3n bem mx^ \aix , bo quam ein buir ban bem l^emel tu 2Beftric!(f inb berbrant ein ftat bie ^iefd^ 3)ievgenge inb anber [tebe in Seftrid^. Anno dni. 1381. 25 3u bem bürg jair ^ tt)ant it fere ftarf in Selbem inb in ben tanben bairumbtrint, reidbe foninf SBenjedlaud uid fime (anbe, inb in bem mei quam ^e inb ein carbinail, *^iteud genoempt, jo Stiegen, inb ber fetüe car* binait broic^ bat biütge facrament. 3u bem jetoen jair ^oif fic^ ber fried^ tufd^en bifc^of greberid^ bau 30 Soelne unb bem greben ban ber SJJarfe inb bem greben "om ßtet^e in bem f oemer ^. 1. 3o^>annlll. 45 9?ote5. 2. 3o^anna. 5. 2)ie gc^be muß früf^cr angelegt 3. Huius (Wentzelai) primoanuoqui »erben, ba ber (Srjbifc^of f(]^on 1381 est domini 1380. Rud. gebr. 14 mit ben ©rafen ©ngelbcftunb 4. (S«mu6 1380^ei6cu. 33g(.»b.ll, 2lbolfgriebenf(^lic6t.2acombUtIlI,746. 1379—1383. 725 3n bem \tlt>m foemct l^oif ftd^ bcr frtec^ tufd^en bem bifd^of t>an ÜRcn^ tnb bem l^crjod^ t>an ^cibelberd^. 3n bem felt^en fomer tt)a« bic groiffe [tcrfbc in Ungaren tnb in 93e* l^em, fo bat jo ^rage in bcr [tat ftorijen 1 1 l^onbert minfc^cn np einen 5 taäf tnb 16 minfd^en befd^reben ^ 3tem in bem fetoen fomer ftarf bcr fontnf i)an ijtanlrid^ ^, 3n bcra Jeltocn iair tourß in aller ?;ltttgen macnt up fcnt itnaxi^ ha6f, bo quam Cioln. Anna, fcifcr Äarls boed^tcr inb be« rocmf(3^cn foninl6 fueficr, jo (Soettcn inb boir ban 135 u.' banne [in] ©ngclant mit groiffer l^erfd^of inb mit groiffcn foflen, bem foninf '^9^^*'^- '0 @btt)art3 genocm^>t jo eimc toibe, inb bteif bae foninginne. 3n bem Jetben jair n^> Iirftba(3^ toart ber burd^grcbe np ein rat gefat. <5ß(n. Sabrb. 76. Anno dni. 1382. 3n bem burg jair ia6f bcr foninf ban granfrid^ mit bem greben ban S5(anbercn J^|^"- bur ®ent biemile l^e (t ober bic cripen ^abbe bcin jouinen. 76. m. IS 3n bem fclbcn iair »art bat interbict relajriert nict gefungcn. *J*"*- 3n bem fetbcn joir icart ^er 53enaffe8 ent^cuft be« bribage« nac fcnt eb. 76. Urbanu9 ba(^. Anno dni. 1383. 3n bem fetoen iair bur^, bo quamen bic Sngelfd^cn mit eime bi* 20 fd^of * ui^gaenbe meie« inb baeben groiffen fd^aben in SSfanberen. 3n bem fclben jair bo ttjan bifd^of greberid^ inb bcr (antfrebe bat l^uis jcr 2)i(f ^^J"/ inb u\i Jent SWargaretcn abent^ toart it u^)gcgeben. men lad) bairbur 6 h)C(^cn inb 76. tae! 4bage. ||fbaimmb »art ber grebe ban bcr 9Rarf inb ber grcbc ban (Stcbe bc«j|"|2sibi bi^of« biant. inb bie jlat banSocttcn ^>abbe oud^ groiffen f(j^aben bacban, »ant bat 2.=^ bur§ fto« ^bbe bie [tat t)an ßoeücn in bcr bebe in ire l^ant, np unb af jo riben, inb ouc^ ein anber« bat f)xt\d) SSicnl^oDcn ^. ir l^euftman toa^ ^cr ©atbemin ban ÜRuniarben. 3tem jo bcr fclbcr jit ^ qnam ber fontnf ban granfrid^ bem greben Dan SStanberen jo l^ul^jc inb jo bienft mit eim groiffen l^ere inb l^abbc mit 30 eme bc« foninfd fon ban Hbernen^ unb 7 ^erjogen, 26 greben, 12 but^ fcnt ritter mit gniben froren, fe^unbbriffid^bnfeut gefeien, l^nnbcrtbufent anber ftritbar bolf«. befe leeren l^abben 452 bainritter, bunfiein^unbert=» butfcnt ptxtt, bae tt)arcn 1 2 buifent tt)agen<)crbe. 9. In' fel^tt. 32. ®pa tt)o^( 150,000 ffti^tn. 1. i«ac]^Aen.Sylv.deBoh.orig.c.34 6. $au8 SBie^^ bei ißcuß. 1477 flarben in einer ?ragcr ^fanei binnen Wldx}^ 19 pnbcn »ir 5BaIb»^n SWunbar* öter iWonatcn 3050 ÜKenfd(>en. b^n 9titter $crr jn JBcbenauttJc in fläbti* 2. Äarl V. jlarb 1380 @c^t. 16. fc^^cm 2)icnfl. enncn'fd^c ÜJcgeflen. 3. S5ielme^r9tid^arbll. 7. ®d^on @nbe 1382. S^gl. SBb. II, 4. ^enrb ©genfer, 53if(i^of bon SRox- 136, 9iote 2. tviä}. Seo, 9lieberl. ®cf(^. I, 333. 8. 9Mbarra? 5. U^ ftntc SWargietcn t>a6), C. 726 VI. «oel^offWc (S^roni! 1499. Dcc. 7. 3n bem fc(t)en jatr be^ macnbage« nae fcnt Sflidax^ haäf , bat »)a^ ber 7, decembris *, ftatf l^crjod^ aBcnxe^tou« ban ©rabant inb nan yufeenbutd& inb matt jo Su^enburd^ begraben mit g^oiffeti eren in bie abbie. vide supra anno 1355, f)z l^abbe Srabant regiert 28 jair. Fiorar. S3routt)c 3o^>antta ^^erjod^ 3o^>an8 III. bo(^ter öan ©rabant 5 (360). nam jo \)u\pi ^>cr SlmoU ton ^ornc bifci^of i)an Suitgc tt>at fi 6c« brcten ^aöc, toixt einbcil gcmirft in bcn nactoolgcnbcn iaircn. Anno dni. 1384. 3n bem bnr^ jair brante bifd^of greberid^ ban ßoeßen bat tant mn lo ®d^cint)orft ^ inb äKoinfd^au alias 9Koinautt)en ^, »etr. 3n bem fetben jair in ber f^)nrfette^ ftarf grebe 8obott)id^ »an SSlanberen. Anno dni. 1385. 21119. 11. 3n bem bürg jair np ben frtbad^ nae fent Sanrencin« bad^ mart Be^ i& (ad^t ban bem lantfreben bat fto« ban SRifferfd^eit ^ nnbe tt)art n^jgegeben in be^ roemfd(^en fontnf« l^ant 6, 3n bem feloen iair nam ^erjod^ SBit^etm \>an §ottant ber VI l^er* lod) ^l^ili^)« boid^ter ban ©urgnnbien ^ (Sötn. 136. ebcnb. ebb. 76 Anno dni. 1386. 3n bem tourß jair toots fo toi( tom6 . . • • • inb lies in i)arcns. 20 So toattttt ((r uilTer^e graue umb dPoilen gemalt wart. 3n bem jair tourß njurben bie uifferfle gratocn mit bcn ^eggen gcgraöen «mb bie ftat (Soetten. beS toa« noit inb »a« ein nufeli(j(> butt)c umb naegerentj tt)ii bat ^Ud^ JO gcfd^ein bis an bie mnirc. 2^ 3n bem feltoen iair m) ben 10. bad^ junü^ njart ^erjod^ Su^olt toanOjie« xi6) erf lagen »an ben®ti?ifeeren nae b i @cm:|3a(^. bae bicif ou(J(> boit ein gre»c toan Äatjenclenbogen inb ml goiber lube, mcban9 ^onbert ritter inb fncd^te^^. 1. dlad) Dyntheri Cbron. (ed. de Ramlll, 105), bem au(^ Fiorar. 286* folgt, ftai'b er ju Sujfemburg 1383 S)ec. 8 unO ttjurbc in ber 5lbtei Oröal begraben. 2. $o| ©d^önforft bei Statinen. 3. aJlontjoie. 4. Söereitß 1384 3an. 9. Seo I, 339. 5. gleden 9ieifferf(ä^eib, ^rei6 ann8 ton Öieifer« fd^eib 1385 £)ct, 11 bei Sacomblct III, 787. 23gl. auö) Sebebur, Slttg. 2lrc^. f. b. ®ej(i(>ic^t8f. b. ^reuß. Staate« VIII, 170. 7. 3)?argarctl^a. 8. 2)iefelbe iJlod^ricJ^t fle^t toSrtüd^ auc^ 5lgri^3^ina 11 1*, baneben am^Ranbe »on fi^äteier §anb : 'anno 1483 galt mcn imme9iing!atDe öur ein tooeberic^ ta« ein löoibertoing, inb toa& bat jair foöil toin^ gcnjaffen, bat men greine taifjunge !ri* gen funbe, jonber moiji mcn bcn toin toil JO qwip laifjen locrben'. 9. 3rrig, erfl 3ul. 9. 10. 2)icier3«ffl!3 tft irrig au8 bertm» jcn 9^otij ber (£öln. 3cibi^b. 77 über bit ^^ia^t bei 9?äfelö Ifierübcrgenommcn. 1384—1387. 727 Anno dni. 1387. 3n betn fcltocn jiair öurß ^ciäf junfcr Sobotuid^ toan Stiffcrfd^cit i^etc fouftubc öofn, ncber in beö ^crjogen gcleibc toan ©uiüd^c U SBcrf ^ tnb bairtur tnoipe ^>ci [ber 77, ' ©crjog toon Süüc^] 12 jlnrc bc|!er rittcr jo ^panbc fenben binnen Suitge. 5 3tt bcm felöcn iair jircben bie gcbrocbcre Man ©runftvid^ «nber ein inb ber «J*- 1" redete ^evc tanme lanbc löerloir bcn jhit. II 3n bem fcfeen jair, a^ regterbe frau»e Soi^anna bat l^erjod^bom «1.282«. i?an SBrabant, fo gcfan fi an ^erjod^ Söil^elm Dan ®e(ren, bat ffz bie tant* fd^af ban ßud 2 unbeftDetrt ßc« of tpcberuntb tntfinf ban ir, mcr l^e cn* * 10 tDOutbe bat nod^ ntet boin. baimmb joid^ [i bur ©rate mit einte groiffcn too« inb ^^^^^^ beladete bat me ban mit^^^onbert buifent mannen, boirintg^^ein t)erfamclbe ^erjoci^ 2SBiH)etm i)an ©nild^e inb toan ©elre^ ouc^f boulf, inb mit üflcn inb mit giften brad^t \)t an fici^ e^Uci^e brabentfd^e leeren*, inb bc« öriba» ge8 tour nnfer fraunjen baci^ quam ^e mit eime gerenne unber fi inb »art ber SBrabcn* 15 ber geirelbici^ inb i^inl ber toil inb crf(oi(i(^ ber cviä) bU. bairnmb biete bie l^er* joginne Sol^anna an ben foninf ban granfrici^ iren oenten, clagenbe oDer ircn ftt)aegcr inb begert, bat ^z ir beftenbid^ ftn ttjoulbe tntg^ein ben. affo §^^^i^ quam ber loninf öan granfrid^ in bem turß jair inbeme ^erfPmit toi( ^^^i'^'l^J-^t' gen gret)en inb bifd^offen, inb toaren bae tvail 22 Ian|3?;cren mit eime anbcren lu». * 20 groiff en unjeKid^en toolf toan gran^of en inb toan SBorbuinen, — bat i« bat toolf ui8 Sritanien, — mit firitgejaulce inb l^eirtragen, inb bat toolf »art gead^t otoer bie 60 buifent ritter inb fned^te, inb ladeten [lä) in bat ®u\6)a laut tvcber ben ^erjogcn toan ©etren inb terttjuiflen inb terberften mit branbe inb rouf bat (ant toit inb breit mit groiff en ^omoibe inb »oulbcn tooit int ©elrclant, mer ft feirben wibber : tuant 25 it reint fo fere ein maent lauf, bat ber foninf bürg mit ben finen nod^ l^in* berfid^ nod& öurfid^ fönten moic^te, inb [in bo(f toart ond^ franf ban bem roben bnid^ inb ban ber ^)efti(enfe, bat bie reife int ®e(refant nnbern^egen bteDe. oud^ fad^t ftd^ bifd^of S^^eberid^ ban ©artDerben bairtufd^en inb f oinbe ben fried^ ^. »eren bie rinfd^cn leeren einö genjefi, fi ^ebben ben foninf in 30 bem lanbe be^alben inb ir entere nummer g^ein ^>eim fomen. toil »an ben 33urbuinen inb ©alen, bie fid^ toerreben, tourben crflagen. 3n bem tourß jair bifd^of greberi(i{> belaci^tcn bie f!at 2)ovtmunbe mit ^^^^^ groisme öonlf. 77 ju * 3n bem feltocn jair quam ber goibe fent $ercbert toibber jo ©uitfc^e in fm ^{.^"^^g 35 nu»e munfler be« goben^bage« nae ^aifd^en: tDant, a« burg i^, fo tDa^ © uitf d^ 5« '388. I 1. SÄ^einberg. 2)ie Söln.^a^rb. ^a^ Selbjug eingebenb bel^anbelt n)Oibcn öon Un -IBerc^em' u. ba8 ^a^x 1388. %f). lUnbner in ber Süionat^fd^r. f. r^ein.* 2. Su^f om tinfen SWaaSufer. toepf. ®ef(ä^ici^t«forfd^. II, 232 ff. 3. 2)ie gc^>be ging gegen bie beiben 4. @o 3an toan Su^f. 2to, S'iieberl. ©crjoge öon Sülid^ unb i3on ©eibern, ®efdS>. I, 620. SBil^clm ^ater unb^o^n. Sacombletlll, 5. «Bgl. bie Urf. be« Äönig« Äarl bei 821. D^euerbingS ipbiebrabantifd&ege^be Nijhoff lll, Urff. @. 141. u. ber baran fi^ anfd^tießenbe franjöpfc^fe 728 VI. ÄoelHW« e^roni! 1499. ganlä jobrod^en unb i>erftoert geiDcft inb binnen ber jit roeber mjgebumet bat munfter, bie ttrf^)etöfirc^e inb anbete l^ufere. Anno dni. 1388. (5o(n. 3n bcm löurß jair tra« bcr 9lin fo dein bat men mit eimc ^uge oipcr 137.' ^^" fd(>tclbc . . . . . fo bat men 9lintoaf[cr it|):|)er jlraiffcn »cU broid^ inb öoirte. s 2)ec. 25. inb bat tra6 um6 firflnad^t. Wannt ht nniDetfttcte of W ^oig^e fd^oiie jo doeilen npttomen ft. OBüMt. 3n bcm öurß jair fante ein rait öan Soetten gen Sporne e^Iid^c moenic!^ toan bcn "^^84» ' ^ bebelcrorben 30 bcm ^ai« umb ein gemein flubium of unitoerfitetc ^an titten facuUa« ten, inb fi qnamen bur ben ^atd Urbanud inb l^iclbcn bcm bur bie begerbe ber fiat 10 toan (Soetten, inb ^c betoittid^te bat inb bcflebid^te bie inb gaf in ^rii3i(egie unb bri^ci* bcn a«bcr^og6en fci^oil jo^aris. bie fcltocn ^)ribitcgia obertetoerbc ber rait ban Soeüen mit groiffer cirtoirbid^eit bcm ca^>ittet ban (Soettcn inb ber ^affd^af, inb bcr ^>roift »an bcm boime i9 gemadjt ein cantjler bcr unitocrfitctc. inb bie cirfle Icjrc tai ein boctor ton bcr nnibcrfttctc ban ^raga in 53c^emcrlant in bcm ca^ittcll^ui«, inb bebe bie cirfle lejc 15 in theologia of in bcr billiger f^rift. inb bolb bairnae toaxt geforcn jo eimc rcctoir bcr unibcrfitctcn magiflcr ^crtlinu« ban bcr SWarfi. ^ai^ 8onifaciu8, jo eren bcr burß f!ebe, bcflcbici^bc bie ^priöilcgia bcr burß f^oil inb bermeirbe bie ond^ 2c. m.2S2K II Anno dni. 1389. arcn bit bnrgcr inb burgerfd^cn ni« (Socl* ten inb ban anberen ftcben. etb 78 ^" ^^^ '^^^^" j"^^ ^^^^ 2obon?i(3^ ban bcm 2angen?;ni« np eimc boibcr »in« ui8 (Sotten gctooirt ..... bie ^^ili^p« banme ÜJoibc gcttjcft toarcn. ebenb. 3n bcm fcbcn jair broigen bie gemein f räumen roibc »iten u^> irem ^eufte, \\p 25 bat men fi fcnt bur anberen frautvcn. eBb 79. 3n bcm fcben jair tt?a« bieromerbart inb gulbcn jair jo9tome, inb »a« ^o- nifaciu« IX. ^>aiö, öan bcm ^crna^ gcfc^rcben toirt. e6b.47. 3n bcm feiten jair in bcm auifte, bo i)crbrant bie SintgafS, bcr 5$ifd^mart inb ber ©uttcrmart inb bie ca^>ettc u^>^}er ©atl^gaffcn orbe. bac »aö groiö arbeit 30 inb jamer inb fd^abe. 3^0 mannt Me ^ttntn Dan Berge fm ^etiogen tonrbcn. wüh.de SBil^cIm gvctoc toan ^erge, ber bnrß grebinne fon, trart in bcm ourfe ^r2K ' i^^^^ ^"" foninl SBentjcI ban ^c^em inb ban 9iomc genommen ui« bcr jale ber grc* bcn inb gefatjt in bie ^erlid^cit ber ^crjogen, bat bie fcitocn ^crjogcn gc^albcn inb gc^ 3o nocm^}t futten njcrben. Anno dni. 1390. eotn. 3n bcm öurß jair bc8 fci«bcn bagcö in bcm n.crtj rant grei)c 3)eit^art »an 47- 26. 'bat» bovvcit. 1. S3orIage (Sb. II, 194): Hartelinus 2)ic Sr^cbung eifotgtc aber fc^on 13S0 de Merca. SDf?ai 24. ?acomblet, Urfunbcnb. III, ' 2. Sil^. b. 53. l^at n?irf(id(> 1389. 743. 1388-1392. 729 tatjcnclcnbogcn öuc bic flat öan (SocKcu bod^ braubc ^e 9titc öur bie jiat gant^ af. bie flat tvanne eme finre (übe inb :|>evbe einbeti abe. 3n bem fetocn iair umb pxn^ttn branbcn bic ÜÄoerfd^en bat bcrd^* a)fai 22. fd^c taut. 3n bcm fctöcn iair laä) bie frautpe ban Srabant xcm öufd^ * int'' getn ben l^erjogcn Dan ®etre jo ijefbc. 3n bcm fcfcen jair np fcnt aWat^eu^ atjcnt tüunnen bie [ban] Set* ^m.20. Icn 3Bcbenautt)c ^, inb tjcriorent »eber bairnae. 3n bem Jair ixaä) bifd^of r^tebetid^ ©irnnid^ ^. 3n bem öurg jair »art geforen \)tv So^an tan SBciercn jo cim bifdj^of jo Suitge, Fiorar. inb toa« alt «mbtrint 18 of 19 jair*, inb »art crUcä&cn intfangen toan ber jlat toan Suitgc inb quam bairnae JO !rie(j(> mit berjlat. vide anno 140 6 inb 140 8. Anno dni. 1391. Snbem tonrß jair joi(3^ gretoe ©ngelbred^t 'oan berSWarf in bat gefügt toan (5ö(n. (Socffen (anj 3otn« inb iRui« inb . . , . . bi« jo SBonne jo, inb t5an bau ^{^.f/^* tanjrbatöurbruggeinb lanjc bie Spille, aU hnxä} SBailbor^), ®emmcni(ä^, 2e^eni(^, Siblair, inb öan bonne l^erneber bis jo 9Jomer«firc]^en ^c en* mocfj^te eme niet fo toil guebe« af moegen fd^e^en. bie [tat t?an Soetten tDa^ eme ein ftarf rugge: tt)ant ber bürg greife aöein tntgl^cin ben bufd^of inb an* ber btl lanfe* || leeren irre btgeftanben l^abbc inb a« l^c oud^ mere gebainjBt.283«, ^abbc, bo ber bifd^of inb bie [tat nnein« maren, a^ ^nx^ i^ anno 1 376, fo toa« bi at)enturen jo öermoiben, bat ber grcDc tjurß ein rugge moid^t Wegen ui« ßocticn. bairumb be« bifd^of^ ruter bebragen »aren, in jo ftunbe anjogain. Anno dni. 1392. 3n bem felöen iair tounnen bie i^an Soctten bat berdbfrit SBoil^eim inb ^oln- 5 anbcr man erbrunfen. 79 ju 3n bem feltjen iair u^) fent Saurenciu« aöent ttjurben bie fd^effen ban (SoeKen ^^^^^*- entfafet inb oudj ber railj^eren ein beil. 1391. 3n bem ijurß [iair] joigen bie öan Soettcn jo 2)uitf(ä^ inb ben i^an etb. 2)uitf(!^ geft^a^ ouö^ fd^aben mit branbe inb afbrcd^en. "• ^^^* 3tem bie ban Soetten tocpigeben oud^ (Sffrcn inb ber bifci^of i^efligebe ©aic^em ebenb. bi (Sotten. 1^39!" 3n bem feti^en jair mad^be men bie tointmole up bem ^^ummart, inb »art ber c^^. 79. etrfle |lein getad^t beS maenbageö nat nativltatls Marie, bi atjcnturen, a^id^€«)t.9. meinen, fo gefd^iebe bat, »ant ber bifd^of mit ber ftat in uneinid^eit Ftunbe, umb ben mutter ban ben mueten ^. 7. '»an' fe^tt. . 30. *jair' fe^tt. 35. a»enturen toant a«. 1. @*©oJd^, ©erjogenBufd(>. 5. ©anj rid(>tig. SBgt. bie unten beim 2. 3Bebau bei ©eilenfird^en. 3a^r 1393 cjccer^jierte Urfunbe t5on 1393 3. S)orf ?übtt>efn. »on SiJtn. 3un. 11. Saccmbtet lll, 874. 4. Etatis 17 annoium. 730 VI. ^oel^offfd^c (S^nif 1499. ööin. 3n bcm felöen jair tourbcn cinbcil ber ^iocci^|lcr fci^effcn ui8 CEoettcn gctoijl, 20 80. ' wilcn bi blc flat nict jo !omcn. inb »art jerflont gefoint. cbenb. 3« bcm felocn jair t)oir bcr ^crjoci^ öan ®elrc »cbcr in ^vuiffcn, toatit ^e ge» • maent matt t)an (Sdbred^t, ber in gefangen ](|abbe. etent). 3n bem felöen iair biengen bic »an @ci^onent>or|l ^ mit ^u(:^en be« t>an $cti8- 5 berd^ inb be« rait«2 i>an (5oe(nc bcn iunfercn öan ©uild^e, ben grct>en 'oan ©eine inb iunfer So^an »an SRifferfd^iet mit iren ^iul^)crcn. Rudim. 3n bem öurg jair »art funbiert inb angefangen bic uniöerfttetc inb ^oig^c fd^oil )o (Srfort in 2) Dringen, inb toart beftebid^t t>an :^aid ^ontfaciud bem IX. Anntf dni. 1393. lo 3n bcm mx^^ iair, bc^ gobcn^bagc« nae fcc^ l^iütgcn facramcn^ bagc ^ gcfc^ac^ ein foinc inb ein ut^fprud^ tufd^cn bcr [tat Socinc np ein inb bifc^of grcberid^ burg up bic anber fibe burd^ leeren grebcrid^ ban aWocrfd^ ^ercn go Sare unb ^cr grcberic^ ^ere jo Sionberc^ inb jo 8anfe!rotn :c. inb »a^ bat bie foinc tnb m^fprud^ : is jB(.283b. 3tem bat bic Burgermeiflerc . . . i| . . bi« 50 bem »cbcrgematc bes 9Jin§. «acoms Stem toort : öan ben lantjotten * inb geteibcgelbc fal men af flettcn in tjoigen, biet 876. ^jg ^ix gcf^jrod^en ^ain tufd^en 9Wafc inb 9?in bnrd^ ben lantfrcben inb nae iH^ge* (ad^t n>a9, gen^Ud^ afgeftalt fnHen ftn inb afblit^en. (Söln. 3n bcm jair tourß np bcr 1 1 buifent mcibc aöcnt in bcm gefc^efte bleij 28 ho!^lli. ^öi* ^^^ Pilger« fon t>an bcr ©teffen unb Ooberft ®rin8 fonc. ebb. 81. 3n bcm fclöcn iair 5 wart be« nutren turn« jo fcnt ®et>erin begonnen oöermife ^erjodf> SBil^cIm toam S3ergc, mer iö nod^ nict öolmad^t anno 14 99, wa n t ber ^erjod^ tourß ftarf in bem fcltocn jair tourß. Anno dni. 1394. 25 ebb. 81. 3n bem t)ur§ jair up fcnt 3o]^an8 aöcnt unb fafet in up ein rat. ebb. 82. 3n bcr feltocr jit ^jocbcit bic (übe, junf inb alt, tufd^en fcnt 3ol^and miffen inb fcnt ^art^olomcud miffen. Anno dni. 1395. ebb. 82. 3n bcm iair tourß, M neiftcn t>ribagc8 »a8 ein grois crt6et>onge 30 ja ^^^- (£oe1ten inb floid^ bat forn a« »er it afgefneben. 3n bcm febcn jair bc^ 18. bagc^ augusti^ ftarf ^crjod^ 'älbxti)i 19. 3)er @n$ ift flnnlc?; ber 55ru(f f)at feine aüät, bod} fdjeint tttoaS auSgefaKen 311 fein. 1. 2)cr t>an (©d^oenforft. (£öln.3a^rb. 2. (£öln. 3a^rb. icbenfatt« beffer 'toai^'. a. 3)ic iSü^nc toom 11. 3uni 1393 ($!acombIct III, 874) finbct fid^ abfd^rift* lid^ in bcr 5Jgrip^ina 5ln^ang S3I. 40b. hieraus ift xooi^i ber SluSjug unferer d^roni! gefloffen, bcr bcn Xejct übrigen^ an mehreren ©teilen fel^r ungenau wie» bcrgibt. 4. 2)ic (Sl^ronif !ürjt ben SSortlaut ber Urfunbc bis jur ©innlofigfeit ah. @ott (geigen : bic öom Srjbifct^of jur St* ftreitung bcr Äoflcn bc« ?anbfriebcn3 jtoifd^cn SJiaa« unb 9i^cin errid^tetcn 3öttc fcUcn abgefd^afff fein. 5. C bat 1392, irrig, ba bcr^cracg toon S5crg wirfüd^ crfl 1393 ftarb. 6. @r|t 3(ug. 29. 2ic^non)8f9, ®c|(i. bc« §aufc8 ©absburg IV, 277. 2)ic Uni* k 1393—1396. 731 »an Ocfteti(^, unfc bet l^abbe gcfttd^t fcic uniberfttcit of bte l^og^c fc^otlc jo SBicnc in Defterid^. HDie ein nan Um omtfitn |o dotfitn Ut ^a\ utriDifl matt nan Um tviUtn inH 931.284«. (110(11 tatU M )o4 tP(2i(r in0(nomen bnr^ (i;li9( anlKrdt. 5 3n bcm fc(t)cii jair toart l^cr ©cnri^ öan @tat)c ui«getoifl öan allen (5ö(n. racbcnin (5oc(ne jer jitjo ctvigen bagcn, bod^ funbermiüc c^Ugcr toan bcn gl! * otocrflen, merc uis bctman! bc8 nutoen railj ijan ber gcmcinbcS inb i)t ginf ui8 (Socücn. bo quam ^er ©ilgcr öan ber Steffen, ^er Puffert inb namen bcn mx^ leeren ©enrici^ aan @tat>c toeber in fnnber afle 0 »iüc ber t>ur6 racbc. Anno dni. 1396. 9an timt nplonf |o (l0(ll(n bdlKr ra(2i( oo(r (in b(il biirger( oan Hn oii(r|l(n. Anno 1396 M i)eirbcn bageö in bcm maenbc januario, bo liefen bicöurß racbc ebb. 83. jofamcn, umb bat ^er ©cnrici^ öan t toebcrumb ingcl^ailt n>a8 5 inb ^>er ?uffart tocrbranf. ^an timt an)(r(n uplonf, )(r g(nt(in2i( up (in inb lii( l)(r(n mm tatU np 2ii( anbcr ft2i(. 3n bcm fclöen jair bc8 nciflen binflbagcö nac ber ^»ittiger bri foninf bad^, traö ebb. 137. ein u^)Iouf binnen (SoeHen unbcr bcn oöerflens MW ber [tat, bie bie [tat regier =* 50 ten, inb ber gemeinbe. bie oberften bam rait l^ielben mit l^er ^enrid^ üanme ®tabe inb bie ijergaberben fid^ bi ein, be^gettd^en bie gemeinbe ^arnefd^ben ftd^ inb qnamen bi ein, inb bie jtüae ^axti)k ftieffen up ein inb ein paxtifit toin! bie anber. inb ^cr §cnrici^ toan @tatoc trart begreiffcn toan ber ebb. 83. gcmctttbcs inb §eitgen toan Äeffcl, inb men floi^ bcn ir ^euft af u^ bcm ©eu« 15 martc. ^cr §cnrid^8 l^cuft ttjas »iffer ban ein bnöc. inb mcn tocirbelbc pn Hd^am inb 6 jö fent (SunibertuS tome. inb bae ni^ tDoiö groiffe nn* einbred^tid^eit unber ben oberften, bie bat regiment ^)facgen jo ^aben, inb ber gemeinbe, bie fere ober^ant nam intg^ein bie fefeen regenten. 9an timt anlKrcn 0rot|f(n uplonf |o dotUtn^ bae bi( gdncinbe ben ganzen rait to van Un alben gefügten ouertvan inb oinh inb ft beroufte inb nam alle antpt inb lierli^eit, inb ein grois beil ni9 docUen nerbreuen. 3n bem felöen iair beS neifien fatcrbage« nae fent 3o§an« bad^ mifefomcr^ bo *^^*^|^- marcn bie oöcrftcn inb ^eren »an bcn alben gcflcd^tcn bc8 naci^te« in bem ^uis suti'i. ücrfität Söien ^atte er 1365 mit feinen ri(3^tigenS)atumber(£ö(n.3a6rB.Cfctgt. 3Brübcrn 9tuboIf unb Seo^jolb geftiftct. 3. S3iclme^r toon ber 9tat§«partei. (Sbcnb. Urfunbcntocrjcid^nig 1358—95, «Bgl. S3b. i, 301. n. 653. 4. (£Mn. 3a^rb. D: 'o^ fente 3. b. 1 . (3äniüö) irriger Sufatj. m.' Ueber ba« ricä^tigc 2)atum (18. 3uni) 2. S3cglcl;t fi^ auf baSfelbc ©reigniß bgl. 33b. I, 308. n?ic bie jporbcrgcl^enbc D^ac^ric^t, bie bem 732 VI. Äcelj^offf^e (Sf^roni! 1499. 9!lir^bcr(3& genant u:^ bcr ^a6) nnbcn Inb otoen inb toarcn gctuae^cnt, inb toaren bac öergabcrt in bcr meinung, bat fi bie gcmeinbc inb ingefcfieii »oulben crf(agcn inb toerbUgct ftaöen inb unbcr \iö) bra^t ^aöcn, al«fibcn mcbercn ^abbcn gcbain, a « öurg i« anno domini 1372. bc8 tt?art bic gemein ©l.284b. gcmair . . • || . . inb moiflen oud^ gelt geöen u^ genabe. ^ 3o tPie Mt 0(tneinh in dotUn ft^ ber ftimt flcbc rtgtmtnt annam inH bnrger- mttfltr inli raii;l)trcn iiis in hortn inb in alrt grtrul)tit inb nritntli^tit om- mit; tin oerbnntbricf ftd) lofemitn nertittn inb otrtinidibtn. *2ff.'' ^f^ f^^^f* ^^^ ^^^ "^^" ©alomon, fo fin aüc btnf in biffct mit unbcrtDotpcn bcr bcrtoanberungc, fo bat in natutlid^en liflid^en bingen lo offenbairlid^ geften »trt. bct minfd^c, bcr aücr crcaturcn ein l^cre t« inb umb be^ toiKcn bie gcfd^affen fin; bcbint bat mx% »ort mair in eme, bcibe in bcr fclc inb in bem übe, inb bat manic^felbid^Iid^. toic be^ min* f d^cn feie bcrtoanbctt tocrbc , nu mit breubcn nu mit bebroeff cniffe , nu mit l^offen nu mit borten, bat bel^oifet deine betoifunge, »ant ein iglid^er 15 j)roeft bat in fid^ felf^ 2c. in ben ui^tocnbigcn inb liffici^en bingen fien toir begelid^ bur ben ougen , bat bat Dürfe toort g«i^ toair i«. inb hir^» Ixäf, f 0 bil un« bient jo unfcr mcinunge »an bcr matcrie be« regtmentd : n>er toil mericn bie gefc^rift ban ben gefd^ic^ten bur inb nac, ber bint beranberungen manid^felbetid^ inb tounberfid^, ban bem minften bi^ J020 bem groiften. toie bat roemfd^e rid& Dernjanbett fi in lanben inb in ptx-- fönen, bat i^ lange inb breit befd^reben in ben l^iftorien. be^gelidbcn binftu in ben teiferfid^en redeten inb oud^ in ben geiftlid^en redeten,' bie fere manid^f elbelid^ beranbcrt fin , bat ber bil niet ge^alben tt)erben inb intgl^cin einanber luben, inb nae beranberung ber git inb ber minfci^en25 l^ait men moiffen gctjcn gefc^e inb flatuten. bairumb i^ ein gemein fprud^ : concorda tempora et concordabis jura, — men fal nae ber gelegenl^eit bcr jit bie gefc^reben redete nemmen inb ban fo moegen bie ooerein tomen. item mic bat regiment be« roemfd^cn rid^^ i^ fomen inb genomen ban cime gefled^tc in bat anbere, binftu oud^ gefd^rcben bi bil 50 teiferen, a^ mit namen bi bem gefled^tc bc« feifcr« Dctabianu^, item be^ f eifert Sonftantinu« magnus, item be^ f eifert Äarofu^ magnus, item be^ fcifer« Otto k. fo oud^ bi ber jit bo ^arofu^ ber IV lonint ban Selbem, — ate l^c fcifer toart, bebe l^e bil bairjo, bat bat fclbc roemfc^c rid^ an fincn naelomefingen btebe : mer toxt bat bedeüen fi, fuiftu an ftme 35 föne SBcnje^Iau«, ber bi ber jit roemfd^c foninf toa^. item toic bat regi* ment inb bat gebiebe beö Icifer^ jo ben paefen inb ben bufd^oücn jc. groi«- lic^ t)ertt)anbert inb umbgeteirt fi , l^ain id^ niet jit nu jo fd^ribcn k. i« bat nu in lanben inb in foninfric^cn futd^e groiffe beranberunge gefd^iet 1396. 733 fin , xok tjil be nte t^ bat min ötctnbc, of bat gefd^ec in fteben, bat bat regiment int gebiebe Dan bet fctoer [tat nu befen nn anbeten geget)en n^etbe, bat boc^ in aüen burgeroirten beranberungen i« jofomen, ber bat cloifücj^ jntrfen mit, burd^ ^omoit, f minbic^eit , berac^tnnge, beftüetniffe, 5 oDcrIaft inb unad^tfant^eit :c. bairnmb,bie gene, bie nu jer gtt bat regi* ment ^aben l^ie inb anber^mae , fuüen anntirf en inb fid^ burfic^tic^lid^er !unnen falben, n)f bat in niet n^ebetüaere bie affe^ung, bie bi abentute minte u^) bie gene bie getieft fin so bermoiben toa« , ban n|) bie bie nu bairan fin. 0 II SDo bie genteinte ban bet ftebe Soeüen bie ^eten ban ben alben 391.285a. gef(ed^ten, bie bat tegiment ban anbeginne bet ftat bi^ nod^ l^et geboitt ^abben, betmunnen, betjiaget ifib afgefa^t l^abben untb teben a^ butg i^, fo namcn p bie ftat in ir i)ant inb namen bie ftuffel bet ftebe na in inb loiten ^ötn. unbct inb ban in butgetmeiftet inb tai^l^eten, bie bie ftat tegietten. las. ' 5 bac tt)att afgeftalt bat tait^ui^ bet albet ^eitfc^af inb bet gl^ente, bie ban ben atben gefleckten toaten , inb »att upgetid^t inb gemad^t bat nutbe rait^ui^, bat bae jet jit bat butget^ui^ genoem^Jt toatt, men nu noempt men bat bet ^eten l^ui«. bo gingen af bie getiefte in ben gebute^uiffeten, bie noc^ jet sit in ben ütd^fpetelitd^en ftain. bo toart gcmad^t bcr öcrbuntbrief, :ebcnb. !o ben men nod^ j[aettid^6 ^)ted^t jo tefen n^ aüen inb up igtid^et gaffelen. bo toutben bie gaffelen gemacht: butmaite ptac^ men jo ^aben btoDet«* fd^aften ^ 3tem up bat bie ^iüige ftat ban ßoeüen ban füllet betbetfli^et . pattitid^eit inb uneinic^eit bematt mete inb bat fi in ein tobelid^e inb 5 butgettic^ otbenung gefaxt toutbe, baemit ben butgeten, ben infometingen, ^cimfd^ inb »tembe, ted^t gefc^iebe, fin gefaxt inb otbiniett mutben but inb nae ui« bem taebe e|li^e, bie in funbetl^eit be6 l^anbete bet ftat toax^ ncmen, inb'of gebtec^ queme, fo mad^ men it an befen nagemitften ampt^eten foid^en 2. 0 Oit ftn Me ainpte, Hie ein rait gift üb men ir|l ingeit up fent 30l)an9 iniffe. 3toene butgetmeiftet. einen ^ tentmeiftet. tai|tid^tet. gemelttic^* tet. ftimeiftet. loinmeiftet. amptlube. in^ibicienmeiftet. t^otnmeiftet. memotialmeiftet. üuttoaitfemeiftet. otbel^meiftet. fatboic^^meiftet. »egenteiftet. »ac^meiftet. bteifc^amptmeiftet. bifd^mattmeiftet. beit* 1. S)ic ©egei(!^mmg 'Oaffcl' begcg«' 2. gür ba« golgcnbc ögl. (Snnen III, nct Won cor bcr 9ietooIution »on 1396, 41 ff. fo in bem 9iat(>«mcmoriaI toom 15. 3an. 3. 3ebe8 Sa^r tt)uibc ein SRentmeifier 1396 (ÖueUcn jur Ocfc^. ber @tabt Söln auf jwei 3a^re geioä^lt, fo baß ftet« gioei j, 69). 33gl. (Snnen, ®t\6), II, 460. gleid^jeitigim^lmtiDarcn. (Snnen III, 44. 734 VI. Stccl\)om^ (S^roiüf 1499. mctfter. paimen^l^cren. ctagel^cren. fal^mctftcr. fd^effenl^etcn. !^ouI|* metftcv. totcnmeifter. mc^erl^cren. tootd^crl^ctcn. btantntciftcr. jobcn floltftcgcren. jo ber quabct »attocn. fcufernteifter. I^aücrtc^ter. rici^ter in bct tooßuc^en. |)er|rid&tcr. jo ben unbcreibcn. jo ben erben. 50 bcn ftbmed^etffen unb »apenfticfet. 40 ben garnmed^etfen. jo ben fannen*^ giefferen. jo bet tat^fuet. jo ben btuloften. go bem nteifouf. Anno dni. 1397. ^^h\ ^" ^^^ ^^^^ ^^^^ ^^^ ^' ^^^^^ ^" ^^^ braemant^ joidd ^crjoci^ SBü^elm toan 83 u.' bcm S3crgc int iant öan (£(etoc mit bcn trcflid^ficn inb beflen rittercn inb fncd^teuan ^in*b' ^^^ 9iinftroum, o§ ein bcit ^crnae genoem^jt itjcrbcn, np greöen Slitfio 3uni 6. öan (5(et>c inb fm brobcr 2)icberid^ öan bcv 9}^rf, inb toarcn bc8 tourß ^er« jogcn fueflcrfonc, inb quamcn jo flrit t>ur Qflctoc. inb bic ©cr(3^fcn »onncn int* ^1)tin ben (SIet)ef(i^en ben tjurflrit inb t>ingen bie ritterfc^af beS lant^ t>an (£Iet>e. bo quam int left bie flat t)an Sefel inb ftreit up ein nuibt, inb iv get^angen t>runbe f(o« gen jo in inb njunnen ben naeflrit inb Giengen l^erjod^ 2öil^c(m öan 53crge toürß mit ij aflen flnen ^ul^ercn, al« ben l^erjogen toan ©uitd^e, bcn grcöcn »an ®o(mcn, bcn leeren öan §in8bcrd^, ben leeren toan 9?iffcrf(3^eit, ben gretocn öan @eine, ben ^jcren Man 2Beflerbur^2 mit bcn beflcn rittercn unb f netten toan befen lanbcn, inb fd^et^be in groi9 goit af. 20 Anno dni. 1398. c?b^"b 3n bem öurg jair toart ^er ©ilgcr (Sleingcbanf, bcn mcn noem^)t»an 84. las! ber @teffcn, u^ cinre !oi(!arrcn ui8get>öirt inb ent^fcufbet inb jo SBierlbcgratöcn. bcr ]tlt>t ^^abbe t>i( »unber« bebreöen intg^^ein bie gemeinbe unb l^abbe bc^ fried^^ bil gentad^t. einbett fd^riöen , bat ber bnrß l^er §itger fi geboirt »urben ii|) ben ^enntart inb bo entl^enft. '^ ?Pi.285b. II 3tem in eim anberen ioxä) ^ain id^ alfu« gefd^reben öunben: bit i« niet ber l^er §itger ban ber Steffen, ber li^t begraben jo fent gautcn- ein« in fent SSincentin« captiit, bie ber fetbe üur^ l^r §^^8^^ ^^^^^ *^" nutoe u|) boin mad^en, toant ber ftorf anno dni. 1333 injb toa« ein fd^effen an bem l^obe, inb toa^ ein eirbair man, a« men bat Dint up fime s» graue gefd^reben : Hilgerus obiit qui vivere turpiter odit 3. i)t m^ ein ritter inb ein bannerl^ere inb bebreif groiffen ftait jo Soeüen inb an« ber«tt)ae. biffe captüt bnrß inb fin toonnnge, bie nod^ l^ube jo bage anno 1499 jer Steffen genoenH)t i«, fin bnrd^ anber ban fin naelomefmge groi^Ud^en beranbert tourben mit butonnge unb fd^oinl^eit. » 16. ®ui?(ftc. - * 1. 3a^r6. C ri^tig *bc8 7. bage« in heim, Sacrarium Agripp. p. 247 an, W bem maenbc junio'. aber angegeben xd\xx>, fein @raB bcpnbc 2. ^läfüQ. S3g(. ?acombIet III, 919 fl^ in einer bem 1&. Saurentiu« gewei^» S^iote. ten (i^oxcaptUt ber !t!aurentiu«^farr!ini<. 3. 2)ic ©rabfd^rift füe af, inb t>ant bae u^ guc^ genoic!^. 15 3n bem feltoen jair (aegcn bie ^^crcn toan SBrabant inb bic ftebe mebe inb bic ebcnb. flat Man Suitgc tour bcr D^unjcrfiat in bcm tanbe win ®c(rc mit 2 bufent gc« luac^cnt, inb bie toan bcr 91u»crflat inb Singe branten fid^ fetf« inb ölutücn entocdd. fi jcrbracd^cn ondf bie flat (Sj^»e3. boe joigen ft tour 9?oercmunbc inb lacgen baet>ur 21 bage inb f(^uffen fteine in bie ftat inb enbaeben bo($ niet toU 20 fii^abcn mx bcr flat. bie ®eüerf d^en t)erbranten bat laut t)an ® tancj^mont * inb beben ond^ fd^aben in bem tanbc ^ae^bania ^. boe foinben pc^ bie 2mu gcr mit bem Ij^erjod^ toan ©circ inb toart gefallt ein beftant t>an 3 jacren. bo brad^ up bcr grcöc i)an @im^oI bc8 15. bageS injulio, bcr bcr iBrabenber l^cuf tman toaö, inb joigc mit ben ©rabenberen int (ant Man (Suild^e bo 25 joigcn fl njcbcr l^cim ui§ bcm (anbe. 3n bcm felijcn jair bc§ 9. bagcö fc^tcmber toart Scutocnburci^ gewonnen oöcr« eb. 86. tni^ lE^cr^ogen ^bolf toan bem ^crge ben iongen. 3n bem felöcn jair u:^ fent SWatt^>cu8 na^t joigen bie bürgere Mm bateb. 138. buid SBcbcnatDC inb braid^en inb brantent in ben grünt af. 30 3n bem felt»cn jair quam bcr roemfd^e foninf SBcnjcStau« jo (SocÄen t)Ut ***"^- f ttftmiffe, inb bie [tat erf reige e^tid^e beftebigung inb ^}rit)itegie , bie fi 2)ec. 25. oud^ ban fime baber feifer ^atl erfanget l^abbe, inb in funberl^eit, bat mcn gl^etn burger in ßoeüen ui^l^eifc^en of laben ntad^ an etnid^ anber pia^z of gerieft fo lange al^ bie ftat bairober jo rid^ten bereit i^. 35 3n bcm t)urg jiair ter^oif bcr roemfd^e foninf Scn}c$tau9 bic graeffd^af Man Budim. ST^eilan Inb mati^t baeban ein l^er^oti^bom. II 3n ben felben giben ixaä^t bie loninginne ban ÜDenmarl unber st.28ea. fid^ tat loninlrid^ ban ©»eben inb oud^ bat ban 9?ortoegen, inb fin nod^ unber ctm leeren bie bri loninfrid^ ^. 1. '2)e« 18. bage§», 3a?>rb. Ufllid^er Si^fel be« Süttici^cr @tift8. 2. SSgl. «b. II, 85 9Zotc 2. 5. $c§bai?c ifl bcr mittlere Xi^iil be8 3. Sinne unb (S^t, nieberlSnbifd^c Sütti^cr Sanbc«. ^roöing Simbur^. (i. 1397 bereinigte SWargaret^^a mit 4. SöobI img für gran^imont, füb» i^ren fRcid^en 2)änemarf unb Siiortocgen 738 VI. Äocn^offf^e (S^Tonlf 149Ö. (Söfn. 3n bem turg jaii' toaxt ein t>rebe Bereifen tuf^en ber Ij^ergoginne tan Trabant ^ST^'u' *"^ ^^^^i''* S33il^>etm öan Oelrc. 1399. )Die konink tDettirslais itmb ftn nitad)tfainl)ett |o bttt rid^s inb anbct fa^en vnn btn kurfur|len autgcfalt tvart. 3n bem tjutß jatr , naebem a« f oninf SBcnjc^Iaiö bitf tnb tnannid^ 5 ntail tt)a« erforbcrt getieft ban ben furfurften, bat f)e bcö xiäf^ fad^en bai^ toattncme, bat bac [erc bcrbiftert n)a6 burd^ btt otloge, bic so finrc jtt cntftunben inb btc tantfttaiffen bairburd^ ungebutijct blebcn ban fouf* tubcn inb anbereu, fo bat bat gemein goit [ere fommettld^ ftonbe tnb quatic^ betmatt toa^, — bat berac^te be burß fontnf . l^e toa^ ttacge int 10 ban etm tt)uften teben mit fufen Inb breffen tnb mit anbeten bobetten, inb al \\>axt f)t jotn bicfermatl batrumb gefttaft, ^t btaeget ntet batmac. l^e bfeif gemeinlid^ Itggen in SSel^em a^ ein fmin in fime ftaöe. 1^ fic^ bat lobelid^ inb ]^otd^beroemj)te [tubium tnb l^oigen fd^otl jo ^raege ganfe nnber bie boeffe fomen inb bergeen : l^e enad^t nod^ ebelman nod^ gefeit i^ ten man, nmtner l^e berbtebe btnae bie doctores inb bie beften ban ber unibetftteten \ tnb ber ein beit jcigen l^erui^ np ben 9?in gein §eibclberd^ SO tjersoc^ SRojjert ban SSeieren inb ^)al^grebe, ber nae eme roemfd^e foninf geforen »art, bie anberen jo bem biif^of ban SKenfe, bie anberen ^ier inb bair jo ben furften inb bedad^ben fid^ be^ foninte, n)ie ^e ein unboed^^ 20 fam man toere go eime roemfc^en fontnge , tnb arbciben bairnae bat ^c af gefaxt mürbe, aö oud^ gefd^iebe. Bo wie I)erj04 Hopre^t mu Beirren inb pal^grene bi bem Hine }o tUwt um- fd)en koninge gekoren wart. siufl. 24. 3n bem [eben jair bur fent SSart^ofomeu^ bad^ quamen ein beit 2.=^ lurfurften bi ein jo JRenfe n|3 bem 9iin , a^ bufc^of Sol^an ban SDfent bufd^of greberid^ ban ßoeßen, bnfd^of SBerner ban Syrier inb l^erjod^ 5Robred^t ^)a{^greDe. bie anber furfurften, a« ©äffen inb Sranbenburd^, tt)aren gerotfen mer fi enquamen niet. biffe brie furfitrften entfalten inb bertDurpen lonint SSBenjeöfaiö t>an bem roemfd^en ric^ inb loren an ftn 30 ftat l^erjod^ ^opxtdjt »an ©eieren inb ^)at^greben 2 inb fatten in afbac up ben teiferftoit, inb baebi tDaren nod^ bit lanbe^l^even, grebcn, ritter inb tned(;t. inb ber regierbe bat roemfd^ rid^ toait 9 jair. t40ü^ Post M bis duo C Cesar coronatur Agrippe in profesto Stelle^ qui fuit dux Heydelberge. 1. ©emcintiflicbenfaHö bie Trennung 2. Slm 20. unb 21. ^ug. SSgl «b. bei- bcutfd^en ^rofcffovcn unb <ötubcntcn ii, 88 9?otc 4. V)on ber 5>rager Uni»eifität 1409, bic im 3. 3)ie Ärönung erfolgte am 6.3a«. ^nlnbungbcr?cit)jlgcr§ed;fd;ulcfül;rte. unb gu>an ©evtigcn^ufen rittcr. Anno dni. 1401. 3n bcm tourß jair broici^ mcn bat ^iöige facrament aSmcnjiair« Sotn. 15 gcttjoinlici^ Uli bcm boim :|)(cit go boin jo mitfoemcr. 139.* 3n bcm fctbcn jair; jtt)cn bagc bur bvuijcinbad), quam ^crjo(^ 9?o^>rc(3^t 'oan eb. 89. Vieren liib |>a(tgrcbc, ber uugcforen fouin!, tt)oin](>aftid^jo©cibcIbcrc^, jo ngrivi. Soettcumit SBcrncr btfd^of bau 2:rter ber racbc intßnfbic ^^^b. furpcn ..... ciiUd^cn a8 mcu beS )ßU\t. item nod^ anber bil ^>cvcu l^ier* 20 umbtrint quamcu ^tv 50 (SocUcn go bcm nugcforcn foningc. W\t konink ttoprcctt inH bU kaninginnc nitt 10 Ai^cn as gcmonli^ is, mtr }o doeUen gckrotnt nutrUtn in km Hoiint. [SBitb eine« Äönlg«.] 9lo^)crtu3 ^>a((jgrabc bi 9?lnc cutooulbcn blc "nan "äiä) uict gunncncosmodr. 2h inb jotaiffeu, bat ber uugcforcu foniu! go ?lid^cu gcfrocnt murbc, \\>a\\t fi bcm cirjlcn '*'' foningc mit cibc inb gelofte tocvbunbcn tvarcn, inb be^ I;atten fi 50 l^utj^e l}tX* loäf aßil^etm bau ®ette inb ban (Suitd^e. inb affo entfini ber bnr6 fj>* ninf bie fette frone jo (SoeÜen in bem boim ban bifc^of greberid^ ban ©attoerben inb quam niet jo 3li^en u|) bie jit, mer naemaitö. inb bat 30 gcfd^iebe a^ nae bofget. 3tem u^ bcn burß bricr l^ifligcr fonin! baci^ bc« morgen« bur bad^ mad^ben unb 6öfn. f atbcbcn bie burß fuerjuiflcn l^crgo^ 9Jo^rcd^t jo cime rocmfd^cn foninf s^J^m, a(3 bot go 5lid^en ^Icit gefd^een inb bc8 !oniut§ Jcngcr jungen bie l^oimiffe. inb bit Qz\ö^aäf aUit np bie buig git ee fi uid bem boim 35 gingen. 9. vur a9 nae. baö geft S^i^jl^anic ivcgcn be0 @tcvn8, 2. Apud Frislariam. @cin 2:ob fällt ber bie morgenlänbifc^cn SBcifen nad^ i> 0 r bie Sfi3at)I 9?u^)vct^^t«. 3Sg(. SBb. 11, «ct^rc^em fiH^rt. 88 dlott 2. 1. (Srflarberft 1419 ^ug. 16. 47* 730 VI. ^oel^offfd^c (S^ronif 1499. (Söin. 3tt bem fe(t>en iair tourben einbetl ber l^oeti^fler fci^effen ut9 (SoeHen Qttßi^, 20 80. * wi^i^n ^i ^^« f^^* «i^t i'J !omcn. inb »art jcrflont gcfoint. cbenb. 3« bem fclt>cn jair t)oir bcr ^icrjo^ ^an ®ctrc mebcr in ^ruiffcn, toant ^c ge» • maent matt 'oan (Sdbred^t, ber in gefangen ](|abbe. e^enb. 3n bem feben iair t}iengen bie t)an or{i ^ mit ^ut^en bed t>an ^tni- 5 berdf^ inb beö raits^ t)an (Soelne ben junleren t>an Ouil^e, ben greöen t>an ©eine inb jiunfer 3ol^an t>an SRifferfd^iet mit iren ^lul^crcn. Rudim. 3rt bem öurg jatr »art funbiert inb angefangen bie nnitoerfttete inb ^oig^c f^oil )o (Srfort in 2) or in gen, inb toart beftebi^t aan ^id ^onifaciud bem IX. Anntf dni. 1393. 10 15 3n bem Dutß^ jiair, be^ gobcn^bagc« nae fce« ^itligcn facramen^ bagc 3, gefc^ac^ ein fotne inb ein ut^fptud^ tufd^en ber [tat Soelne np ein inb bifd^of gteberid^ mx% u\> bie anber fibe burd^ leeren gteberid^ ban aWoerfd^ ^eren go Säte nnb ^et greberid^ ^ete jo Sionbetd^ inb jo 8anfe!toin :c. inb »a^ bat bie foine inb ut«fprud^ : »81.283^. 3tem bat bie Bnrgcrmeiflerc . . . !| . . Bi« jo bem »ebergemalc bes 9Jin§. «acoms 3tcm t)ort : toan ben lantjotten * inb geleibcgelbe fal men affletten in tooigcn, Biet 876. ßjg ^i^ g(f^rod^cn l^ain tufd^en 9Wafc inb 9?in bur^ ben lantfreben inb nae u))g«* la6)t toa9, Qtn^üäf afgeftaU fnHen fm inb afblit)en. (5öln. 3n bem jair öurß up ber 1 1 buifent mcibc aijent in bem gefc^efte bleij 20 hS}lh, boit l^er ^ilgcrö fon öan ber (Steffen nnb ©oberft ®rin8 fonc. ebb. 81. 3n bem felücn jair^ n>art bc« nntrcn turn« jo fent ©etoerin begonnen otocrmife ^erjod^ SBill^cIm toam S3erge, mer i8 nod^ niet toolma(j^t anno 14 99, nja n t ber l^crjoc^ tourß ftarf in bem feben jair tourß. Anno dni. 1394. 25 efcb. 81. 3n bem tour§ jair u^ fent 3ol^an8 abent nnb fafet in up ein rat. ebb. 82. 3n ber feltoer git !|)ocben bie (übe, junf inb alt, tufd^en jent 3o?>and miffen inb fent SBart^oIomeuS miffen. Anno dni. 1395. ebb. 82. 3n bcm jair tourß, be« neiften toribageö »a8 ein groi« ertbeöonge jo 30 ^^^- (Soellen inb floid^ bat forn aö »er it afgefneben. 3n bem felben iair be^ 18. bage^ augusti^ ftarf ^erjod^ ^lbxtä)i 19. Xiv @n$ ift finnlo?; ber 55ru(f f)at feine Sücfe, bod) fdjemt tttDa9 au8gefatten ju fein. 1. 2)cr V)an (©d^oenforft. (£ö(n.3a^rb. 2. (£öln. 3a^rb. iebenfatt« beffer 'üai^'. a. 3)ie @ü^nc toom U. 3uni 1393 (Sacombict in, 874) finbet fici^ abfd;rift- li^ in ber 5Jgri^)pina Stnl^ang S3I. 40^. hieraus ifl rool^l ber 2lu8jug unferer d^roni! gefloffen, ber ben 2:ejct übrigen« an mehreren ©teilen fe^r ungenau roie« bergibt. 4. S)ie (Sl^ronif fürgt ben SBortlaut ber Urfunbe bis jur ©innlofigfeit ab. @ott (geigen : bie öom ©rjbifc^of jur Se- ftreitung ber Soften be« Sanbfricbcn« jtoifd^en 2Jiaa« unb 9i(>ein errid^tctcn 3ötle fcHen abgefc^afft fein. 5. C bat 1392, irrig, ba ber§erjcg i)on SBerg XDixtüö) erfl 1393 jlarb. 6. @rffc 3(ug. 29. 8ic^nott38f9, ®cf(i. bc« §aufe« $ab«burg IV, 277. 2)ie Uni* 1393—1396. 731 »an Oeftcrid^, unb bct ^abbc gcftid^t bie uniijerfitcit of btc l^og^c f(^oUc 50 SBiene in Dcfterid^. I HDie tin mn Um ooer|l(tt |o dodien li(r |lat otruiifl mart oan iKm milKn inb a3(.284a. titg(R taibt M liod) tDtlKt ingdtomen bnr^ tllige anUmn. 5 3n bcm fcbcn jair toart l^cr ^tnxiäf toan @tai)e ui«gc»ifl »an allen (5öln. racbcn in (Soetnc jer jit jo ctt)igcn bagcn, boci^ funberioUlc ctjUgcr t>an ben 92!' ot>crflcn, mcrc uiö bct»anf bc8 nunjcn railj toan bcr gemcinbc^ inb ^e gtnt utd (SoeHen. bo quam ^er ^tlger t)an ber Steffen, i^ei Puffert tnb namen ben tourg leeren ^enriti^ aan @ta))e lieber in funber aUt 10 »ittc ber öurß raebe. Anno dni. 1396. ^an fime nplonf |o doeUctt beilier ratbe 00er ttn lieil bürgert oan ben ovtxftn. Anno 1396 bc8 tocirben bagc« in bem macnbc januario, bo liefen bicburg racbe cBb.sa. jofamcn, umB bat l^er §cnrid^ ban er ?uffart berbran!. Ilan (inte anberen uplonf, ber gemeinbe np ein inb bie l)erett nam roebe np bie anber ftbe. 3n bem felben jair beö neiflcn binflbageö nac ber ^»ittiger bri fonin! t>a6f, Wa8 eBb. 137. ein u:^Iouf binnen (Socttcn unber ben oberflen2 t^aw ber [tat, bie bie [tat regier* 20 ten, inb ber gemeinbe. bie oDerften Dant tait l^ielben mit l^er ^enrid^ öanme ®taDe inb bie öergaberben fid^ bi ein, be^gettc^en bie gemeinbe l^arnefci^ben fid^ inb qnamen bi ein, inb bie jtüae ^axtifk ftieffen up ein inb ein :|)art^ic bin! bie anber. inb l^er ^mtid) ban @tabc »art begrciffen toan ber ebb. 83. gemeinbe^ inb §eitgcn ban Äeffet inb mcn fIoi(j^ ben ir ^euft af u^) bcm §eu« 25 martc. ^er §enrid^8 ^cuft njas »iffer ban ein bube. Inb men beitbelbe tin lid^am inb 6 jö fent (SunibertuS torne. inb bae ui« tt)Oi^ gtoiffe nn* einbted^tid^eit unber ben oberften, bie bat regiment ^)facgen jo ^aben, inb bet gemeinbe, bie fere oberl^ant nam intg^ein bie fefcen regenten. 9an Cime anberen grot|fett uplottf 10 doeüen, hat bie gemeinbe ben ganzen rait 30 ifCLti htn alben gefügten ouerman inb uinh inb ft beronftt inb nam alle ampt inb l)erii4)eit, inb ein grois bell nis O^oclien nerbrtoen. 3n bem feben jair be8 neiflcn faterbageö nae fent Solang baci^ mifefomer*, bo «^»^83. maren bie oöerftcn inb leeren ban ben albcn gefled^ten beö nad^tcS in bem §ui8 Suti'i. üerfität Söien ^attc er 1365 mit feinen ri(3^tigenS)atum ber (5iJ(n.3a^rb.C folgt, örübern 9tuboIf unb Seo^jolb gegiftet. 3. S3ielme^r i)on bcr 9tat§8partei. (Sbenb. Urfunbenberjeid^niß 1358—95, «Bgl. S3b. i, 301. n. 653. 4. am, 3a^rb. D: '0^ fente 3. b. 1. ©änjUc^ irriger Sufatj. m.' Ueberba« ni^tige2)atum(18.3uni) 2. ^tiW fl^ auf ba«felbc ©reigniß bgl. 33b. I, 308. wie bie jjorbergel^cnbe Ü'iac^ric^t, bie bem ( 732 VI. ^ctti)o^\ö)i (Sf^roni! 1499. Slir^bercj^ genant u^ bcr ^ad^ unbcn inb ot>cn inb tt?arcn getuac^cnt, inb toaren bac öcrgabert in ber mcinung, bat fi bic gcmeinbc inb inge|ci(eu »oulbcn crf(agcn inb toerbilget ^atjen inb unbcr fiti^ btad^t l^aöcn, al«fibcn n)ei)cren ^abben gcbain, a 8 t>ur§ i8 anno domini 1372. bc8 tt?art bie gemein ©l.284b. gcwair . . . II . . inb moiflen oud^ gelt geöen u^ genabc. ^ 3o mit M( gemeinte in doellen fi^ lier feinet fleHe regiment annam inb bnrger* meifler inb raii;t)eren uis in koren inü in alre getrul)eit inb nrnntli4)eit om- mit; ein oerbnntbrief fi^ lofamen nereiten inb oereini4)ben. *2ff.'' ^^^ f^^if^ ^^^ ^^f^ ^^^ ©alomon, fo [in aüc btnf in btffer mit nnbertootj)cn ber bcrtDanbcrunge, fo bat in naturli(^en fiflic^en bingen lo offenbairftd^ gcficn »irt. ber minfd^e, ber aüer creaturcn ein l^ere i« inb umb be« »iüen bie gefd^affen fin/ bebint bat »urfe toort n^air in eme, beibe in ber feie inb in bem fi^e, inb bat manic^felbtc^üd^. n?ie be^ min» fd^en fete bertoanbeft loerbe, nu mit brenben nu ntit bcbroeff eniffe , nu mit l^offen nn mit borten, bat bel^oifet deine betoifnnge, toant ein igtid^er 15 proeft bat in fic^ felf6 2c. in ben uiötoenbigen inb üfüd^en bingen fien toir begetid^ bur ben ougen , bat bat bnr§ »ort g«i^ tt^air i«. inb furfe» l\(S), f 0 bit nn« bient jo nnfer meinnnge »an ber materie be6 regiment« : n)er n?it merlen bie gefc^rift ban ben gefd^id^ten bur inb nac, ber bint tjeranbernngen manii^fetbetid^ inb tt)unberfid^, ban bem minften bi^ je 20 bem groiften. tt)ie bat roemfc^e rid& bernjanbett fi in tanben inb in ptt-- fönen, bat i« lange inb breit befd^reben in ben l^iftorien. be^getidbcn t)inftu in ben teifertid^en redeten inb oud^ in ben geiftlid^en redeten/ bie fere manid^f etbeüd^ beranbert fin , bat ber bit niet ge^afben tt)erben inb intgl^ein einanber Inben, inb nae Deranberung ber jit inb ber minfci^cn2ö l^ait men moiffen geben gefe^e inb ftatuten. bairumb i« ein gemein fprud^ : concorda tempora et concordabis jura, — men fat nae ber gefegenl^eit ber jit bie gefc^rcben redete nemmen inb ban fo moegen bic 00er ein fomen. item mie bat regiment be6 roemfd^en rid^« i« fomen inb genomen ban eime gefted^te in bat anbere, binftn ond^ gefd^reben bi bi( -^ feiferen, a« mit namen bi bem gefled^te be« feifer« Dctat)iann«, item bc^ feifer« Sonftantinu« magnus, item be« leifer« Äarotu« magnus, item be« feifer« Otto :c. fo onc^ bi ber jit bo ^arofu« ber IV fonint ban Se^em, — ate i)t feifer toart, bebe f)t bif bairjo, bat bat fetoe roemfc^e rid^ an finen naelomeßngen bfebe : mer n>te bat becleben fi, fuiftu an fime » föne ©enje^tan«, ber bi ber jit roemfd^e foninf tt)a«. item tüie bat regi* ment inb bat gebiebe be« feifer« jo ben paefen inb ben bnfd^oüen jc. groi«- lid^ bertoanbert inb umbgeteirt fi , l^ain id^ niet git nn jo f d^rit^en :c. i« bat nn in lanben inb in foninfrid^en fnld^e groiffe beranberunge gefd^iet 1396. 733 fin , xok tjil be me i^ bat min ötcmbe, of bat gefc^ee in ftcbcn, bat bat regiment inb gcbiebe t)an bet fetocr [tat nu befcn nu anbcren gegct)cn »erbe, bat boc^ in aücn burgeroittcn bcranbcrungcn i« jolomen, ber bat cIoiKid^ nttrfen mü, burd^ ^omoit, fminbic^eit, betad^tunge, BcftDctniffc, 5 oöerlaft inb unad^tfantl^eit :c. batrumb,bie gene, bie nu jcr jit bat rcgi* ment ^aben ^ie inb anbcr^njac , fuüen anmirf cn inb fid^ burfid^tid^tic^er funnen l^alben, up bat in nict »ebcrijaerc bie affc^ung, bie bx abcnture minre up bie gene bie getoeft fin jo bermoiben toa^, ban u|) bie bie nu bairan fin. lü II t)o bie gemeinte ban ber ftebe ßoeüen bie leeren r^an ben atben 391.285a. gef(ed^ten, bie bat regiment bau anbeginne ber ftat b\^ nod^ l^er geboirt ^abben, bermunnen, berjiaget ifib afgefa^t l^abben umb reben a^ burfe i^, fo mmm fi bie ftat in ix i)ant inb namen bie ftuffel ber ftebe na in inb loiren cßtn unber inb ban in burgermeifter inb rai^l^eren, bie bie ftat regierten, i^s. ' 5 bac ttjart afgeftalt bat rait^ui^ ber alber l^eirfd^af inb ber gl^enre, bie ban ben atben gef led^ten toaxtn , inb »art uj)gerid^t inb gemacht bat nuÄe rait^ui^, bat bae jer jit bat burger^ui^ genoem^)t »art, men nu nozmpt men bat ber leeren l^uiö. bo gingen af bie geriefte in ben geburel^uifferen, bie nod^ jer jit in ben fird^fpetefird^en ftain. bo toaxt gemad^t ber öerbuntbrief, :ebcnb. 0 ben men nod^ jaerlid^^ pUäft jo (efen u|) aüen inb u^) igtid^er gaffeten. bo »urben bie gaffeten gemacht: burmaitö piadf men jo l^aben broDer«* fd^aften ^ 3tem u^) bat bie ^iüige ftat ban ßoeüen ban fuld^er berberftid^er partiüd^eit inb uneinic^eit bemart toere inb bat fi in ein lobelic^e inb 5 bürgerlich orbenung gefaxt mürbe, baemit ben bürgeren, ben infomeßngen, ^cimfc^ inb örembe, rec^t gefc^iebe, fin gefaxt inb orbiniert mürben bur inb nae ul« bem raebe e^tid^e, bie in funberl^eit be^ l^anbete ber ftat mar* nemen, inb^of gebrec^ queme, fo mac^ men it an befen nagemirften am^)t^eren f oid^en 2. 0 Oit ftn Me ampte, Ite ein rait gift as men itfi ingeit up fent 30l)an9 mt|fe. 3ö>ene burgermeifter. einen ^ rentmeifter. rai|rid^ter. gemeltrid^* ter. ftimeifter. minmeifter. am^)t(ube. in^ibicienmeifter. tl^ornmeifter. memorialmeifter. üurmairfemeifter. orbel^meifter. farboid^^meifter. megemeifter. mac^meifter. b[eifc^am|)tmeifter. bifc^martmeifter. beir* 1. S)ie löcgcici^nung '©affel' bcgeg* 2. gür ba« golgcnbe togl. (Snnen III, nct Won cor ber Sieöolution »on 1396, 41 ff. fo in bem 9iat^;«memoriaI i)om 15. 3an. 3. 3ebe8 3a§r tourbe ein 9?cntmeificr 1396 (OucUcn jur @efc^. ber @tabt Söln auf iwei Safere geioä^lt, fo bag fiet« gtoei j, 69j. SJgl. @nnen, (Sefd^. II, 460. gleid^jeitigim^lmttoaren. (Snnenlll, 44. 706 VI. Äoct^^offfd^c (Sl^ronil 1499. 3n tcn fefcen jatr quam Icifcr Sorl mb bte leifcttnnc jo Itd^en 3un. 24. nac fcnt 3o]^an« nttffe tnb mac^bc ftnen btober ben l^ctjod^ ban Srabant loö fin« gcbenfniffc, a^ oud^ butg i6 anno precedenti. iub bae tuaren mit eme albae 11 bufd^of, 9 ^crjogen, 10 grebcn, 83 Mnxittzx, U ^un* bcrt anbet rittet inb gober man. bo galt ein quart tüiii^ go Slid^cn 5 o • fc^iüingc. inb men gount oud^ bat l^eilbum umb be6 fengcr« toiUe^ iPU HU uieo(r in) iiolr( binnen doellen einen mit gemalt ni9 Iter ^a(tt namcn in) HoeHen lieHen. ^ie i« go mirfcn, bat ein att untoitt inb l&a^ toa«^ tufd^en ben toe* beten inb ben oberften ban ber [tat, bat gett)ert l^abbe ban bufd^of^ Son* lo rai% giben U^ nu , ber in biftenbic^ toa^ bie atben fd^effen go berbriten inb fi an bat fd^effenbom go bringen, a^ ban baeban burg i^. oud^ toarcn bie Oberften ber gemeinbe [ere [tpair in bit bingen, baeburd^ fi bie ge^ meinbe fere groi^tid^ ertDec&en in nntoitten inb afgunft, inb badeten mit fSßmx^ aüem bli^ bairnae toie fi ni^ bem begtoani quemen. al|uö begaf it fic^ anno is »J3. 11. dni. 1369 tu ben ^Jinjcjl l^ittigen bagen, bat atte »eöcr binnen Soeücn, bie meipet mit ben fned^ten^, öergaberbcn [\6) bi ein inb gingen alle jofamen tour berbur« ger l^ui«, inb a« ft bael^in fomcn maren, ^^icfd^en fi bie fd^effeu inb ben rait ^lenii«. ber rait fd^idte jo in bri man t>an bem raibe, bat fi bod^ ^ernemcn »an ben toetöeren, mairumb fi alfu9 mit eim Ij^onfen bair quemen. bi^e anttoorbe ein 'oan ben toeteren 20 t>urg : 'ir leeren*, \pxaäf \ft, 'bie [(Reffen l^aint ein man in ber ^ac^t, ben toillen nnfe gefeKen geri(!^t ^ain, tcant ^e i)ait u^ptx firaiffen gerouft*. ber rait begerbe t>an in, bat fi ho6f bat e^Iid^e bage lieffen anftain, hi^ men moec^te t^ernemen bie toair^eit baeöan, inb a« men bau bat in ber tvair^eit alfus beöuube, fo moec^ten bie fd^effcn orlouf bairjo geöen bat men in boebe. fo batb a6 bie rebe ui8 toa9, bo riefen alle bie 25 met^ere mit eime groiffen gefci^rei : fl entDOuIbend in geinretei tioid golaiffen bat men in üe^ tenger tet>en, inb tDouIben in mit getcalt ^aten. bo ber rait \aöf, bat ft irren moitt9it(en niet moulben affletten, tDart bem Ij^eic^ter U'otim^ bat ^e tu b^n atan gete. fi gingen inb Rauben ben man inb fipigen eme fin l^euft af. bietDet>ereki}areR 30 ber )it fo rid^ inb fo med^tid^ ^an paxt'nn, bat \'i6) niemand en^so borfle njeber fi le^en. ber f^jeitte inb getuatt bebreöen ft aljo öil. 3o mit Me menere mit geujalt ben rait beimengen, Hat i)e M man n\B lern taeHe in) )airna nocf) 8 moille }o torne legen. ejen^. 3n bem feltoen jair quamen etoer ein beil »eöere na bem l^iUigen :|)in^flba^ a« bie raife^eren toergabert »aren, inb ein öan ben toeöcren f^jraij^: Hr 35 ^eren, it fm unber uä) bri man, bie fin gereben toan ber flat »egen 50 bem iantt)re))eiJ inb bie tni)at>tn niet gebain ber flebe befle, tvant ft ^at^en urlouf geget)en irme neioen 2. f^nebrober. 6. fd^ittigen. SJieUeidjt *feifcr«' flatt »fcnger«'? 16. Hnrgft. 1. Sgl. oben @. 704. 3. 'SBeibe groi«^ inb deine'. SBcterfl. 2. SBgt. SiJln. 3a§rb. 133: *t»ant 18. it xoa^ ein alt ^ad\ «.98. <3«9. 707 leeren (Smott ^trfelin, bat ^e moiti^t ^enben iVß bie {tat. inb baicumb mtllent unfe gcfettcn ^atocn, bat men fi go turne bairumb bringe*, ber rait gaf in ein anttuort \)uxäf efeU4>e »an bcm raibe inb f^)ra^: 'ir ^eren, »ic moegen bri man fcren, bat bic pcbc mit ben ^cren atbae löerbragen (^aint? fi moiflen öolgen bem groijlen 5 beil, »ictoail in bat ^art toai jo boin: fi fm ber faci^en unfd^ulbid^, ber ir fi f)k U> iiget*. bic »eöere f})raed^en bairup go bem raebe inb einrc öan irre alter »e« gen : *it bunft un« beffer fin gebaiu, bat men fi jo || tern bringen ee ban bat meirre®f-273b. trut baeioan entße'. ber rait anttoorbe : '(aifl bod^ bat itomt of bri bage anjiatn, un9 Ij^eren fuQen ud^ ein goit antn)ort g(>et>en, bic ud^ üö^t tt>axi fa( beitragen', bo riefen 0 bic totntx ai gemein, fi monlbcn jcr fiont ein anttDort \)at>m, inb lieffen 'fi mit t>er* flain : tDcr it fad^, bat fl niet enn}ouIben bic }o toin l^eifd^en gain, ft moutben {! vüß ber flraiffcn u^nemmen. binnen ber fcltocr jit quamen t>it ber toetoer geloufen up ber burger Ij^uiS inb maid^ten ein groi9 gcruifc^. bo ber rait ternam, bat ber to^ütv fud t>il quam anbringen mit fuld^em grimmigen moibe, fo toart in gefad^t 5 furgcUd^, ft fulben so torntoerben gelad^t. bo bte mooer bie anttvort ^ab« ben, gingen fi »ebcr ^eim. bie bri ^>eren, bie jo torn moifien gain, ber eirfie toa« ^cr (5i>jten ®rct>en, ber anbere ^er Oer^art )oan SB^nefciö, ber berbe iftx ©otfc^alf 35irfean. 3tem baimae bc8 neiflcn morgens t>roe quamen bie n?ct>er ct>er mit eim l^oufcn äBwerfi. 0 bl ben rait, inb einrc tan in bcgunbc jo fijjred^en inb fait: *ir bereu, ^oert toat unfe gcfdkn inb gemeinUd^ attc am^t ot^erbragen ^aint, bat man ned^ cd^t man fufle (egcn u)^ bie tiimc ^an urre alre tvegen, bid men quit »erbe Ij^cren (Smoit^ t)ur6 t>iantfc^af, inb aiSbau moegen ft tveber affomen^ bo ber rait fuldj^e mere t^ernam , bat mi9t)ei(c in ferc, bat bte n>e))ere fi;(d^e ungeboerüd^ t>ermed(id^e inb gemeltUd^e reben borften 5 turgetoen. ber roit antroorbe inb f ^rad^ : 'ir ^>eren, boet toail inb (aift befe reben un- bermcgen inb (atfl und unber ein einbred^tid^ büt>en, fo enmad^ un@ niemant lett ge* boin*. bit beben ^al^ niet toil, lüant ft cnbeben« niet. »at fal man toit baeöan fagen? bic toetcr ^abben bae bie mad^t beibe jo boin inb 50 laiffcn inb lourbcn jomail foene inb ](fomocbid^, inb bat f^iele inb bie geiDaU bieten fi bicfe mit ben gue« 3 ben (üben, bie rait^t^eren bauften gobe , bat ft irett toillen bair^o gaten, bat bic 8 ^^creu gingen np bie tribeit. befe eid^t ^>cren mit namen »aren ^>ere SBcrncr toam ©^)ieget ©cnrid^ tanme Socfen, Ifzxi 3oban toan U(re^orten, 3o^an ^irfeelin, 3oban ©d^erfgin, ©enrid^ Soebe, 3oban SWummcr«Iod^, gran! tanme $orn. befe turß 8 erfame rai|jmcnne, alle tocrbroig it fi, nod^tant gingen fi tan bem raebe jo fent Suni» > bertu« binnen bie emunitateu, bat i« up bie tribeit, inb lagen bae 11 tt)ecten. ir ein bcil l^abben ttail anberS go boin ge^at bau fi bae (aegen ! abben, ein 31. befe ric^t^eien. \, '3>at ingebuirbe neit iure pait*. 2ßeterj(. 228. 45* 708 VI. ^ot^o^äft (5?>ronif 1499. nutzen rait binnen (SoeHen u^gobrmgen; al9 onäf jo ^id^en bte gemeinbe t>urnam: vide supra anno 136 8. nu ^otrt n>te fl it ant)etngen : flquamen ein anbeten bad^ bairnae als bie eid^t n>aren go turne gegangen, öur ber burger l^uis inb begunte ein »an in jo fagcn : 4r ^cren, toir flu beö tjerbra« gen, bat Qf^tin fc^effene me enfolen jo raibe filmen, oud^ en[al g^einre loan in burger« ^ meifler ftn. item mir mitten oud^, bat men bred^ bat ampi t>an ber rtc^eriecf;en\ bat moift aHit gefd^ien, foulben bie bri t>an ben turnen fernen inb bie eid^t \>an emunita« ten. mat bie tt>ei)er bur fid^ namen, itmere red^t of frum, it moip nae iren 247. * II Stern bae mürben loan ben gefled^ten [15] man geforen 50 bcm roibe, a« it '^ 991.274». löan alberö ^er mag fomen, inb bat l^iefd^ ber enge rait. item bairgo mürben geloren t>art toit am^ten nod^i t>unfjid^ man, inb bat ^iefd^ ber mibe rait. bie am* bod^t§man bie geloren mürben, bie mit id^, aö id^ bat bonben ^oin, befdtrii>en : bat maren )ßtH^ix, fmebe, gurbelfleger, ein beit fairmorter, mcilre, jmcne )ian ben !rem^ rcn, ein \ian ben fanncngiefferen, reimfniber, ein beit loirre, inb bie moulben ou(^ Js bairan flu mit ben beflen, item goultfmcbc. aöererfr. ^tem bit tt)a^ tDunbctttd^ inb ijtcmbe anjofien np bte jtt, bat (Socficn mit (utd^en raifelubcn mart befat, bac fi Dan beginne it anl^etjunfl atgit toa^ geregeirt getieft »an ben 1 5 gefled^ten, bie t>an ben ebeten SRomeren ^tx-- lonten toaren ate Dutß i^. bie intgemein rittermaiffige man toaten bau 20 bem alben abet, ate ir fc^ilt inb ^etm bat bejuigen, inb in gl^im tornei nie c6b. 279. afgeiDOtpen toutben. bit btcöen bie meiner al gemcintid^ unber fid^ inb ^abben fi(^ bairin fo bemart, bat ft almege bat meifle beit in bem raebe mit fld^ ^abben, inb bair« umb moift it gain nae irem miUen inb mat ft moutben, bat gefd^ad^. ebb. 280. Stcm ber mcöer gematt ma« groi« inb bebteöen Dil binge in ber [tat ban ?5 (Soetten , bat bie bejien inb bie gemein tjan ber [tat bes terbrei« ^abben inb funbens bod^ niet geferen, fl moiflcn ir tiet pHgen. [ontbe men einid^ gefe|e ge^en of mad^en a« t)an ber [tat toegen, bat moift bebrunlen fin mit toin inb attit umb fuftinb bie bejatunge fontbe men nemmen ui« berrent* famer ^ : fi enmoutben bacöan niet getbcn ber affiffen mer grois nod^ dein. 30 ebb. 31». 3tem biffe rait mart geforen bae men fd^vcij nae un« ^eren gofe gebort 1300 Suii 8. ijjj^ ^q j.^.^^ j4 jj^g^ ^^g j^jj^ Solang bad^ inb floinbe atfu« ein jair inb bri maenbe*. ber met>er ein beit mainben, it fontbe mit in atfo flain 20 ben emigen bagen funber alte meberrebe. iDte Ite mtvn einen misbeMgen man, jer Hoit nerorbelt nae fd^effenortel, mit 35 qmaii in )em neUe namen n\5 Uv ri4)terbo)en lienie in) meternmb binnen ^^^X doeüen liracjten. ©«^^4 3n bem bur6 iair ats 1372 gef^ad^ it umbtrint fent SKatcrnö miffe^, 6. Sj^cnre' ftatt *9l^einrc\ 10. 3a^( Ifl auögetaffen; ergänjt nac^ 2Be\5erf(a(^t iß. 247. 26. üerbroif«. 27. funbc«. 1. SBeberft. 293: 'fotbe man enid^e mißöerflanbcn. SSgt. 53b. I, 260. affife feljen binnen ber ftat, fonber tetjen, 2. 'SSuiif maiube'. 5Bet>crft. 321. moift bat bod^ ber quit ftn, it moift alttt 3. '$>a9 !S)atum bed ^tragenfampfd getben ber min'. 2)iefe SSerfc flnb üöttig ifl 1371 i«oi>. 20. 3Jgt. «b. I, 263. 2)«r 1371. 709 bo l^abbe ber ratt tnb bte flat ban (Soetten berboben aÜ ix bürgeren np Ttf tnb vCp gott, bat niemand )o bem ®uil(^er {)rtbe gain enfoulbe no^ roufgoit noti^ anberd binnen (SceOen brengen. jiDen t>an bem touHenam^t liefen batr inb brad^ten rouf binnen (Soellen, inb in toart naegetoolget inb »urben bcclaget. biffe jtoenettjurben an* * getafl inb in bie b^t^t gelat^t, inb ber gretoe mit ben fd^effen erfanten, aB««ft. bat ft be9 boitj ^Ud^titi^ iDeren, inb bem {(i^ar^riti^ter ^ xoavt ht'ooUn, bat be ein genant Renten toanme Surne ui9 ber i^adft balen fulbe inb boren in bat t)elt "("jinb albae rieb« *(ä6in. ten.|* bae gefti^iebe ft^effenorbel inb \)t toart toertüijl jom bobe inb in bat tocU getooirt. ^,^33*^' 50 ber feltoer jit quam ein »eöer geloufen u^ irre beibe bnfer bae bie toetoer toa« 0 ren^ inb \pxa6f jo in: 4r bercn, unfer gefetten ein iDirt geleit nid (Soetten inb men fal eme ftn b^uft afflain. i^ b^in in f^en nidleiben }o ütit toart*. einre t)an ben oberflen bed n)uIUnambo(i^^ ran ^er t)infteren inb rief gornici^Ucb toan bem l^nfe b^taf 2, bat [x 10 t)elbe liefen inb b^^i^^^tt ben man mit gen>a(t. ber n)et)er ein groiö beil ruften fid) mit getoeren, mit f^ieffen inb folgen inb mit ftocrben inb 5 mit anberen gen>eren inb leifen 30 t>elbe n>art tnb tDoutben ben man l^oiHen. l^tx (Sioerbart $arbt)uift n^ad gret>e )o ber feber jit. bie n>eber quamen getonfen in bat öeltgo bem greöen^ (>er (Stoer^^art tourß, bae bc \a9up fime (^engfle. || ein toetoer 931.2741». genant ^enri(b ^aci^flraiffe ber quam gerant an ben greifen inbfpracb: 'ir ri(i^<^ ter, ben man n>illen xt>ix get)irfl b^in» inb boet ird niet, ib toirt u(b (eit!* b^i^ ^^^i^^art 0 ber gret>e t)urg antiDorbe inb \pxa^: 'i(!^,en!an u^ geinen man gei)trflen, bae fd^effenorbel ot>er gegangen id, it fi mir (eif of (eit. tDat ^ul^e bat, bat 16) ucb bil ^o* fagc bat idf t>o^ niet moeti^te boin*1' bo bie »etoer befe anttoort geboirt babben inb bat ber gret)e in ben man niet n>ouIbe oioergetoen, fo traeben ft jo inb namen in mit geivalt inb braci^ten in n>eberum in bie flat. 5 IPir fi(b nergaberbe ber rait }o doellen inb bie broHerftbaften, nmb |o keren inH af|o|l(llen Un groilfen t)omoit inb gemalt Ut wenere. ättc^ bingc^ ein jit. ber tocöct gctpatt inb l^omoit toa^ fo gtoi^, bat ber rait ^abbe gbein macbt tour bem n>ullenam))t : fi babben bie ma(bt inb bie gen>a(t (Söfn. in (Soetten, aö uid ben öutg ^}untcn iö offenbaitlid^ jo mitten, bo nu bet ^i^^^' € obermcit inb moittoit np bat ^ocd^^fte fomen toaö inb 90t it niet langet geftabcn tocütbe, bat bie ^iöige [tat ban Soellen ungettoeft btebe inb t)ut bem quaben miit bet <)ätti[id(^eit bet^oit »utbe, fo gaf got bet l^ittige gctft, ein gebet inb lief^atjet bet einbted^^tid^^eit, bat bie gemeinbe inb bet rait fid^ betbtogen inb betfanteften, umb ui^jotaeben bat butfd^^teben 5 quait unftuit. tnb bat gefc^iebe atfuö. S)ac bie toebet futd^^en gtoiffen unted^^tfetbigen getoatt inb totebet 30. got ber ibt. '©uird^er flrit\ b. b- bie ^m¥ bei 3. S5g(. SBb. I, 261. ©ac«tt>ei(er (oben @. 702) fäOt 1371 4. SBetoerfl. 383: '»at l&uT^e to« bat ^ug. 22. 16) \ü6ftt inb bie loort jo cube breid|^te 1. 'a)em rid^ter'. SBetoerfl. 339. SBgl. bie fi* ba ergeingeu'? loa« notürli* bie IWote. nic^t SBorte be« mö)tix9 finb, fonbern 2. 'f&an ben ^ufen bat bte teif, bat bed ^idf^terd. tyoU ff'u anreif\ SBeöerfl. 357. 710 VI. Äoel^fofffci^c (S^ronil 1499. aBwerfi. bcbrci)Cn tntgetn got ino fcic'mtnfd^cn, bat brad^tcn g^cn ctrl6ar mennc. bcr ein l)k\6) })tt 3o^an 'oan Sroicn inb Silman t>an (5ot>el8^ot>cn, an bic brober[(!^aftcn inb quamen gerant Binnen (Soettcn inb gingen go (ent 55viben, bac bic brobcrfc^af berga* bert »a«, inb t)crjalbcn bcn bac bic getoalt intg^^cin bic fcif erliefe gc* rcc^titi^eit, bic bic n)ex>cr bcbict>cn ^>abbcn. bac bic t)an bcrtourg brobcr* s f($af bat t>crnamcn, maHic^ gcfan fmrc toaptn inb liefen go l^uid bie t>an raebe mit bcn broberfd^aften inb tt)a^)enbcn fiäf inb toortan attit bat in bcr flat »a«. bcr rait i}at>\)t \i^ fcrc rifci^ bereit inb quam fent 35riben mit bcr pat banncir jo bcr brobcr» (d^aftc. ein anbcr gcfclfc^af xoa9, bat »arcn bie loicre*, bic ttjaren mit ben cirpenjo bcm rait inb go ber öurg brobcr^aft. item bie gc(ctfc(;af toan bem 3ffermart quamen i« ouci^ gefd;airt bi ben. rait. item bic fouflube t>an bcm Htbcnmart, bat toaren bie t>an bcr ffiintccfc^, quamen ond) mit iren toa^cn. item bic gefetten t>am $emel» ri(^, bic licffen \i6) niet toll maincn inb quamen ou(^ fere ^acpclit^. item bic öifc^» menger quamen ouc^ go bem banncir ber pcbe toanSoetten inb go ber öurg gefclf^afte. Stgri»)». ein anbcr boic^ fc^rift a(fu8: bcr rait toerfoic^t atte ampte, toit fi fic^biinis bettjifen woulbcn. p gaucn atte gclic<> befe antn>orbc, bat p in ber fachen piffe »oul» ben p^en. boc^ waren p bem rait gcl^ult. p l^abbcn goiben troip toan bcn brober»' fd^aften mit namen SBinbed, goltfmebc, bontwerfer, bedter inb brunjcr, öleifc^^^eutDer inb t)ifd^mcngcr inb bairgo mere ambod^ten. 3o iDie ber rait oan doeflen mit ben broberfctiaften geoapent logrn mit ber |lat 20 banneir |o Mtsbut^ np ber Bacfi inb oan ban np ben U)ettmart, Ht ein grois fla4|tnnge mas^ inb uortan np ben firiet^mart, Ht gerctiiebe bes gelictien. «(.275*. II [33ilb eine« Äam^fc«.] ©o nü ber tatt mit bcn tjHtg fcroebetfci^aften inb anbeten »ergabcrt toaren, i)erbroi^ fi ber ^oenioit fere ^ inb bef|)raid(^en fid^ nnber ein inb 2:. mn. mit allen anbercn ambod^^ten, mie fl bic gctpatt »olben afftetlen. inb ber m. i^<>it mit bcn anbercn mad^ten einen u))fa^, bat p bed ganzen amboc^^ med^ti^ tt)ur^ ben unb floegen p boit n^ ber praiffen. inb bat gefc^iebe alfu^. SBeocrfr. 2)0 bie t)urg burger inb gemeinbe bi ein tt)arcn> paed^cn p ut« ber ftat bannei 437. ^p ijg^ 2(lbenmart t)ur bcm gcbuir^uiö go fcnt Srigiben, inb bcm banner3ö öoutc^be mennic^ bui fent man. p gingen Ober ben SHbenmart inb §eu* mart inb quamen t)ur 3iir8burd^, bat ti)a^ ein ^ui^ , bat bem ti)uUenauH)t jobe^oirbe. bo bie »euer futc^e mere bernamen , wie ber rait inb bie ge> meinbe intgein fi gemapet quemen, fc mad^^ten fic^ bie man xi\äf np mit Cime groiffer fd^air* inb t>erfamclbcn pd^ bi unfer licöcr frautocn broeberen inb 35 l^abben oud^ ir banne r. bober rait mit bcr gemeinbe bat öernamen, tredben fi mit bcm banner öort bie 35ad^ up umb bat ort oöer bcn SBcitmarts. niemand tan bcn beiben ^art^>ien gebac(;ten nac t>rcben, ein ktü(if goid^ pn fnjcrbc inb tiefen gofa» men, inb bae »art ein gioie Prit. bo bie toct>er fain, bat ir tt>cber^rtiie j» 1. '?obere\ Sctocrff. 416. 4. 2)ie gange ©teffe ift mi6t>erftanbtn. 2. 9ti*tiger3ufat?. 33gi. 33b. 1, 262. S3gl. SBb. I, 262. 3. '2)it öcrbroi« fieser ben rait mit 5. '3)icS3aid^u^a(utoben ort* St» aUcn amboc^ten». (5ö(n. 3a^rb. 448. . 1371. 711 ßart soart, Begonnen fl i)Iten tnb t>(utt)en in ¥etet 9licktd ^ l^nt«, inb t>an groiffen ilcn tieffen fl bat bannet ^^crui«, inb jtoen man bleuen t)ur ber buir: ber ein nmrt crflagen , ber anber Icit ö^oiftc noit. bo toaxt ber »etoer banner jerlffantoen, joriffen inb jof^affen go allen finden, atfu^ joid^ fcet tait mit ben broebetfci(^aften öan "i ban 'biö u^} fent 3o]^an« ürd^of , inb bae bleuen boit 6 man i)an ben toeöeten 2. 3tem bo ber rait mit ben btoebetfc^af ten bcrnamen , bat bie »eber t>an bem Sried^^mart oud^ quamen flejogen mit irem bannet np fi, bo ftattcn fi \iö) intgein in inb goigen in jo gemoite. bo bat bie toeber ge* 10 toaxx tpurben inb fagen, bat men fo ftarf up fi bringen qnam inb bat irre gefetfid^f uj> bem ©eitmart inb bur ber bran^ltpenbroeber fird^e gefc^of* »1:275». ftett tporen , bo feirben fi trc ^enf ber nmb inb lieffen bie berfen fien nnb beben fd^oine f^}runge. bo bie burger bernomen, bat bie »ebere oud^ bie Dtud^t genommen l^abben, bo mad^t [\ö) maUxäf up, groiö inb dein, inb 15 wat fi ermiften bat ftotgen fi boit up ber ftraiffen, inb bi ber Öutgaffen bfeif tr bit boit. fi trecfben bortan mit ben banner inb flogen bie tDeber ^le inb bae. fi quamen jo fent ^eter: bae bernamen fi ein uj) bem cfoi^^ fter gain unb ber n^art oud^ boit geflagen. bie leeren mit irme banner tnb mit ben broeberfd^aften burd^gingen alle ftraiffen, beibe Äried^mart 20 tnb 2lir«burd^ inb anber^mae, bae fi irren intl^alt moid^ten l^aben, unb fingen bie mit getDalt, mer bod^ enbonben fi niel bit: bie toeber moiften moulttourme toerben inb laegen unber ber erben. Stern ber rait lie« ma^en np bem ©eumart ein geficiger inb lieffen in ire ^euf^ stgrirr. ber offlain bi bem fd^u^floil3, fo toil ft ber »etoer friegen funben, beögelici^en uolre. ^^^^* 25 Sftem bo bie meber alfu^ gebtutoen tDaren inb fid^ berborgen l^ab* ben, bo goigen bie leeren mit ben broeberfd^aften tDtbberumb jo SlinSburd^ inb bieben bae bie nad^t, unb bae toart gelebert broit inb toin inb be^ gcnoid^. I9ie bU »euere in l)nferen, itt klttfett inH in kirt^en gefaicfit tDitrbeit, in) bi einte 30 doifeenlnibe, ber |o fent 41 arten an bem Jlal^boictiel gefctiiebe, nroiflen nis doellen mimen. ©e^ anberen bage^ broe , inb ma^ u|) fent Seciüen bad^ *, at« bie ^ot. 22. j^eren be« ganzen, tt)uüenam))fe toaren med^tid^ tourben, joigen aber bie oterftcn ban ber ftat mit ben broeberf^aften mit ber ftat banner bie Sdaö) i5 np mit bafuinen unb ))ifen unb in boutd^be manid^ brom man, inb toae fi bie toebere fünben grifen, bie floigen fi boit up ber ftroiffen. fi gingen 1. *9lkoW, Söeuerfl. 455. SBgl.Sb. S^eil« ber SBeucrftaic^t. SBgl. Sb. 1, 239. I, 264. 3, «gl. SBb. I, 276. 2. üKit biefem 3ufa!5 beginnt tt>a\^x^ 4. ^iif bicfen 2;ag fe^jen bie (Söln. fd^einliti^ bie $ara^)^rafe bc« verlorenen 3a^rb. 133 ben ©tragenfam^f felbft. 712 VI. 5?ocr^offf(i^e (5^>ronif 1499. bortan butd^ ai fttaiffen bac fi teuften cintd^ tnüfaü ban bcn toci)eren, ft f oid^^tcn fi ou(i(^ in irren l^uiferen inb fird^en inb in duf en : fi f jxnrten niemand, ^e tocre junf of ait, fi ftoigen aüit boit. Stent ein ^eralt rief jo ber fefeer ftunbe in allen ftraiffen : fo toete getoeft »ere bairan bo mit getpatt genommen tpart bcr man in bem belbe, 5 ber futbe nirgend t>x\ fin binnen Soellen, inb ^e rief baebi, men futbc ein dod (uiben, inb bie teile bat bat getube teerbe, fo foutbe maüid^ fm gc* öcrbe ui^ SocIIen fc^iden. oud^ rief ^t : of iemant teer ber unfd^ulbid^ teere an ber i>ur§ fad^^, bem fadsten unfe leeren geleibe inb genabe jo. «gri»^ @tn anbcr fci^rift alfu«, bat ber rdt reit tca'il 14 bage in ber jlatio ttmme unb morgenf)}rat(i^ben inb ))erboben alle ber gemeinbe in (Soetten tt^ ttf inb goit: fo toer ber toet>ere of t)o(re ein (>ui«be of (^crbergebe, ber foulbe finumB Uf unb umb goit ben^aüen. 3tem bie ctode teart getuit jo fent ÜBarien bi bem aWat^bud^cl: (56rn. bo l^oif it fid^ an ein i)tien, toat bae gebHcn funbe bat b(oi. men iagebe irre toi* is 133. * öw iub finber jo bcr flat ui8 inb bcr rait nam ir cröe, l^ui« inb \)o\ inb al ir goit Bi eime ^^aUcr nac, unb bat gefc^iebe fonbertinge ober bie, bie fere meid^tid^ tearen inb ridb ban goibe unb bie fid^ teeber ben rait fo groftic^ getad^t l^abbcn. bie fted^ten ban bem ampt moic^ten fid^ ein git lauf verbergen bi« ber fturm ober tea«, unb ber einbeit quamen oud^ jo genaben, a« 20 batb ^ernae gefd^reben teirt. mer ein groi« beil ban ben ca^}itaniern, bie ben burg u))touf gemadf^t ^abben unb f^ulbic^ tearen, bie tiefen mit eime ©1.276*. tereben moit || jo ber ©d^aifer^jor^en ui«: bie ruimben bie ftat inb irre l^uifere. 9lgn)p)>. 3tem einbeil ^dfiiatn, bat bie potl^m ban ber flat i)an (SoeKen bie 25 t)urg 14 bage alle bie )it ^oftunben, bat niemand nid noc^ in moecf^t, fo bat bil t>an ben loeberen inb bolrcn bie tolud(>t namen inb oöer bcr ftat muircn bieten inb quamen o(fu« entoedjf, einbeil joSBonne, cinbcil j^o^giburd^, einbeil jo ?lnbernac<> inb anberStoae. IDie Her mtwt einHeil |o genallen qnamen, inH Me moiften al ir ^arnaf4l ontr- leneren, in) men Hebe afbrecfien in ben grnnt }m\ koeftU4ier ^nfer, bair ft tilae- 30 gen |o ratbe |o gain. !5)o bie oberften bau ber ftat mit ben broeberfd(^aften atfu« bie ftraiffen ^abben burd^joigen, fo feirben fi teeberumb jo Slr^burd^, inb a« fi bair quamen, fo bonbcn fi bit ber teeber bae, bie in teolben l^ulben inb ftain jo unfd^utben, unb men nom ben eit ban in, bat fi getrutoe inb 35 gel^oirfam fin teoutben, inb teart in bergeben, of fi burmait« intg^ei« bie ^eren gebaeti l^ebben. fi moiften oud^ obergeben ir l^drnefd^ in bet ftat rentmeifterl^ui«, inb bem gefd(^iebe oud^ atfo: mattid^ mad^be ein gc^ päd inb brad^t bat in be« rentmeifter« ^ui«. 23, ®(^ci{frr^ort»cn. 33. 9(cn«bur<^. I 1371. 713 3tcm jo bcr fctect jit quam bur ben rait, toic bcr man, bcn bic toebcr mit gctoaft genommen l^abben, tpere jo fent ^ant^afeon enbinnen. bo ber rait biU bernam, bo fd^icfte ffz batr inb naemen ben man inb bcir* tcn in np bcn ^eumart inb ftoigen eme fin l^cuft abe uj) etme ftciger, bat fs ftonbe bur bcn jtoeien laufen: bit toatt bcn tocbcrcn jo ben crcn gebain, inb toart gefat an bcir enbe umb bic ftat. 3tcm up bat bic gctoalt ber tocbere mere unberbrudft tt)utbc, fo beben '^Qn^t»- bic oöcrflen t>an (SoeUcn bie gtoei ^ufcre afbreti^cn ban Oben af bi^ in bcn gtunt, bat ber meberc gctoantl^ufcrc toaren inb baitup fi platQtn jo rait jo gain, 10 tnb fd^ret)en m ^eren toan ben beiben Mittleren. t)an ben itfuiferen toaxt naematls ge> maä)t bat t>(ei{(i^utd u^ bem $eumarte i. tnb bo toart in a( tr mad^t benommen. Stem t)ur bem feiten gekDantl^ufe ftonbe ein gr o td bt(be unfer Uetei* frautven : (Sö(n. bat naemen bie ^cren toan (SoeHen inb fatten bat jo fent iWertin. ^cVa* 3tem a8 burß i8, fo nam ber rait einbett toeöererf af l^ui« inb l^of (56tn. 15 toant fl UKircn ui« ber maiffen riti^. ^ffj^* Stern befe burS gcfd^ci^tc l^aint fid^ begeben in bem burg jair uj) fent eiöbcttcn bad^ 2. ' *-"•'«• »9- S)ie bürgere, bie jo torne getad^^t toaren inb uj) bie bri^eiben , tour^ ben oud^ gebriet, 20 3tem l^ie i« jo toiffen: a( tt)a^ bat toullcnamjjt ganfe bcrbrudt inb unber bc^ raift ge^oirfaml^eit brad^t, fo bteif nodf^tant bie beranberung bc« rait« , a« fi gefaxt ^abben, a« mit bcn fd(^effen ^. oud^ bteben bic - jtt>en raebe, a« bcr enge rait inb ber toibe rait *. din Dennannnge ^o Ken ooetften oan doellen oan bem alUeit ^eirfd^aft. 25 SWan ]pn6)t: getoalt inb obermoit^ . . .||. . nu inb jo affer jit. gBt.276»>. Stem biffe burg bermanunge ^aben bie bur^ ^eren ban ben atben ^^cfled^tcn niet burfi^tic^li^ inb toi^üöf go l^cr^en genommen nod^ fid^ baimac gcl^atben, »ant roietoail fi burc^ bic gemeinbc jom bidfermait fin irre bianbe obcrftcn inb bcrtoinncr »urben, a« burg i« bi bifd(^of« (Sngcf * 30 brcd^t« ban SSattenburd^ jiben inb oud^ nu, fo .l^aben bod(^ bie burg ^eren ntct angefien, bi abenturen burd^ unberbarenl^eit ber ionger rait^Iubc, bic geraben ^abcn a« fonini 9toboam geraben »art: ^ebbe fin baber ®a^ ui.stön. lomon mit geifeten gef (agen , f 0 f outbc fin minfte binger ftDairre fin ban ' * * fin^ baber« rudf jc. , — alfo fin oud^ bie burfe oberften ber gemeinbc jo 35 leftid^ inb jo froair gcbaüen, nu mit ajifen, nu mit fd^c^unge, nu mit 1 . 3)a« fogen anä) (£81n. 3a^>rb. C 72. ©efc^ic^tc ber @tabttoerfaffung. 2. 3)a« ®atum iji irrig, t)g(. oben 5. ^ier folgen bie 40 f^on Sb. I. ^ 708. 256 al« mut^>ma§li^er ©(^tuß ber 'Söe- ' 3. SSgl. S5b. I, 259. berflaid^f gcbrucftcn SSerfe. 4. @. l^ierüber bie Einleitung gur t 714 VI. Äcc(]^offf(!^c (5^>ronif 1499. ijetonbcrungc bcr munfeen tc, fcairumft btc feiten butg cn, inb nocmen fi maniam, bat i« raferic of unfinni(^eit, inb toil lube, beibe man inb frauttjcn, junf inb a(t ^>abben bie francl^eit, inb gingen 5 nie ^>ui« inb ^>of. bat beben out^ junge meibe, bie toerlieffen ir alberen, »runbe inb maege inb lontfdS^af. biffe burß minf^n, jo e^ftc^^en jiben a8 p bie franc^elt onflieffc, fo bur)}en ft \i6) ^at^üäi up bie erben unb gingen üggen u^ iren rugge, iitb beibe man inb torauwen moifl men umb iren bni(^ inb umb lenben 10 gurbelen nnb fnetoelen mit tttjelen^ nnb mit ftarfen Breiben benben, affo (lif unb i^axit aU men mo^te. 3tem affo gegnrt mit ben ttoeten bannten fi inb riefen: Sein. '*e«f.nt3c^anfofot,rif*inb»ro,^erefent3o^an'. 3«|r*. 3tem bie gbene, bie bie franc^eit IJKibben, tburben gemeindc^tt gefnnt binnen chron. 15 15 bagen. 30m leflen gefc^iebe toll botoerie nnb brod^ baemit: einbeil naemcn jici^ an, ^^^^' bot fi !ranf »eren, np bat fi mochten gclt baebur(i^ bebelen, bie anberen öin^en fic^ frattf, vp bat ft motzten nnfuifci^eit bebritoen mit ben toranttjen, inb gingen burd^ oK«*^'?K lant tnb breüen loil bctoerie. boc^ 3o(ef)en bra(i^>it iii« inb tourben toerbreten göin. iit9 ben lau ben. bie felDe benf^er quamen onä) 50 (Soetten tufd^en stDen nnjer lie« "^^34^' 20 t)en t)raun>en miffen assumptlonis inb nativitatis. Anno dni. 1375. 3n bem t>nrg iair n)urben bie fd^effen unb ber ratt uneind, bat i^ bie Dan ffBüvA. ber gcmembe in ben tait fernen toaten of bie ban bem toiben raibe, umb 8?**(g3b! bat bie fci^effen tt)outben irre gebtebe fefeen inb ]^ai)en boben bie [tat unb "' **^^ 25 ber ftebe burgermeifter. bo toiren be« t)ierben bage« in bem abritte bie fd^effcn (5ß(n. Jwn (SoeKen bift^of greberic^ jo (ietoc jo S3onna toatnen, inb ber tparen 9, V. * mit nomen ^er SBiC^etm ®ir, l^er ^enrid^ ban Sufen im SSitfegraben ber e(tfte, l^er 3c^an Dberftoulfe ban ßffrem ritter, ^eiberid^ t>an Sinaffe«, ^^ilip^ ©d^erfgin , 5Kat^i« Dberftout^ ^enrid^^ ban tufen ber Junge, 30 3o^an ban ^orne unb 9teinbo(t ©d^erfgin \ bod^ quamen tr bri ad^ternac cßin. toebemmb in (Soetten, mit namen ber ©enrid^ ^arbtouifl, If^er @toer^art ©orbtouift inb *j|j^ * ^er (Stoerbart toam ^untgin ^. J)iffe bur§ fd?>effen, at« [i jo S5onna toaren bi bifd^cf greberld^, fo l^abben ft jofamen mand^en ratt, bod^ jom teften berbunben fi ftd^ 40=* 35 famen, inb bie fd(^effen fadf^ten eme, bat f)t btt l^erlid^eibe inb.mand^c bri* ^cit in Soellen ^ebbe, bie ^c niet cntoifte, unb bie tootben fi eme offen«' boren, a« fi oudf^ beben, inb fi gaben fid^ unber einanber brief inb fieget, btc fd^effen bem bif^of inb ber bifd^of toeberumb ben fd(^effen, bat fi bi 1. Cöln. 3abrb. C 72 S3ariantett: biet III, 667 erfd^einen nod^ mehrere an- *iilb man »ranf fi mit ttoelen, ere budSf bere, ftatt '^eiberi(^' 3)ietrid^ SBenaf^«. mit fttctoeten'. »gl. «ud^ «b.Il, 25. 41. 3. »gl. ©b. II, 41 ««ote 2. 2. 3m @d^i)ffenn)ei«t^um bei Sacom« 716 VI. Äoeflfofff (i^c (S^ronif 1 499 . ein toou&en bttecn jo tiebe inb jo tcibc^ tnb baemtt l^oif ber fcifci^of an jo frtegen uj> bie ^tat, umb anbringen ber fc^effen ban be« l^ogen getid^l «(.277b. tpiHen, a^ l^ernae gef(i(^re*||ben toirt» inb ba(b baitnoe gaf ber bifd^of orlof, bat bie fd^effen fo tt)it a^ [in lantmere mod^ten befumnteren uf bic ftat ban Soeüen. inb bit gefd^iebe oud^ atfo: o^ toxi a^ bat bidbows i^, toart in htmmer getad^t ber burger goit. bit geftobe ber bifd^of, toic* toail fft berbunben toa« mit ber ftat 2, inb l^abben eitoer bri geforen: of einid^ tn)ift tufd^en in queme, bat bie fe« fid^ ber fad^en unbertounbcn inb bie jtoeifd^ellid^cit neberted^ten. oud^ toaren ber bifd^of inb bie ftot berbunben obemtife ben tantbreben ^. lo 9an Hern gemeinen lantnreben tnf4ien iJtafe inb lline. f)ie i« jo niirfen, bat jo befen jiben gefd^ietfe beibe jo lanbe inb jo toaffer bit fd^aben« ben fouftuben inb anberen. bit angemirft quawen gofamen bifd^of greberid^ baaSoellen^ ^erjod^ SBenfeet ban ©rabont, ban Simburd^, ban Su^enburd^, ^erjod^ SBit^elm ban ©uitd^e inb »an 15 OelreS grebe Slbolf ban Stebe^ item bie ftat ban ßoeüen inb bie ftot ban 9lid^: bie allefamen inb anber mere berbunben ftd^ jofamen, ein fteben baften breben itnber fid^ jo falben inb in at iren tauben, »er it fad& bat uneinid^eit of cbertaft tufd(^en ben burS |)art^ien u^)ftunbe butc| fid^ fetf^ of burd^ anber brembe, fo futben bie burß |)art^ie be^ fid^ un- 20 bertoinben inb feren, fßd^ten inb toeren. SKer boben al bie bur§ j)unten tourben bie bau Soeöen obert)allen mit rouf ui^ be« bifd(^of« floeffe inb ui« fime tanbe. inb bie ftat ban Soellen bebe bat funt bem (antbreben inb bedaic^ben fid^ bau bem ober* bat inb fd^aben, ber in gefd^tebe bau bem bifd^of , mer bat toart öerjogen. 25 S^o w\t bif(^0f freberi4i Me ftat oan ^otHtn in lies keifers a4|t hta^tt. 3tem bifd^of greberic^ burg, nae ber clage ber fd^effen, goid^ ^e jo feifer Äart mit einbeil ber fetber fd(^effen, unb f)t ctaigbe bem feifer, m bie mn ßoefne getoeüfid(^ fin fd^effen l^ebben berbreben inb ^ebben fin erbe genommen, oud^ ^ebben fi eme fin gerid(^te gefmed^t. inb bat in, bat sn 29. ci)n fgl. SWärj 30 bei Sacomblet III, 658. SacomWct III, 703) noti^ nici^t beigetreten. 4. $erjog mi\)tlm bon Sülidf^ ber» 1375. 717 i^e cmc ]^etj)en tootbe. bcr fcifcr ctl^ottt in tnb bebe bte [tat in be« xxd)^ aen l^cbben mit groiffer arbeit, inb bat ft qucmen uid be« rid^d 5 ad)t^, tt)ant fi toeren unfd^utbici^ ber fad^en bie in ber bifd^of m^Iec^^te. mer bat enl^alj) niet : ber feifer bebe be« bifc^of« toiüen inb gaf eute be^ briebc vi)p bie \tat, fo bat ber burger üf inb goit in aüen tanben no6f ftci^erl^eit nod^ geleibe l^bben. iPir bU (tat oan doetteit Mt oaiit t^ii^t trefli4r man oan bts bift^^fs amptln)», 0 )ir Mr fai nan doelltn fttUen oetra^en ^oDen, In) M Ut fank gelallt oart. Sinnen be^ bat ber bifd^of (ad^ bi bent feifer, n^art bie ftat ban (Soeüen ^eimlid^ ge»amt, bat p ftd^ burfeg^en, toant fi toerert berraben 2. inb ber rait bemant, »erbie gene »aren bie bat befteüen fotben, «nb bebe eein. bie loangen, inb tt)a9 ber fe^^eler toanbembcimetnbbed U]6)o\€ rentntetfler k. a9 134. ' )3urg3. tnb )erfhtnt n>art ber {anf ^elett Binnen (Sotten, inb bleuen bie JU^en I3ur^ gefangen umbtrint 2 jair. bo bie ftat ben uj)fa^ beö bifd^of^ ber« nommen l^bbe burd^ bie bur^ gefangen man , fo f d^rebe fi bat jo ^eren inb fteben inb becfaid^te fid^ be«, 3o oie bifd^of ittUti^ in Ui pais ban quam. 3^0 bie ftat ban Soeöen niet moid^t jo red^t fomen mit bem bifd^of bürg bi bem feifer, fo daid^ben ft bat bem pai^ inb ber pax^ bebe in in ben ban, loant l^e meineibid^ tt)a«^. bie briebe »urben burgel^atben ben ^>rtoren inb ben 4 orben: fi l^abben niet gerne be^ bifc^of« bebe, bod^ tDart ]^e berfunbiget in ben ban, a« tt)it a^ bie ftat toa«. II 3Do ber bifd^of befe mere bernam, toxt bat befe bur^ gefangen m^ «1.278*, ren, fotoart fft trurid^ inb bie bi imtoaren inb f^jrad^ : fft tooutbe bie ban ßoeßen a^ eigen ma6)m a^ txnxä) finre ftebe, inb f oulbe ^e ouc^ ben bott bairumb fiefen inb fin bufd^bom berfriegen. l^e reit in SBeft^j^aten inb iDouIbe bie ftat in bie feime bringen ^ mer bat enmod(^t im niet geboeren. bo joid^ fft bortan jo bem bufd^of ban ^aberborne inb ctaid^be eme, toie 23. fc^ffc^oif. 1 . 2)te ®efanbtf($aft kourbe toa^v 4. 2)er (Sr)Bt{eiten gebannt. 2. S5gl. (gnnenll, 712 unb bie Ur» ©anni^mti^ be« ^5^p(i^en ÄSmmcrer« funbcn Duetten V, 120 ff. 1375 @e^)t. 6 Quetten V, 115. «gl. 3. STn fviU^ercv @tettc ifl bie« gar @iiiieu II, 710. tttd^t erwähnt. 5. «g( 9b. I, 281. \ 718 VI. ÄoeH^offtd^ (Sifvonit 1499. bie tyan Soellen ^ebben ftne )>rttnbe gebangen, fin fd^en i^efbteDen inb fci^cnbbtiei}e ban im an bic furftcn gcfant inb bairjo l^cbben in jo ban gc* bain, inb bat in vanb ifVitpt, inb ber bufd^of t>an ^aberbome nxttt oud^ jerftunt Diant ber fta^ t>an Soellen, oud^ )oid^ ]^e jo ^ici^ 6i ben laut» bteben inb beclaid^e fid^ \xp bie ftat, inb bie [tat Derantoorbe fid^ a(bae, 5 bat it bent bnfc^of niet be^agebe. bo bnfd^of i^reberid^ fad^, bat fin anftad^ niet »olbe t>ttr fid^ gain, fo befattc ^e aüe fttaiffen inb tiftornttt gl^ein goit taiffen gain in Socßen nod^ jo (ante nod^ jo 9tine : l&e meinbe [i binnen Soetten ui^jofmad^ten. bit berbroi^ bie ban Soetten inb befd^reben 200 ge(eien inb beben mit ben groiffen fd^aben in bem coeifd^en (atibe, a« ^er« 10 nae gcfd^reben fteit , ml! brant inb tonf bi« jn Sonne inb tairnmbtrtnt inb mad^ten it ganfe fa(e *. bairnmb joid^ ber b^fd^0f eber 50 bem knU fteben joSlid^ inb ctaid^be, »ie eme atte fin tant iemerßd^ berberft töutbe; inb bairnmb ber l^erjod^ ban Trabant inb bie ftqt ban ^id^ konrben ber ftebe @o(ne biant inb (ad^en ein bot! jo Sed^eni^. ber bnfd^of gefan ouc^ ts ]^ut)>e an bem l^erjogen ban ®ni(d^e, mant f)e onäf xoa^ berbunben mit bem lantfreben, mer ber l^erjod^ ban ®nitd^e \pxa^ : l&e ttiifte bat bie ftot bur gectait J^ebbe, bat ir bürgere meren geiait inb beroif t inb itpwi in fime tanbe it;b bebe ber ftat groiffe getoatt, inb bairnmb enmanN ^e nü biant toerben. 20 3tem bem b^fd^pf wart pnd^ lunt gebqin ban benen bie bniffen Soet len maren gejogen : l^e fonibe bnr Soetten jien, bie gemein fontbe eme int ^ant gain. inb l^e beftonb it oud^, ate ^ernae gefd^reben fteit. » Anno dni. 1376. Stoni^ii Sentje^iaud koartgefpren SP eint voemfd^en fonin! in bem tnrg iair. Tide 25 tDU ht oan 9uitf4|e ooergaoen Me mitburgerf^iaf tnH orit^eiHen bie fi t^aWn mit ber ftat van daeitcn, |n item groiffen irageindt. (5ß(n. 3n bem feben jair, njant bnfd^of gtebrid^ in biantfd(^af ftonbe mit ber ufu.* ftat ban Soeßen, fo fieffen fid^ bie ban ÜDuitfd^ bairjo trumpen bem bu* 30 * ü9*f * fd^^jf i^ tief i^lb quamcn bic bürgere inb oöerjten Man S)uitf^ mit gewa^enber ^ant i(o (Soelne get)aren an bie ftat Pur bie ^ifti^portje inbfanten anbenraitjo (Soelne, bat ft irre üxunht fluiden tDoulben an ben 9{in mx bie lBif(^por^e, bae toar« ben fi irre ittb n>outben mit in f^rec^en. bie flatt>an(£oet(en fante irre Prunbe an ben ^xn )o in. bo fadsten bie burger )>an ^uitf^ ber ftat ban Sod« 3& 1. »gt. untwöl. 279». I 1376. 719 Im irren eit tnb )6urgerf^af np iitb enMonlben ber ntet langer gebruid^, bie fi ein lange }it ge^at l^abben mit ben bürgeren t)an(SoelIen. n^ftnnt [(it^idtbe ber rait toan (SoeHen bie irren mit maci^t otoer 9}in tnb (ieffen bae ben ^an ^nitfi^e irren groiffen graben gon>er)}en inb i^ullen, ben {i umb ft^ jo be|(i^ermunge it^abben, inb bie bürgere 5 toan <2[oeIl[en brungen bie t>an 2)uitf(i^ bairgo, bat fi moifien irre grat>en ^el^en mUm inb moiflen ine groiffe toril^eit Oer^ien, bie fi loan ber fiat t>an (Soetten it^abben. bo xampt ^6) ber roit. goft^fufe {elben nu^S i8 ein albe gcf^)roeit ot)er, ber fi 30 biffer jit bid noci^ 4nnol499 nie tt>eber ot)er* ^. fomen motzten. 3abrb. 0 II 3n bem fe(t>cn jair u^ fent Ouirin« baci^ qnamen jo 3)uitf(i^ Sßolter toan bem ^/27'8b $orfl inb (Sngelbreci^t üan Defte inb fine brobere inb branten einBroidbei(t)an 5)mtfc^/ toont ji (onge be« fiiffe inb bej8 bnfdj^of« tiant ge»e|l toaren, *lbe« ^^gjlf **• bod^ niemantj, bo fi jo (SoeHen borger koaren, b^bbe borren beflainj *. bairnae toloeben f\ fent ^erebert inb tooirten [in] go ^iburci^ u^ ben ber^ inb bUif bae bis in Hat iair nnd \)txtn 1387: bo koart bat feUe biHige Ud^am toeber» nmb gebraci^t. 3n bem felt)en iair bebe bie flat t>an (SoeHen ben 9{in bi $eien lo^tikn mit (Söfn. ifcrn fladen inb büen, n^ bat gbei« fti^abc gefci^ege an ber flat ^jjj^* tt|b an ben moUn inb affo irre flat inb irre moelen be bais betoart kDeren. Bo ber felt^er jit toart groi9 affife inb $ind u^ bie burger ^tlaä^i, baemit man cbcnb. bat tvtidf intgain bnfci^of greberi^ bi^^te. bod^ n>a9 tvin inb fom nxu(i»eil. 3n bem feben jair joigen bie burger )»an (Soellen )o 3)ttitfd^ inb branten bie thtn\>. flat Dan 2)uitf(i^ rein af in ben grünt inb braed^en bie mueren, bie fletn;koer! inb aQe ^g^r{"'^. irre Drtbeit oud^ baimeber inb maci^ten ^uitfci^ gant^ fled^t, up bat ber buf(i^of meber io9«. bie flat (Soelne gbeinen leger med^te. bat tPCtieid^^en inb ftude t)an ben fefoen tnuitcn, bie ujnb $)uitf(^ gangen (in, ijint men inb fuit bie ifioöf anno 1495 in bembetbe inb an bem 9iin ßggen. bod^ Meif bae ftaüi fent^iere^ bettud ntonfier inb bie firf^etelird^. inb ba(b bairnae n)urben bie jmae ^öftn ou(J^ afgebtod^en, ate l^crnae gefi^reben fteit. tt)ie bie ban Soeßen »0 afbtacd^en bat fto« jo !E)uitfd^ mit toißen bufd^of« Sontaife ban ^oefteben ^aiftu anno 1242. 3n bem fetben jair in bem ^eumaent, a« ber feifer mit ben furfur^ Suu. ften flnen fönet SBenfeet jo eime roemfd^en foninf geforen ^abben inb bur ein toemfc^en foninf ui^geroifen jo gra^ffprt, fb joig^e ber nugeforen ■* foninf mit fime baber bem feifer inb mit finre ^ui^framoen , mit ben furfurften inb mit anberen furften inb leeren mit groiffer foefttici^eit ben 9iin af l^id jo @onna, inb quam niet jo SoeUen^ toant ber 9tin joge^eitt xoa^ bi ßoetten a^ burfe inb loa« groi« ortoge tufd^en bem bufd^of inb ber ftat ban SocBen, fo bat bieftat fere beforget toa^ tc. inb joi* ber foninf eöm. mit finen trunben 'can Sonna bid gen ^id^ inb quamen bair in bem l^enmaenbe, inb {35^„^ 14. 'in' fe^lt. Iü9b, 1. S)ruIcr ober tolle« ÜÄißtoer* nulje*. ftänbtti^. ^gri^)}ina: 'gae flu^e felben 720 VI. ÄoeH^offfci^e (g^^ronil 1499. bae froenbe ber fetfer {Inen fon mit allen iurfucfien, inb l^e tt>art Qttoitt toan bu[(^ef gcebectci^ i)an ^rtDerbcn inb ber fa^te im bie croin u^ ad {t<^ bat geburt : bed trei^ \)t toail 40 bufcnt gulbin jo gef(i^anf . ttcm ber l^tiod^ toan ©äffen inb ber l^er* joc^ »an Trabant, ban bem oud^ i)ur6 i^ »nno 1371 tnb tt)a^ be« nu* geforen f oninfö oeme, be6 feifer« brober. jtDeiben [xäf umb bat ftoert jo 5 bragen t)ur bem foninge jo ftribe io. 3tem biffe fonin! SBenfee^tau^ toart i)an ber jit an bur ein roem' feigen fontnf ge^atben bi^ jo ber jit jo bat fft toeberumb at>egefa|t »ort, al« l^ernae gefd^reüen toirt anno 1400. ßöin. 3nbcm (e(t>en jair inb in bem t>ur6 maenbe u^ ben 10, haäf junü», lo 136.' bat i« in bem ^fcumaenbe, toa« ber groi« Brant inb bat ctolpcr me ban W- cb. tt. 3n bem felöen jair u^ fent SWarien SWagbalenen bad^ »ibbeneben ber flat W« i09b!^* (ent>runbc in bent toelbe ir« toianb« be« bufc^of« i>an (Soetten miter. albae bleif boit C>erman 2)oirft alias 3)roifTe«, ber tt)a« ber jtat l^ul^er intgain buft^of grebcric^. 15 IDie huf^of ireberi^ Me (tat oan doeflen bela^ite ein imr^e jit. ebcnb. 3n bem feben iatr up fent $antl^a(eoind atoent beladete ber bürg bu|((of bie {iat(Soe(ne tour fent <^etoerind pcti^tn mit finen brnnben inbflotgeuir «1.279*. ^)autt)eCuin np bi || ben melatencotten tufci^en (Soetten inb 9toberfir(^>en, inb fWen bie t)ianbe t>uir^i(e in bie flat (SoeKen u)> bie bürg fent ^antl^aleoinS nai^t. bie bürgere i)an Soellen beftatten ftd^ intgl^ain ben bufc^of jo ftribe. bobet^ bufd(^of bat üernam bat bie t>an Soetten fic^ an in riöen tt)ou(ben, bo bereit f}t fid^ balbe inb goiti^ bed anberen bage9 beS morgend "oxot n^eber ^eim )o ^etbe unb gofd^if, fo l^e aller geringfle moid^te , koant fin u)}fa^ mit ber gemeinbeaS tourg gin! niet lour fid^. inb in bem u^bredtfen reben bie ritterfd^af inb ebel< menne mit irren joulbeneren inb burgerenuid (SoeHen }o fent erin9 !|>or^ in i^ bat toelt )o bed bufd^ofd t)oI! inb floigen ftd^ bi bem 3oebenbud^e( bae toart bufd^of greberid(>« brober ritter geflag^^en inb oud^ ber If^ere t>an ffieper* burd^. IDie M( (tat van doellrn |o Duitf4i afbra(|) fent j^erebertiis monfter unb bU kirfpels- kir4|e, baevan ft grois unb oil Dianbe kriege, inb bairfo oart ber fank geladit ^ binnen €ütiitn 8 {air lank. Sa^rb. 2)airnae oöer ad^t bage bi fent Saurenciu« bad^ öoiren bie bürgere t>an otgdSi). Soetten otoer 9tin jo S)uitfd^ inb braid^en fent ^erebertu« monfler af inb bie !irf:|>el«* a "^*io ^^^^' *"^ branten bie abbie af, up bat ber bnfd^of niet bair enbolmerfebe inb mp bat "^' * l}i gein bnrd^ bae enmad^be ban ber fird^en inb a«ban ber ftat fd^aben bairui« bebe. 35 (Sß?n. Stem umb ber afbred^ung ber jtoeier fird^en tourg »art ber fanf geladit 8 jair ^136^' ^«"^ ^»i^"c« ^«^cltten. item bairjo freige bie fiat til lanbeö^eren inb anbere cbb.i35.rittcrmaiffige manne jo biant: bnfd(>of (Sono öan Xriere, ben bnfd^of wn ^aberborne, ben ^)erjo(^ t>an SBrabant unb toa9 be« feifer« brober, 1 . Suiii ift ^rac^monat. 1377. 721 inb bairotocr me ban 8 ^unbcrt ritter inb fnec^t bic allebcr ftat t>an (Socilen tt>cbcrfa(3^t l^abben inb tourben bcr flat t>an (5ocI!en toianbe. Stern boirintgain ^abbc bic flat t>an (Socttcn jo ^ulpcn gret>e (gngclbrc^t t>an CJßf«. ber üKar! tt>aU mit 200 gcleien. ^J^J!** 5 3n bem t>urg jatr up fent urg gret>en inb irren soulbeneren uis (Soetten inb maren ben gant^en ha^ ui8 in bem öclbe *|funber atte »ebertoerel*. inb bcr Bufc^of enborft uiffcr 53onne niet *««"»>>>. fomen, inb branten t)uran bi9 umb Sunna alte Ijiote bor^er fc^uren, tanban Un^ bat burgebir(i^9 Surftbor)}^ Salbor)) bi9 koeberumb jo (Soel« 10 (en, inb namen bat bee inb braci^ten teil rouf9 inb armer (übe geban« gen. item bit f)}iel gef(i^iebe bid in ber toeben, toant fi ^abben deinen tt)e* berfiant. inb n>art mannici^ man gett)unt erflagen inb gebangen tan beiben ^ar^ tl^ien, bat ber buf(^of in bie jlat beibe niet bil bairan gettjunnen. inb affo toart ber bufdjof baemit gcbrungen jo ber foine. 15 Anno dni. 1377. 3n bem jair un« (>eren 1377 loart ein baci^ gefti^e^t inb ein foine getroffen ^alti. }o ^erfel u^ bem 9{in. bie ^eren toan (Soelien reben u^ fent $au(u9 barae(i^en ft fid) inb bieten beibe <>artte, bie [tat infc bufd^of greberic^^, irre itpeifc^^ctongcn ^0 bi bufd^of ßono t>an Irtere inb bi eimc ^oemeifter nafd^retcn. boirnae bergaberben fi fxö) jo fent So^^an (£ o r bu U n. ober befer foinen toa« bufci^ofSono »an Syrier inb ber (^oemeifter »an fent Sof^anne inb toil anber ^^eren, |1 inb bie f8U2n\ foine »art atfuS gebeibingt inb geburwert, bat gtoen fci^effen buiffen (Soelen foulben blitjcn fo lange, bid. fi ber [tat betad^^t l^etten ben fd^aben, ben bie [tat ge^ 25 (eben iftttt bur, ee it jo roube inb branbe tufd(^en bem bufd^of inb ber [tat fönten tt)ere : adban moid^ten fi »eber beibingen 2. inb bie anber 9, fo »anne fi ben f(ä^aben ber fwt beloti^t ^fetten, ben fl ir baben jo gronffort ee it jo rouf inb go branbe quam, ban moei^ten f! toeber infomen. bit beftegelbe ber buft^of tan Giriere, bcr bufti^of ban (Soctten, bcr l^oemeifler tan fent So^an inb bat ca^itel tan bem boim 30 inb bic ftat tan Soeflcn mit irme groiffen fiegcl, inb befer brief »art gcicfcn np bcr bnrgcr ^ui« tur bcr gemeinbe bc8 eirflen macnbagc« in bcr taflcn, bat xoa9 ber 16. ba(^ in bem maenbc gebruario, inb it bcl^agcbe ben bürgeren inb bcngcbr.ie. tngefeffen allen xoaii. 3teni bo matt gefptod^en, bat bie jtpen turg timlidj an« ber fol* bie ^tpene pa^m fetten fu!cn in l^ant bc« genbcn (Slaufcl (^crübcrgcjogcn. ahi^ taii fent ^atc (@t. ©ato in ®ent) 3. SSgt. SacomMct, Urfunbcnb. lll, in namen un« Reuigen taber« bc8 ipaif^'. Stäfctcd?i»nifcn. XIV. 40 { 722 VI, ÄoeI^offf(*e(5^rotti!1499. So tDi( bnfctiof IttUxli) M liie ftn Me vntfi foine brauen. & 3" »"" f«(»«" i«i' t"'^ t^oi'nae in bem mer^toart bei buf<^of ber ftat 74 135 foinbruc^ic^ : ^)c bebe jagen inb rennen tour ber @(^aifer^)or^en in f^>rcngcben einen "iio*.'* Burg er in ber ftat gra^jcn, inb be« bu[(i^of« bienre jteigen emc nac in ben graben inb flotgen in boit inb goigen in ui9 bem grat}en inb itfeingen m fo boit an ben neißen 5 boum. albae Brac^ ber buf(^of fmen cit inb fmc foin. 3aftrb. 3" ^^*" Hli^tn Jair up unfer lieber trautocn bad^ annunciationis quamen »35. bic 9 frfjeffen go (Soetten »eber in, bat mit t)il arbeit inb beben j^obrad^t »art, inb l^ulben bem raebe t)an (Soetten. cbenb. cjj| j,g^ jg(^jg„ j^jj u^ ^g,^ ^>ou(|5t)erbad^ mürben bie jwen boimlf^eren. a(« ber lo fe^j^eler inb ber rentmei(ler, ni^gelaffcn ni6 ber get>enfnif|c, bie beö freiti^S toU gemod^t l^abben. €b.u.74. c^n ^gju fe(\)cn jair, beS 5. bage« in bem angufl, »urben jttjcn Soeben ge^n* gen, a«®imon inb2)aöib, bie \^ot6)^tn unber ben Soeben, ©imon« tt>if foulbe men (ei5enbic(; begraben ^in, boc^ nmb beben toißenbe« grebenöan (Siebe, berraitinbat^^ belb reit, lei« man fi (eben, toant fl fere fuberlic^ toa9, inb fi tt>art crijlen. befc Sueben ^>atten bat or(oge gemaci^t, bat bie fd)effen ui^boren, inb Ifjabben Sueben ber« raben bem ban Oifte tufc^en S3unne inb (Soeßen, bie oud^ entl^euft mürben in bem naebolgenben jair. 20 Anno dni. 1378. ^öln- Sn bem jair un« leeren 1378 u^ fent 33crn]^ar(5 bati^, bo berbrante ber torn jo 45. 75*. bem groiffen fent ÜKcrtin inb bie cloden inb be« SSifd^martj ein bell, inb bat buir 2(grlj3». quam ban bem SBifc<>mart. inb ber torn flonbealfo f unber fa^^)ebi ^unbert inb 16 jair ^'^*- ungemad^t, inb ein burger ban Soetten, genant (Smalt bau ©ati^erati^ i, ein foufman, gaf an ftme leflen enbe fo bU bair^o bat ^e gemaci^t mart anno 1400 umbtrint bunf* 25 tii^ inb 60 jair. ^a^vi. ^" ^^^ '^^^^" i^^^ ^^ f^"* ÜJiaternu« bati^, mart 9lober(ir(i&en firmiffe ge^^olben 75. ' tooulbe ga^)^en. cbenb. Stem in bem felben jair u^ ben 24. baci^ be« maenb« fe^)tembrt« toa8S)ur)>- monbe berraben u^ eime mögen. so ^öin. Subemfetben jair 2 u^ ein nati^t, al8 u^ fent 2(nbrei8 abcnt, ftorf ^i« 136 511 ®regoriu8 50 Stome inb feifer Äarl go ?rae, a« onä^ burß anno 1376. rn^^L, II [«»^ ««^« ^2«»ö«-] eäitt)tl SenjeStaud foninf bau Selbem fo gaf ^e bie ban ^^urenberti^ qutt ban 234** ^^*"^ ^^^^' ^"^ ^^^ P ^*"^ beflelten 4 magen gekben mit rinfd^en min ben men noemjpt ^ Äßnig«« gurflcnberger, ber bi 35a*arad^ meifl. V/itt^r ^"'^^ ^^^^ *^"^6 ^^^' P"^" brunben 50 (efle oberbroiti^ \)t mit ben für« 103b.* furflen inb gelofte eim icf li^en lurfurften l^unbert buifent gulben 50 gebend maefi 1. SDie ©(i^enfung fSnt 1455. 2)er f^roti^en mn. SBolf^jtg. 1875, 9h. 318. 3mifd^enraumbonll6Sa(>ren, mieou(i^ 2. 2)a8 rici^tigc Sa^^r entnobm bie bie 2lgri^^)ina beutlic^ f^reibt, muß auf (S^ronif mo^I au8Ä8nig«^ofen493. m. einem ©c^reibfetirer berufen, ba il)x SBer- übrigen« 5Bb. II, 45 9^otc 4. faf fer noc^ nl(^t 1 00 Sa^re nati^ bem ©ran- 3 . Ouette ^ierbon ift Aen . SyW . de befc^rieb. ®enauer^>abei(^biefe ©teile be« Boh. or. c. 33. 1378. 723 fxttiVL {on i>i flme (et>en }o f tme roemjti^en tcnint met($ten , inb alfo xcaxi ^e ein« trcdjtlid^ gcforcn Man bcn furfurfien jo cime rocmfd^cn foninf Bi fm« t)aber« (eben, inb bat gefti^icbe anno tour§ u^) ben eirflen bad^ in bem et)enmacnt up ben ^)inj|iba(i^ ßödt. go 9lenffe in bem garben. inb balb bairnae in bem (^eumaenbc quam ^c jo Stielten. 134^ 5 35t[fc öurg fore beimaßet ^)ai« ©tcgoriu« gan^ niet inb tooutbc bcn t>ut6 SBcnjc^tau« niet conftrmtercn ncd^ beftebtgen, toant ^c fad^ an, bat f)z nc(^ ein fint tt)a^ inb bat l^e mere an bat ri^ gefouft ban gefoten toa« inb bat bie fuir toere mit fimonie jogegangen. inb bat toerbro^ bea feifer ferc m} ben ^)aiö mx^. bct fetee |)ai^ ftarf balb bairnae inb tpart ein 10 jtDeibrad^t unbcr ben catbinaten, ein pai^ jo liefen, inb njurben gebeitt inb jtt)ei beit inb icf Kd^ bett foire ein pai^ ^ bae bie tttjift ber corbinaten mx ben feifer quam, be« exbreutDebe ^e fic^ inb \pxa^ : *nu tpirt min - f on confirmiert merben ! ' ate cndf gefd^^iebe : ein iglid^ ban ben jmein paeffen fante bie confitmacie jo "ißrae, ee ban ft bairjo erforbert njurben, 15 inb ir icflid^er l^ofte bairburd^ be« feifer« gunft jo erlangen. Stern bae bie begalunge ben furfurjlen gefci^een (oulbe, aöban ber für Slgrin^ wegen beö feifer« fon 50 eime roem((^en foninge, bae gebrad^ bat gelt : ^^^*** bo greif feifer ^ar( be9 leidigen roemfd^en n6f9 goit an inb gaf baeban einen ieberen fo toil a(8 Mmi i«, bur bie benantc fumme gelt^ jo toernuegung^. bufd^of Spno öan 20 friere freidjf ein groi« unmei^fid^ fumme getfe ^. ^erjoc^ diopxzdft ber atbe unb paffegrebe bi 9tine freid^ öur fin beit jo unberpanbe Dp^jen^eim bie rid^ftat am 9tine, teifer^futern bie ric^ftat in SBefterid^, Dber^eim bie rid^ftat im SBormffer gautoe, 3ngel^em beibe im 9tin!autt)e mit aßen finte joge^oeretc*. bit Ixtxö) ^e fin teben lanf unb finre jlbeier föne leben 25 lauf, ber idtlid^ JRopred^t genant toa« ^. burci^ befe ^antfd^af || »art bie roemfd^e i^Äb. mad^t 50 niet bracht inb jo erflici^er öerbcrfniffe : l^e buegbc bem roemfci^en riti^ fuld^en groiffen fci^aben, bat ftbber finre }it nie tt>ibberbra(i^t moici^t koerben, a(9 bat ^aid $iu9 in ber croniden ban ben 8e^emen f($rift inb beclaget : tt>ant tvere nae foninf Senkel 50 bem roemfti^en xiä^ geforen toart, ber moifl fweren, eir l^e gecroent tt>art, bie furfur« 30 Pen bi ire pantfti^aft jo laiffen inb inet go toibbenoifen. biffc Äarolu« foiti^t meir erc inb getoatt ber croin banSel^eim, finre brunbe inb macge, ban be« l>ittigen roemft^en xidf^, ^e f^ebbe anberd fuld^en fkoaren fd^aben bemri($ niet gogebueget. aKeri($ in ft($ gebeilt toirt toerberft: bairumb, nid eigennuf} i9 bat gemein goit be9 l^itiigen roem* (Suf. 11, fc^ rid^« go futd^er noit inb berberfniffc fomen. bit gefdjfodj anno 1377. 17). 13. würben. 1. UrbanVi. unb (Slemen« VII. Ue« Iber bie ©teUung ber (Surie gu 9BengeI^ 2BaW f. Sinbncr. inben^orfd^. XlV, 251. 2. 2(ud^ Ifkx liegt toieber Aen. Sylv. Boh. c. 33 gu ®runbe. 3. 1376 3uni 12 befd^einigt tuno ben (Sm^fang ton 40000 ©ulben. $etget, SBcnce«(au«, ©. I. Urfunbenb. n. XV. 4. Ob bicfe ^faljifd^en ^fanbfd^aften ben ^reiö für bie SBaW Söenjelö bilbeten, ifl fraglid^. SSgl. geiget, ^arl IV. @. 907 ; ^äuffer. ®efd?. ber rtiein. ^falj I, 186. 5. Gemeint fmb^lu^rcd^t II. unb III., bie aber ni^t @öl^ne, fonbern Sficffe unb ©rogneffe SRu^ret^t« I. »aren. S)ie t>er« ^fänbeten Orte blieben mit furger Unter* bre*ung ^fSljift^. S3gl. ^äuffer a. a. O. 257. 46* 724 VI. Äoel^cfffd^c (S^roni! 1499. Stgritp. 3tem toannc ber »aber jo geriet faö ^e traö 33 jair rocmf^e inb k* Äonig«"' ^«mW fonin! gctocfl inb 24 jair fcifcr. ^Of. 493. Anno dni. 1379. IPie M mannt koninit ÜOrniedlans oan 6et)eim Iier flat oan (Eorlicn \inik. 6üln. 3n bcm jair un8 ^crcn 1379 bcö 15. bagcö junii, bat i8 in bcm bramainfce, 5 76? 136. quam foninf 9Bcnjc«Iau8 mit eimc carbcnailc inb anberen lantj^ercnjo (5oel- kn, inb ^e lüart eirlit^en intfangcn inb euic ^>ulbc bic pat inb \)t ix »cbcr, fo man bc« pUit inb nae fin« Dabcr« boit nam l^c an \xdif bat rid^ go regieren Siflrirv. inb regierbc 16 jair. ()c quam niet bairjo bat ^c fcifcrlit^c gccrocnt »urbe. ^c gan^ unad^tfam inb l^intcffid^ : baitumb toaxt ^t joni teftcn »eberumb lo afgefat. ^c xoa^ fonint inb regierte 22 jair. 225» u. Urbanu« VI loa« pai9 11 jair. 232b. Han (inr( f^el^eU^ec IieUunge Ut t)illig(c kicken, in)) ])uer])( 39 iair. ib. 3o biffcr jit wart ein groi« tjcrflocrungc inb bifler^eit bie toan Cateto« nien inb (Sngelant ^ielben mit :|>atd (Slemend. is «r.281«^. II 3n bem fetoen iait l^oif fid^ ber fried^ an tufd^en greben Sobotoidf ban S5tanberen unb ben fteben. ber fette greb.e l^abbe ein l^ui^froutoe, 3)iargareta genoempt , be^ ^erjogen * boid^ter »an Srabant, inb ir fuefter^ ^abbe ffienjeötau^ l^erjod^ jo ßu^enburd^. Rudim. 3n ben feiten iair^ ia6) fonint Sobowi^ tan Ungaren tur $enebigeii2o bat fie fic^ niet me f^reten ^eren M meird. Anno dni. 1380. 3n bem burp jair , bo quam ein buir ban bem ^emel in SBeftric^ inb terbrant ein ftat bie ^iefd^ 2Jiergenge inb anber ftebc in SÖeftrid^. Anno dni. 1381. 25 3n bem burg jair \ iDant it fere ftarf in Sehern inb in ben tanben bairumbtriut, reifte foninf SBenje^lau« ui^ fime lanbe, inb in bem mei quam i)t inb ein carbinail, *^ileu« genoempt, jo 2lic^en, inb ber fette car* binait troic^ bat i&iüige facrament. 3u bem feiten jair ^oif fic^ ber friec^ tufc^en bifc^of grcberid^ ton 30 ßoetne unb bem greten tau ter SÖJarte inb bem greten tan Stete in bem foemer ^ 1. 3o(^annlII. 45 9Jote 5. 2. 3o^anna. 5. 2)ie ge^be muß friH^cr ongefc^t 3. Huius (Wentzelai) primoannoqui toerben, ba ber (Srjbifci^of fd^on 1381 est domini 1380. Rud. gebr. 14 mit ben ©rafen Engelbert unb 4. esmuS 1380 feigen. S3gl. S3b. ll, Slbolfgriebenf erliegt. Sacombletlll, 746. I 1379—1383. 725 3n bem fclücn foemer l^cif fid^ bcr fricd^ tufd^en bem btfc^cf t>an \)hn% tnb bcm ^crjod^ ban f)cibctbcrd^. 3n bcm fclbcn fomer toa^ bic gvoiffe ftcrfbc in Ungaren inb in 83c* •cm, fo bat jo ^ragc in bcr [tat ftcrbcn 1 1 l^onbcrt minfd^en u^) einen adf tnb 16 minfd^cn bcfd^rcbcn^ 3tcnt in bem fclben fomer ftarf fccr fontnf ban ijtanfrid^ 2^ 3n bcm fclioen jair öurß In aller l^ittlgcn maent u^) fent 2txiai% batif, bo quam 6öln. [nna, fcifer ÄarlS bocd^tcr inb be« roemfti^cn foninfö fueflcr, jo Soellen inb tooir toan 136 u.' annc [in] (gngdant mit groiffer ^erftä^af inb mit groif[cn fopen, bcm fonint'ia^»^*'- cbtoart^ genocmpt jo cimc »itoc, inb Weif bae foninginne. 3n bem felöen jair np firflbad^ toart bcr burd^grete up ein rat gefat. Sßtn. 76. Anno dni. 1382. 3n bem tourß jair la^ bcr fonin! tan granfriti^ mit bem greöen »an S3(antcrcn J^^^"- ur ®ent bietoile ^c fi otoer bie crtpcn ^>abbc bcin jouinen. 76. i36. 3n bem feigen jair lüart bat interbict relajicrt niet gelungen. *J**J^- 3n bem feiten jair »art l^cr ©enaffeö entl^euft be« tribageö nae fent eb. 76. Irbanud bac^. Anno dni. 1383. 3n bem felbcn iair burß, bo quamcn bie Sngetfd^en mit eime iv d^of * ui^gaenbe meie^ inb baeben groiffen fd^aben in äJIanberen. 3n bem feiten iair bo »an bifci^of greberid^ inb bcr lantfrebe bat ^ui« gcr 3)i(! ^^}^: nb u^ fent SRargareten atent^ toaxt it u)>gcgeten. men latif bairtur 6 ttcc^cn inb 76. i36. : bage. ||/bairumb »art bcr grctc tan bcr 9Äarf inb bcr gretc tan (£lctc beslYJjsibi •ifd^ofd tiant. inb bic flat taniSocOen I^abbe oud^ groiffen f(!^aben baetan, toant bat lur^ f(oö l^abbc bic [tat ban ßocHcn in bcr bebe in irc l^ant, \ip unb af 0 ribcn, inb oud^ ein anbcr^ bat l^icfd^ SSicnl^obcn ®. ir l^euftman njaö icr S3atbett)in ban üRuniarbcn. 3tcm JO bcr fetter jit ' quam bcr foninf bau granfrid^ bcm grebcn )an 3S(anberen jo ffVitpz inb jo bienft mit eim groiffen l^ere inb l^abbc mit me bc^ foninfö fon tan Sltcrncn^ unb 7 ^crjogen, 26 greten, 12 bui* ent ritter mit gulben fporen, fcöunbbriffid^bufent geteien, l^unbertbufent inber fttitbar tolfö. bcfe leeren l^abben 452 bainritter, tunfjeinl^unbert^ ^uifent pcrbc, bac toaren 1 2 buifent tt)agenperbe. 9. In' fe^U. 32. ©ctt too^l 150,000 f^ti^tn. 1. 9^a(]^Aen.Sylv.deBoh.orig.c.34 6. $au8 33ie^^ bei S^euß. 1477 :arten in einer ^rogcr Pfarrei binnen SWärn 19 finben ttir 53albtt)i?n SWunt^ar* ter üRonaten 3050 ilKcnfti^en. b^n dritter $err gu ^et^enauwe in fläbti« 2. Äarl V. flarb 1380 ®ipt. 16. fd^em 2)ienfl. (Snnen'f^e 9Jegeflen. 3. SSiclmc^r 9?i^arb II. 7. ®(]^on (Snbe 1382. S5gl. ob. II, 4. $en«> @<)enfer, 53if{i^of ton 9ior* 136, 92otc 2. n^. 2to, 9^ieberl. ©eft^. I, 333. 8. 9Mtana? 5. \Xp ftnte SRargreten bac^. C. J 726 VI. Äoel^offfci^c (5^>roni! 1499. 2)ec. 7. 3n bcm fcfccn iaix fcc« macnbagc^ nae fcnt SSlxdai^ taöf , bat toa^ ber 7. decembris i, ftarf l^crgod^ SBcngc^tau^ ban ©rabant inb ban !i?u^cn6urd& inb tuart jo ßu^enbutd^ begraben mit groiffen cten in bie abbie. vide supra anno 1355. l^e l^abbe ©rabant regiert 28 jair. Fiorar. S3rautt)e So^anna ^crjoc^ So^an« III. boc^tcr toan ©rabant s (36Ü). nam jo \)n\pc l^cr Strnolt »an ^orne bifci^of »an Suitge toat fi 6c* brct)en ]^at)c, toirt cinbeil gemiift in bcn nacöolgcnben jaircn. Anno dni. 1384. 3n bem bur^ iair brante bifd^of greberid^ ban SoeHen bat lant »an lo ©d^oinöorft^ inb 3)ioinfci^au alias 3)ioinautt)en ^. Äetr. 3n bent felben iair in ber f^)urfette^ ftarf grebe Soboipid^ m SStanberen. Anno dni. 1385. 2iug. 11. 3n bem mx^ jair up ben fribad^ nae fent 8aurenciu6 bad^ toart Be^ i:^ tad^t ban bem tantfreben bat jto^ ban SRifferfd^eit ^ unbe toart uf gegeben in beö roemfd^en toninfö l^ant ^. 3n bem felben iair nam ^erjod^ SBit^etm r>an §ottant ber VI l^cr^ joc^ *^]^iß^)ö boid^ter ban ®urgunbien ^ (Sötn. 136. e&enb. ebb. 76 Anno dni. 1386. 3n bcm öurß jair »ois fo toit toinö ..... inb Ucö in toaren^. 20 So wmnt Ut nlffttfit graue umb doüen gemalt maxi. Snbcnt jair tjurß würben bie uiffevjle gratjen mit ben ^eggen gegraben umb bie ftat (SoeUen. bed xoa$ noit inb tvad ein nut^U^ bukoe umb naegeren^ toil bat piadf 50 gcfc^cin bis an bie muire. 2» 3n bem felöen jair u:|) ben 10. bac^ junii» n^art l^ergod^ Su^olt toanDjle« ri^ eiflagen toan ben Sebebur, Mg. Slrc^. f. b. ®ejc^>ic^t«f. b. :|)reu6. Staate« VIII, 170. 7. SWargarctl^a. 8. SDiefelbe gf^ad^rid^t pcbt »grtli* aud^ 5Igri^3:|3ina lll^ baneben amfRanbe t)on f^aterer §anb: 'anno 1483 galt men imme3iingfatt)C cur ein tjoeberic^ »a« ein tooibertoin». inb lüa« bat jair fotoil »in« gctoaffen, bat men gl^einc öaiffunge !ri* gen tunbe, fonber moift men bcn tt?in toil 50 qtüip laiffen tocrben'. 9. Srrig, erfl Sul. 9. 10. 2)icfer3ufa|j Ijl irrig au8 berfur» gen 9^otij ber (£ötn. ^ai^xh, 11 über bie an 9Jifferf(i^eit tocie fouftubc öörn, neber in beö ^erjogen gclcibe t>an ®uiü(^e U 53er! * inb bairtjur moipe l^ei [ber 77^ * ^erjog toon 3ttü((] 12 flnre Befler rittet jo ^anbe fenben binnen Suitge. 5 3n bem feltoen jair preben bie gebroebere toan 53runfwi(i^ «nber ein inb ber «^^- i" rechte \)txt tjanme lanbe »erloir ben |lrit. II 3n bem fctocn {air, a6 rcgicrbc ftautcc 3o^anna bat l^erjod^bom «1.282«. r>an SÖxaiant, fo gcfan fi an l^erjod^ SBil^elm »an ©elren, bat l^e bic tant* fd^af Dan ßudt 2 unbefmcirt tieö of iPcberumB intfinf J?an ir, mcr f)t en* • 10 tooutte bat nocff nict boin. bairumb goid^ ft tur ®rat>c mit eime groiffen t>oI! inb ^f^^^^ belaste bat me ban mit; (fonbert buifent mannen, bairintgl^ein terfamelbe ^eqo^ Sil^elm t>an ®utl^e inb )oan ©elre^ oud^ t>ouIY, inb mit Ufien inb mit giften bracht ^e an fic^ e^üc^e brabentf(!^e ^eren^ inb bed loriba« ged tour unfer frauwen bac^ quam be mit eime gerenne unber ft inb kcart ber Kraben« lö ber gemelbic^ inb öinf ber toil inb crflotd^ bct oud^ t)U. bairuntb mit bie ^et* joginne 3o]^anna an ben foninf J?an granfrtd^ iren oemen, clagenbe oJ?et iren ftoaegcr inb Begert, bat l^e ir Beftenbid^ fin tt)ou(be intgl^ein ben. affo J^^^^^"*. quam ber foninf toangranfric^ in bem tourß jair inbeme bcrfflmlt toil ^^^i^*!^:^^!^' gen greten inb bifc^off en, inb tvaren bae toaii 22 lan^^eren mit eime anberen lll^ ' 20 groiffen unjetti(^eni)ol!toangranjofen inb toan53orbuinen, — bat iö bat öolf ui8 Sritanien, — mit firitgegautoe inb ^cirtragen, inb bat toolf toart gead^t otoer bic 60 buifcnt rittcr inb fncd^te, inb lachten [id^ in bat ©ult^er lant toeber ben ^erjogen üan ©elren inb tjerttjuifien inb toerberften mit branbe inb rouf bat lant toit inb breit mit groiffen ^omoibe inb tooulben toort int Oelrelant, mer ft feirben »ibber : iDant 25 it reint fo fere ein maent lauf, bat ber tonihf mx^ mit ben finen noä) f)xn^ htx\x6) noc^ mx\\ii) fomen moid^te, inb fin üo(f matt oud^ franf r>an bem roben buid^ inb »an ber j)efti(en^, bat bie reife int ®e(retant unbertoegen biete, oud^ lad^t fid^ bifd^of ijreberid^ »an ©arioerben bairtufd^en inb f oinbe ben fried^ ^. t»eren bie rinfd^en ^cren ein« genjeft ft ^icbben ben foninf in 30 bem lanbe be^alben inb ir entere nummer gbein ^eim fomen. til tan ben 53urbuinen inb ©alen, bie ftd^ tcrreben, ttjuvben crflagen. 3n bem turß iair bifci^of grebcrid^ belachten bie fiat 2)ovtmunbe mit ^^^^^ groi«me toulf. 77 ju * 3n bem feiten jair quam ber goibc fent ^ercbert itibber jo 2)uitfc^>e in fm ^{,^**^g 55 nutte munfier bc« goben«bage8 nae ^aifd^en: want, a^ üur§ i6, fo lDaöS)uitfd^ i« "388. I 1 . 9ib"nberg. 2)ie (5öln. 3a^rb. b«" S^lb^ug eingel^enb bebanfcelt »orben ton ben -SerdS^em' u. ba8 Sabr 1388. Zi). IMnbncr in ber SD^onatSfd^r. f. rbein.* 2. (5u^f am ünfen 2«aa«ufer. ite^f. @ef*ic^t«forfd^. II, 232 ff. 3. 2)ie gcbbe ging gegen bie bcibcn 4. @o 3an tan (£ut?f. ?co, Ü'iiebcrl. ^crgoge ton 3üüd^ unb ton ©eibern, ®ef(b. I, 620. SBil^ielm 35ater unb^ol^n. Sacomblet III, 5. 33gl. bie Urf. be8 Äönig« toi bei 821. 9^euerbing« i^biebrabantifd^egebbe Nijhoff lll, Urff. e. 141. u. ber baran ft^ anfd^licßenbe franjöftfc^^e 728 VI. Äocl&off[(3^c C^ironi! 1499. gan^ äobroc^en unb J?erftoert gemeft inb binnen ber jit meber ujjgebunjet bat munfter, bie firf))eteflrd^c inb anbere l^nferc. Anno dni. 1388. (5oin. 3n bcm tourßjairtraö bcr 9tin fo dein bat men mit eimc i^ugc ot>cr 137.' ^i" fci^ielbe . . . . . fo bat men 9lin»affcr u:|)^)ei; firaiffen aüi broi^ inb toirte. s 2)ec. 25. inb bat trag umb ürjlnaci^t. U)anne Me unioerfltde of Mr 4oigt)e f^oiU ^o Corllrn iipkomen |t. aBürjt. 3n bem tjurß jair fante ein rait toan (Soettcn genS^omc efelici^c moeni^ t>an bcn "^^84» ' ^ bebeterorben jo bcm ^ai« umb ein gemein finbium of uniijerfitetc »an otten faculta« ten, inb fi quamen i)ur bcn ^)ai8 Urbanuö inb ^iefben bem lonr bie Bcgerbe ber jiat lo toan (SoeOen, inb I^e ben?itti(i^te bat inb bepebt(!^te bie inb gaf in :|>ri)otIegie unb üri^ei* bcn aöbcr^fog^cn fd^oil jo^ari«. bie fcfiocn ^)rii)ilcgia oöcrietocrbc ber rait DanSoclIen mit groiffer cirtoirbiti^cit bem ca^ittel »an (SocKcn inb ber <)aff(i^af, inb bcr ^roijl mi bem boime td gemacht ein can^^Ier ber unitocrfttcte. inb bie eirpe (c^e lad ein boctor ))an ber uniberfttctc toan $raga in ^e^cmerlant in bem ca)>itte(^ni9/ inb bebe bie eirfte (e^e 15 in theologia of in ber ^^ittiger f(i^rift. inb balb bairnac toart gcforen 50 eime rcctoir ber unitcrfitetcn magifier $crtlinnö toan ber SWarfi. ^aiö 53onifacinö, 50 erenber tourß fiebc, be|iebic^>be bie !|)rimtegia bcr tourß f(3^oiI inb t>ermcirbe bie onc^> 2c. $(.2S2b. II Anno dni. 1389. c?B^ fc* ^" ^^^ ^"^^ ^^^^ ^^^ necken bagc8 na fcnt ©regoriu« bad^ begin! men bie 20 "47. * gre\>inne loan bcm SBcrgc, inb bae toaren toil burger inb burgerft^en ui« Soel* leu inb öan anberen flebcn. etb 78 ^" ^^^ Sti'dtxi jair tüart 2obomi(i^ i)an bem Sangcn^ui« \x)p eime \>oibcr »in« ui8 (Sotten getooirt ..... bie ^^iü^« toanme 9?oibe getoejl toaren. efccnb. 3n bcm feben jair broigen bie gemein frauiücn roibc »ilen u^) irem ^euftc, u|) 25 bat men ft fcnt t>ur anberen frautoen. ebb 79. 3n bem feiten jair n?a8 bie romertoart inb gulben jair joSRome, inb »a« So- nifaciu« IX. ^ais, tan bem ^>ernae gcfc^re\>en toirt. ebb. 47. 3n bcm fel\>en jair in bcm auifie, bo \>erbrant bie 2intgaf8, bcr 55if($mart Inb bcr ©uttermart inb bie ca^ettc u^^er @al(jgaffen orbe. bae toaS groi« arbeit 30 inb iamcr inb fci^abe. Bo wanne Mr greorn oan Berge fm tier^ogen n^nrl^en. wiih. de SBU^elm gvebc toan Serge, bcr tourg greioinne fon, n?art in bem üur6 ^m*^' i**^^^ ^^" foninf Senkel ban 8e^>em inb ban 3iome genommen ui« ber jale ber gre* ben inb gefaxt in bie ^icrliti^cit ber ^crjogen, bat bie fetben l^erjogen ge^alben inb ge^ 35 noempt futten njcrben. Anno dni. 1390. (Sorn. 3n bcm bur6 iair be« fei«ben bage« in bcm n.crtj rant grcbe 2)cit^art öau 47« 26. *bat' tovvclt. 1. «Borlage (SBb. II, 194): Hartelinus 2)ie er^;ebung erfolgte aber fc^on 13S0 deMerca. üWai 24. Jacomblet, Urfunbenb. lll, 2. SBilb- b. 33. I^at »irHi* 1389. 743. 13S8— 1392. 729 il^enelenbogen t>ur bie flat toan (SoeOeit bodft braiibe ^e ^'\U tour bte \tat inii af. bie {tat toanne eme finre lube tnb ptx^t etnbeil a^e. 3n bcm fefccn iair umb |)injtcn branbcn btc SRoerfd^en bat berd^* ü)fai 22. )c lant. 3n bcm fcfccn iair tad^ bie frauiDC bau Srabant jcm 33ufd^ ^ int* in bcn l^crjogen ban ®elve jo »jclbe. 3n bcm fctoen Jair np fent aWat^eu^ auent ttjunnen bie [J?an] ßc(* 8ej)t.2o. t SGBcbenautoc 2, inb betlorent toebcr bairnac. 3n bem iair ixaä) bifd^of greberid^ ©irnnid^ ^. 3n bem lourß jair toart geforcn l^ev So^att toan ©eieren 50 cim bif^of 50 Suitge, Fiorar. > toa« dt umBtrint 18 of 19 jair*, inb toart erUti^en intfangcn toan ber ftat t)an ^^ ' itgc inb quam bairnacjo fried^ mit berpat. vide anno 140 6 inb 140 8. Anno dni. 1391. 3n bem öurß jair joici^ grcte (5n9elbrc(]^t ^an ber ilRarf in bat geflid^t t)an eöln. ettcn lanjc S^^in« inb 9iui« inb . . , . . bi8 jo 53onuc go, inb tjan ban ^^^^^' nj: bat turbruggc inb fanjc bie SBille, aU bur(^ Sailbor^), Oemmenid^, ^cnic^, Siblair, inb tan banne ^^emeber hi9 go 9?omer«!ir(i^en ^>c en* >e<^te eme niet fo toil guebed af moegen fci^e^en. bie [tat ban SocKen Voa^ emc 1 ftarf tuggc: toant ber bur^ grcbc allein intgl^ein bcn bnfd^of inb an* t bit tanfe» || leeren irre bigeftanben l^abbe inb a« l^e ond^ mere gebain 991.283*. ibbe, bo ber bifd^of inb bie [tat nneinö maren, a^ bur^ i^ anno 1 376, tüa^ bi abenturen go üermotben, bat ber grcbc bur§ ein ruggc moid^t rtegen ni« ßoettcn. bairumb be« bifd^of^ tuter bebragen maren, in jo unbe anjogain. Anno dni. 1392. 3n bem feliöcn jair »unnen bie öan GEoetten bat berci^frit 53oiI^eim inb ^^in. anbcr man erbrunfcn. 79 ju 3n bem feiten jair np fcnt ?aurenciu8 aöent tüuvben bie f(i^effen tjan (Soetten ^*^^^*- 'föfet inb ou(^ ber rai^^cren ein beit. 1391. 3n bem lourß [jair] joigen bie toan (Soeücn jo 2)uitfc^> inb ben tjan ebb. 'itf<^ gcfd^acj^ oud^ fc^aben mit branbe inb afbrcci^en. "• ^^^' 3tem bie »an CEoetten öefligeben ouc^ @ffren inb ber bifd^of locfligcbe ^Saicfem c6cnb. (Soften. faU" 3n bem feben jair mac^be men bie tointmole np bem Ü^^utümart, inb n?art ber j^^, 79^ l^e jiein Qtlaäft M maenbageö nae natiyitatis Marie, bt aücnturcn, a^ id^€ett.9. i^xTien, fo gefd^icbc bat, tuant ber bifd^of mit ber ftat in uneinid^eit tunbe, umb ben mutter ban ben mueten 5. 7. *t)an' fe^tt. - 30. *|atr' fe^ft. 35. at)enturen xoant a«. 1. ^'^o\df, §erjogenbuf^. 5. Oangrid^tig. SBg(. bie unten beim 2. SBebau bei ©eilenfird^en. 3a^r 1393 qccr^icrte Urfunbe öon 1393 3. 2)orf fübtoeftl. toonSöIn. 3un. 11, ÜJaccmMet III, 874. 4. Etatis 17 annorum. 730 VI. Äocl^offf(i^e (S^ronif 1499. (Su(n. 3n bem feltoen iatr tvurben einbeil ber ^oed^ßer fci^effen utd (SoeQen gekoifl, 20 80. ' tniitn hi blc flat niet jo fomcn. inb »art jerjlont gefoint. cbenb. 3« bem fclüen jair tooir bcr ^crgo(i^ tan ®elrc toebcr in ^ruiffcn, toant ^t ge« • maent toaxt toan @(f6re(^t, ber in gefangen l^abbe. ebenb. 3n bem feben iair Giengen bie tan ©d^onentorfi ^ mit (fut^en bed tan ^enS- 5 bereif inb be9 raitd^ tan CEoelne ben iunferen tan ®uil6)t, ben greten tan ©eine inb iunfer 3o^an tan 9Jifferf(i^iet mit iren ^ulptxm. Rudim. 3n bem turg iatr toaxt funbiert inb angefangen bie nniterfttete inb (oig^e f(!^oil )o (Srfort in 2) o i in gen, inb toaxt bef!ebi(i^t tan pai9 ^onifaciud bem IX. AnnO dni. 1393. 10 3n bem tutß^ iair, bc« gobcn^bagc« nae bc« l^ttttgcn facramenfe bagc 3, 8^f^^^ ^'^ f^*"^ ^^^ ^^^ ui«fpTUd[^ tufd^cn ber ftat ßoetne u^) ein inb btfc^of gtebcrid^ bur^ up bie anber fibe tuxö) leeren fjrebetid^ ban 3)ioerfci^ ^eren go S3are unb ^er gtebertd^ l^ere jo Zonhttäf inb jo San^froin :c. inb xoa^ bat bie foine inb utöfprud^ : 15 a3r.283»>. Stern bat bie burgermeijiere . . . !| . . bis jo bem itebergemale beö 9Jin8. Sacoms 3tem tort: tan ben lantjotten* inb geteibcgelbe fat men afjletten in toigen, Utt 875. ^jg j^jj,. gcf:|)ro(]^en ^ain tufd^en 9Äafc inb SRin bnrd^ ben (antfreben inb nae u^)ge» lad^t n^ad, ^tni^üd) afgeflalt füllten ftn inb afbliten. (Söln. 3n bem jiair turg u)) ber 1 1 buifent meibe atent in bem gefc^efte bleij 20 ho^lli. b«>it i^^ §ilger« fon tan ber ©tcffcn unb Ooberfe ®rin8 föne. etb.81. 3n bem feiten jairs n?art be« imn?en turn« 50 fent @eterin begonnen otermitj ^erjodb SBil^cIm tam 33crge, mer i§ nod^ niet tolma(i^t anno 1499, ttjant ber ^erjod^ turg ftarf in bem feiten jair turß. Anno dni. 1394. 25 c6b. 81. 3n bem turß jair np fent Solj^an« atent unb fa^t in up ein rat. ebb. 82. 3n ber feltcr jit ^)ocben bie (übe, junf inb alt, tuf(i^en fent 3o^and miffen inb fent ©art^olomeu« miffen. Anno dni. 1395. ebb. 82. 3n bem jair turg, beö neigen tribageö xoai ein groi« ertbetonge jo 30 137. (gocllcn inb floic^ bat forn a« »er it afgefneben. 3fn bem fetten jair be^ 18. bage« augusti^ ftarf ^erjod^ äKbred^t 19. Xtv ®a$ ift ftnnio? ; bcr 3)rucf l^at feine Sücfe, bod) fdjeint tttoat auSgefatten ju fein. 1. 2)ertan@c^ocnforfl. (2[i5ln. 3a^rb. 2. (£ötn. 3a^rb. iebenfatt« beffer 'tai^'. 3. 3)ie @iH>ne tom 11. 3uni 1393 (^acomblct III, 874) finbet ftd^ abfc^rift- ü^ in ber 3lgri^):|3ina Sln^ang S3t. 40^. §ierau« ifl »o^l ber SluSjug unferer ^(>roni! gesoffen, ber ben %i%t übrigen« an mehreren ©teilen fel^r ungenau »ie* bergibt. 4. S)ie (£^>roni! fürjt ben Söortlaut ber Urfunbe bis jur ©innlofigfeit ab. @oll gleißen : bie tom @rjbifd>oj jur ^c* flreitung ber Soften be« 2anbfriebcn3 jtoifd^en 2Raa« unb SfJ^^ein errid^tctcn 3ölle fetten abgeft^afft fein. 5. C bat 1392, irrig, ba ber$erjcg ton S3erg njiifli^ erft 1393 parb. 6. (Srji 2lug. 29. Siti^nonj^fp, ®ef(^. be« ^aufeg $ab8burg IV, 277. 3)ie Uni* 1393—1396. 731 »an Ocftcrid^, unb bcr ^abbc gcfttd^t bic untbcrfitcit of bie l^ogl^e fd^oife jo Sißicne in Deftcrid^. IPie (in oan ^rn ooerfleu |o docllen Ux (tat ocnoifl vart oan ^em miltn M 931.284«. rngcn tatU M )o4) iDtliet ingcnomen bur4) eilige animn. 5 3n bcm fcbcn iair »art ^>cr ^cnrid^ toan @tat>e uiögctoifl aan ottcn (56(n. racben in (Soctne jcr git jo ewigen bagen, b 0 d^ funbertoiKc eiliger tan ben 92! ' oioerjlen, mcre ui8 betttjan! beö nutzen raitj tan ber gemeinbei, inb l^e gtnf ui« GEoeUen. bo quam ^>er ^itger toan ber Steffen, ^er Puffert inb namcn ben öurß ^eren ^enricj^ toan @tatoc »eber in funber alle 0 tt)tlle ber burg raebe. Anno dni. 1396. Hn timt uplonf |o (Eoellen beiHtr rae^t ontx ein Heil bürgere Dan Den ooerflen. Anno 1396 be6 toeirben bageS in bem macnbe januario, bo liefen bietourß raebe ebb. 83. jofamen. umb bot ^er §cnrid^ »an @taöe tveberumB ingel^aiU iT?a8 5 inb ^er Juffart öerbran!. ^an Cime anberrn uplon[, ber gemeinbe np ein inb bie l)eren oam raebe up bie anbcr ftbe. 3n bem feltoen jair be« neificn binjlbageS nae ber ^jittiger bri foninf bad^, n?a8 ebb. 137. ein upicü\ binnen (Soettcn unber ben o\>erpen2 r^axi bct [tat, bie bie ftat regier«' :o ten, inb ber gemeinbe. bie ojjerften Dam rait l^ielben mit l^er §cnric^ üanme ®tabe inb bie »ergaberben fid^ bi ein, be^geltd^en bie gemeinbe ^arnefd^ben fid^ inb quamen bi ein/ inb bie jtpae paxtiik ftieffen up ein inb ein ^artl^ic Dinf bic anber. inb ^er §enrit^ tan @tai)c toart begreiffeu i)an ber ebb. 83. gemeinbe^ inb §eitgen t>an Äeffel, inb men \io\ti) ben ir ^euft af up bcm $eu» 5 martc. ^er §cnric^8 ^cuft »aS »iffer ban ein butoc. inb men tjcitbelbe fin lid^am inb 6 jö fcnt Sunibertu« torne. inb bae ui6 ipoi^ groiffe nn«* einbred^tid^eit unber ben oberften, bie bat regiment ))Iaegen jo ^aben, inb ber gemeinbe, bie fere ober^ant nam intg^ein bie felben regenten. i^an eiine anbercn qtoifftn iiplonf ^0 doellen, Ut bie gemeinbe ben ganzen rait oan ben alben gefle4)ten ooerioan inb oink inb f\ beronfte inb nam alle ampt inb I)erli4)eit, inb ein grois beil nis (Sioellen nerbrenen. 3n bcm (eben jair beö ncijlen fatcrbage« nae fent 3o^an0 bac^ mit^forncr^ bo *^*-|^- tüarcn bie oöcrflcn inb ^eren »an ben alben geflcd^tcn bc« nat^tc« in bcm ^ui« Suni. ücrfität Sßien ^atte er 1365 mit feinen rie^tigenS)atumber(5iJIn.3abtb.O folgt, trübem 9iubolf unb ?co^)oIb geftiftet. 3. 33iclmebr »>on ber 9lat^8partei. @benb. Urfunbcntjcrxcic^nig 1358—95, S5gl. 53b. I, 301. n. 653. 4. (£(5In. 3abrb. D: 'cp fente 3. b. 1 . ©änslid^ irriger Sufatj. m.' Ucber ba« richtige 2)atum (18. 3uni) 2. S3egiei>t ftc^ auf ba«fclbe (Sreigniß togl. SBb. I, 308. tvie bie t)orbergc^cnbe 9^acbric^>t, bie bcm ) 1 732 VI. Äccl^offfci^e (5t>ronif 1499. SUröbeni^ genant np bcr ^aäf unbcn inb otocn inb toarcn getuae^ent, inb toarcn bac bcrgabert in ber metnung, bat fl bic gcmctnbc inb ingcfcüeu lüoulbcn crffagcn inb ^)crbilget ^a^)en inb unbcr fic^ htad^t ^a^en, al«fibcn tveioeren ^abben gebain, a 9 )ourg i9 anno domini 1372. bcd n>art bie gemein ©l.284b. gcttjair . . . II . . inb moi^en oud^ gclt geöen u^) genabe. ^ Bo iDie ^\t gemeinte in (^oellen |t4) ht feiner flebe regiment annam in) bnrger- meifler M railj^eren nis in koren M in alre getrut)eit M oruntlidjett ootr* mi^ ein oerbnntbrief |t4 ^ofamen nereiten inb nereinic^ben. *2ff/' ^^^ f^^if^ ^^^ ^^f^ ^^" ©otomon, fo fin aöe btnf in biffet »erlt unberipotpcn bcr öcrlpanfccrungc, fo bat in naturlid^en tiftid^en bingcn lo offcnbatrttd^ gcficn wirt. bcr minfd^c, bcr alter crcaturen ein ^ete i« inb umb be« toiHen bic gefd^affcn fin, bcöint bat mx^ tooxt xoaxx in eme, beibc in ber fe(e inb in bent titc, inb bat manid^felbic^Iic^. toic be^ min* fd^cn feie bertoanbctt tt)erbe, nu mit breuben nu ntit bebrceffcniffe , nu mit ^offcn nu mit borten, bat bcl^oifet deine beteifungc, n>ant ein iglic^er i» j)roeft bat in fid^ fetfö 2C. in ben niötoenbigcn inb tiftid^cn bingen fien tt)ir begetid^ bur ben ougen , bat bat mx^ toort g#n^ toatr i«. inb fur|* tid^, f 0 bil un^ bicnt jo unfer meinunge r>an ber materie beö regimentd : tt?er mit merfen bic gefd^rift ban ben gefd^id^ten bur inb nae, ber bint jjeranberungen manid^fetbetid^ inb tounbertic^ , ban bem minften bi« }c 20 bem groiften. toie bat roemfd^e ridb bernjanbett fi in tanben inb in ^jer* fönen, bat i« tangc inb breit befd^reben in ben ^iftoricn. be^getidben Dinftu in ben feifertid^cn redeten inb cuc^ in ben geifttid^en redeten, bic fere manid^fetbetid^ beranbert fin , bat ber M niet gel^atben njerben inb intgl^cin einanber tuben, inb nae beranberung ber jit inb ber minf(i^n2ö l^ait men moiffen geben gefe^e inb ftatuten. bairumb i^ ein gemein fj)rud^: concorda tempora et concordabis jura, — men fat nae ber getegen^eit ber jit bie gefc^reöen redete nemmen inb ban fo moegen bic ooerein fomen. item mie bat regiment be^ roemfd^en rid^6 i^ fomen inb genomen ban eime gefted^te in bat anbere, binftu oud^ gefd^reben bi bit ^o feiferen, a6 mit namen bi bem gefted^te be« feiferö Dctaüianu^, item be^ feiferö ßonftantinn^ magnus, item be^ f eifert Äarotu^ magnus, item bc« feifer« Dtto 2c. fo oud^ bi ber jit bo tarofu« ber IV foninf ban S3e^em, — at^ l^e feifer toart, bebe ^e bit bairjo, bat bat fetbe roemfd^c rid^ an finen naetometingen btebe : mer mie bat becteuen fi, fuiftu an fime 35 föne SBenjeötanö, ber bi ber jit roemfd^e foninf tt)a«. item tpie bat regi« ment inb bat gebiebe be« feifer^ jo ben })aefen inb ben bnf droben jc. groi«* tid^ jjermanbert inb umbgefeirt fi, l^ain id^ niet jit nn jo fc^ribcn 2c. i« bat nn in tanben inb in foninfrid^cn futd^e groiffe beranberunge gef(!^ict 1396. 733 fin , iDte Dil be me i^ bat min brcmbc, of bat gefci^ce in ftcben, bat bat regtmcnt inb gebiebc »an bcr fcfcer [tat nu bcfen nu anbeten gegeben merbe, bat boc^ in alten burgcroirten beranberungen i^ jofonten, ber bat cIoiKtd^ mitten mit, butd^ ^omoit, froinbid^eit, betad^tnnge, befmetniffe, 5 oüettaft inb unad^tfam^eit 2C. baituntb.bie gene, bie nu jet jit bat tegi* ment l^ai^en l^ie inb anbet^wae , fuöen anmitf en inb fici^ butfid^tid^Iid^et funnen l^alben, uj) bat in niet webetöaete bie affe^ung, bie 6i abentute minre u^) bie gene bie getieft fin jo betmoiben tt)a^, ban up bie bie nu baitan fin. 10 II T)o bie gemeinte ban bet ftebe ßoetten bie ^eten ban ben atben «1.285« ge[(ed^ten, bie bat tegiment ban anbeginne bet ftat bi^ noci^ :^et getoitt ^abben, betwunnen, »etiaget ihb afgefa^t ^abben umb teben a^ but^ i«, fo namcn fl bie fiat in ir ^ant inb namen bie fluffet bet ftebe na in inb foiten J^jn. unbet inb ban in butgetmeiftet inb tai^l^eten, bie bie ftat tegietten. las. 15 bae »att afgeftatt bat tait^ui^ bet atbet l^eitfci^af inb bet gl^ente, bie »an ben alben gef led^ten toaten , inb n^att u})getid^t inb gemad^t bat nutbe tait^ui^, bat bae jet jit bat butgetl^ui^ genoempt toatt, men nu noem^jt men bat bet l^eten l^ui«. bo gingen af bie getid^te in ben gebutel^uiffeten, bie nod^ jet jit in ben fitd^fpetefitd^en ftain. bo xcaxt ^maö^t bcr tcrbuntbrief, tUnt. li) ben men noc^ iaettid^^ ^)ted^t jo tefen up aüen inb np igfid^et gaffeten. bo njutben bie gaffeten gemad^t: butmait^ piaä) men jo l^aben btobct* fd^aften ^ Stern up bat bie l^ittige ftat ban Soetten ban futd^et betbetftid^et pattitid^eit inb uneinic^eit beiDatt toete inb bat fi in ein tobetid^e inb 15 butgettid^ otbenung gefaxt »utbe, baemit ben butgeten, ben infometingen, ^eimfd^ inb ttembe, ted^t gefc^iebe, fin gefaxt inb otbiniett njutben but inb nae ui^ bem taebe e^ti^e, bie in funbeti^eit be^ l^anbet^ bet ftat toat* nemen, inb'"of gebted^ queme, fo mad^ men it an befen nagemitften amptiftxm f oid^en 2, >o Dit fin Mr amptr, Die ein rait gift as men ir|l ingeit np fent 3ot)an9 mi|fe. 3toene butgetmeiftet. einen ^ tentmeiftet. tai^tid^tet. gett)etttid^* tet. ftimeiftet. loinmeiftet. amptlube. in^ibicienmetftet. t^otnmeiftet. memotiatmeiftet. üuttt)aitfemeiftet. otbet^meiftet. fatboic^^meiftet. njegemeiftet. mad^meiftet. oteifc^amptmeiftet. oifd^mattmeiftet. beit* 1. S)ic ©ejeic^fnung '©affcl' bcgcg* 2. gür ba« golgenbe ögl. (Snnen III, nct Won öor ber 9ictolution »on 1396, 41 ff. fo in bem 9iat](>8memoriaI toom 15. 3an. 3. 3ebe8 Sa^r lourbc ein S^entmcifler 1396 (Ouellen jur ®t)6). ber @tabt (£öln auf swei ^a\)Xt geträl^lt, fo bag ftct« j»ei J, 69). 339I. (ännen, @efc^>. II, 460. gleid^jeitigimtottoaren. @nncnlll,44. 734 VI. ÄocI^>off[(^e (S^rouif 1499. meifter. paimcnfel^crcn. dagel^cren. fat^mciftcr. fd^cffcni^crcn. ^mi^-- mcifter. fotcnmcifter. mefecri^crcn. tDoid^ctl^crcn. brantntctftet. joben goltflcgcren. jo ber quabet üartpen. fcufcrmeiftct. ^atlcrici^tcr. tid^ter in ber tooKud^en. ^)erfetic^tcr. jo ben unbcrcibcn. jo bcn crtjcn. jo ben fibmcd^crffen unb tt)a})enfticfer. 40 bcn garnmcd^crfcn. go bcn fanncn*^ gicffcrcn. jo ber raifefucr. go ben bruloftcn. jo bem metfonf . Anno dni. 1397. ^oru. 3ii bem jair tourß bc8 6. bageö in bem bracmant* joid^ ^cvjoci^ Sil^elm öan 83 u.' bcm^crgc int (ant tan (SIetoc mit bcn trcflld^ficn inb bcjlen ritteren inb !nc(3^tenan ^in^b' ^^"^ 9linftroum, a§ ein beit Ijjernae gcnocm^Jt njcrbcn, n^) grcöcn SWf 'o 3uni 6. toan (SIetoe inb fm brobcr S)iebcri^ toan ber SDiarf, inb tvarcn bcö öurg (icr» jogen fucfierfone, inb quamen 50 flrit Dur (£letoe. inb bic 33erd^fcn »onnen int» gl^ein ben (Sletoefci^en ben tourflrit inb loingen bie ritterfcj^af be« lant« t)an (SIeöc. bo quam int lefi bie jlat mu SBefel inb preit u!|) ein nuibt, inb ir gegangen t)runbe flo« gen jo in inb wunnen ben naejlrit inb Giengen l^erjo^ 2Bi(^>eIm toan ^erge toürj mit 15 alten flnen ^ul^)eren, al« ben ^erjogen toan Ouil^e, bcn flrci)en toan Dolmen, bcn ^ercn toan ^inöberd^, ben ^cren t>an 9JiffcrWeit, ben grei>en toan «Seine, ben ^eren tan SePerBurd^2 mit ben bcfien ritteren unb fnetä^ten toan befen lanben, inb f(i^e^be in groi« goit af. Anno dni. 1398. 20 oirt inb entl^eufbct inb go SBier Ibcgraisen. ber fclöe ^abbc til ttjunber« bebrcöen intg^ein bie gemeinbe unb l^abbc be^ fticd^^ öil gemad^t. ctnbeit fd^riDcn , bat ber bur^ l^cr f)itgcr fi gcbotrt tt)urben u)) bcn §cumart inb bo cntl^cuft. ^ ?Pi.285b. II 3tcm in eim anbcrcn 6oid^ l^atn id^ atfu« gcfd^rebcn üunben: bit i« nict ber l^cr f)itgcr ban ber ©tcffcn, ber lici^t begraben jo fcnt Sauren* ciu« in fent äJinccnttu^ zoüfzMt, bic ber fetbc bur^ l^cr ^ilgcr l^abbc ban nutoc up boin maci^cn, »ant ber ftarf anno dni. 1333 inb xocA ein fd^effen an bem l^obc, inb tt)a« ein cirbair man, a^ men bat bint u^j fimc w grabe gefd^rcben : Hilgerus obiit qui vivere turpiter odit 3. I^c toad ein ritter inb ein bannerl^ere inb bebreif groiffen ftatt jo ©octten inb an« ber^toae. biffe ca^)ette burß inb fin tt)onunge, bie nod^ l^ube jo bage anno 1499 jer ©teffen genoent:|>t t«, fin burd^ anber ban fin naefomefingc groi^tid^en beranbert würben mit butounge unb fd^oinl^eit. 3^ 16. ®U^(ft€. * 1. Sa^rb. C rid^tig 'beS 7. bage« in heim, Sacrarium Agripp. p. 247 an, W bem maenbe junio'. aber angegeben »irc, fein ®rab befinb« 2. 9Ji(i^tig. 83gl. Sacombletlll, 919 fld^ in einer bem ^>. Saurcntiu« gewci^» 9lote. ten S^orcapcttc ber Saurcntiu^^farrtin^. 3. 2)ic Orabfci^rift fü^rt auci^ Win- S3gl. auc^> «b. II, 325 92ote 3. 1397. 1398. 735 Stent ui« ai bcn t^utß »orbcn fo toercn bri of u^) bat minfte jipcnc l^ct §itger ban bct ©tcffcn gctoeft tnb gcftorüen binnen 5 tacren :c. 3n bem turg iair Ia(j^ gret>e !S>ebert(i^ ban ber ^arl )our ©i^erDelbe bed 14. ba« (S6(n. gc8 1 in bem mcr^c inb Meif jcr flunt boit. ^^sV^* 5 3n bem fclücn jair be€ fetenben bageö in bem mei ttjurben jttjcn med^tige raife« «b. u. ^crcn, mit namcn ^erman loan ®o(]^ ber tjuvjift bufcj^of grebcrici^« fegeler ^^^• )}tad^ 30 ftn, tnb ©odwin ftn fn^ager ui$ge)>otrt tnb in tcurben Beiben ire l^cufber afgeflagen binnen (Soetten. 3n bem felöen jair bo l^abbc ein fmit bem burgermeiper ftn orbel tt)ebcr(^)rod^en inb eb. 85. 10 gcjlraift VLp bem burgerljui« : b e r tt) a r t funber ft^effenorbcl up ben^eumartge» löoirt inb eme wart fin ^euft afgeflagen. inb oudf> fo ^>abbe ^t toibber bie flat gdDain. 3n bem {ettcn jair, be« 15. bage« loan bem mei, lüan ^crjoci^ 3lboIf »an ebcnb. bem ©crgc tocbcrumb bic burci^ genant Sienburd^ 2 ^em greüen tan ber 9JJar! inb toan (Stete af, inb tant bae u)> gue^ genoic^. 15 3n bem feftcn jair laegen bie (jeren tan ©rabant inb bie jlebe mebe inb bie ebcub. ftat tan iBuitge tur ber 9^un?erPat in bem lanbe ttin ®elre mit 2 bufent ge» teae^ent, inb bie tan ber Sluwerflat inb ?inge branten ^df fclf3 inb tluwen enttcci^. fi jcrbracti^en oud^ bie jlat (Sj^e^. boe joigen fi tur 9Joeremunbe tnb taegen baetur 21 bage inb fci^uffen fteine in bie ßat inb enbaeben hctif niet til 20 f(]jabctt tur ber fiat. bic ©eUerfd^cn üctbranten bat tant tan ©tand^mont^ tnb beben cvl6) fd^aben in bem (anbe §ae^banta ^. boe foinben flc^ bie Suit* ger mit bem I^er^od^ tan ©elre inb n>art gefaxt ein befiant tan 3 jiaeren. bo Brad^ up ber grete tan 'Bimpol be« 15. bage6 in julio, ber ber ©rabenber ^euftman »aö, inb joige mit ben ©rabenberen int laut tan ®uil^e bo 25 soigen ft n>eber l^etm ui$ bem lanbe. 3n bem feiten jair be« 9. bagcS fe:|)tcmber ttart Seutoenburd^ gewonnen oter« e^. 86. tni^ l^erjogen ^botf tan bem 8erge ben iongen. 3n bem feiten jair up fent 9Rattl^eu8 nac^t joigen bie bürgere tur bat€^. 138. l^uid SBebenatte inb hxaid^tn inb brantent in ben grünt af. 30 3n bem feiten jair quam ber roemfci^e !onin! SenjeSlau« jo (Soellen üut «*«"^- ftrftmiffe, inb bie [tat erfreigc efetid^e beftebigung inb ^?riüilegie , bie fi 3)ec. 25. ondf Dan fime Daber feifer ^art erlanget l^abbe, inb in fnnberl^eit, bat men gl^ein bürget in ßoeöen ui^l^eifd^en of laben ntad^ an einid^ anber plai^t of gerid^t fo lange al« bie ftat baitober jo tid^ten bereit i^. 35 3n bem turg jair ter^oif ber roemf(!^e fonin! SBenjedlaud bie graeff(^af tan sudim. SDi^eikn inb maci^t baetan ein I^ergod^bom. II 3n ben feteen jiben brad^t bie foninginne ban Denntarf unber ©t.28«a. ftd^ tat loninfrid^ ban ©toeben inb oud^ bat ban 9?ortt)egen, inb fin nod^ unber eint leeren bie bri loninfrid^ ®. 1. '2)e« 18. bage«\ Sa^rb. öflli(i^er Si^fel bc8 Süttici^er @tift«. 2. »gl. S3b. II, 85 91otc 2. 5. ^t9hat)t ift ber mittlere S^cil be« 3. Sinne unb (&(ift, nieberlänbif^e Süttid^er 2anM. ^rotin) Simbur^. 0. 1397 tereinigte iinargaretl^a mit 4. ^ol^l tmg für granii^imont, füb* t^ren ^ti^m 2)änemar! unb 92orttegen \ 770 VI. Äoel^offfc^fc C^roni! 1499. boben, bat mcn bcn ctcgcr 6retd^tc. bactufd^cn btagcbc bcr grcbc oan ge* ^eif d^ ber fc^cffen, bat mcn ®otfc^atf SWci^gen bracgcn f o(be , voai fin gefinncn inb begctbc mere. bat Qe\äfa6f. i)t anttDerbe ungc^atben unb 3ab?b ungcbunben*: 'it Uelzen leeren, ic^^ geöcn bcn mau got unb unfer üc^er «64. torautoen. idf cnbcgeteit ntct, ban tpat \6) getcbcn i)a\n, tott xäf gobc offe* & ren, bcr ml ^autDel^ mime get>abcren atle [in mi«t)ait üctgct>en unb üeTjicu: \d) Dcvjien cmc unb alle bcn, btc mir ic (cit gcbaiu l^aint umB gotj »itlc (utcrüd;en nnb jornaif. man üragebc oud^ bat urcud^gin: it fad^t oud^ alfo, fi t>crgctc it trmc ocmcn umb go^ wiü inb bcgcrbe nict auber^. ttcm bcn cicgcr baut mcn mit fincn f;cnben a^ einen bief unb Jo ttjart np cinre beren gebragen ut^ bcr l^ad;t tufc^cn bie 4 bent a« mcn ein bief picit jo bringen, man fad^t cmc: 'bu ^ai^ bae bie goibe irber (übe bcru^tidl^t unb oücrfac^t n)at faiftu : blifftu nod^ bi binen morten'? ^c antmerbe: *toen leeren, fo mat id^ gefad^t ^ain, l^ain id^ oan ^oren jagen, id^ cnmei^ niet anber^ ban aüc goit unb birfget r>an in. id^ bib* is bcn ud^ unb aüc bie ^ie umb ftctnt, bat irt mir tjcrgcift inb fi üur mic^ bibben »ilt, bat fi it boin\ bo bragcbe bcr grcbc anbenocrf inb bcrbe- rocrf ®otf^atf SWci^gin inb fin fticfbocd^tcr, of fi rcic^^ begerben of toot fi begerben, bat ft bat offenbairfid^cn tuben tieffen inb niet cnücrftt)cgcn. fi antn)ert)en nac a^ mx inb Dcrjcgen up in umb gofe tt)il. f o gingen bie 20 jtpci burd^ bcn boim ^eim inb mcn tjoirt ^aumete ?)?oitfd^en ben cicger uj)per fd^urgefarren ^eim, inb be^ berben bage« broid^ mcn in jo ürc^otc cbenb. fcut Sunibcr^. ^cbben bie goibc lubc geric^ft mitten Ij^ain, men ^ebbc in gegangen. Han )(m aflais, Hi mtn ocrMdit, als men Ht billige facrantrnt umb M( lat iatrlid) ^o docücn htti^i. 25 eb. 165. 3n bem ielt)en iair gaf paii 3Rertin bcr jiat (Soettcn groiö afiai« inb in bcm leben jair flarf SKavtinuö. *^-3üi* (Sugeniu« IV . . . ||. . tücberrief ^t bat febc concilium [toon ©afcl] mcberumb. 242b. inb baeöan fin uperroecEt al]o bit jn?eibrad^t in ben bingen, bie antreffen bte l;itligc tird^c, bie nod^ ^ube jo bage bliöcn fangen in cinre unfid^er^eit. 3« \)t n>a@ paii 16 iatr. (5ö(n. 3n bem feben jair bc« loribagc« quam jo (SoeÜen gcbrctocn in eimc ^^l]^' nac^cn an bie ©alfegaf« junfer 2Bal:|)obe bar ^abbcn ji toail 100^)erb< falben, ebb. 165. 3n bem fclDcu jair Qi]^adf ein groi« reife u^ bie puffen inb bo s^ mac^ben cöcr bie ^eren «über in ein qnait binl unb bcrreberie , ate t)Ut§ i^ anno 1421 . inb bae »ort ber bifc^fof toan (Soetten toerraben inb mc goiber ^crcn 1. Non ligatus non vinculatus finbet gormct, um bie greitoiüigfeit ber?lu8' ftci^ in ^er](;örd))rotocotten ai^ flcl^enbc fage }u be}ci(^nen. I 1435. 775 burd^, inb nam toan bcn lubcn njc ban fi t^abben inb bo bie boT^)cr gcin gelt jo geben enl^abben ban irme fd^a^ , bte berfattc ^e f o ^oe jo fd^abeii, bat fi id ncdf^ ein beit genoid^ bernjoid^eren moiffen. bie bicnjlb oben inb bii lantfd^af in SBeflp^alcn latifUn ftd^ bairmcber fi »onlben ec onbcr beinfl 5 of ^^cirt^af friegen. Dat Itiiid fonlbe ftn vtttabtn wnrto. 3n bem felccn jair ladeten ftd^ bie Dan 9hiiffc oud^ mit bet gemeinbe inb ^oUi. umb tt bienftbcben n)il intgl^ein ben oberftpintUd^en fd^efeunge inb ber* ^i.' bnnben fid^ inb cnn>onlbcn bem bufc^of niet me get>cn ban fln alt reci^t, baebi ifZ 0 fi oud^ gefoift ^abbe jo (aiffen inb berfiegelt. bairumb^art ber bu^of jornici^ inb tna^te jo [gernt^te] einen geboren ®ui(c^er mit namen @^)oir toan ©crten. ber feU>e@^)oir umbttint fent SÄat^euö bad^^ qnam jo giJui« ber bnf(^iof®fpt.2i. quam ouci^ ^o ««ui« biircferiben binnen effen mit tt)ift be^ raife inb ber fc^effen ber [tat ban 9^iut^ inb nam ©poirren jo aKinrebrobcr2 ui« bem cloiflcr 5 . . . 'I . . ber upfo^ toa9, bat l^e ^S^jorcn ui8 [oulbe l^atjen getooirt jo cime b o i n t o r i « 3 ^ »31.203«», of ^c in fangen »oulbe, fo foulben bie bnrger gemcinlic^en l^aöcn geroifen* mit bem reif ©poir ban Herten ^»aefen' inb rief bie gemein inb bie bur* ger an, bat man eme ber ftat gcteibe inb bUTOert ^ielbc inb niet bred^en tieffen. bie gemeinbe tief cntlid^en ^erni^ inb ftuffen bie poxi^m jo inb 0 ladeten bie fetten bur, bie anber dummen u^ ben clorftornc inb (uitten bie clocten JO fturmc inb ftoigen bie ctodten mit i^emmeren bei- buf(^of moijl i^alben »ail jnja«kurcn lonf intufc^fen bcn fetten mit jorne inb mit gramme inb fm« lif« beiofgt fm, inb bie bürgere namen ©poiren ui« beö bufd^of^ gemalt JO fid^ inb (ad^ten in fetf^ gebenfüd^ jo be« bnfd^of« aenfpraed^en. 5 ber bu|(i^of ciafbe fl(i^ mit fime bott ^a\i ban inb ik^ @|)oiren bae bit getc^>a(]^ u^) bc« ^ittigen cruiö bad^ binnen effen jo ben äWinrebroberen. bie felbcn brober enmnnnen oud^ niet bil ^ie an, loant fi lourben mit f))oi(* j^eirt, bie teile bat men @^)oiren bae in foid^te, hoä) be« buft^of« ruttcr moi- flcn beö cleinoit ben mcifien beil n?ebergeöen. ain l^ctte ber rait geban, bie gemein ) ^^cttcn ben leeren mit bem ^ouf bae erftagen. 3n bem felöen joir 50 fent 9Jemei8 miffen geboit ber bufd^of »an (Socilcn flnen eötn. (üben In bem toinlanbe up lif inb gcit, bat p iren win bat jair nit nairre cnter^ ^^^,J^' foit^itcn ban ein i)oiber tour 30 o\>ci(enfc^e gulben ^>e »oulbe in ein abfolucic umb fu8 geöen. 3n bem feigen jair enquam nie minf^ jo (Soetten in bie »infcj^ole umb cbcnb. gcfinbc JO »innen bat nie minf(i^ engeleefbe. 11. *geru(ftt€' fel^U. 17. mit bem uvfatj. 22. fetten inb mit jorne mit gramme. 1. Ueber biefen Sufa^ \>gt. 5Bb. II, 3. 'SBein»air8' 3al)rb. 171 iWote3. 4. '@o folben be burger na Ij^atjen 2. *3o ben broebcreu* Sol^rb. gctoufen'. Sa^rb. 776 VI. Äoc{MI<^e(£Mnif 1499. iaivi ^" ^^^ '^^^^" *^^^ "'^ ^^"^ ®ereont^ bac^ »art binnen ßoeüen jo tcn ^72- ^Regulieren gcn?it bic firti^c inb fivti^of bie men noern^)! jb un« ^cren lij^am, ' oüermife brober 3ol^an ban Dortmitnbe öan ÜWinrebrober orben einen Wibufd^of ^ inb fanf bac bie ^ocmiffc. ebb. 3it bem feltocn iair in {ent 3lnbrei« macnbc uto unfer lorautDcn aöent concep- 5 *^»f 7 tionis, bo öcrbrantcn rein af 13 Ij^ufcr in bcr @cl(>ilbergaffen, inb men bebe bae groitte fixere .... . mit groiffer arbeiDe. ebb. 173. 3n bem felöen jaiu beS fonbad^S tour fent Xl^cma«^ »urbcn Äirjigin "' ■ (Sorper ein tat>ernierre inb pn ^uisfraume gefatjt up ein jinie »intoaö inb gcbunbcn mit bcn ruggen jo ^ouf inb up einre carren, in toeld^em t>a« f)t fine roineio getoelfd^t l^abbc, inb l^eiltcn unber bem faeijc unber §elmenflcgercn. inb bie 331.304». jiraifunge gefc^tebe in umB bat || ft'beiren gebraben l^abben men iDoulbe in bat üf genomen ^aun inb fulbc fi betbc tocrbrant ^aiitn, mer ein gretoe Dan 9JJoerfd(> bat \>ux fi inb ^e »art geteert finrc beben. 3n bem fetten jair galt ber gotbe tjetnen min ban bem beften }o 15 bem 9to« in ber 9?ingaff en 3 albu6 , unber Srenbel^ 5 ß inb ber nutoc to'm gemeinlic^en 16 ^eüer. 3tem ber rait ban ßoeüen gebobe untgain bat gebot be^ bufc^of« irren bürgeren, bat maüicb [inen cran^ inb mci ban ftunt inboin foutbc unber einre groiffer J)enen inb beroufunge be^ roinjajjpen^, l^e engcbC2o ban bie quart niet l^oeger ban 8 ^eüer ban nutoen n)ine, funber genabe ber boeffen jo laiffen. bat gefc^ad^. bairnae galt niemand bo ui^tDenbic^ »in, ber bufc^of moic^t fi bo felf^ gelben of bie tube moiften fi naivre geben ban fin gebot toa^. inb men branf up ben feloen bac^ ber morgen» f}>raed^en ein quart numeö ti)in6 umb 8 l^eüer uj) fent 3ori« ctoifter in 25 l^er §erman« l^obe ban ?ec^enid^ inb gaf fimmel inb fefe bairjo. Anno dni. 1436. ebenb. Anno 1436 iua« ein unmei«üd^ groiS tDint inb bat jair m^ tjil goi|5 tt)in«, bat men toerboit 50 brontt)en binnen Soetten inb onä} wn buiffen benn JO bringen, man enge\>e t>an eime ):>a9 bon 6 albn« ^erinao go affifen. cbenb. 3n bem feltoen jair in bem f^urfel aU bie ©ngelfd^en '^axi^ gettjcnnen fab» ben inb no6) bei^alben monlbcn, fo quam ber bolfln .... . inb bieöut' goinfd^en afgen^onnen ^abben. Hn einre foinung ht (i>ellerf(t)eR, ber ßnqfd^tn M Ht jitU oan ^otint 35 cbenb. 3n bem felöen jair in ben merij, bo ujart ein beflant gcmad^t beöfe(^r noittea« tuf(^en ben ©eUerfd^en, ©uilcj^eren inb ber fiat (Soclne. 1) SSgl. (SWoerden«) Conatns chro- «Bb. I, 365. nol. (Coloniae 1745) g. 3. 1435 unb 2. 3at>ib. *in fentc Slnbrei« mcinbf • 1433. 1434. 773 f)en nae tnb ntetnben bie citflcu gobel^alben. bo qitamen bie crtften tuf(j^en foi inb tixä)o\. bo tüanten \i6) bic furflcn, inb bie ^>clft quam iian achten inb itntbjogcn bic ©uffcn, inb bei criflcu bicif 3 bufcnt^ boit. vide infra 1438. 3n bcm fdtocn jair actran bufc^of 2)ebcn(i^ bic ?eic vide anno 1435. ®t*"- item l)t gcnjan ouöf 33et)€rpcin inb hxaäf bat rctn af in bcn grünt i»^- inb bcfatte bic floffcmit [inen lubcn, inb bic 5Wutt)cftat2 ginf cmc int l^ant. I^an üem graiffen minbe in) oan Hern |lritt Der ont Den üti t)illigett kottingen in üem Itoim nebcroeil. 10 II 3n bcm leiten iair ^abbc man einen 3»ocben ^ie ge^iangcn. ^i?,®^^* bc« nad?t3 cr^oif pd^ fi(j^ ein cnjtcUc^e ungejhirc n)int toan Ifiin bt« gen 9lome ^^a^rb. inb biirdb alle bte totrit jo h)af[cr inb jo (anbe. bcr tüint quam bcn 5Rin l^cr* ^^^' np jo bcitcn lanbcn inb ma^ affo ftarf, bat fic^ gcin fc^if u^ bcm 9?inc intl^alben moid^te. bcr mint mcbc bat bti jo ßoctnc Dan bcn lird^cn, tor^ \s ncn, l^uiffercn inb boirt mit groiffen tafcicn bic obcrJRin tuf d^cn "Dnitf c^ inb ßocinc. ^e wavp hü inb pein öan fiid^en inb toirncn item mannid^ ^^unbertboume, bic 100 jair gcftanbcn l^abbcn, inb bette bonimmc mit bcn tDur^cIcn binnen fiocinc niffcr erben , bid er ban Silfc« baffer fint, inb cndf in bcn tDctbcn, inb ii?c€be bie moetcn u^ bem njaffer inb ^>e erwcrfte 20 ^>alf bat ertrt(j^, bat mcn njainbc, bie hjerlt foutbe mit ein toerbertocn. bat becfben ^niffcr, floffe inb torne t)an bcm tüinbc. item l/t tDar^) bat Mi ban fcnt §erebcrtn^ mnnfter in bcn 5Rin. item l^c mar^ batrncbcr tan bcr boimtivd^cn binnen Socüen ein fere groiffen ftcin ni^ fincn cta^ mcren burd^ bat bac^ inb gemoutf^ boben bcn bri f^iüigen foningen inb 25 bcr caffien bcr gütigen fcnt ßaffin«, fcnt getij, fcnt 9Jabor, inb bcr ftcin t>ietc fo l^art, bat bic caffen atte niffcr irren groiffen ifferen rcgcicn mc ban jtoene bceffe jorugge toaren gcbrcbcn , bat nod^tant nie ^cr(c an bcn caffen nod^ jeraten gequat entoart^. inb mcn fadste, bat bcr ftcin gelid^ np bic ^itlige bri loninge gcbaücn foulbc l^ain, inb bie l^iüigcn bri foninge 30 fd^idtten fid^ jornggc, bat bcr ftcin in geinen fd^aben bebe. 3tcm JO fcnt (Screoin bleif boit l^cr (Scr^art ban SKanberfc^eit ein ^)roift albae unber ein gctoonlftä- item jo bcn Slpoftolen in bcr gebnir ]^ui^ bleif ein lint boit inb bat anber brad^ ein bein*. 1. D ^at 4000. fi^ 1468 ber gfJürnberger (£^roni|l QarU 2. giJeuftabt, Ärei8®ummerfiba(i&? mann ©d^ebel im jDom ab, mttget^lt 3. eine hierauf begüglid^e 3nfc!(frift in ben gor^ungen jut beutf(ä^en ®e« i(l am ®ett>Blbe bc8 ^Somti^orumgangö {d^id(>te XI, 370. angcbrad^t, gcbrurft bei Gelenius, De 4. ©cnaue ^e[c!(fretbung be« @tui«' magn. Col p. 246. anbete 33eifc fi^ricb me« in (£öln. 3al?rb. 69 unb 122. 774 VI. toetl^offlc^e (J^ronif 1499. Anno dni. 1435. ßöin. Anno dni. 1435 »aö ein |o falt tpintci tnbbucrbcbibri macnbc ^m.^' tan!, Inb eitoroir attet bat t>olf ginf otoer bcn gcbvoren dt'in fo bicf inb mit ^uifcn, ndft of cuttjcic it nict tpaffcr Qitoü\t of ciifutbet nummev »affcr »erben, inb bat Dolf breif tDunber up bem 9?in : bae toa« feute »eil u^> bem tffc, s bac faeffeu \6)okpptx inb ta^)ben fc^oi, men bobklbe ber l^oul^mart \r>a^ jo aWotcn^eim inb mcn boirte bat bnrnel^outfe »an SWoIenl^eim mit latren inb perben jtDer« ober bat i« bi« üur bie [tat fioetne. cbcnt. 3tcm in bem angange beö n^intcrö beil ein groi« fnee ber fnee iraÄ f 0 groi^ bat men nautüe bur bem fnee np ber ftraiffen geüaren entunbc lo bie (übe maid^ben öan bem [jiee ^>ntfer, bürge, tnrnc bcren, (cutt?en jc. cbenb. Stem ber iüintcr nam ein beffer enbe ban men fi6) toermcibc afö t>an bcr Drnd^te toegen, toant bie brud^ten inb bie nnbergetad^ten toingarben itit* 391.303». :^ielben fid^ rebeüc!^ unber bem fnee. ou(i& ^>attcn bie i| lubc [orge ^nr ein groi« geujcffer inb atfo quam ber falbe hinter jo eimc goibcn enbe. 15 «cbr.22. 3tem bat mx^ i« in bem 5Rin brad^ in ber nad^t cathedra Petri. cbenb. 3tem in bem febcn jair quam ein ft^ebetit^ meitoorfl ein quart effi(^« galt 14of 16 ^aUer. 3tem up ein jit tt)a« niet me ban an eimc enbe n)in beile jo ßoellcn an ber SJJarporgen inb galt bie quart 6 ß. 20 ebenb. ^n bem fe(t)en jair t)oirten bie 9ieberknber bat biet opperttjart inb mad^ben alle (ant beir« t)o( cbcnb. 3n bem fcltocn iair ..... »art gefoint bcv ^>erjo(i^ ban SBurgonbien inb ber foninf ban grantric^ bie (Sngelfc^en ^>atten ben foninf berbreöcn mit efeUd^en ^erjogen in fime tanbe, bie ui^ bem tanbe toid^en moiftcn. 25 bie granfric!(ffd)en ^abben manchen ftrit t)erloren ^ granfric^ tDa^ fo fctC Dermoift inb üerberft, bat manc^ goit f onfman ui« bem feigen (anbe, bie bürgere ni^ ben fteben mit ben ^ui^luben mit tt)if inb finben achter lanbe broit ^el« fd&en vide etiam in anno sequenti 1436. ^an etnre groilfcr fdjc^iinge Me bufdjof üeiierid) iip |tn lanbe ladjte. '^ ebb. 171. 3n bem feben iair ^attc bcr bufd)of öan (£cc(ne ^>cim liefen attc fiui«liibc boin be[c§rit)cn in allen flebcn, borjjen inb Ijoifen mit namen, inb n^ie »il gefinfe inb t)ee^ mattic^ an pzxt>m, f oeujen, werten inb f d^aif en of an ^ui^rafce l^atte. be«gelic^>e bie ^)af(c^af inb Soeben in [inen fteben bae ]\ tDOtnben, uwb einen groiffcn unmeiffigen fc^afe ban in jo tjaben, inb laäftt eiflid^en minfd^enJ^ u^) nae finre l^aüen, narungen, gereiben inb berbeinten (oin inb ipinniin* gen, rente finre groben, inb njoutbe bat l^at^en int bebe ib nemmen, it were ben luben leif of leit, inb fi moiften eme geben junf inb alt, aüe fm W 1 . Sal^rb. allgemein : 'inb ^>abben mend^en flrit'. I 1438. 779 :negautt>e inb in Trabant k. ben ^\n u)> inb af itib ade (anbe burd^ cid iamer inb noit, unb n>ad bat !orn fo bnire, bat bil tube ^ungerd rtoen. btt t)urf ad^ in bcr jit ein rait mn Sollen inb Derford^bc irre ge^» einbe inb irre naberen, inb fanten ut^ l^etmettc^en in bie lanbe bae nod^ rn jo gelben toa«, inb beftalten bat in bie [tat Soeüen , be« irre nabe* n ferc mit gebrnid^ten an forn inb an brotbe^. bat n?a«, a^ einre >rtft, bie groifte üurfic^tid^cit inb mi^l^eit bie in t)il jairen ic gef d^ad^. nu bie noit qnam, bo [tad^en nnfe leeren irre forn up inb gaben it ber meinben mx 9 ntarf . Slid^ inb Irtd^t leben groi^ noit, fo ond^ Sonne, ibernad^ inb Soöelenfe mit ben anberen. [«»beine^Äönig«]. @ß(„. %ii>xiäft f)tqo6) toan £)t\ttx\6) *|bc« tourß [cligcr gebcd^tniffc feifcr @igcmon(j Saörb. c(ä^terman|*, toait geforcn JO l^alffaften toan ben fucrfurften ♦Budim. b Dan anberen ^eren nnb rtc^fieben, bie barjo üan bem rid^ gefaxt fin, I fiiif toergabcrt ^abben jo grantfurt t)nr l^atffaften. bem fcltocn ^)crjogen loa« gcfiovöen t>a\x fime ftoegerl^ren fo öil lant^aftcn inb toa^ eme ond^ urben aßit fonber flad{^ nnb [toi«, bat niet bil mere gefien id. nici- iciber Rudim, . . . ^^c regtcrbe niet ganj 2 j[air. 3u bem fclöcn jair unb in ber fcH)er toajlcn u^> unfcr net)er 3Jj["^\ autocnat)ent,be8 morgen« 50 9 urcn, fac^ men ein groi« tt>unber an bem ^>emmcl 177. ... 4 groi« rainbogen, tftxnp fadsten bie meiftere inb meinten alfo, it tt)ere* '^"^^ *' n jeid^en »an gobe, bie groiffe einbred^tid^eit ber fnre be« roemfc^en ninW. 3tem bat iair n)a« it aM na« nnb öntd^t nnb xoaxt bner jit ein ile inb ein ftrit inb groiffe ^)eftilencie jo firacato in "»ßolen inb gemein* i) oDer al lantfd^af. 3n bem felöen jair ^abbc ber ^crjod^ öan ©urgonien bie pat öan ©rugge tUi\\>. !bruugen : futoen fi t>axm inb flteffen, fi moijlcn eme jo befferung getoen .... ^)onbert bufent riber«, ber iDa« ein f 0 goit al« 4 marf colfd^ I^ebbe ä^ ^lanhtxtn nnber ein lief ge^at inb n>er einbred^tid^ getoeft, ber l^er* »d^ ^et i« niet bnrren benfen . . . || . . bat mad^t bat ungdud. »Bt.soe*. 3u bem fcloen jair licffen bie boim^cren irre meipe nutt>e clorfc in ben ebb. 178. itr>en fteincn clocfentcrn fangen tonrß mit groiffer arbeit unb Un«^ett, mit oiffen fabelen inb me anber feil bie barjo bienben. barjo l^abbe men te bie frane inb ^)(eiben inb minben, bie in bem boim maren, nod^tant oifte men ber ftat Soellen gejanme ond^ barjo lenen inb ^ebbe 20. morgc«. 1. @^on 1437 ttjanbte fl(j^ ber^at^ au«fu^^r (1438 3lng. 17) ^^ei6t e«: 'want 9^eug mit bcr S3i te, ten '^infauf t)on toir ban mit groiffer fop inb arbeit ui^ ÖO SRdtei 9loggen ju gepatten. 3n anberen lonben forn ^ain ktffcn brengcn t'^^nt ®efuct> an ben wjog »on Söerg un« inb anberen gemeinen tanbenjonoet* ^ ^uf(>ebuug bc« 3Serbot« ber (betreibe- borft'. (So^)ienb.XlV, 2. %\^l, ^1.62. 1 03. 780 VI. ÄccI&offf(ä^c(5<^rom! 1499. man ben t)unt unb beit vait iiiet t>onben, bat tnen ft ^etnf mit ben )>attijeren, 40 man motßen bte dode getutt ^atoen, bat uu 24 man ^ botnt. @(i>ebct 3o bcfcc jit n)art ein concilium gc^^albcn jo 53afet @ugcniu« bebe bc« ^^^** roifcn ein concitium fo latj^te i)t bat fc(t)c jo glorentj. %ti\ gcüjc V inb ber ma^t in ein caibinale. s 9an einre looeUd)et nnü inniger proreffte im |lift oan Caelien. (Sö(n. 3n bcm feI)oen iair quamen bie ^retaten 6i ein mit bem bi(($ of, nmi ^178?' I^rocejficn inb bebemiffe jo ^jalbcn inb t)ort binnen allen flcben bc« flift. 3uii"2i ^^^^ ^^^ netftcn bageö bairnac up ber 10 butfcnt mertcler abent»» babben bie ^relaten binnen (Sollen inb ber rait ber f)ebe (Soden anäf ot>erfomen ein ^rcccffic jo l^aben, a^ oud^ 8^f^^^ ^^ l^ernae gcfd^reben ftcit. bc^ raor* gcn^ jo 6 urcn 2 quamen bie [ttft binnen Sotten mit bem rait banfioellen q3t.3ü«b. jo fent ©eberin. item bairjo toa^ oud^ beftalt, bat jo ber feiger 11 git umb bie 6 nrcn, bat bie 4 orben mit ben leeren bau fent "ißantl^aleon inb bau fcnt ts ÜBertin mit allen anberen geiftlid^en orben mit banen, mit aucen unb fernen, a(« meu be^ ^)teit, inb ftouben in geiftlid^en tapptn inb gebcbe bairnae nam men bat ^ittige facramente mit fent ©etoeriii« cajfen unb broid^ bie jofamen jo fent Miliarien bi bem Maii^hucifti inb albae nam men unfer t)rauttjen bilbe in ber feiger firdf^eu inb fattc bat tufd^en fcnt ®et)erin« caffie 20 inb bat bittige facrament^ ..... bat fi ben almcd^tigen beeben t)ur un8 armen [uH' ber inb mx ein jibid^ toeber. bo bat am^t ber miffeu boüeubrac^t U)a«, broic^ meu bat ^iüige facrameut unb fent ©eberiu« caffieu famen up ber @tct* nengaffen orbe bi fent ©teffain : bae fc^eibe fid^ bat facrameut inb fcnt ©eberiu. alboe broid^ meu bat facramente jom boim inb fent ©ebctin 25 oud^ l^eim toirbic^tid^. bie orbenuug bau ben 4 orben inb ber aubern fit* fpetefird^eu mit aüem l^eittom bfebe np irreu termiubeu uii^ inb ^eim mit aüem l^eittom. ber ^)roceffieu gefd^aeu uod^ mere up Dil auber jibe. ®oii». 3tem be«geü(i& broid^ men go %i(ift unfer (ietoer frautoen caffc inb beiltora. 179. ' 3"^ ^^^ f^^^^'^ M* ^" bem aiigangc M am« a(fo groi? gebrec^ »a8 in m ^^^^^ benlanben. eben*. 3n bcm feltoen jair joidj^ !oninf 3llbre(ä^t in bat (ant toan ©etjenbur» gen in SBe^iem* öur ein ftat inb unbaufö ber bürgere moiften fi bie puffen bae tibeu. bie ftat fd^reif bem feuiuge umb l^ulpe, inb ^e quam bair unb Uiaöf bie flat. bie crifteu moid^teu uiet bem fouiuf jo n)iüeu fm, 3* umb bat bie puffen fo ftarf bae in mareu, inb affo t)evfmei(ä^gebc unb hjiur* mebebeft gelid^ beu aubereu. bod^ beuoibiget ber fouiuf bie [tat fofcre mit fturmen inb auber gen>a(t fo lange, bat bie puffen Ifierui« quamen inb m\* 30. tcnfelücr. 1. '16 man*. 3a^^rb. 4. Merbing« n)ärc 33ö^men flatt 2. *3o toeir uren' 3^a^rb. Siebenbürgen ju fefecn. SSgt. 8b. n, 3. 3a^^rb. fagen flatt beffeu: 'inb 179 9^otel. tuf(H;en be faffe fent üRarien'. 1436—1437. 777 3n bcm fclt>en \a'tv t)ur mi^fomer ta6) bcr htt^cäf Man ©urgonbien mx (5ö1c« ^öfn. in Engelaut' 9 iDcc^en lanC mit groiffer mad^t. bie gtemnttnge quametl ente OUC^ i7i. jo beinft inb taegcn bne btc 9 tDed^cn. fi quamen atfo ftarf inb betDi^bcn fid^ ^erltd^ . . . || . . ein icbcr ^cbbc ben anbcrcn gern emtort. inb ft ©r.304b. 5 ttcff en \iäf bunfen , ber l^erjod^^ l^ebbe fi fctf« tjcrrobcn bacmit bat fft in berboben l^abbc mcrc jo boin, inb dfo cnl^cbbcn fi bcr biant gcin aä)t gc* ncntmcn inb licffcn bic ßngetfei^cn irren tt)illcn bribcn. 3tcm hir^lici^ bairnac ntoiflc bie flat ban ©ruggc ft moifictt cmc get)ett ebcnb a(|o toi( ge(|^ ad ^e ^a)oen mculbe, bo entoad getn genabe an. 0 Anno dni. 1437. Anno dui. 1437 n)art ein gioi« fait njintei* inb an allen brud(>tcn. tbtn\>. 3n bem fetten jaii- jo Ifialfttaflen noaxt ber foniiif ban «Sctotlant crmoiit cbrnb. )>titnbe inb ntaege. 3n beni feigen jair beben bic boint^eren jo (Socllen ir meiflc clod bcr« et»«"^- 5 gciffcn, ivant ft \m9 gcriffen, i n b w a r t ö i 1 m c i i g c nt a d^ t , inb gatocn 40 ginber f^)ifcn go Der gobroci^enre ctocfen inb n)ci(i^ 2V2 ^unbert ginbcr. 3n bem fclt)en jair iparen bic bnrgcre ban 53ruggc gwci^Kirtiic^ bic otax" cb*nb. flen ban bem raebe mat^bcn einen u^lonf, inb bcr rait gcttJan obcrl^ant inb it^ l^iclben irrcftat inb floigenbic bürgere ban ber bourgoinfci^er ^jart^ien fcirboit. 0 oud^ qnanten fi mit getoatt an be^ ^erjogen belf Inb floigen eme fin« bolfö boit inb ffuffen bie porfeen jo atfn« bteif ein bebe ftain tnfc^en ©ruggc inb bem ^erjogen ban Surgonbien. 3n bem felöen iair jlarf jo (£oeflen Ifierjoc^ 3lilf ban bem 33crgc funber ebcnb. gcboirt inb ftarf uiffermaiffen arme, inb bot lant ban ©erge 5 ^^ulbe fmö brobcrö foin ban 9iaben^bnrd^ inb ondS) bat ®ui(c^er lant fnnber flaci^ inb ftoi«. bie racbc »unben, bat bcr junge ^crc l^crjod^ ®er^art, fin« bro* ber^ f on, rcbe in bat (ant ban 9?aben«burd^ bat bcr (^crc ban ®e(rc niet ban jtoci flo« unbcrfat cnbant. ^n bem feigen jair, tt)ant ein talt hinter gereift tua^ inb on6f bie mei* ebenb. ) Dorft a^ bur§ i^, f(oid(> bat !orn cnh)enid^ n^, baimmbwoufcenbie beder jo Scet* (cn ouc^ bat breit berminren inb braed&ten bat an ben rait, inb umb tat in jcr* Pnnt gein bef(^eit enwart nae irme tt)iüen, ipurben ft nnber \i^ allein ein«, bat ir gcin broit beil cii^ab^||Dc u^ fcnt ^aut^ateoin« haöf, nod^ inttJenbid^^ nod^ niö* SBf.305». toenbid^ berfonfen enmoulben, bat nie mc gctoreifd^t enwart, mietDait fi e^* 5 lid^er (übe forn l^abben, bnrc^ bat jair broit baeban jo baden, bat geruht quam buijfcn (Soetten inb ieberman l^ielte fin forn jorugge ^ inb toart burc git ban fom binnen inb bniffen Soeüen inb aüe tant bnrd^ 1 . (Salai«! brad^te pn forn*. 2. 3a^rb. umgcfe^rt: 'inb mattid^ 778 VI. Äocl&offfc^e(5(^rom! 1499. ct)cn tnb unbcn, toittn inb pbcn, tDant bat fovn in bcm t>elDc t)crgint oüc gair bcr rott bau ßocücn bcftalt be^ f ctbcn bagc^ mit allen bctf crcn : tt)cv nict fin l^ui« bc« anbeten bage^ offenbair mit broibe beit enl^bbe, bem tpolben fi bat gebaden broit nemmen , tnb batjo enfolbe ^e fid( nummerme baemit geneten nod^ fornfoufmanfd^af binnen ßoeinc btiben. 5 3ui. 29. fo tparen be^ neiften bage« nae fent ^ant^aleoin« ba^ aße bad^ufer bol birfd^ inb alfe broit« genoid^. unb tDurben bie beder oud^ fere toail gc* ftraift ban bem raebe. (5öin. 3n bcm feftocn jair beben bie boint^ieren irre clodfe ^^angen ui« bem ^oll^ n«. ' feen clocftorue in bc8 nuwen boim« flcinen torn. met bie meifte clode IPart in 10 bem naebotgenben iair in ben burg torn gcl^enft, a« l^ernac gcfd^reöen i«. ber l^oul^en torn ftoinbc bi beme l^oen gerid^t, bae nu tDoini^uifer ftaint. nd^tid^ ent« tcanne men ben nnge^iorfamen buvger binnen (Soßen betrebe, fo fal men in antapeu, grifcn inb fetten jotorn inb )oortanan ben !ai^, inb ri(i^ten ad ein meineibigen ^ ^u inb of iemant \x6f ond^ bem anbeten reid^^ erbnit 50 bliben binnen 6ocl- ten — fo n>e« fin njeber^artl^ie jo eme jo fagen l^ait , baebi foüen unfe leeren banmc raebe bat laiffen inb bel^atben. Rudira 3n bem feltocn iair in fent 2(nbrei« macnt flarf in bem (anbc Tltx\)ixn^ !ci|cr ©igemont foniii! t^an ^el^em inb )oan Ungeren inb loart begra)oen in eine f!at in Un< % garen, SHba genocmpt. Ifie ttja« ein n)i8 inb öerftenbid^ bete gettjcp inb n?a« 7 tDerf up ftn lif gegangen t>an ben b^ibcn, inb mit fmre groiffei* to\^\)i\t inb doic^eit quam ^ iDcbcrumb toan in, unb ftarf ein arm i^ere »an erfefd^em goibe, merfete rid^ \>a\\ aüen boed^ben inb erberl^eit , bat l^e tüaii benjift l^ait mit tcn njerfen. n>at arbeit l^e gebain ^ait, bie l^iüige fird^^e jo einigen, bie ein 30 lange jit gebeitt ftoinoe, iö niet moeglid^ jo fagen. item toie t)e [xäf fclfd in eigener perf oin inb mit aßer mad^t fafet a« ein bnrbed^ter inb ein ^cuft ber criftenl^eit intgl^ein bie Surfen inb ungeleubigen, i« nod^^ube jobage tt)ait io bernemmen ui« bem tt)ail berbeinten goiten gerud^t, bat ^e nae fid^ gelaiffen l^ait, bairumb l^e bißid^ gefaxt toxxt in bie jaite ber aüet v> Budim. criftlid^ften feifere. inb al« uU meinen, fo »ere \}t bittid^ jo fetjen in bat gejale ber ^^ifligen. ^^^^ Anno dni. 1438. «i.3"5b. II q^^ ^jj^ ^j^.^ j^i^. jp^^g jj^ @ngelant, granfrid^, gtanberen, @ c c l a n t , öoUant, Japtb. 1, t{(« einen mi^bebic^en. Sa\fxh. 2. In Moravia. Rudim. 1440—1443. 783 I^at )iattl|t|ai0 jo Coettrit, (Sur^eitiit iienoempt. 3n bem felöcn jair bcgonbc bie jlat (Socinc go nta(i^cn bat groiffe foeftlid^e ®J[.^' bauij^ui« boöen murm, bat ttieu nocmpt ®urfecnid^, bae bur j)taegen jo fin i84. l^uiffcr, fmetteu, tjcrbcrgen inb fouf^ufer, 5 Hat karen^nis bi fent (Haren. Stent bic [tat ban ßoeücn beit machen jo ber fclber jtt bat foren^uU bi fcnt Staren. Anno dni. 1442. 3n bem jair nn« leeren up ben 15. bad^ in bent bramaint quamsuni i5. 10 foninf greberid^ jo Slid^en nntb jo untfangen fin eirfte aoin, a^ gefd^iebe u^ ben 17. bad^^ bcö mx% niaenbö. ein erfebnfd^of ban Soeüen bebe miffe inb bat am^t bat bairjo gel^oert, inb fatbebe in jo einte foninge inb gaf ente fin sceptrum inb anbet regalia, a^ bat gemoentid^ i^. bairnae ]x)f ben 21. bad^ be^ bUt§ ntaenb^, bat i^ u<> feut Sllbainö bac^, quam foninf giebevic^ (5ö(n. 15 öan Oeflcrid^ jo (Soctten inb ^e toavt ^^crtid^en inb erlitten intfangcn mit isl. ' ben ^eren bie bi eme traten ^an ber [tat ban (Soetten an mtn bed pUit, inb bie ^eren intfingen ir le^en n^ ben boim^of but bem fa(e np eime gefteiger. inb bae ^ulbe ^^e ber jlat inb bic flat eme n)eber inb i)t bernntt)ebe ber ftat bri* ^eit a^ gett)oinlid^ i«^ 20 3n bem felöen iair »art ein rait ^aii (£oetten mit ber paffd^af ein« ebenb. inb bie orbennnge einte fnld^er ^)roceffien iö ond^ beroirt anno 1438. 3n bem feltoen jair in bem au ifi ginfein man ni^ ßoeüen an ber ftat «b. 185. gerid^t inb cr^>inf f4 jelöer, toaut Ifie toa« njanfmnid^, inb bot gerid^t lie^ in fangen biö i)t felbe afbiefe, a^ anber biefe. 25 3n bem fel))en iair n>art n^in inb forn gebien inb n>oi9 mail ber beße ebenb. »in inb »art toail tocil. bae ber bim tt)in 26 galt, lurfe bairnae galt ber nntDett)in 4]^eüer inb foiffer inbbeffer. ein boiber »in« galt an bem 9line 4 gulben P^lfecr, fd^roeber inb alrelci tooU <^abbe toin »eil. bat fütn be^- gelid^en gebege fo »ail inb tuart fo broige ingeboirt, bat id^ bi minre jit 30 bidt l^ain ^oeren fagen, bat ban bem felben lorn, bat ban ber ftat ban (Soelten bae jer jit npgefd^nt »art, bi^ nod^ l^er fonlbe gen)ert ^aben anno 1499. Anno dni. 1443. 3n bem jair un« \)txm 1443 ttja« ber »inter falt . . .||. . bairumb ftoid^ batxBtaosb. ebenb. 1 1. cr^bufad toaU t>etl. (56in. 3tt bcm fcitocn jiair joid^ bufd^of 2)eberic^ bur bat f(o8 S3roi(^ 3?h** *^<*ttt f^'^ ^>^^^^ ^^^^ ^i^ Waben bae aebain. lob, 9it bradjt tetioif) ytiilips oan fintgonMcn an fid) )at laut inü ^(r^oiiiliom 5 »an Cnli(nbnrd). eO. isü. 3n bcm feigen jaiv ftoint bat lant »an Sutjcnburd^ nict xmi mit ir kntt)rau»cu inb ber bur^ grcbc [JRu^crt üon SStrnenburg] mit ein beil quam in bic ftat tnb naui ber \)raumcn t;ulpe jo fid^. bic ui^iocn- bigen, bie mit eme fomen tDaren, bie »unncu bte flat mit cime groiffen 10 geWrci, ai tt)a^ ir toennici^. fl bonben nicman« toad^cn, inb ber btoiffcn tube tDurbeu einbeit up bem bebte erflagen, bic anberen »urben flud(^tic^ uiffer [tat funber toere grcöe ^optxt »art franf, ber bat ]ptU gcbreüen f^abbc, inb \ft toaxt geratj^t 3 mall nac einanbcr in einre uiren inb flarf, ber bie gc* f(i^i(^t bae inb anberdn^ae mit f inen gel i(i^en t>afl pla(i^ )o bebriben. 15 thtnt. 3n bem {e()oen iair toren bie burger inb f!at t)an iS'^en^ Ij^ergoc^ ^oboioi^ öan ©eieren ^>altjgreöcn bi bem 9lin jo eimc munber inb tourmuutcr bat fl groiffc noit bargo tmant, bat f i bat bacbcn. Anno dni. 1444. Anno dni. 1444 ftonbe bie jmeibrad^t np tufc^en bufd^of 35ebcric^2ö bau (Soelne inb ber [tat ©otft. ebb. 187. 3n bem feltoen jair nac ^)aitc!(fen, bae men nnfen ^^cren got nmb bic flat broid^ ^e dctiitn, braici)cn gn^ei oircn af in bem (üben »an ber nutocr cloden in bem beim, bic bie boim^eren batten boin gciffen aU toucg «1.309«. a niio i 43 8 . . . II . . ber fcbc gnd n>a9 toilnac gomail t)crbor)oen. 25 (Sö(n. 3n bem felt>cn iair geboit buf(!^of 2)cbcri(^ iub te^gelic^n ^l87^ ^ctjod^ ®erl^art bau ®uitd(^e iub Serge geboit alle fiu laut burd^ : |o »er fui goit beit^t go bc^albcn, bat i^e bat b(ocbc iub beu mannen U)art mal* lic^^ \xp fiu ^aruefd^^ gebobeu jo gelbeu, ioer g^etn enl^ette. tbtixt. 3n bcm fett>en iair laurg buf(i^of S)eberi(^ j» ^rndberd^ mit groidme 30 t>oit, nmb bie ßat t>an (Soifl go bettoingcn. 3n bcm fetben iair in bcm biamaint, bo nam bie flat ban ®eifl bic f|cir|(^f toan (£Ubc jo eimme crf <^ei cn iub ergaben \xci) bem jo eigen , ber oud^ lif inb goit bi fi ftalte, inb bielcn öan bcm ftift inb buf(i^of ban (Socine tocber ere inb reid^t, iub lad^^ten fid^ toeber beu bufd^of iub geftid^t iub tourben biant 35 irre betber inb flaltcn fl(!^ mit groiffem n^cbcrflanbe intg^ein irren bufc^of uwb finre uugeuabeu ujilleu , »ant fi meiuteu, ber bnfd^of tooulbe fi burbcr briugen bau fi im fd^utbid^ loereu jo boin. ebenb. 3n bcm jclDeu mainbe up fcnt ^Ibaind at)cnt bo n^art iun!cr 3o^an )oan tnn. bac entufd^^n l^abbcn fi oud^ gcfd^vciöcn irren l^ul* pcrcn unb goibcn gunncrn , bat fi in jo i^ntpm fomcn futbcn inb bic uneinbrctä^tit^cit in ber cviflcn^eit ^inberbe bic crifien, bat fl u<) bie jit ipcber bte puffen ntet geboin enhtnben ^. tnb unfe xotm\6)t tcntn! Ifattt t>ur fi6f genommen » bie felt)e unentd^cit ^c einre goiber etnbra(!^t go brengen, ^et l^e b(ct>en IcDen k. 2>iffe ^njfen flonben ttjcber n^ intg^ein bie ^^ittigc crijlen^eit. ^m^* II B^ ^^^ f^^*^^^ ji* ^^^^*^ ^^" bcbemiffe fo »il erl^oöen ftd^ bie puffen »jf^i.aoT* inb brongen bie crifien^eit burd^ l^ulpc ber xtoeter t)ur§ loningc, bat ber roem**^^* *^' fc^^e f ontnf in groiff en tt)eber[tant bebe mit l^ulpe ber criften^eit gemeinKd^en . ) 3tt bcm felöen jaiv ^^atte ber fonc toau $ivncnbcr(!^ unb branbent rein cbcnb. ü\9 unb fUtgen bie bobem ^an ben n>int>af Jen uid. bae gefc^^ac^ gvoid fc^abe an n>tn inb an ferne. Anno dni. 1439. 3n bem jair t)ur6 flarf \ftv 3o^>an bau Seen inb macfcbe bea <^"J^- > einen fon bifc^of jo Suitge unb ben anberen fon ©er^art^ je eime greüen, inb »aren »an fle(^ter ritterfc^af. alfo oud^ bifd^ef grebertd^ t)an ©anwerben machte finen maege ban SKoer^ bifd^of jo ßoelne, inb gteberid^ be^ broeber ntad^te l^e jo eime greöen, bie oud^ ecCerd f leidste ritterfc^af tuaren, bie nu jo beiben fiben groi« leeren [int ^. in biffen fad^en i^ niet t>U jo I fagen of JO fc^riüen. ber toife man f^rid^t : pecunie obediunt omnia. «ßteb. 3n bem te(t)en jair <^atte a(t$gre»en bi ► 9lin inb (^erjo(i^@teffan f in broeber, foninfö 9{o^3ertj »urß foene* inb brungen bat »oul! enn)e(!^ mit gen>aü. 3n bcm fe(»en jair nae ^>aif(i^en lachte ber \^xic6) »an SBurgonien einen groiffen ebciib- ^of )o ^roiffel in Trabant inb joulbe bar !omen iiail mit 400 \)tim inb me. bie ftat »urß »an l^eimii(^ getoarnt, bat fi jofegen, irre ftat JO »ertoaren. aljo I joigen bie »an Sroiffet bi oen l^erjogen uub jounten eme a»efc^rift irre loril^eit, bat ft greinen teeren enborften inlaiffen flarfer bau igli(!^cn mit 4 of 5 )>erben JO bagen of ^oe»en, inb adban fo(ben ade anbere irre mitflebe in uiffer xdlu öftx irre ftat nae ein^ idtlid^er gebuir »an (üben in ir flat fenben umb bie mit l^et^en jo l^oeben, bat niemant bae gemalt noc^ unxt6)t engejc^cge. bairumb baben . inb gefonnen fi »an eme, in be« gnnnen jo boin unb niet »nr o»e( jo 1. Sa^rb. umgehört: 'inb be ein» werben, be groiff c ^eien »orben fint'. brcc^tic^eit ber tätiger ciiftcnt^eit l^inberbe 4. (^te)>^an$fa(ggraf»ou «Zimmern« fi, bat fi u^ be jit neit iveber ben fouin! ä^'^i'^iii^^w »ar atteibing«J ein crf«. l^evcn oöcruii^ bufc^of gvcbcric^ »an@ar- 782 VI. ÄocH^offfd^c (£(^ronif 1499. ncmmen, xoawt tt ir rctd^t tnb gewoenbc »cve unb fi bc^ nicmant jo ati^tcr* belle enbeid(^ten anbcrd jo geftaben, fo giu! beiM^of af uub bcr ^icrjot^ »cbcr« f(i^reif bcn nnf(!^cn Ificien bie bar !omen fulben, bo(]^ bic «eiflen umbgefeffcn ffercn ^cl(* ben einen frunttt^en ^of inb gefelfc^af }o 8roiffe( mit fled^en. fabrb ^" ^^^ '^^^^" ^^^^ ^^^ Ö^^^if^ pcifbe jo (Soeßen inb attc lant burc^. ^ 182. * 3n bem fetoen iair »a« groiffe bure git inb atte bin! bae ber mm\i)t af (etoen fouibe. ebenb. ^[n benT feltocn jair u^> feut @imon inb 3nbcn at)cnt flarf ber floibe ^erjodj »JB(.3ü7b.3(i]5,.e(^t »an Deflcric^ . . . || . . bat ber criflen^^eit toit fc^abe. Anno dni. 1440. lo [Silb eine« Äaiferö.] »udim. grcberid? ber berbc be« önrß foninf« 2l(brcd(>^ brocbcrfon* ©dbetel ""b U]a6) bie peben unb ^(aetjen bae unfe Ificrc getoanbelt ^>ait mit groiffer innid^cit. 247»: vide anno 1441 unb anno 1451. (Sütn. 3n bem öurg |aii' jo ^a(t)cn mei njnrben jttjen toernoembe man joSoIueis 182.' «iög^tcit inb ge^>a^gen. ber ein xoai ein fmit bo ia(S}i \)t fid; an mit t)alj(!^eni gelbe: f)t ladft jtDoe fetalen jo mit gefelfd^af ber Simberd^fci^en, bic bae r)ai\6ft murd^en inb gelt flogen, bat i)t mit l^atp üet^antieren ber anber n)a« ber fiat (£oe(ne ^oe^fte Wriöcr unb fectetariu^ unb ^abbe lange jit babi geivetft inb »a« ein fo abelen bel^enb dotf tDtfc man gef^eifd^en ai cm 20 }o (Soetten n)ad, inb barburd) irart eme gelouft t)i( in bem raibe unb in ber rentfa> meren2. j^et üetga^ ber tDi^^eit tnb ^abbe tjerrer tnb tt)it>er getaft in ber rentfameren ban eme bet)o(en n>a« tnb tüart batrot^er begreffen. bat bct» iiam bo jer jit ber rentmeifter unb bra^t tt t)ort, bat men in oud^ l^icnt. inb bo men befen iurß fecretaiin« ^einf, bo hxa6) bat feit inb t>ie( (eöcnbicb af, 25 a« iä) ^ain l^oereu fageu t)au ein beil luben bie nod^ im tetjeu fin. Do toart gefad^t , bat bat fefoe feil toere atfu^ abel tarjo bereit getoeifl, mct bat flec bar it fieit. f 0 tooulben fi in anbermerf l^angen nae fc^effenuM mer gretje greberid^ t)an SJioerfe bat fcarüur , be^ bifd^^of « t>an Sotten broeber, iub bertoa« mit ui^gereben. inb bat fwcrt »a« bae bereit unb rowao ]Ui6f eme ftn ^euft af inb tt>art begrat>en. e6cnb. ^ji bem fclöen jair »a« ein ^>eittom8fart inb bat »a« ein affo groiffe t^eiltom9fart a« men ie gefatj^. ebenb. 3n bem felöen jair braci^t grei)c g r cb er ic^ i^an 3Jlorfe ^>erjo(ä^ $(>inv«WD SBurgonien go iRuiffe : albae lie« men in fent Ouirin tif ^^aftic^ fein. 35 Anno dni. 1441. »4S(.3o86. 3n bem fctüen jair joi^^ bif^of 3)etieric^ toan (Soetne tour bic (tat @oifl . . . li- . * 184.* bae ftoinben bie gemein baiinac, bat fi ein anbercn ^eren foi(J^en tt>oulbcn, inb namtn ben f^erjogen t)an (£(ei)e, a« l^ernac gef(!^rei)en toirtanno 1447. 1 . Patnins. Rudim. 3^rc ©roßöäter 2. 3ft^^rb. 'in ber raitfamercn'. »areu ©vübcr, 1444. 1445. 785 mit finre tnad^t maiit buf(!^of '£)eberic^9 Man (ScelUn [lud )>atten^ bairnae o)oer ad^tbagc-, bo tt>art outjj bcr albc ^>cl•JO(j^ tan (Sictoc, Slilf genocm^t, fin« gc* toabercn toiant mit groiffcr ftoerlic^cr cop jo beiben ftben. 3n bcm fc(t)eu jair brad^t biifd^of 5)cterici^ Dut^ bic 93ebemer in 5 SBeftpl^afcn inb crtoift juufcr 3o^an »an bcr ^eutue, bcr lange gcDcnf üd^ gelegen l^atte, inb bebe groiff en fc^aben in ben tanben , inb munnen ©eil^ ftetn inb grebeburd^ an bat ftift t)an ßoefne erftid^en bem ban Steoe af inb fturmeben ond^ ©oift jtoei of bri mait, inb n)unnen baft bi( rittet^ tDonongen, bie fi mit ein afbraed^en inb in ben grnnt berbranten inb bev^ 0 batften. fi braec^en ben ban ©oift ere marben af inb branten bit bor* ptx inb ^obe af. 3n bem fe(t>en iair voaxt u)>genomen b€r !rei(^ tufc^en !onin! SobotDit^s art . . . || . . bat ^e bcr «(.309b. gcfie qnit tt>urbe. *^*"*- 3n bem felbcn jatr quam "i^txicd) Slinolt öan ®c(rc inbfin brobcr eb. i9o. toan @gmunt5 in bat (Suifcbcr (ant t^crjoc^ ©cr^art toan Serge inb toan ®ui^ geboit finen ritteren inb fned^ten ui^ beiben finen lanben 0 inb ben fteben inb (ie« fid^ rittcr ftain inb l^e ftoid^ ond^ rittet, bie i« be* gerben bae fi enu^ed^ tt)outben, bae bergaberben fi fid^ mit ben Oeüerfd^n inb reben bae jo ^ouf inb bic ®ui(c^>er behielten bat öelt eirlid^en inb floigcn ber ©cücrfd^cn mc ban 30 boit wppzx malftat bat l^abben fi goit jo boin, toawt bie ©uifd^er ein beil maren goit geüerfd^ 5 burd^'maid^^fd^af. o I^ILLIger MarfC^aLt fent §VpreC^t, b^n genabe ^at genjerft reC^t, ©er^art bem fVrften b^joftain, ber n^e meber ere ^alt gebaln. in bem bnr^ f^rud^ i« begreffen ber batum ber burg ber^ »innnnge^. item umb befer berminnunge ttjiUen i^ bierlid^ fant §u^ pert bad^. 0 Anno dni 1445. 3n ben jaercn un8 b"cn 1445 quam ein rafen ttjcrttjonlf inb bei« toafi (übe in ebenb. bcm firfpet go SRinboi^*^ umbtrint 14 ^erfoin, bie mcn fniben inb go fent $u^crt boirren inb bae uisbvoin moifle inb floigc ben »oulf boit. 25. *'^tfql'iQtt\ ^ie ^itenbeiung if^ nöt^ig j^ur diectificierung Ut @l^ronogramm«. 1 . 9ii(j^tigcr änf^t?/ "oqI Soccmblet 4. "Sftt ban go einte mail lube Iccft IV, 208 Sflott. in !ir|lcnri(i&c\ 3abrb. 2. 3a^rb. 'otcr 6 bagc'. 5. Sßil^elm. SSgl. Nijhoff, Gedenk- 3 SBo^l ein 5Jerfucb, bin 'foninf waardigheden IV, Lxvii. Obulpt^u«' (3)on^I^in) bcr 3abrb. jn er^ 6. 3iibicfcrgorm: MCCCLLVVLIIII. Hären. 3)au^>^in war Jutwig XI. 7. ^a\)xh. ^aben fiatt bcffcn 'S3er(^en\ etät^ted^Toniten. XIY. 50 786 VI. ÄocI^offWc (Si^xomt 1499. (Sötn. 3n bem fe(t)en iair t^e quam ein f(!^if too( brober tKin ^eht )9 Soclnc ^"»1^*^* »art. bo bat Wif bencbcn öngcrfci^ quam, bac hxa^ it. ber lubc, bie in bem W\ toarcn, ttw« n)oi( 200 1, fo jun! inb a(t, mau inb t>rauöKn, iub be^^alöcu 60 bie naume ui^quameu, erbruu!en ai bie anbeten, ebcnb. 3n bem [clöen jair entfloint ein groi« touir ber n>int owr (5o«l* s (en quam inb brcif bat touir go 9Jin ttjcil, inb »er be« niet gctt>eifl, fo »crc bie fhaiflc mit ein toerbront mit ber © trat^bergcrgaffcn : bie groiffc »crc, bie bae ge^ \6)aäf , l^ette niet ntocgcn baten. ebenb. 3n bem fe(t)en iair, be9 fet>enben bage?^ bed meieS, quamen bie (Sleiff^en )0 !S)uitfd^ inb t>oirten mit in 10 n)aegen inb ein tax t>c( deiber. itibio flaid^en bat bor^ en(S} an inb i^rbranten bat. ^(.310*. II Anno dni. 1446. 3n ben jaren mi^ leeren 1446, bc« 17. bagc« aprilis, — ber fefee bac^ toa^ )falmta6)^, — in ber fetoer nad^t n>a^ bie fec alfo xoHu inb affo quait, bat fi ui^brad^ ^inber !Ccrbrec^t iub floid^ bie bici^e injtüei in »^ bem lanbe inb getpan be« (anfe atfo bi(, bat bo erbrunfen me ban l^unbert bufent minfd^^en mit allem irre bee inb goit. 9ipr. 10. 3tem up ben burg ^almbad^ floic^^ ber blij inb ber bunre jo@utfen* in bie (tat inb ftcic!^ in nnfer lieber brantoen fird^^ inb bront ben tom inb bie floden, inb ouc^ bieben 13 minfd(^n boit, inb bil lube bieben liggen^« in bem billigen olid^. 3tem ben felben burg <)almbad^ quam ber toint ben 8tin up mtii' t\6f inb falt inb f nibe fere inb broir , bat g^ein miufd^^e n^ ber ftraiffen moid^te gain bur tuinb inb bur fnee. bairnae n)? fent $eter^ ban ÜJ?eilan «rr. 29. bad^ be^ morgend erbroir ber mingarbe inb alle brudbt. 3un. 5. 3n bem felben iair ^ u^ ^jinjfteu ^oif fid^ ein bcrbrieö tufd^n ben % 1. 3abrb.: 'alba erbrunfen 200 min* fd^en'. 2. 3a^rb.: 'bc« 12. bagc«'. 3. 3vrifl! 1446 fättt Oflcrn auf ben 17. 2H>rit. 4. äüt^bcn. 5. 2)ie folgenbc, auf 331. 31 1» fort= gejetjte (Srjä^^lung ftcl^t mit ber urfunb* W^tn !Darftellung bei @nnen, ®t\6f\6)k 111, 387 ff. mi\)x\aä) im Sibcr|^3ru(^;. @c^on 1440 ^px. 26 erbielt ©irictin t)on fieben (Soffegen — e« maven oußcr ben in ber (Sbtonif genannten nc6) 3obann ))cn ^cmbacb unb Sol^ann iD^ommer^lod^ ■— bie Seifung, fic^ ber ^c^öffcnfunctio* nen gu enthalten, ein Sejilug, ber in appellatorio toom ^rjbifcbof \}crn?orfcn ttjurbe. S3eim 3lu«brud? neuer ©trcitig* feiten wanbten [\ö) bie ©c^öffen mit @r^ folg an bad ^afeler (Soncil unb erl^oben gegen einen jtoeiten @^)ru(i^ be« (5rj- bifc^of« t>om I7.3uni 1446 (ennen394) — hierauf fci^eint ber (S^^ronift »(. 310^ mit ben Sorten *np ^)in;cftcn' Jt^ingubeu- ten — ^^froteft. 211* tt>€itere Einigung«' t>erfud^e unb auö) energif(^e SJlagregeln bc« (Sölner ?Ratbö tergeb(ici(> blieben, ent* fcbto§ fiö) ber (grjbifcbof ju ber m. 311» enoäl^nten ^efleffung neuer @cbi^en ((Snncn 399) . 3efet crft erfolgte bie «^ i)cffation an ben kai\g.x. bie 9{üdt>ertoei' fung an ben @rjbifdi>of (14-19 gebr. 3. @nn«n 404), unb beffen Urt^eil öom 22. Oct. 1449 (ebenb. 405), »oiwn bie (£broniffd^on53l. 310aerJä^>lt. 2)ie@trei' tigfeiten n^urben crft 1457 t>off|lanbig bei< gelegt (ebenb. 407). Qgine breite 3)ar(iel' iung biefer ^änbel bietet bad ^ud^ toon 144«. 787 fd^cffcn beö l^ocgcn gcrid^t« binnen ßocttcn inb tt>utbcn unetnbrcd^tid^, bat fi fid^ ^e^lid^cn nnbcr ein fd^ulben inb Inletten bat iair ut« tnb (enger g^in gerid^t. bat betbrei« entftonbe ban eint fd^effen , l^eifc^ ©d^eiffart ^ir^ettn, intgl^in Sol^an Sanu«, ^enrtd^ §arbebnift, ^enrid^ Qnatter* smart, 3o]^an jin föne, ©erl&att ban Suefin:c. ntttfc^effen jo Seetnc. biffe n)ou(ben ben bur§ ©d^etffatt nt« bem fdbeffenftoit berftoiffen nmb fad^en n)illen 2C. tnb J^abbcn ein urbel ober in getDift, bat f)t ni« bent fdbeffenftoit blteen folbe. bt^ nrbefö berief fid^ ©d^etffart t>m^ mx b^n bufd^of ban Soeüen inb fine manne, bo bat nrbet bnr ben bufd^of qnam 10 inb fine man , bo toart bem mx^ ©d^eiffart bat urbel jogetoift inb ben fd^effcn af , item nae ber l^ant ber bufd^of ban ßoeßen , bat ca^itel \>am boim inb oud^ ber rait ban fioeüen unberttjunben fid^ e« bid jo foenen, mer men enfunbeö niet binben. bie fd^effen tDontben« niet laiffen bi bem üurfe urbel. bie ftat ^iefd^ bie anber fd^effen n^ ben torn gain up ir eibe : 15 ir einbeil beben bat ciin Sol^anne^ ßanu^ inb ©er^art banme fiuefin, bie jttjen »Inen uiffer Soeüen inb a})peßeirben bur ben roemfc^en fonin! inb loiben ben rait t>a\\ Soeüen oud^ bur ben foninf. inb bo fi lange bae gelegen ^abben, bo üerloren bie mx^ fd^effen bat urbel mx bem roemfd^en foninge inb ber foninf toifte fi meber an ben bufd^of inb fd^reif bem bu- io fd^of, bat ^e mit finen mannen ein fteebe urbel mifen foulbe tufd^en bem raibe tan ßoeüen inb ben bürg fd^effen. ber bufc^of inb ber rait naemen fic^ beö an inb lieffen bie fd^effeu fomen in bie ©ranfgaffe in be^ bnfc^of^ ]^oJ)e. 3o]^anßane^ quam.oud^ joßoellen inb l^abbe öurttjart inb geleite, bo nu ber bufd^of u^ beu beftjrocj^en bad^ in fime l^ooe ma«, bairober jo -^ urbeten, fd^idtte ber rait ban fioellen oud^ irre brunbe bairbi inb ben fd^cffen n)art bat urbel afgemift, bat fi neber laegen , inb tt)urben jo ben cttjigen bagen be^ fdbeffenftoite tjertoift inb ad^ter ber jit niet me jo redete ft^cn, inb ©d^eiffart bleif an bem fd^effenftoil inb tDurben anber fd^effen gefaxt, vide anno 1448. »« 3n bem fefeen iair^ be« neiften bage« nae fent ©imon inb fent^^ct. 29. Suba^ bad^, laegen neber t^ur ©oift ban bnfc^of T)eberid^^ mx^ [t^oulf] ml goiber man , ttjail 200 fine beften ruter, inb tt)urben jo ©oift in* Hamm, Concordia Ubio-Agrippinensis. Coloniae 1751. 1 . 2)icfci«ad5frtd^t finbct [\6) fap xdM" X\^ In be8 3citöcno[fen ©art^olomeu« toon ber 8a!c ©efd^ic^tc ber @oeftcr gc^>bc (bei @ciberfe, Oucllen ber mcpfälifc^en @cWi*tc II, 380 ff.) TOiebcr. 3n)ar flammt bie äücfte C>|. erft au« bem 16. 3a^rbuiibcrt, unb in mc^ireren ^\\. laf« Jen pdb @infd^icbungen an« bcv teel^off* {d)cn S^>ronit nadj^roeifen. 2)od; ijl ge* rabe l^ier ni(]^t an eine Interpolation gu benfen, ba alle ^ff. ba« S^reffen toom 29. Dct. fafl genau tibereinpimmenb unb mit toor;^iigU^er ©enauigfelt erjä^Ien. 50 788 VI. Äoci^^offfd^c (£<^roni! 1499. gct)oitt. atbac bteif ber ^roift »an fent ®ercoin, geboren »an SBitgen* ftein, junfer *iß^Ui^^ t>an SSla\\antot, botjen int (ante gefeffcn. l^ete 'Debc^ xid} Dan SSurfd^eit * t)Ioe mit bem mmpü inb bit anber mit eme. bie ne^ berlaege xoa^ bem capitd im boim fmaer inb l^artlic^ jo beüDtnnen. bie üan ®oift butten ber gegangen ^erbe inb l^arncfc!^ bur 9 bufent inb 60 5 gulben. bie gebangen fd(^afeten \\d) mx 32 bufent gniben. 3n bem felüen jair tt)a^ 2^reir'binae berraben gemeft: bat bebe inb l^abbe beftatt ber baftart »an SSnrgunbien. l^e l^abbe beftatt 4 ber befter burger binnen 2^reir, bat fi fulben 4 buir np botn gaiit in Der nad^t inb bairjo jtt)ae porfeen offenen mit be^enbid^eit bem baftart, bie (tat tt)art^ lo »i^ inb binge bie berreber inb baben in ir red(^te 2. ii8(.3iüb. HAnno dni. 1447. 3n bem jair un^ leeren 1447. be^ 22. bage^ in bem merfe, bae rnart bie groiffe dod jom boim gegoffen , item bie anber bairna neiftbot 3un. 24. genbe jo fent 3o^an^ niiffe, inb ttjurben meifterüd^ inb mail gegof[en 15 ban einte funftigen man. item bie groiffe doä tt)iget 200 jentner inb 24 jentiter. item bie anber bairnae tt>iget 100 inb 20 jinber. 3UI1.24. 3n bem fefoen jair jo fent 3o^an^ miffen, bo ftoint ber bufd^of bau Soetlen a(jo tt)ait mit bem roemfd^en foninf, bat l^e eme ftn »impcl fante ^ mit mad^t fin^ brober^ inb gaf urtoif alre maüid^ mit jo tredcn. io oud^ ftoint ber buid;of \oa\l mit ben leeren »an ©terreuburd; in ©eherner- taut, bat ber fetbe ^ere l^erui« quam mit 26 bufent * ber ^n\\t\x inb ber ©e^emer. bort fo quam eme ber ^erjod^ bau ©äffen inb ber bufd^of bau ^iüe^fjeim^ oud^ jo ]^ut^)e. oud^ bergaberbe bufd^of 'Ceberi^ bil bolf« ui^ bem ftift ban (Soeüen inb anber^toae, inb mit a( bem bolf js tt)ouIte bufd^of T)eberid(^ oüerjien bie ftat »an ©oift inb ben l^ergod^ toan ßteDe. inb ee bie SSel^emer bur ©oift quamen, bo n)unnen fi baft ml cfei* ner ftebe inb namen allit xoat fi fregen, inb branten ein [tat ui^, »a« ge* 1 . 3)ictiid^ ton S3urtfc!(fcib unb SScr= ncr t)on tBittgenflcIn, ^ro^ft »on @t. ©ercon, würben beibc gefangen. SBtebcr* ^>olt [einreibt ber (Sölner 9lotl? an @oeft, um für fte Urlaub ^u erlangen. (So)>ienb. XVllI, 2.2:^eil, 126», 134b. 2. Sm Chroii. Sponheim. (Trithemii opp. hist. Francof. 1601 fol. p. 365), ba« fi6) auf Ji^oItXiebcr bejicljt »erben al8 SSerrät^er Wigandiis Schenck unb Johannes Longus genannt. 3. @c^cu 1446 botte Äurfürfi ÜJub^ mig öon ber $falg S3ottmad^t crbatten, gegen @oeft ba« 9Jeid^8banner ju führen, bedgleic^en ber ^erjog »on @a(^fen. (Sbmel, Stegeflen griebrid^d lll. n. 2216. 2217. 4. 2)ie gleiche 3a^t ^at Mt 395. gür bad golgenbe t)gl. aud; bie ^äm* ^ronif über bie ^oeflijc^e ge^be bei Emminghaus, Memorabilia Susatensia 688 ff. 5 . SWagnu« »on ^a6)^n '?auenburg. 1447. 789 uant SimgautDc K tnb qnameii mx bie Sippe 2 inb meinten bie ond^ l^atn inb ftormben bie 14 bage lanf ^ inb bteif ungemonnen, mer bie ntniten inb bie totne ^abben fi t)aft nebergefc^offen. fi joigen t>oxt mx ®oift, inb a^ bie mx ©oift qnamen , fo ma« ein jonferenctoifter inb l^iefc^ fent 5 3öa(bnrd(^ inb laöf f)axi mx ter [tat Dan ©oift an ber ftatmuiren bnt ber porfeen. bat bie bnrger inb ter iunge l^erjod^ in^atten. ttjant furt^tid^ t>ur bev jit ee ®oift beladet ttjart, joic^ bev bnrg ^erjod^ 3o^an mn ßte^ Den binnen @oift^ mit t)i( titterfd^af. inb at^ bie ©eherner mx bat ctoi* [ter quamen, fo bieten fi gelic^ in bat cloiftev inb mnnneu bat mit redeten !o fturme inb ber S(et)efd^eu njorben baft üil bae erf tagen, inb ber l^erjod^ t>an 6(et)e bur^ intqnam ben öel^emeren fo nannte ni« bem cloifter in bie ftat, bat i^inber bem l^erjogen einre erfragen mart. inb alfo fad^ ber bn- fd^of mit al bem botf mx ®oift nmbtrint 4 loed^en ^. upt tefte bereiten fi fid^ bairjo inb fturmben bie ftat ©oift luail 14 bage (anf: fi fd^oiffen 15 Duir in bie jlat inb ftnrmben an brien enben gelid^ an, bod^ enfd^afcen fi niet, mant bie ftid^teiberen maren jo fürt, inb moiften ni^mart toid^en. fi leben bair groiffen fd^aben inb bleuen t)it treftid^er menne boit Dan Soetfd^en inb Dan ©etjemeten, inb ber bufd;of ban Soelne toa« binae felf« boit gefc^offen: bem bnfd^of mnrben 3 banfarmbnrftpife in einen 20 finen fd^ilt gefc^offen, ben eme ber foninf Dan granfrid^ gefant I;abbe. it bleDen boit me ban 15 l^nnbert man inb 28, bie in bie graDen Dielen, bae fi ftormben. binnen ©oift tt)urben 8 man boit gefd^offen^. onc^ xva^ binnen ©oift ein l^ere, genant ^er ®atoin Dan ©mainuenburd^ \ inb toa^ Der Se^emer lant^man inb fprad^ mit in, inb l^e ctagebe oDer ben bnfd^of, 25 tpie ^t inb bie fine im fin goit Derbrant l^ebben jo nnred^t inb in Derfmeit, l.'Jcmgo. 2)ie @tabt mußte bem ©i-gbifc^üf äaM«ng üou 9000 ©ulbcn )>erjpreci)6n unb n^anbte ftci^ an (S5(n mit ber 33itte um ©ürgfc^aft, würbe aber 3fuU 1447 abf(ib%ü(^ befd^iebcu. Q[o)>ienb. XVIII, 2. Z\)d\, J52b. 2. Sippflabt. 3. miif ?a!e 397 baucrte bie Öelagc:* rung cilf 4age, Don 2)in8tag ^ov @t. Sol^ann {3uni 20) bi« grcitag nac^ ^-Pe* ter unb ^aul (3uni 30). @enau \o ^timäfvomt 693 unb 699, nur ift an er» pcrer ^ eben aud unferer (S^roui! beigefügt ftnb. 7. '§ere ®awin Dan @ci^wauenl)erg ritter ' erf c^eint wicber^oU in einem Ur* tljeil bc« bergifc^cn 3Jlanngcricl;t8 bon 1473 f?acomblet, 3(rc^it) I, 428. 436), auc^ fc^on 1452 in einem «Schreiben ber @tabt an ben ■?)erjog toon 3ütic^. So= pienb. XXII, 60^, tßnig griebric* be« geugt 1442 feine cbte Slbfunft au^ polui» \6)m ®efc^>tec^t. S^met, 9leg. n. 920. 3n meifi wörtlid^er Uebereinftimmung crjä^lt ben gleic!(fen SSorfatt bie 9leim* c^ronif bei (Smming^au« 703 2)a6 fie ber Ä'ocü;. (S^ron. al« SSorlagc bicnte, ift faum anguuel^men, ba (entere nlrgenbwo 9leim[^)nren jeigt. 790 VI. ÄocH^offf«^ (S^roiiit 1499. gel^omott inb t)erfproci^en ^ebben, ftn gebort inb ftn ere antreffen, uib begerbe t>an in, bat fi in bat tieffen (eit fin burci^ htntfci^af finre alberen inb gebort, bo nu bte ^e^emer fagen, bat fi niet gefc^affen tufunben inb ond^ bat ge^oirt ^abben, fo braid^en bie ^el^emer np inb joigen loib^ berumb ^eim. tt>ere ber bufcbof ban ßoetne in niet inttoid^ jo ®ei^le* j» in bie ftat mit finö felfd übe, fi ^tten in in bem bctbc erftogen. ber burß l^er ®att>in binnen ©oift toa^ nae gebrunt an bcn ^eren Dan ©ter^ renburc^, iiib ^e toa^ burmaite t>txa6ft geioeft, bo fft eirfte quam in be« ^erjogen ban Serge f^ou, inb man fprad^, ^e toere eind f^ometi^erd fon, inb fi tt>urj)en im bairunib finen ^etme jo ber rinfd^ ^ren l^oüe jo io fc^anben af in bred , inb bat loart nu geiorod^en burci^ bie Sei^mer an ben ßoetf^n. bie puffen inb bie Se^emer joigen bem ^erjogen ban bem 33erge 2 in fin lant »an SRaben^berc^ inb floigen bat umb inb roufben «i.sn». fit^ c^cn inb clufen inb namen allet bat barinne toa^, be^geliti^en beben fi ouci^ in ber nennen dcifter : fi namen tetd^e inb monftrancien imfc '* fc^utten bat i^iüige facrament ui^ inb hielten bat fitoer inb berbranten bie alten nonnen inb Doirten bie jongen mit in iiib joigen alfo bur(^ brunbe inb manbe lant. albae Ratten gelegen me ban 80 buifent man, bie alle bem bifc^of ban ßoellen bieuben^. bie foiiie tufc^en ben jmen leeren Sollen unb ßlebe inb ber ftat ©oift wart gemacht anno sequenti^. 2« umb beffclben frieg^ toillen loart bat ftift t^an Sollen inb bat laut Dan Sleoe ban beiben irren ^eren mit allen amj3ten fo gar Derfat, bat ir g^in geintc^d floe^ noci^ am))^ gan^ mec^tid^ euioa^ our fici^ jo gebruic^n. bat ftift Dan Sollen toaxt jemerlic^eu berbarft oDermife Derfetjunge ftebe inb floe«, jolle inb anber«, a^ Durß^. inb bat caj)ittel ^atte gefegelt mit 25 bem bifc^of inb enfunben be^ niet bejalen : borumb bie felDen ^eren Der» Dolgt tt>urbeu am gerid^t, bat fi jo banne quamen inb ber boim nnbefun- gen ftoint inb ber go^bienft bleif achter megen. inb id noc^ l^ube jo bagc niet ganfe tt>ebcrumb georiet bat feloe ftift burß bau ber Derfefeung anno 1499, al ^ait ber burc^tud^tige furft inb nu jer jit erfebifc^o( Dan Socl« -^ len, l^er §erman lantgrcoe Dan Reffen, bat groifte beil beffeloen ftift oDermife fine ^oid^berocmpte Durfic^tid^eit roeber afgeloeft. suppi. 9iico(auö V towö pai^ 8 jair. 244*. 1. ©cfefc. @nnen, ©efd^ic^te III, 419 ff. 8crjel(t* 2. ©erwarb. nig ber t)on 2)ietrid^ i>er[c^tcn Äo^bar» 3. SBgl. wicbcr SReiinc^ronif 706. feiten im ?(rc^ito für bie ©efdjit^tc unb 4. (Srjl 1449. »gl. @. 791 9?otc 2. ©tatifti! bc8 SBatcrlanbc« (53onii 1785) 5. »gt. bie Urtuuben bei Jacomblet, 236 ff. Urfunbcnb. IV, 351. 374 9Joic. 375. 1448. 1449. 791 Anno dnf. 144«. 3n tem öuvg jair »art bat doifter t>an fent "»ßant^afcou * inb t>an bcm groiffcn fcnt aWcvttn binnen ßocllcn reformieret inb befloffen. 3n bem fetoen }air ^ u}) ber leidiger tri foninge t>a6), bo quam ein San. «. 5 legait jo ßoeöen öan bem ^)ai« ban JRomc umb örebe inb einbrec^tid^eit jo mad^en tufd&en bifd^of S)eberici^ Dan ßoetten inb l^erjod^ Sliff DanßfeDe inb fime fon ^erjod^ 3o^an. fi ^ielben Di( tage jofamen, inb jom teften l^iefben fi einen bad^ jo J^rid^t np ber SKaefen unb quamen beibefamen ))erfoinlid^ bae^in : bo mart it upgenommen, bat ber fried^ gcfoint matt. . 10 inb ber legait mad^t bie fotne albae, bat fi fid^ mit armen leiten, inb ber pai« foulte ben ui6f<)rud^ boin, fo mem ©oift bliöen foufbc. bat fteit nod^ affo anno üurß. feifer greberid^ ^ait fit^er anno 1486 ^erjod^ 3o^n ban Siebe ben jongen nu jer jit lebenbe, beö bur§ ^erjod^ 3o^an« fon, ber binnen ®oift quam inb bleif a« it befegevt loart a« Dur^, befeint 15 JO Soeßen mit finen lanben inb oud^, a^ id^ meinen, mit @oift^, einbeil fagen fin leben tant. toie it bairumb fi, bat lai« id^ üaren. 3n bem feloen jair , be^ anberen bage^ nae conversio Pauli *, 3an. 27. tourben bic alben fd^effen afgefafet 2c. unb bifd^of Deberid^ bau ßoelten fafete ban nutoe^ ein ganzen nitttjen fc^effenftoil inb mad(;te up ben bur§ 20 bad^ 13 fd^effen inb einen greoen, inb bie iourben gemeinlid; genommen ui^ ber ganzer gemeine ban ßoßen. bur jiten ptad^ men g^eiu fd(;effen JO nemmen, ban ui^ ben alben gefled^ten, bie ban ben 15 gefled;ten \va^ ren ^, bo berloren fi irre bri^eit inb ^bben be^ groiffen fd^abe inb fc^anbe. bie nuioen fd^effen ^ielben ir eirfte red^t inb gebiuge np fent 2b ^ter^ aüent in ber baften. item al mareu bie alben fd^effen bau ben 15^ei"f-2i. gefled^ten t>ern)ift be« fd^effenftoil^, at« bürg anno 1446, fo fin bod^ einbeil ban ben felben 1 5 gefled^ten nae ber ^ont toebevumb umgenommen in ben fd^effenftoil. Anno dni. 1449. 3n bem bürg jair i\p bruijeinbad^ biet fent 2:^oma^ capell neber ®. 3««- «• 30 1. ^a6f Gelenius, De magiiit. Col. 364 tüurbe @t. ^antaleon fdjfou 1446 reformicit. 2. @rfl im folgcnbcn Sa^r. 1449 üRärs 13 fteüt ber earbinaUegat So^an» ne« tit. 8. Angeli gu (5öln eine Urtunbe au@ (Gelenius, De ma^nlt. 451), 1449 %px. 27 (gacomblet, Urfunbenb. IV, 346) fdj^log er ben üKae«trid(fter 35crtrag. 3. 3rrlg! 2)ie ©etct?nung«urfunbe 1486 San. 18 {Orig. im ?Jrotoinciat= axdfiti ju 3)üffclborf, gebrurft bei^efd^cn* macif^cr, Annales Cliviae, 1731, cod. dipl. 111) nennt nur bie ?änbcr (£(etoe, Tlaxl @enne^>. 4. 2)a8 S)atum ifl irrig. S)ie Ur» funbe2)ietrid^« ifl '1448 u^ fent ^auu>e(« badj^ conversionis' (3an. 25) batiert. Se- curis ad radicem posita, $[nbang 112. 5. 3Sgr. oben @. 787 unb @nnen III, 399. 6. 2aQ am S)om]^of, an ber ©teile be« ^>eutigen 3)iöcefanmufeum«. 792 VI. toeH^cffWc (£t;iontf 1499. Anno dni. 1450. 3n fcem Dut§ iait tourbcn Dil fubc erftod^cn jo Socücu, mc bau 24 of 26 , inb ein fatmau tuart bt bem ßigclftcin crf lagen öan l^cr SBil^clm Dan Öimburc^, SBcrncr ©cnoi^^ mit 2 tncc^tcn, bic baebi »aren. !Bi.3iib. II Snbcm Durg jair »a« ein gulbcn jair inb quam groi« Dclf jo S^iomc 5 @d»ebe( ^^ begau bat toouK toau bciben jiben afjotooUcn in bic Siber inb affo fturDcn einbeil in bem tvaffcr, bic anberc tüurben jemcrlid^ ertreben, inb bae n)a« ein cif(^(i(i unb grun>e(i(^ gefc^rei bed Doultd. bo licd bcv pa\^ r>\\^Vi6) \ci6)m bie lici^amc bcv ücvbrunfener minien inb bic cirlic^ begraben. tt^annc, mac in) inr^l wen is von^tn Mt nniii$rpr(4U4 nn^r ktinfl, M^tt }9 Städten. §ic iö je mirfen Dlieflic^^^ \^^i in ^^n leften jibeh a^ bic licfbe inb bic buitid^eit ber minfd^cn ferc berlofc^en i^ of bcDlecfl* nu mit ibel gto* rie, nu mit girid^cit, nu mit traid^eit ic, bie fonberlid^en groiölidf^ jois [traifen i^ in ben gciftüd^en, bie bil me xoad^en inb fotd^felbici^ [in jitlid; goit JO DergabcTcn unb gcnoid^be bc^ bleifdji^ jo feieren ban felici^eit bcr feien, unb baebnrc^ bat gemein öoult in gtoi^ irtunge fnmpt, tt>aut fi foid^en allein jitlid^ goit mit irren burgengereu, al^ roet g^ein emic^ goit inb emic^ Icoen l;icrnac: up tat ban bie berfuimlic^eit ber Dutgcngct inb 20 bat quait eyempel inb m bcolecfunge be^ gofemotl intgemein aller prcbi- canten, bie irre uufebclic^ girid^eit bae inue laiffcn nütluben inb mirfen, ben goiben criftenminfc^en niet fo jere l^incerlid^ unb fd^ebelic^ toere inb bat fid^ niemand entfd^utbigen moic^tc, l;ait ber cioige got ui^ finre un* ui^gruntlid^cr ioi«l;eit upcrioectt bie loDcfam fünft, bat men nu boic^er 25 bvucft inb bie Dcrmannid^fclbiget fo fere, bot ein ieber miufd^ mac^bcn roec^ ber felid^eit felf« Icfcn of ^oeren lefen. toat unbenoinbc id^ mic^ jo fc^riben inb jo bcrjellen bat lof, ben nutje, tie fclid^eit, bie ui^ ber fünft untfprinft inb untfprungen i^, bie niet ui^ffpred^lic^ i^, bat mir gejuigen alle bic fd^rift lief l;aoen, got gcDc, it fin teien bic buitfc^ funucn lefen, 3« of geleirbc lubc bie latinfd)er fpraic^ gebruid^en , of moeudl^e of nomien inb fur|lid^ al gemein I 0 ivie Dil gebeber, toie unjellic^e innid^eiben mx^ 12. trucfe. 20. ban bat. 1. 35ielmc^r SBcnep«. 3JgI. bie gc^ man bei Setter, Äritifc^ic ©e^it^tc bcr naucrc (Srjä^Iung SBb. II, 200, (Srfinbung ber «ut^brndcrtunfl, SPiainj 2 %u\ bic ja^Ilofen (Sontrcöcrfcn, 1836. 3$gl. ba^ ^cfemonn, ©utcnbcrg tüelc^c bic folgcubc bcvüt?mlc Stelle, na* unb feine iWitberocrber in \y. ^aumtx'i mcntlict) wegen ber ju ©unftcu bcr \^oU Jpifl/Xafdjfcnbnc^ 1841, bcfonber«@. 558. länbifc^cn *ilnf<)rüct)c [|)rcci^enbcn @äje, 9ieucftc Unter(ud;uug A. van der Linde, l^crüorgcnifcn b«t , fann ^icr uic^t cin^ De Haarlemsche Costerlegende. 's Gra- gcgongen iverben. S)ie 8i«cratur pnbet venhage 1870. 1450. 793 %t\d)tppet ot)crini^ bic flebrucfrcn botd^cr ! item toit tott locftlid^cr fctigcr Dcrmanunacn gefd^icn in ben ))tcbicatcn ! inb bat f uttH)t attit ber mirg ebefer fünft, odf toat groiffet nufe inb fcüd^cit, of fi toittcn, p{ bacban bcn gencn, bie gcbrucfbe botd^cr mad^cn of bercibcn l^elpen, oud^ bat fin mad^! inb bcn geluftc bacban jo Icfcn, ber mad^ oberfien boid^efgin, bat gemacht ^ait ber groi6 beroenn^te bcctoir 3o^anne« :|on De laude scriptorum \ item bat boid^elgin, bat gemacht ^ait geiftlid^ Da^iber inb ait go ®^)anl^eim, l^cr So^nneö ban 5Eretten^ «i.3t2» n2. item bcfe l^oit^ttjirbigc fünft öurß i« Donbcn attcrcirjl in 5Duitfd;Iant joSdjebel 1^ am ^im, inb bat i9 ber buttfc^et nacion ein groiffe eirlid^eit, bat fuld^e ftnrtc^e '\6)m fin bae jo t)tnben. inb bat t^ gefdtfiet bt ben iairen und ^eren anno dni. )3, inb bon ber jit an hxi}> men fd^rei^c 50 ipart unberfoic^t bie fünft mat boirjo ge^oirt, inb in ben {airen nn« ^eren bo men fd^reif 1450, xoa^ ein gnfben jair : bo began men jo brndfen inb toa« bat eirfte i), bat men bructbe, bie bibel jo tatin* inb mart gebrncft mit einre 3er fd^rift, a^ i« bie fd^rift, bae men nu miffebcidjier mit brucft^. i mietoail bie fünft i^ üonben jo 3Ken| , at^ t>urg , up bie roife afö nn gemeintid^ gebrnid^t unrt, fo i^ bod^ bie eirfte burbilbnng Donben poüant ni^ ben T)onaten, bie baefeff« bnr ber jit gebrncft fin, inb ban ui« ben i^ genommen bat beginne ber Dnrß fünft inb i^ bil meifter* ?r inb fnbttlid^er bonben, ban bie felDe manier \va^, nnb ie (enger ie c fnnftlid^er tourben®. item einre, genant Dmnebonum, ber fd^rift in c burrebe up bat boid^ Quintilianus genoem<)t'^ unb ond^ in anberen r boic^er, bat ein ffiate ni^ SSranfrid^, genant ^Wicofau« (Senfon, ^abc : eirft befe meifterüd^e fünft bonben. mer bat i« offenbairlid^ gelogen, it fi fin nod^ im (eben, bie bat gejuigen, bat men boidj^er brndtte jo lebige ec ber bürg 3Jico(au« ®enfon bar quame, bair l^e began fd^rift uiben nnb bereiben. mer ber eirfte oinber ber brndferie iö gemeft ein 1. Sodann ©cvfon'« 'Xvacta't De e scriptorum ifl bereite 1423 gcfci^ric« fann natüvUc^ nic^t oou 3e^ruä<' ^üc^^evn f^rcd^cn. @r eröffnet bcn er* öant) ber®efammtan«gabeöon 1488. 2. Joaiinis Trithemii de laude scri- um manualium, 3)?atnjer ^u^gabe Opera Don 1605 ©. 742—64. 3. Ucbcr tiefe '^lugabe bgl. SBetter . 324. 777. 2)a6 bic Äoel^. (£^ron. tM cinfac^ abfd^reibt, fc^eint \)kx fc^en ju fein. SebenfaÜ« ip ber Ort nj mit bem 3a^r J44ü nnöereinbar, ^utenberg 1440 noci^ in ^traßbnrg (Sbenb. 290. 4. 2)er 2)rn(f biefer fog. 42 = jeiügen 8ibet begann nidtft t>or C^nbe 1452 unb würbe etwa 1455 t)oIIenbct. Setter 350 ff. 5. 3)ru(f^)robe bei ©ofemann. Xafet I. u. a. 6. %I. Setter 536 ff. @egen if^n @cfemann 558. 7. ©emeint ifl bie 3Sorrebe be^ Om- nibonuä Leoniceiius ;(U Ouinctifian'd Institiitiones oratoriae, ^enebig 1471. 9^ac^ Meerman, Origines typographicae (Hagae com. 1765) 17, ber bic 0tette anführt, mtll Ognibene be Üonigo nur fagen, ber 2)mdter 3enfon l^alt bic Xtf' ptn beroottfommnct. \ 794 VI. ÄocI^offfc^c (B^roni! 1499. burger jo äRcnl tnb toaö geboren tjan ©trm^burd^ inb l^iefd^ ionfer 3o]^an ©ubenburd^. item ban SKenfe i« bie burg fünft fomcn alre eirft go (Soeüen, bairnae jo ©trai^burd^ inb bairnae jo SSenebige. bat beginne inb bortgan! ber bur§ fünft l^ait mir muntüel^ bcrjett ber eirfame man mcifter Ulrid^ ^tü Dan ^anautt)e K boid^bmdcr jo ©oeüen nod^ jcr jit 5 anno 1499, buvd^ ben bie fünft bur^ i« go Soeüen fomen. item it fm ouel^ einbeil Durioi^iger man unb bie fageu, men l^abe oud^ J>urmaite boic^er gebrudtt. mer bat i^ niet loair , mant men bint in geinen tanbcn @*rb«i ber boid^er, bie go ben fetoen giben gebrudtt fin. oud^ fm üil ho'xd^tx tKrjndt unb locrlorc«, bie mtü nirga«, a« 10 bat gtoifle beti bie Xitni Sit)iu9 gema(i^t l^ait, item bie boi(^er )>an bem gemeinen goibe, bie XuQiud gemacht ^ait, item bie boic^er toan ben priben ber S)uitfc^en mit ben ^omtuM ic, bie $Iiuiu9 gemadtft ^ait, t)an ben man meni^ of gan^ niet tjiiit. item befe nu|lid^c inb gotli^e fünft l^ait ad^terfpved&er, a^ a( auber bingc, inb bat gefd^uit, a^ mid^ bunft, algo unbißid^, loant bie bingc, bie men 15 (eirt inb bie t^erbienftlic^ fin go ooerfefen unb go oDerbenfen, bie fal men niet t)erbieben. toat i« uufeüd^er inb ^eif famer, ban fid^ betummcren mit ben bingen, bie got antreffen inb unfer felid^eit? fi t^erftaiu niet albie leidige fd^rift in latin, bie fi tunnen tefen. alfo gefc^iet ouc^ ben, bie fcie felt)e fd^rift gebuitfc^t lefen. mer loolben fi beifce b(i^ anteren, fo füllen») beibe, ber latinfc^ inb ber buitfd^, groiffcn t)erftant inb fueffid^eit friegcn, a« id^ bid£ inb t>U Dan geiftlid(;en perfonen gel^oirt i^aöe, bie afgo innic^lid) inb ba^)perttd^ ban geifttic^en bingen \pxaxä) ^i^lben. inb befe ungunfti- d^eit gefd^iet ber greifte bei! Dan ben ungeteirben, bie Dan red^ter (euioic^eit inb unmiffeul^eit niet funnen anttrerben toan fi gcfraeget tcerben öan» goiben luben ban ben Durß bingen inb atfo Derfdt;emt n^erben. einteil anber beforgen, it tomme ein btrafunge unb irrung bairui^. mer bati^ fo balbe toibberlad^t bitrd^ bie geteirben, of bat alfo queme. item iti^ niet bil gefien of ge^oirt , bat fe^jerie fi eutfprungen Dan bem gemeinen bolf , mer gemeintid^ inb aüermeift ui^ ben Duru)i|igen geteirben. M-^ geüd^en fin einbeit, bie meinen, bie Dermenni^felbigunge ber boi^r ft fd^ebefic^. id^ toolbe gerne ^oiren trairumb. Dan ber genre tt)egen, bie fünft inb ere lief^aDen, i« it nu ein angeneme gutben inb feüge git, tüi fi ben adter ir^ Derftonfe moegen plannen unb befeen mit fo ungeüigem iDuntertid^en faemen of ouc^ berfud^ten iren berftant mit fo mand^n» 1. Uekv ben SBertl^ biefc« äcugniffeö rücfaufiH^ren feien, fo tt)irb bie« bur^ ben Dgl. Setter 282. 481. SBenn ebenb, 549 Umftonb bcflötigt, baß bie(5(^ronit flewbc gefagt mirb, e« {ei gar nic^t ju ermitteln, bie n>ic^tigfte Angabe, bad 3a^t ber Sr» tDetd^e Angaben ber ^oelb. ^(^ron. tu finbung, einfach au9<^(!^ebe( entlehnt. gentU(^ auf bie äJlittl^eUungen i^ttl^ ^u« 14&0. 145] . 795 gotlidf^en fttaileu. ntcr t>m ben gencn, bic lunft uict ücf^aöen nod^ ix fc(c, fagc xd): toiüen fi, fi mocgen mit l^atocr arbeit fo Dil leren in ein* jre fnrfeer jit, aö bur einre moedbt in bi( jairen. inb bat fumpt t)an«(.3i2b. bem groiffem \>ü^, inb bat in bil wege, ber genre bie bie beider bruden, b bie nngeü^ beffer fn ban burmailö getieft gefti^reben fin. mer ber im felf« ml quait fin, mem bient ber? efo}>nö fci^tift, bat ein ^ane bante^^aj^-^ ein fer !oftlic^en ebelgefteine in eime mift, mer l^e fant bed niet inb fd^er^fab. iii, ben enmed^. it i« niet geborlid^ jo tt)er^>en bie ebel j)erlen »ur bie berfen. üj?««^. felic^^ fin fi, bie bie gaben jo merf fefeen, bie in got gegeben ^ait, inb bae* ' ö mit gewinnen nod^ mere. Anno dni. 1451. 3n bem bnr§ jair, bo tDart ein boctoir up ber Sruggen crmort. ber boitfteger mart gefangen inb fin ^cnft tuart im afgef lagen K 3n bem feltjen jair ma^ ein aljo groi« fterben jo Sollen, a^ raen in 5 mand^en jairen ie brefd^ebe, inb ^oif fid; an jo ^jinjten inb toerbe bi« jo3uii. i;j. firftmiffe. in bem l^atoen jair fturtjen mail 21 buifent minfd^en, fc alt2)ec. 25. fo junf. bie laben mit ben boiben minfd^en ftatt men up ein mit groiffen ^oufen, bat men niet jit i^abbe greber jo mad^cn« nnb waren aljo bil minfc^en ui« ber ftat gebtuwen. bie ^^affd^af nnb ber rait waren ein«, > bat men ben bur^ganf^ gint. umb fent 3Ric^el« bad^, bc wa« bat meifte ^evt.29. ftcrt>en inb fturt^en bid£ up einen bad^ me ban 200 minfd^en^. got ^abe ir feien, amen. 3n bem felDen jair tufd(;en paifd^en inb pinyten, bo quam ein car* «vr- 25 binait oan 9tome inb ^iefd^ ^er Slai« ban Sufa inb wa« geboren ui^suniis. ► bem ftifte Dan 2rier ni« eime borpe ^eifd^t Sufe, gelegen np ter 3Kofel. i)e bracht inb preitgebe groiffen aflai« in biffen lanben inb ladete ben roemfd^en aflaiig allumb in bat lant : ein iglid^ minfd^e fulbe in bie tifte werpen bat bierbe beil \r>at l^ei up bem Wege jo 9?ome oerjeren moed^te. 1. 2Ba6rf(i^einüc!^ ifl ein 35oigang bc« töoi-^crge^enten 3a(>re« gemeint. 1450 apr. 26 würbe 2Kelfler aWartiu, 2)octor beg canoni(d(fcn SRec^t^, t)on %\)i^ unb 3o<^ann »an bem ^rourfc au« SWcdS^eln auf ber ©trage überfaüen, 'umb \(S)vi\tt miit, bic (elt)c mciftcr SKcrtiu oeöcr iren brotber, bie ein moenid^ to ber lOinben in ^otencn i9, gebain fat ^ebn*. (gr ftarb in Solge ber iS'^igi^anbluiig nod^ am fel^ hm Xag. (Söln an iS^ed^eln unb ben ^ergog Don ^urgnnb 1450 iD^ai 8. (So* picnb. XXI, 28b. 2. @in großer Bittgang. Sefd^rei» bung im Liber registr. sen. I, 64*>: 'bit pltct man jo boin a« man umb burd; fal gain, inb i« bat groid gebet'. @(^>on am 9. %HQ. iDurbe »cgen ber $e|l unb bc« anbauernbcn ^Regenwetter« eine $rocef» fton gehalten, ^orgenfpra^en (er mober 20 inb ben ifjiUigen groiffe fmaic^eit oan beu ungeleuüigen 2^urfen in ben fird^en inb an bem mirbigen i^iüigen facrament inb an bem ^ittom ber ücöer ifjiUigeu. bae tourben bU minfc^en ermort inb erf tagen, oilun* \px^d)ixäftx unjuc^t inb fd^anbe angebain franü^en unb jonferen. Anno dni. 1454. ^ 3n bem bur^ jair, bo mart bifd^of T)eberid^ t)an 9J?oer|e ein^ mit ^erjo^ ®er^art ban ®uifd^e inb bam Serge ^ unb gaf enie ein fumme gelfe bur bat (ant ban Serge : of fad^ mere, bat ber ^erjoc^ bur§ aftibit^ mürbe fonber midlid^e elic^e geburt naejolaiffen, fo folbe bat (ant burS 6. gcbain. 1. Söat^rf^cinU* ifl bie Den ««ico» 722. lau« abgcf^altene ^iot)incial{t^nobc gc* 3. 2)!efcr 33crtrag »urbc fc^on 1451 meint, bie aber erjl aWärj 1452 fäUt. aWörj 12 {?acomblet, Urfunbcnb. IV, 3]&re Statuten bei Hartzheim, Conc. 35;t) abgefci^Ioffcn. @d^on bamal« »mbe Germ. V, 413. bem (grjbifc^of ^tanfenberg übergeben 2. 2)ic «ßermSf^tang fanb 1452 SWärj (eb. 356). 3)ie befinititoc Ituflöfung W 16, bieÄvönung brei Xage f^jäter ilatt. 35ertrage8 erfotgte hnx^ Urtuube 1469 (S^mel, ®efd^id(fte griebric!^'« IV, «b. II, gebr. 1 (eb. 432). 1452—1455. 797 J>an ftunt an tjaüen an bat ftif t öan Soßen inb crf üd^cn bae an bübcn. inb jctftnnt bairnae * bocgbc unfc l^ctc flot, bat bcr bur§ ^ctjod^ unb fin clige l^uiöfraifme ein jongcn fcu fregen, bat neiftc jair ncäf einen fon, inb wart in tem fonf bur§ gebcbinget: || of \aäf tt)ere, bat ber ^erjod^ «1.313« > bürg ellid^e geburt ermetfbe unb naelieff c , f 0 f outbe bat ftif t Dan Soeüen bat lant t>an Slanfenberd^ paii^gelpife ban ftunt an nemmen inb itf)aU beu a« but bie fumme gel^, bie ber bifd^of unb bat geftid^te uiö8e9et)en l^abben. 0 Anno dni. 1455. (Sali^tud 111 xca9 pai^ 3 \a\x. 3n ben mx^ jair üoiren einbeif burger uiö ßoeüen nac getpoinl^ett ben 5Rin up in bie Sranfforbcr ntiffc mit geteibc ber fuerfurften. a^ fi np ben 3D?ein quamen, unb bat tua« bo in be« rid^en f^anfen ban Sroi* nenburd^ 2 geleibe , fo toa^ ein »erreber in bem fd^iff c, unb np beut brien » ftrount quamen eftüd^e quabe gunre inb mant ber ftat ßoeüen inb brun^ gen bat fc^if an bat taut mit gctoa<)enber ^ant, inb bat bebe einre ber ^iefc^ ©d^ram, ber toa6 biant ber ftat »an Soeden, inb einre l^iefc^ SSift* man, unb bie toaren a^ ^euftfube, mit anberen fd^innern, bie gofe tjrunt inb aUe ber rnerlt biant maren, inb fingen ber ftat burger einbeil tref* [> lid^er mit irem goibe inb üoirten fi jo Söefterburd^ ^ np, inb ber junfer öan SBefterburd^ , Sol^an genoem<)t -* , entfinf fi inb f toic^ unb ftodfbe fi up inb af inb joid^ fi oud^ fetoer 00er inb fd^atte fi , inb f)t ^iett up bie ftraiffenreuber, bat bod^ eime ebeten manne niet joge^oert, ber todf ber ftat J>ur§ niet t)iant entoa^. bo bie mere jo ßoeüen quam, bo fd^reif ber i rait öan (SoeÜen bem rtd^en grauten inb ermaenben ben fin^ gefeife feget inb brief. oud^ fd^teif bie ftat Dan ßoeÜen mit anberen fteben bem oan Söcfterburc^ , bie gefangen bürgere mit ir ^aben toibber Dri ui^jolaiffen, mer bcr bau SBefterburd^ enad^te be« niet. item bie ftat bau ßoeüen fd^itfbe jo bem bifd^of bau ÜKenfe inb jo bem ^)a(fegreöen unb jo aüen fuerfurften ► ein^ anbertoerf inb jom berben mai[ inb ermaenben fi irö geteife fegele inb briebe, inb erüolgben it alfo berre, bat tie fuerfurften jofamen quomen jo 9tcn^ up bem JRin, ui^gefd^eiben ber <)a(|grebe, boc^ fo toa« fin rait bae. 1. SacomMct, Slrd^iö IV, 325: •2)ie 3cit ber®cbuit bc8 crjlcn^nbc« ift nid&t befannt. 2)er $erjog \)ai bte i^^m bebun« gene 9{ente t>on 5000 Bulben avi9 bem 3oüe }U $onn i^um legten SD'^ale für ba9 3al?r 1453 bcjogcn'. 2. Äronbcrg im 2^aunuö, am gelb« berg. 3. 5Beperburgim naffauifci^en Sejlci* tvalb. 4. 2)er ^e^bebrief bcr @tabt 1458 3an. 7 tfl gerid^tct an 'jiuncf^er (Seen f^ere gc 2Bc(!erburg, 3acob üan (Sroncnburg, SWeffart t)anÖvamba(^, ^onmanne 2Balt«= man, 3o^an iD^orgbad^ inb $l;iU)>^ SRoibe'. dopitnh. XXIV, b\ SJgl. bie am <^(^lug bc^^bfd^nittd beigefügte 9?ote. Suppl. 247». 798 VI. toel^offWc (S^xtnit 1499. ber xait t>au Soeßcn l^atte bae gefei^id t tteff cfid^cn ittc örunbc , inb cr^ maenbcn bte luctfurftcn ir« gefeit}, bat ft ircn bürgeren jogcfd^reben inb jogefad^t l^bben, barbtnnen bat irre bürgere nebergefegcn ^tcn iub ge* fangen »aren, inb meinten bat bie furftcn bcn ban SJcftcrburd^ batjo l^fben f ntben , bat |c ir bürgere uiötaiff en f ou(be, of bic f urften fulben 5 ben fd^aben belegen, bod^ \o nmrben bie furftcn be^ ein^ inb ber ftat »an Soeöen gefd^idbe t>runbe inb ber bur^ gfran! inb be« rai^ Dan gran!f ort p fd^idbc brunbe, inb t)erbunben fic^ jofamen inb tourben gemcinlid^ M im- feren ban 2Befterburci(; bianbe, inb »ttrben i« ein^, bat ieberman ttjifte, toie bit ruitter inb reifigen bat ijt ^Den fufbe inb bie up ein gcnoentbe jit tut 10 SSJefterburd^ fd^idfen fulbe. inb bo bte jit quam, fante bic ftat banßccücn irre reifigen o)?j)erU)art. bo l^oif fid^ uj) ber <)roift t)an aWenfe inb »an SSonnc, bat xoa^ einre Dan 5Kaffautt)e : ber reit einen bad^ joboren« ute jo bem jonf ercn bau äBefterburd^ , tuant ^c emc öruntttd^ maö , inb bar cmam oud^ ber grcbc )oan SJirnenberd^, ber toa« fmaeger be^ jontcreu »an u 3Beftcrburd(| , inb ber grcbc ban ©ein quam oud^ bar. bit beben bie bri grcDcn Dan ir^ fclfd finne. inb ^ic entpiftc bic ftat ban Sollen niet af inb naemen fic^ an bc^ ban SBcfterburdb meid^tic^ jo fin , bat ffe bie ge* fangen ui^Iic^, inb Derburgben bic gefangen ui^ inb tourbcn ber gefangen bürgere bürgen bur 7 buifent gulben jo geDen u}> ein jit, of bie gefangen» n>ebcrumb jo feberen. inb ber ban ©efterburd^ ergaf fid^ batrjo, bod^ in futd^er mai«, bat bie gefangen foulben be^ feifcr^ ungenaibe of p hmten affteßen, toant bie ftat bau 6oeüen inb bie furftcn i^otten ben Dan SBeftet- burd^ bur be^ teifer^ A^x'^^t gelaben , unb ber feifcr J^attc in on6f boin taben bur fin gerieft umb be« n>iücn, bat i)c futc^e ungenabe begangen 23 l^atte inb fin ftraiffen gefd^int. oud^ futben bie gefangen ber fuerfurften «1.31 3b, ungenabe affteßen. || inb ber Dur^ gtanfe l^attc ber gcfeücn 4 gefan« g^n, bie mit toaren getueift unb ifjabbcn bic burger ^elpen Dangen, bic moulbe l^e^ain np raber laiffen fefeen. bie tooulbe ber Dan 2i3efterbur(| oud^ quit l^aDen : moed^tcn bic gefangen bat jo toegen bringen, fo f culben »> fi quit fin, inb moed^ten fi bat niet jo toegen bringen, fo foulben fijo Seftcrburd^ tDcbcr inl^alben binnen einre benoember jit, of fi futben bie 7 buifent gulben jo SBcftcrburd^ fteßen inb ban futbc ber Dan Sßeftet* burd^ fin aDcnturc ftain, inb l^erbur tourben bie bri grcDcn bürge, inb njant bie Dur^ bri ^ercn bat buiffen ber hierfurften inb ber ftat Dur§ »tfr » (en l^attcn gebain, mart ein anber bad^ bcfd^eiben Dur ben bifd^of Dan Syrier inb wart ein bad^ Derfangen-jo ßoDcfenfe binnen ben neiftcn 14 bagen bairnae, inb barintufd^en futben bie ruitter ftit tigen unb bie furften futben oud^ fomeu jo eoDe(en| \xp ben bad^ inb ber Dan ffiefter^ 1455. 799 d^, ftttbc ou(ä^ bac bcrbclid^t [in. inb bcr bad^ ginf mx \xäf, raer bte tcn quanien fctocr nict bar, mcr fi fantcn irre rebc trcffid^cn joßoüe^ ), inb bar quamcn ouc^ bcö t>an SBeftcrburd^^ brimbc. bcr bifci^of Syrier tt>a^ felf« bar inb fin broebcr marfflrcbc Äart ban S3aben : bebingbe bat bie gefangen at^ gefengnif^ inb (efivernif^ (o^, (ebi^ »ri fulben fin nub btiben, atfo bat fi einen Malier niet enborften :n. inb ber bur^ marfgrebe Sart nam bcö feifcr« ungenabe wp \i6f, it ]^e i^ »ail mad^t l^abbe — l^e l^abbe be« feifcr^ fwefter ^ jo einte e — inb barjo foulfce ber ffiefterbnrd^ tuibber geben ben bürgeren, bie ngen tt>aren gen)eift, 12 buifent gulben bur ir genommen l^ai^e inb i inb fd^aben, ben fi entfangen l^atten bo fi gefangen tt>urben, inb »ur gobe gen>ift ftellen. bat üerburd^be ber Dan Sefterburd^ jo ter* en JO geben: barbur tuurben bie tri gre^en bnrgl^c, bat it alfo ge* en futbe derben. oud& moift ber ban SBefterburd^ ber luerfnrften i »erben mit aüen floeffeu inb bie ceffenen 4 jair lant inb bairjo jo fe »allen ben hierfnrften inb nmb genabe bibben, bat fi eme bie un* )te berjien tponlben. inb bae quamen bie joufbener bcr ftat ban Icn rnibber l^eim 2. 3n bem fetben jair toa^ ein groiffe bart jo fent SKic^et in Storman* 3, bat i^ ein tant nnb l^erjod^bom unber bem foninge »an granlrid^, bat »erbe tuait b.i 2 jair, inb bat ^oii>en an ctein finberd^in öan 8, 10 nnb 12 jairen niö aüen (anben, fteben, bor^jen, nid ©uttfd^tont )arma. 2)ic 2)arpeIInng bei* 2Be|icrbuigei- i t|l fe^r ungenau, ©emäg bem £0« er Bö^kt bcö SJlarfgrafett Äart tjon n 1458 3an.26 (gacomblct. Urfun» IV, 384) fanb ber Uebcrfall 'in jit c^>(l geilten granffurter meffe (alfo ipo^I erfl 1457) unber ^oefl (©öc^fl) m [träume bed ^etned' patt. ^n e 3unfer go^ann« t)on SBeperburg '(£une ^er )u ^efierburg unb ya mvenberg', n>o^t be« crftcven 3Satcr, mt, unter '@ci^ram' unb 'SJUtman' iebenfatts (Suno'd 'mit^^tlube :ib t>an ^raembad^, ^anneman man' gü t>erfle^en. ^m 28. yio'o. (?acombtet a. 0. O. ^Jiotc; (matten ic brci r^^einifc^cn @rjbiWöfe, bie te granifurt unb C[ö(n fon^te graute ^ronberg }ur ge^be gegen ben rburger t)erbunben, bie Urfunbe ifl lid^t in ^^nfe, fonbem in bem ge« erüegenben ü^a^nftein audgefiettt. :>er ^ü^ne ^om 26. 3ön. [oÜtc bie (Sntf^äbigungdfumme 1200 (nid^t 12000) Bulben uic^t überfieigen unb auf ^poU loma (gebr. 9) gu (Solu U^alfü n)erben, *f^er ^cnrit^ graöc ju ^iaffan? bum^rbbjl )u äJi^en^e, (^er^art gra)>e gn @aine unb ^u^rec^t grat)e pi ^irncnburg, bie ftd^ bce t)an SBepcrburg in befcn ftutfen l^ant geraec^ttget*, babei juge^en, frühere *t>er(cl?ribungc, gclubbc aber eibc' — aljo voo\^i bie nac^ ber (S^ronif Don ben brei ©rafcn getroffene 35ercinbarung — fowie aQe tt)eitcren, aud; faijerlici^en, Urt^eile trafttoö fein, gvanfo »on Äronbcrg gibt bie t>ter gefangenen ^ned^te M, ber ^t* (lerburger barf in ben näc^flen fed^« 3a^« reu nid^te gegen bie Äurfürften unter* nehmen. SSou feinem gugfatt unb ter t)ieriä^rigen SSei))flic^tung gegen bie tor= fürfien fagt bie (^ü^ne uid^td. 3. et. ÜRi^el, Öftlid? öon ©t.üWalo. ^m äf^nlid?, aber erft jum^abre 1458, fcbilbert biefe SBallfabrtcu ber SBerfaffcr beö Floiar. temp. 309» (408), bcr bie Äinberjüge felbft in SWaeStric^t fa^. 5 800 VI. «ocl^ffi'i^ S^rent! 1499. inb S3elf(i^(ant tnb ouc^ uid anbeten (anben. fi bergoberten ftc^ mit gtotffen ^oufen tnb ßeffen batet inb moebet inb gingen alte jofamen patt inb patx in einte f>toceffion inb ^tten it Danen bte men in mx* btoic^, unb botuf) ftont fent TlUtfü gemaiU. inb uyat ünbet He uid einte [tat of nid einte botf> tt>aten bie ^te(ten ftc^ jofomen, inb u)> ben banen ftoint oucb it^ ^en tt>a)>en, ba fi unbet gefeffen tt>aten. inb bat ttHid t^ntet(i(i(^n jo fein, bat bie finbet itten atbeten buiffen itten mitten fo enmec^ joigen fonbet jettgelt. boc^ quamen ft fete tüibbet gefunt jo lonbe, inb in nnitt obetal up bent u>ege genoici^ ban coft unb btani gegeben. inb manne fi jo fent9){i(i(^( quatnen, fo offetben fi bie Danen fentiDtid^eL i< jo (efte leifen bie albe (übe ou^ bat, ntan inb DtantDen, fnec^t inb metbe. Anno 1458. snppi. %iud II toad ^iS 6 iait. Anno dni. 1459. «1314». jl 3n beni jait uu^ ^eten but^ Ratten eilige boitCube inb terd^er ein is f ladete mit ben ftubentcn np SDiotccUenfttaiffen, |o bat ein, genant niei* ftet ßotuetiud , (iccnciait in bet billiget fc^tift inb ein ^Jticftet, gcflagen matt inb ncä) anbct baft gemunt mutbcn, baitumb ein gtoi^ runtoit binnen ßocücn ma«. bie ^cten ban bet ftat tieffen tie foic^cn, bie tat angehauen l^abben, inb mutben einteile ftegen inb enqnamen ouc^ein^so bcil^, inb einte ban ben gebangenen matt an bem ftocf an bet SWatpot^cn getickt, ein ^ant af, inb bie DUt§ l^eten ftalten bie ftubenten jobtebcn^ Anno dni. 1461. 3n bem felbcn jait but bem l^etfft ^oif fici^ ein gtoi^ hxtöf in bem ftift ban aJieufe. naebem a^ bet bufd^of ban aJienfe^ geftotben ma^, tat 25 capittet fott ein ban Sfenbutc^ ^ jo eim bufd^of inb bet tegietbe 'tat ftifte int betbe jait inb ma^ gemelbid^ bnfd^of inb eme ma^ gel^oult ban leeren inb fteben, inb mant l;e boben fin tcd^t gebnt but fin confitmacicu niet geben enmoulbe, fo ftege i)t bet confitmacien niet 4. jo bet feloet jit Ratten fid^ bet pax^ mit bem feifet betaeben, bat fi bie Duitfd^en moulben » fd^efeen, bie <3affen nae iteu feben inb bie Icien nae iten feben int tie 5. bem vancn. 31. St>It 1459 3uni e. 27 ff. 18. » 1458-1461. 801 (ocbcn uod^ iiierc ban bic pa^m inb Ictcn , inb it i^tefd^ bat men bie un^ efeubigcn , a^ bie 5£urfen , f outbe mcn ui« bem (anbc bttöen mit bcm etbc. bairintgl^cin laäft fid& ber bufc^of ban ÜKeut} mit namcn ban •fenburd^, inb bi abentnren l^ierumb toart cme bic confirmacic gcmeigert f bcrl^oeg^ct. inb tufd^cn ber jit mart ein anbet upQttooxptn inb toa^ mre ban 5WaffautDe ^ : ber fefee goic^ gen 9tome bi bem pax^ inb fadste il quai^ ban bem b^n 3fenbntd^, umb bat ^e bem <)ai^ niet \o t)it get)en titöoulbe, inb l^e bingbe mit bem pai^ inb monibe bnf(^of [in inb gaf eme >ait 40 bnfent gniben inb ber pai^ gaf eme bat paüinm, inb quam int :ift inb tt)ouIbe bufd^of [in inb wart biant be^ ban 3fenbnrd^. inb in em eirften freid^ ber ban 5WaffautDe bat 5Rinfautt)e in, bie eme aöe ifnU en, ti>ant fi bem ban Sfenburd^ gel^effid& toaren. jcl^anfe bairnae wart crjod^ greberid^ ban Meieren inb pal^grat>e bi 9tin ban ^eibelberc^, ber [tfte lantgrebe ban Reffen ^ unb ber grebe ban Safeenelenbogen ^ mit tren runben ijnipfx be^ ban Sfenbnrd^ inb l^utpen eme Sainften inb me joeüe Hb ftebe bel^alben, bi^ eme [in coft inb fd^abe beladet tpurbe. inb ber affegrebe fante fin6 bolf« in ßainftein inb anber <)ribanbie mit bem ban Iffenburd^ , be« ber ban 5Waffaun)e meigerbe inb tooutbe it mit getoatt ge^^ nnnen, inb unbcrftnnbe ben bur^ leeren ir tant jo fd^ebigen inb jo roiffem fd^aben jo brengen. inb be^ ban 5Raffanti)e l^ufper maren ber ufd^of ban Syrier* inb [in brober ber bnfd^of ban SJielj^ inb.nod^ ein rober, marfgrabe Sart t>an 35aben, item ber graue ban SBirtenburd^ ^, er grebe ban ©ein, ein ^ere ban Soninj ftein ' inb ouc^ l^erjoc^ Sobotoid^ an Meieren, ben men nante ben ftt)ar^en l^erjogen. biffe bur^ leeren oigen in be« ^^al^greben tant inb branten inb rouften ba inne fere. beö^ .elid^en bat bnfd^bom ban SWenfe toart oud^ jemerUd^en »erberft mit •ranbe inb mit roube, bie ifenburd^« iparen» 83i ben feloen jiben bergaberbe bnfd^of öol^an ^m 5lrier bif rnitter i\& fime ftift inb ui^ bem ftift DanßoeUen inb ni^ bem (anbe ban ®ni(d^e nb uiö anberen lanben, inb nieman entpifte, n>ae bie rnitter ^in tooutten. nb bae fi bi ben bufd^of ban Sreir quamen, fo boirte ife bie rnitter bur ?ainftein inb tackte fidji üur bie ftat inb meinte bie )tat fo jo toinnen fun* )er bebe , inb (acgen bairbur 1 1 bage umbtrint fent 3o^an ba<3tiften )aäf. ift enfunbe ber ftat niet geboin inb goge af mit deinem getoinne. 3un. 24. 28. 'bem' ftatt *ben' 34. 'gebain' ftatt *geboin\ 1. 2)ic 3lbfcfeung 3)iet]^er8 unb bie 2. ^elnrid^. 3c|lcttung «bolf« IL pm @rjbiWof 3. ^^iliVV. möf Pu« II. fättt 1461 3lua. 21 . mtU" 4. 3o^ann H. cl a. a. O. 152. lieber bie iKaiujcr 5. ©eorg I. öimn t)0l. 53ci(a9cu II. ' 6. Utric^. 7. (Skit;arb. ©täbtet^roniftn. XIV. 51 n 1 802 ^I- &0€l^offf(^ S^ontt 1499. 3o ber feb>er jit tporen e^ltc^ furften tnb l^rett, bte u)} StaffouiDd pben toarcn: bic otjctiogcn grcbcrici^ <>al^grci)en , umb bat ^ ^fiett rab l^tf bcnt »an 3fcnbur(^, inb bat toarcn gtaöe (Stjcti^art Dan ffitrtcnbct^, bufd^of 3oerg tan 3ße^ inb ntarfgraüe Sott Dan Saben , be^ i>ut§ in* «i.3nb |(j^pj^ brobcr. bc^gctid^cn bacbcn ber »an || Sontnfftcin inb bet ftoox^s ^iod^: bte teuften inb branten fere in bed pal^ffcti^n lant bte eitften bti (anbe^^eten Ratten ein ^ir inb Ratten fid^ i[)emifffen, {t loou&en bie nnngatben t)ur ^ibelberd^, bae be^ fKit^greDen n>onitn9e tö, af^autoen inb im anber M fmal^eit anboin. bo nu bie t>UT^ ^eten bi {tm (anbe (ae^ gen inb »arcn in toitten im in pn tant jo jien inb bat jo ftcifcn inb m* «• berben, fo badete ber ^al^grei^ ein lift tnb fd^reif briete inb [ante {t m^, inb bie btietje hielten , bat i)t uiffer tanbe tüere, inb bic bobcn fanbe ^e bal^in bae^ bie ^eren (aegen, u^ bat fine tianbe bie beben fingen inb bie btiet)e friegen. inb bat gefd^iebe alfud: bie beben jegen bael^in inb tont» bcn gegangen inb bie briete leurben gctcfen, tnb bie leeren meinten, itti leere gelegen ate bie briete i^ietben, l^et enieere niet boel^me. inb bie leeren jegen tan irre leagenburd^ n>ai( umbtrint bri mileu nairre je ^^ belberd^ mart, bi eim ftetgin l^eifd^t ©retten, inb ^bben »ait bi 7 ^un* bert ef 8 ^)crbe. inb ber patfegrete l^abbe it aßet bcmemen, toat ir an* f(ac^ n>ad, inb mad^be fid^ u<) mit finen ruitteren, bie l^c bi emc ^attc uf » bie git, inb ber cntea^ niet ti( me ban 3 l^unbert, inb reit uiffer f)eibcl* berd^. fin eianbe tredtben fe terre in fin laut, bat fi up ein mite toege« bi ^eibeCberd^ learen, inb brauten inb fticffeu bie toxptx an, bat bie fun* fen ftoeen , inb ber ^)al|grate terbreid^ bat unb fad^ burc^ bic tinger fo (ange bid bat bte tianbe quamen, tae ft eme niet entn)id^cn mec^ten, 2$ tufc^en jtt)ei tt>affer al« ben 5Riu inb ben Nieder K inb bae fft ix up ein bequeme ftat terbeit ^abbe, be termaint l^e bie fin, eme getruteelici^n bijeftain, aö euc^ g^fci^^d^. be nu ber palfegrete buiffeu ^eibetbcrd{> fernen teaö, be quam, a^ it get teegbe, ber tan Sfenburd^ inb l^atte umbtrint 4 [^unbert] pextt inb ennjifte tan befer reifen niet 2. inb be^ lea^ ber» ^>atfegratc fere tre iub reben ^in bae bie tianbe taegen tnb bcftenben be« ^euf inb geigen fi neber inb tingen bie bri leeren, mit namen ben ^ren tan Sßirtenberd^ , marfgrete Sari tan Saben inb finen brebcr ^ 3eergen bufd^ef tan aßeft inb tit treftiger greten , rittcr inb Ined^t, in gegail bi 6 l^unbert, inb bair bieten eu^ tit beit an beiben ftbeu^ ter» 30. *^unfcert' fc^lt. 1 . 2)cv Ovt be« @c(fen(ieimcr Xxtl- i(in um 53cifianb crfud^t. S5a(. SRenjd fcn« t)om 30. 3unl 1462 ifl bamit richtig 181 . bcjeic^net. 3. 3)cr 3$crtuB an Xobtcn toat im (l^ 2. 3)te^ ift inig. 2)tT ^falggrot ^aftc gcutl^cüfe^fr unbebcutenb. SWciijel 183. 1461—1462. 803 r pat^grcbe t>olxiz btc leeren ui« bem t)etbe jo ^tbelberd^ np hat flo^ inb ffoid^ fi in btc ftodc , inb albac loegcn fl lange gegangen, mb f oulbcn fi öan bannen fomen, fi moiftcn bem <>alfegteben groiffen nte(^tigen fd^aft geben inb moiften lant inb tufce but ben fci^atj fefeen. fo mnrben bie 5 ftraiffen inb tt)affet bvi, bat bie fouffube inb maßic^ bur ben ruitteten t)ti toanbelen moid^te. 9n bem felben iait ^bbe bie [tat »an Soeüen ftied^ mit ben ban ©orafcreff ^ , inb l^e bebe ber [tat baft fd^aben« np ber briet ftraiffen U §cin«berd^, bairnmfc in bie ftat fere l^ertlic^en fcebabingt bnr bem j^cr^« 10 jogen bon JBntgonbien. 3n bem fetten iait toa^ junfer greberid^ ban B^mmeren ber ftat i>an Soetne biant inb reit ui^ SSernid^ u^) ginfit S33itTifn)it ^ , umb fi jo fd^ebigen. fo joigen ber ftat jontbenet inb fc^n^en bair iitb tounnen SScrnid^ inb branten bat bnrbrndE albae inb biengen ben leeren oud^ mit 5 inb Btad^ten in jo ßoeüen get)angcn inb befatten bat flo^ mit iren folbeneren, batrumb fid^ ber grebe »an ölantenl^eim fere joirnt. ben iorn ^ hodi) balbe üeö finfen. inb ber ©ernl^art tt)art ber ftat man felf^ fe«be inb Ireid^ fin fto^ lieber inb ipatt gefoint, inb fat ber ftat en^elid^ offenl^ui« Uiun ^. 0 3n bem feteen jair ma« bat Iorn baft bnite: bat mafber galt jo Sunne, jo ®uren inb baft ^ernmb 7 inb 8 matf, inb binnen fioctne engalt it nie booen 28 albnö. inb loart ond^ berboben, nieman« niötoen* bid^ Iorn jo berfoufen, ban bat teberman mit fime ingefinbe fetter effen tt>ouIbe. inb nmbtrint üaftabent galt 1 mafber 20 albn^. gebr. 15. ö 3n ber git toart bil forn§ f;eimttd^en ni^ Soclne geboirt inb nad^nrben nn»e ftein inb traitgen gemad^t, bat me jo berl^oeben. be«ge(id^en l^aiftu anno 1491 . Anno dni. 1462. [| 3n ben jaeren unö leeren 1462, be^ beirben bage^ in bem mei©(.3ir,a; D be^ nad^t^ loa« ein grot« brant jo Soeßen jo ben äRad^abeen, inb tt ginf an in bem brul^ui«. inb bat buir ftoid^ mit getoatt in bat ctoifter inb bat claifter berbrant bitnae mit ein af, inb bae gefd^ad^ groi« berberfftd^ fd^abe inb berbrante bil foefttid(;« deinoi^, inb mit groiffer noit inb arbeit bel^telten fi nanwlid^ bie fitd^. 25. '3nb' flatt *3n'. 1 . 350l. »b. I, 368. gc^bc mit ®o«mm ©rent toon 3Sernt(^. 2. SBeilcrfmifl bei @u«!ird^n. bie aber \6)m 1460 fäüt, ij! ©b. 1, 368 ff. ;<. @tn auöfü^rtidfier 33eritbt über bie ßcbrudt. 51 * 804 VI. ^odt^offfc^e (S^rontf 1499. Ocr. 2s. 3n bem fetoen iait np fcnt ©tinon« inb fent 3uba^ nac^t S o« it tufd^cn ben bur§ gtocn bufd^obcn nod^ in bctbingcu ftontc inb bcr »an afcnburd^ inb bcr ban fiafeenelcnbogcn jo SWen^ in bcr [tot »arcn mb bcm pat^grcbcn o\x6f bair bcrfd^rcbcn toa^ inb u<) bic git nict bair tnm^ fernen, bo quam bcr ban 9laffaulpe, bcr bufd^of molbc (in, go SWen^ 5 binnen nad^^ mit berreberten unb l^uljje bcr obcrften ber ftat go SKenfe, bic in mit [inen ]^utj)cren inßcffen, inb mit in quam bcr fn)arfe ^ctjoc^, ber l^ere ban Äoninjrftein inb ein l^ere ban SSirnenburd^, inb tounncn bic [tat, inb bic burger in ber [tat »aren oud^ cinbeitö goit naffautoc^, mit namcn bic blcifd^l^eutoer, bic fmebc inb bic gcrbcner. »at cre fi mit iten lo obcrften baemit bejagit l^abcn, bat loiffen bic linberc up ber. ftraiffeii jo fagen. inb fticffcn bic ftat an mit buir np bi( cnben inb gefd^iebc gtoiö fc^abcn an foftüd^cn butoen, bic nod^ ger git anno 1499 ftain ungebumet, inb meinten bic bur§ leeren mit bcm j)alfegrabcn bae UttQ:pptn , raer bcr ban 3fcnburd^ inb ber ban Äa^enetenbogen quamen ^eimfid^cn, bloi^ 15 inb nautoe, uiffer ftat. l^ette fi ber ban 9iaffaun)c fregen, fft l^cbbc ft alle crf lagen, inb blcbcn oud^ bit goibcr burger boit, ober 400, bic fidf> jo bcr tocrc ftaltcn, inb oud^ ber genrc bic bc« nod^tc^ in bie ftat waren fomen- bic flad^tunge bucrbe bi6 bc^ anberen bage^ go 6 urcn. inb bo bic 5Waffautocfd^en bie ftat inlfjatten, fo beftonben fi bic felbc ftat go f lun* 10 beren inb boirten bat goit in bat SRinfautoe inb buittcn bat, bac ein itlic^ pzxt frcid^ ban ber buitung mc ban 300 gutben. l^ergod^ Sobotoii^ öon SSeieren inb grabe go SSclbcnfe, gcnoempt bcr ftt)arfe l^fcrgod^, uam pn beil inb boirte it up fin flo^. fi buubcn boben bcr burger goit, bat bod^ groi^ tt>aö, groi^ !rcd^tic^ goit, bat barbinnen gcbloct loaö ban fteben inb bor^ 2^ ptn 2. fi namcn ouc^ groiö goit ben ^)affcn bic mit bcm ban Sfcnburc^ toaren, inb men binf fi inb boirt fi oud^ in bat SRinfautoc. boben bat mx^ fregen fi groiffen fc^afe ban ben 3ucbcn inb boirten bic Sueben alle in bat 9?infamoc. fi bertooifteu bie ftat, bat fi uummcr bcrminncn mad^, bie toclc^c ftat, bie burmaite plad^ go fin bri inb ate ein rofc up bcm » SRinftroim, i^ nu eigen loorbcn in groiffem begmang inb ftinfcnbc in bcm gcrud^t ber cren bur aßen minfd^en- ber batum ad aWenfe gett>ounen 1462. toart, i« begrciffen in bcfem \px\\ä): eCCe LIgnVM CrVCIs^. bair» 1. !S)€r (^tiagenfam^f begann in ber unb @bert^rb t>on ^önigdflein. (So))tenb. grü^c bc8 28. Oct. nnb baueitc bi8 gegen XXVII. 2)e8gleid(>en an ben SWainjcr ?lbenb. 3«enjcl 190 ff. mü} 1462 2)ec. 1 1, cbenb. XXVI, 214* 2. 5iu^ (£ö(ner Äaiiflcute tt)urbcn S5gl. 53eilagcn II. fc^^n^er benad^tlj^eiügt. 1 463 3an. 24 tt>en^ 3. Slnbere (Sl^ronogramme (So)>ienb. bet fld) ber 9tat]^ mit atedamationen an XXVI, 203». ba« üJiain^er (Sa^)itel, ben $erjog Submig 1463. 805 nac gaf bcr t>a\\ afeiiburd^ bat bufci^bont oDer bcmc Dan 9fJaffamDe iiib bettelte, ein goibc tentc ftn fcöen tanf baitui« mit goibcn unberpenbcn bairöur ^ bod^ tt?art f)t nacmatte totbberumb bufd^of anno 1475. Anno dni. 1463. 5 3n bcm jair un^ ^eren 1463 in bcm fpurtet np ben 13. bad^^^ batgeor 13. tt)a^ up fcnt 33ateutin^ aöent , bo ftarf bufd^of ©cbcrid^ Dan 9)iocrf|c, . bcr bat bufd^bom Dan ßoetten regiert ^abbe oDer 48 iair ^ inb l&atte bair* tufc^cn Dil bebteDen mit rouf, ftoe^ joftoeren inb jo n)innen inb oud^ mit anberen fad^en. ^e ftarf jo 3*^^^^ ^"^ ^^^t ^^^ berben baged bairnae josebv.ie. 10 ßoeüen in ben boim brad^t. ^c tpart jo fd^if bi^ an bie 9Jutt)egaf^ geDoirt inb toaxt eirlid^en in ben boim gebragen inb bae begraben, inb bat in futd^er orbcnungc: 3om ctrften quameii Dan bem boim bic Sorben, mit namen SWemos bic crnifebrobcr, unfer lieDer ürautcen brcbev*, bic 2(ugufliner, bic 37""^ 15 minrcbrobcr, bic prcitgcr, bic moin^ Dan 2)uitf^, bic moni^c Don bcmgroiffcn fcnt SWcrtin, bic moniere tjan fcnt ^^Santl^alcoin, || bic ^afloir bin» «1.3150. nenlSoeOenmtt irren capcttanen inb bie 6 cottegicn^ binnen (SocUcn mit irren crui^en inb fd^oleren, mit bcm greiocn inb fc^effcn be9 t^oigen gcrici^td 30 (Soeinc, inb ttjarcn »an bem ca^)itcl bc8 boim«« fmarjj gecicit mit langen to ntenteten np bic tjoeffe inb bie fogclen ober bie ougen gelj^angen. bairnae ginc bcr rait Dan (Soeinc mit irren bicncrcn, bie irre cicibungc inb ftcDc Ij^abbcn in ben ^^cnbcn, bi« an ben 9^in. bo toart öur bcr Ii(j^cn gebragen 24 terti« inb 24 ))artorfcn. bairDur gingen 6par run)igcr lube. bairnae brogen bie lic^ ber grcDe inb bie fci^cffen M ^oegen geri(i^td binnen (Soelnc. bairnae )i>o(gcben !5 rttter inb fne^t inb bcr rait Dan (Socine in ben boim inb men broi(]^ bic lid^e in ben ^oir, inb bic intfeingen bie bri ionfercfoifter mit iren Dica^ rtu^ inb canonidten, mit namen fent ber Dil l^ittigen \ fent ßeciüen inb fent Solarien am 3)?a(^bnd^et ®. batgef(i^ad^ np fent3u(ianen bac^, inb bleifgebr.ie. bae no(i) ftain in bem (i^oir offenbairü^cn, bat in al man \aä), bid up ben ;o b erb en ba(i^. bc« berben bage« umbtrint 8 uven fanf men bie fcicmiffc, bae maren gebr. 19. al fltft albae. inb bae bic miffc nid u^ad, bol^oif men bie üd^c up: bie broigen bie fc^effen, ber grcDc gint nac inb broi(^ finen fiaf neber in ber 26. intf. bcr uil 1. S5gl. ben SSertrag Dom 5. Oct. 5. Sßl 146» »erbe richtig 7 (Soße 1463 bei SWenjel, 213. gien (@tiftc) anfgcjäl^lt. 2. 3n bcr^i^a^t Dom 13. auf ben 14. 6. SWcmorial : *nnb bic f^ripro^jen» g[ebmar. Sgl. ba« fe^r eingebenbc 9)le* bcr im boim in langen fttjargen ^eufen*. morial ©b. I, 373 ff., ba« im gorgenben 7. 95gl. Q3b. i, 375 9^otc 2 unb «b. f!ar! bennfet ift. II, 304 3. @eit 1414 «pril 24, alfo fafl 49 8. 2)ie brei 35op^«lf!ifte @t. Urfula, 3a^rc. @t. (Säcilien nnb ®t. SRaria in capitolio 4. (Sarmclitcr. am äJ^aljbü^el. \ 806 VI. Äoer^iofffci^e (S^ronif 1499. \)ani jo bera gvaöc, inb toaxt bae tixUöftn begraben buv bic bri \)iU\^t tonin» gett; cujus anima requl&scat in pace. amen^ [«Üb etned ^t((^ofd.] ^opxcdft, bcr 60. bufd^of jo ßocücn, toa^ ein ^erjod^ öan SScictcn inb ^)att5gret)c öam JRin inb »ad l^etjod^ gtebcrid^d ban ©eieren jo §et' ^ betberd^ brober. l^c ttjart einbred^ttid^en ban ben boiml^cren inb ca|)tl ban bem boint ettoeift inb geforen go cim erfebufd^of jo (Soeüen mit gtoiff üJMrj'jo. cren inb njirbid^eit np ben gubedbad^ öur ^)afnien, bat n)a« n^> ben 30. bad^ in bem mer^, bat i« ber (efte bad^ atn ein in bem mer^, inb m^ in bem mx^ iair anno 1463, inb toart nmbttint 10 nrcn in bem boim vüf lo ben l^ogen attair gefat 2. item bat ca^>ite( in bem boim l^oit ben tait ban ßöcine faiffen bibben, bat fi gemeinfid^en jo 7 nren in ben boim qitcmen inb bie miffe l^oetten ban bem l^eifigen gcift : bie f anf bet tüibnf d^of , inb bie burger ftcinben in irme l^arnef^, ber toad toait 6 l^nnbert, inb toar* ben ben boim, bat bair gein ungetudf uj^enftunbe. inb bae toa^ man(3^ 15 grebe inb ebetman inb fteibe nid bem ftift t>an Soetnc in bem boim, inb bufd^of 9?o^)ert toart eirlid^en ban ber ritterfd^af bed ftiffe unfangen. unb ber burg geforen bufd^of nam ben meiften beit ber ritterfd^af, toat eme öolgen tooulbe , in bie 3)ran!gaffe mit [id^ in ben ^of inb bebe in fere guettid^en. 20 3tem eir biffe für gefd^iet toad, jol^anfe nae bobe bufd^ofd 35eberi^«f gefd^agen groiffe beben Dur ben ban öurbon , inb ban bed n)ege.n l^bbc l^erjo^ Sart3 ban öurgonbien treflige finre reebe jo ßoetlcn gefd^iit, bie baeben inb oud^ efeßger maiffen breutoeben. beffefeen gelid^« ber ^er* god^ ban ß(ebe, ber fe(fd ^)erfoentid^ fere f oeftfid^ jo Soetlen toad bi 8 bagc, 25 bat bur ben Dan ©toartjbiird^ ^ inb joid^ mit jorne enmed^. 3tem bat ftift ban ßoelne toad ber ritterfd^af aße berjjant t)an bufc^of ©eberid^. bairumb brad^te bufd^of Siopert mit eme reifige gefetten, bie nanten fid^ bie bode^: bie reben im ftift ban Soetten mit gemalt inb tiefen ben ^)ant^eren einbeit ber ^jantfd^af af, ald ^ernae tt)iber befd^reben loirt. 30 18. bc« rittcrfc^aff. 1. @cin ®rab mit ber bei Gelenius, De magn. Col. 244 gebrudfteu 3nf^rift liegt ^^inter bem §o6faltax gegenüber ber 2)reifönigenca:^ette. 2. S)ie 2ßal?rca^)ituIation i>om 31. mäxi flel&t im 5lrd^iö für bie ©ef^ic^^tc niib ©tatiftif be« SBaterknbe« @. 91. 3. g^icit ^axl, fcnbcrn fein 2$atcr $^iU^p öon ©nrgunb arbeitete in (£ö(n für bie ®a^I feine« 9'^effen 2nbtt)ig loon SBüuibon, 53ifcf?of8 ju !t!üttic^. 2)ie S^er» ^lanblungen Q3b. I, 379 ff. 4. SÖo^il ber (£i5(ner SDom^crr $cin- x\^ öon @d(>n?arjburg, $cr}|og Sodann« *)on (JÜCot 9ieffe. (So^n, tmana «o($. $gl. gortf. ber Chron.pTaesulum 238 nnb ^nnenlll, 454. einzureiben ber @tabt toon 1469 gebr. 16 ((Sotoitnb. XXIX, 4a) ijl überft^rieben : 'on (Sr^rt 6teinbu(f ^eubtmon bei* tmdt\ 1463. 807 3tem up bie fctoc jtt boc bufd^of 9io<>crt tjurg geforcn »art, bo i^a^ fere ein goibe jtt: men galt jo Socttcn nf bcm gemeinen matt ein malbet roggen, ein malber oberen, ein maCber toei«, ein mafber gerfte, ein tonne l^erinte, ein guct qnart toin« inb einbet l^oen, ein punt )oU\\cS), ein srigeBroife, bit aßit jofammen umb 3 obertenfd^e gutben, bat i^ nmb 12 matf coelfd^ paimenfe: || ein matber toggen 14 a(bu«, ein malber «i-3t6». I^aocrcn 8 atSn^, ein malber n>ei« 3 marf , ein malber gerfte 1 3 albu^, ein tonne l^erinf^ 5 marf, ein quart toin^ 1 albu«, ein guet bet l^oene 1 atbu^. ein rodetgin — atfu« i^ genant einrel^anbe funne broife jo to ßoetlen — bat men pled^t jo gelben bur ein geller, bat mxö) 31 toit inb oud^ biu)iten umb bie jit 33 toit, inb galt 1 ^aüer. ein femelgin, bat tDiffc broit, bur ein lütter toeige 19 loit, 3n bem fetten {air umbtrint fent Qfo^an« miffen baptiften galt ein 3uni 24. bad botteren jo Soeßen 6Y2 riufd^c gntben, 3 marf 5 ß bur 1 gulben, 15 inb ein pont butteren bur 4 l^aöer inb 7 i^atter bie attebefte. 3n bem felben iair umbtrint afre l^iüigen miffe, bo tourben ber üanoJo». 1. afenburd^ inb bet ban 9?affautt)e, beibe biife^of jo 3)?enfe, ein« inb ber^ foiut^ bie foine l^ait gemad^t ein fegatt, ben ber pai« gefant l^abbe, inb I^erjod^ JRopred^t bufd^of jo SoeKen inb öit anber furften inb leeren bie 20 tair an inb oüer toaren , unb ber t>an 5Raffautoe bleif inb bcl^ieft bat bufc^bom jo SD?enfe, inb ber ban 3fenburd^ bel^iett eilige (antfd^aft inb tenten ui« bem ftifte bie iem jogefad^t tourben jo gebrud^en fin (eben lau!, at« ©teinen, ^oeft^ inb Saenftein :c. 3n ber fetber jit bi fent üKertin« miffe gatt ein guet malber roggen^j]o».ii. 25 io (Soetten ban bem beften 12 albu«, ein malber \m^ 15 albu«, ein mal* fcer gerften 11 albu«, ein malber l^aberen 7 alba« inb ein quart loin« 1 0 ^aüer bie guet loa«, laus deo omnipotenti ! 3n bem feloen iair 8 bage bur fent 3Wertin« bad; jo mibbcrnad^t 9Jü». 4. ftont np ein groi« buir in bem l^iüigen geift^ up bem boiml^obe: ber oer* 30 Braute inb bie dein l^uiffer baebi, inb ad^ter bem l^ifligen geift berbrant oud^ ein l^ui«. inb toer niet fo groi« toere gefd^iet, bat boimcloifter toere afgebrant. 3n bem feloen iair umbtrint fent 3Kcrtin« miffe, bo toart JRober^fnop.ii. fitd^en berbrant inb attit bat genomen bat bair toa«, perbe foeie berfen 1. 3>ur(^ bcn ^iiU^^timtv SScrtrag öon Sfcnburg 213 ff. 1463 £)ct. 5. 2)cr Sanbgraj ^einrici^ öon 2. @tem^icim unb ^'66f^ am Wlain. Reffen vermittelte, ber Segat ^ietro %tx» 3. 3m ©of^)ita( jura ^. Oeifl. riet befiätigte bcnfelben. 2Kenjel, 2)iet^er \ 808 VI. ÄocI^oftf^c «f^ronif 1499. f d(^aif . "tat t>ebc ber iungc $ocrt inb ttcö tt brioen go %onbtx6) \ up bcn Anno dni. 1464. @Aet)et ^^5au(u8 II ber 222. pai8 tt)a8 jo*)orcn8 ein foufmon, inb toa^ rebelit^ alt inb ^^^ * gaf pd^ jo ber t^olcn inb toaxt pa\9. })t galt t)i( foejllici^er flcinc inb (ie8 bie feljen in 5 Jin crone. ^e tt)a« paiö 6 jair. 3uu 4. 3n ben jacren un^ leeren 1464, bc^ tjclrbcn bage^ in julio up fcnt Ufrid^^ bad^, bo quam bie [tat inb bie tantfd^af t>an fiuttgc mit gtotilet mad^t bur bat flo^ 8cnocm^)t IReibc 5. bat fetbc f(o^ lad^ uj) anbcr^alf milen 6i 3luiffc inb lad^ np 4 leeren tanbe : toanne bat tt einen leeren }o lo brunbe ^abbe , f o ma« it atf o ftar! bat im niemand gebotn enlonbe, inb bebe ber [tat ßoeüen groiffen fe^aben inb bott anbeten fteben. fo quam tt ein^, bat bie u^> bem f lo« bingeu ben Dan 8uitge af gtoen man inb ipol* ben fi fci^efeen. bie ban Suitge tpoulben e« niet ^aben inb ladeten [x6f but bat flo« mit eim groiffen ^eir. bat baben fi baimmb, a« ond^ enipenic^ is geroirt i«, toant ^er 3o^an ban SltbenairS be« bat f(o« toa«, ber in^eitt ir bianbe inb berreber, bie ir bürget verrieben inb öotrten [i go Steibc u<) bat f(o«. fi maren, a« fi fj)raed&en, gofe Drunt inb ai ber njerlt üiant. inb ^er 3o^an mx^ ma6)t \\6) mn bem f(o« inb borfte ber Öuitger nict warben, inb tie« np bem flo« ttjait 100 inb 30 man inb fad^t in go, binnen 20 8 bagen fi go intfefeen, inb fi üernomeu niet. fo begerben bie gefeflen an bie Suitger, bat fi it bri bage in breben üeffen ftain, umb f^)raed^ go fyil» >Bi.3i()b. ben mit irme leeren, inb bat fi in gunten bat fi gwen man go || irme ^eren fenben moid^ten, of fi einigen troifl mn eme !riegeu mod^ten inb »ie man it Ratten fulbe. bat toart in gegunt. inb in toart geantmert bau ^er 25 3otan, ^e enfunbe in niet gel^etpen, fi moed^ten ir beft ^)roeben. inb ote it alfo in i)reben ftoint inb bie gioen U)ibber quamen inb geinen troift en* brad^teu, bo loart it gebeibinget. bairgo l^alp bufd^of SRo^ert umb ber goiter mantoiüeu bie np bem ffo^ttjaren inb up bat flo« Derraben n?areu. fi gaüen bat f(o« np, be^etteni« ir« lif« , funber gmene , bie namen bie s« Suitger ui«: ben einen l^eingen fi inb ben anberen berbranten fi, bat bie 3uuii. üetreber n)aren. inb bat toa« np ben 8. bad^ bat fi bur JReibe quamen, 13. tjtve. 1. XovxhtXQ in ber (Sifet. pays de Liege 1455 — 1505, publ. par 2 1463 moi>. 11 Wreibt ber ^at\) de Ram, Bruxelles 1844) p. 21 fcfttbra in biejer^ngclegenl^eit '^ol^an^urtewin beginn ber ©elagcinng nonas iulii. ©c^onecf bem jongcn*. @ein ©egner mar 4. 14'C4 3un. 23 [(^rdbt ber 9iat^ 3un!er ^o^iann öon ^J^affau ^err ju '^crn Sodann i?an Slrenballl rittet ^crcn $en. iiib ate bie ruittev »an bem flo^ öiufleu inb bic 8mt* gcr bat flo« tnnatnen, bo bunben fi groi^ goit in bcm fto« ban ^)rc^>]^an* bcH; \>an bueffen inb <)nlbcr inb bat ftod toait geruft, fetten fi getooult inb raoit gc^at, fi l^cbben bcn önitgcren bat ffo^ lange burintl^atben, met 5 fi grutocibe bur bat teben. inb bie Suitger namen al bat goit ban bem f(c« inb nnbergroiben bat flc^ inb f^)i(fben bat mit l^oul^ inb berbranten it in ben grünt, inb bat fto« üiet ober ein l^uf, bat l^oirt man ein mit toegeef lauf, inb bie l^eirlid^eit, bie 9teibe joge^oirt, gaben bie Suitger bem imiferen ban 2lrenbnrci^, ber bo ir ^euftman toa«. bie ftat ban Soeüen 10 fc^enfbe ben Suitgeren 10 öoiber toin« K ouc^ ujontben bie Suitger bem §unt ban bem SSufd^ 2 ^i^ f^^i^ nmbmxptn, inb bat la(S) bairbi up ein mile: be« mart l^e geioar inb bloebe aüet bat l&e l^abbe inb boirte it en* m6f inb ftad^ it fetoer an inb braute it, umb ben toißen bat fin naebueren geinen fd^aben ban emc en^ebben. 15 3tem bie Suitger woufben oue^ ober ben burd^greben bau Dbenfir»' d^en, ^er So^an bau ^ummeP, inb »oulben Obenlird^en oud^ beUggen, tDant ^e l^abbe oud^ futd^e boifen inti^alben a« ber Mn SReibe ^abbe ge* bain. inb, ber burggrebe üiel bufd^of 9?o^)ert jo üoi« inb ftalt bat flo« in bc« bufd^of^ l^ant; fo tc*- ber bufd^of bat flo^ ben Suitgeren afbingbe, 20 u>ant ber bufd^of ftoint toail mit ben Suitgeren inb l^abbe fid^ berbunben mit ben Suitgeren *. inb bat f[o« Obenürd^e fal fin be« ftiffe offen^ui^ jo etoigen bagen. Ui^ biffen bur^ gefd^id^ten fveige bie ftat ban Suitge ein groiffe f ame inb gerud^te Mn be^ulplidf^eit inb befd^lrm irre bürgere , inb bair* 25 umb bi( ui^ berren tauben ir burgerfd^af gutben. baeban ben Suitgeren oud^ ber moit woiffe, bat in niet jo goit quam, a^ gefd^reben ujirt anno 1468. 3n bem fefben iair umbtrint ^)aifd^en geboit ber pai^ inb fante instpr. 1. befe (anbe inb bebe berfunbigen alle 35uitfd^(ant umb, bat ber Znxt ge* 30 fc^reben ^ebbe inb beftalt, bat ^e SSenebige inb 9iome minnen tooutbe, inb geboit bat men in allem 35uitfd^lant in bie oberften fird^e ein fift mait bef tagen fefeen fulbe, bat men bairin offeren futbe, inb bat gett foutbe men 1. 1464 3ul. 2 treibt ber 9eot^ ben Süttid^ern, er n>erbc ij^nen, *fo ir uu to toelbc fit', ben Slnfauf üon McnSmittctn gepattcn. (5o^)ienb. XXVII, 136. 2. ^In @d)rciben beö Sktt)« 1463 3ul. 13 ifl on '^crn S)aimen^unt t>on tcm 53u5d^ ritter' geric^^tet. (So^)ienb. XXVII, 48. 3. Sil« ^Burggraf öon Obenfirc^^cu er» fc^eint in einem 9Jat^iefd^reiben 1464 SWärj 15 Slrnolb toan ©oemen. (Sopienb. XXVII, 103. 3ol^an t)an ^oemen 2lmt» mann ju ?inn 1464 SWai 22 bei ?a* comblet, Urfunbenb IV, 408. 4. (Sr battc 1463 SflG'o. 1 mit i^nen ein ©ünbnig gcfc^Ioffen. ?acombIet, Ur- funbenb. IV, 401. 810 VI. ÄocH>offf(i^c (S^ronif 1499. np tie Surfen üerfrtegen. ber fiften matt jo Soetlen in beu botm ein gcfat, bie toa« fo grot^ bat fe^ man ^abbcn boitan je btagcn. inb umb- tini 24*. trint <)tn5ften inb f ent 3o^an« miffen joigcn bU tubc ui^ gngctant, fflta« fcant, glanbcrcn inb biffcn ftcbcn oifttDart mit ircn ts>aptn inb gereitfci^f; umb ben S^urfcn jo bcfttiben inb bem jo toibbcrftain, inb trcdt ein gtoi« s bott jo SSenebige inb jo 9iome. ond^ leitbcn bit »ibberumb n<> bem »eti^, tt>ant in ir jergelt afginf . bie anbeten fönten niet friegen in bem gebirgc. bie berben, bie jo 5Rome inb jo SSenefcigen fernen »aren mit manchen l^eirtid^en ftoulfeen man »ait ^ttoapmt mit l^arnefd^ inb (perben, bie ^iejc^ men teibbernmb ^eim tted cn bael^er fi fernen teeren, inb bebrebcn niet boe. i» bieSBaten eijer berd^ fpotten ber ©nitfc^cn, bat fi fe ged teeren inb tredben ui^ iren lanben inb breci^tcn in bat gett. be berfauften bie fetben ir fetbe inb ir l^amefd^ inb moiften it geben min ban bie l^etfte a^ it teert m^, inb banften get bat fi bat bairbur friegen inb uiffer ben SBalen quamcn. inb alfe quamen ber felber tube mit greiffen ^ufen mibbernmb inb ^ab- is a3r.3i7».ben ir gett bergert inb fj^raed^en bemj^ai^ ferc eebel mit ben fegaten, ||bie fi nptxtotdt inb ui^gebeibingt l^atten. £)d^ v^at greiffer fummen getfe inb teie mannid^ l^onbert buifcnt gntben fomen aüe Jair je 9{eme ui^ !Duitfd^Iant me ban ni^ einigen an* beren tanbe burd^ bie geiftüd^eit, be^ niet bit teibbemmb l^erui^ fumj>t, 20 bat teunber i« bat einid^ gelt in bem bürg tanbe i^, unb i« gl^cin teenbet bat be^ getfe unb \ilt>tx^ öan bage je bage gebred^ i^ unb geminret teirt, fe it mit futd^en fedten bei begetid^ bil afgebragen teirt unb afgeffudet mit mannigerl^anbe tei^, nu mit einre futd^er teife, nu mit einre anber geftatt, teie men it mad^en unb benfen mad^, bat ber ^afe in ben pt^tx 25 feme. yif falben, bat ©uitfd^Iant, bat bed^ bau brimebigen tuben inb grei^mebigen minfd^en beben anber tanbe bereem^jt \^, nie fe l^aftid^tic^ ban ben reemfd^en feiferen in ber jit ber i^eibenfd^aft mit jairtid^en tributc je geben befd^eren teart, a« it nu bi unferen jiben inb bi 200 jairen ^iebur ^eimclid^en, bebedtt inb tifttie^ barje brad^t teirtr a^ bat ein igli* 30 d^er mirfen inb fien mad^ in ber erbenung ber feifer inb ber ^>ai^ , inb fenbertinge naebem a^ bat feiferbem an bie ©uitfd^en femen iö. «uq. 15. 3n bem fetben {air uj) unfer lieber brauteeu bad^ assumptionis quam bifd^ef diopxtdft je Seetlen eirft bringenbe fin cenfirmacie inb fin t)altium S inb teart np ben feteen bad^ in ben beim gebragen inb eirlidf^en 35 intfangen ban ben beiml^eren inb alten cettegien in Seilen, inb bie cen^ firmacie teart getefen inb bat ^aüium tad^t men np ben ^eegen altair, 1. 2)ic (Sonfirmation ]j>atte 9im)rc(ijt cr^altcu. teomMct, Urfunbmb. IV, 1464 Tlai 25, ba« ^aßium 3uni N 408. 1465. 811 bae tt ein igltd^ ficn moic^t inb tuffen. tnb bie ^eren jungen bie l^oeutiffe inb banfben gobe, bat ntent fo btebetid^ ftegcn ^abbe. 3n bem fetoen iair tourben bie ^)rettgermoend^ binnen Soeüen an SSaben , SWarcu^ genoem^jt , be^ bifd^of ^ ban ÜTrier ^ broeber, inb fd^reben eme bie meinunge inb bat fjz n)outbe ir burmunber fin. inb of ^c fid^ barjo ergeben lootbe, bat l^e a^ban jo Soetten queme: bae ioolben 25 fi ban in ^afen mit n)eiraftiger l^ant inb in ir taut boiren. befe fad^ nam fid^ ber l^ere an inb bebe alfo. bie Suitger boirteu in ui^Soeüen l^erlid^en mit 200 perben. ber bifc^of ban Syrier inb marfgrebe Sar{ ban SSaben, bie jtoene gebroeber, boirten irren berben broeber, ben bur^ geforen bi* fd^of ban Snitge, in bat Suitger laut mit ben Suitgern, oud^ toait mit 30 200^)erben. inb atfo boirten bie burß ben geforen bifd^of jo Suitge in mit groiffer mad^t toibber toillen inb confent ein^ leeren ban Surbon, ber ir confirmirt bifd^of nja^ getoeft umbtrint 10 jair, inb bie Suitger 22. %xur», 1 . 2)urd^ßefiH>it tt)Uibc bie ?Ref ormo» 4. SRocimonbc. 5SgI. ^inc^l)dm, tion erjl einige 3a^rcfpätcr. ^gl.Sniicn ©efci^ici^tc ber @tabt (Selbem I, 147. IlT, 770. Nijhoflf cv. 2. 3n ber ^a^t öom 9. auf ben 5. 2oui« toon Q3ourbon, $l^ilt^^)8 10.3>an Nijhoff, Gedenkwaardigheeden 9ieffe. IV, CIL 6. 3o]j>onn II. toon SBaben. güi ba« 3. SoMt^. @r tourbc ton boxt gleidf^ gofgenbe ög(, Joh. de Los bei de Kam, naö) ^uren gcf^jj^offt. JSijhoflf o. a. O. Documents p. 22 ff. 812 VI. Äücr^offf^c (S^ironif 1499. intfiitgcn in. J^e bebe in gcl^orfam iub fi emc tt>ebcr. bairnac fo matt Äart banSSabcn bc« l^ergogen ban ®urgonien biant inb bie Suitger »arcn fin ^niptx inb taften jo toar fi !unten inb moic^ten. inb ui« ber bur§ bcranbcrnnge bc^ bifd^ofd quam bcn fiuitgcrcn groi^ berbcrfniffc ber lanb inb ber lube, 5 8t.3i7t>. II g^gjji i^airnac im febcn {air umbtrint unfcr lieber brausen Ui) «fjjt.s. nativitatis \ fo tooulben bie ßnitgermit irme leeren bur 1 of 2 ftoö ji^cn, inb fo futbe ire l^ere bur jo bem fto^ treden unb,bat berennen, fi »o&cn naefonten mit bem boe^bolf . inb atfo joici^ ber geforen bifd^of mit fimc broeber marfgreben Äart, mit finre rittevfc^af inb mit finen brunben m^ lo iren lanben int lant ban Simburci^ inb brauten bae efelid^e bor})e inb joi* gen bort bur 35a(fenbnrci^. bo grumetbe ben g^enen ixp bem ffoe« inb goben fid^ up ben leeren gefangen inb ir^ [lif«] fetid^eit : bat fad^t in ber l^ere jo 2. bo nu bie Suitger mit bem l^eir bur bat flo^ quamen, — tuen fi bae freigen, bem ftad^en fi bie feten af . bo fadsten bie gl^ene t>an be^ «s leeren toegen, fi l^etten in ir^ lifo fe(id(;eit jogefad^t. bo anttperben bie Suitger baruj): toen fi fregen ber ir biant tt)ere, bem beben fi atfo, - bat fi mit bem ^eren fti( fmegen, of fi beben in a« iren bianben. bo mxi ber ge!oren bifd^of inb marfgrebe Sari uuein« mit ben Suitgeren, inb bie toort bie i^erbroi« fi mit iren brunben inb berfamelben fid^ ^eimlid^eu bat 20 befte bat fi moid^ten, inb brad^en up in ber eirfter nad^t inb jaubeu fic^ uiffer bem lanbe bat meifte bat fi !unben, bat fi bi berbenl^atben bac^ qua» men bi^ jo ßoeüen'\ a^ fi jo ßoeüen quamen, bo meinten fi, fi mxtn uiffer ber ließen fomen inb laegen bae bri bage ftiüe inb refteben fid^. a« bie Suitger bit bernamen, bo brad^en fi oud^ np be« anfceren bage« inb 25 tredfben in nae. ^ebben bie Suitger fi fregen, fi l^ebbeu fi al boit gefla» gen, inb bie Suitger meinten, fi loeren berraben bur bem floe« SJatfen^ burd^. fi tieffen irre groiffer bueffen einbeit bae inb baft boben, ioant u|) bem f(oö üurg toaren t?it goiber ioeiri^aftiger man ui« bem lanbe i^an ®uild(^e inb anberen (anben bie np ber 3Wai« bae tt>aren, bat fi it loercnso tootben. inb atfuö namen bie Suitger ben alben bifd^of toeberumb ot^er* mife brcutoung be« bau öurgbnien, a« ^ernae gefd^reben toirt. 3n bem fetben iair toa^ groi« fried^ in SSranfrid^, inb bat quam atfu« JO : ber foninf bau gvcmfrid^, ber enfunbe fid^ mit finre mober inb 1. 9iaci Job. de Los (de Ram 27) baß biejclbe feineSfaU« jur 3(u8fü^rung jogcn bie Süttld^cr am 29. Slug. am. tarn. 2, Son einer Uebergabe be« @tbIoffe« 3. 2)le« gab f^)ätec Äail bem Äfifjnen »eiß Job. de Los 28 ni^t«. ^üdf bie 95ormanb ju 53ef(i^tt)crben gegen (£8In. »eitere erjäbUmg ber (£^>roni! jeigt, (Snnen lll, 478. 1465. .813 mit firne broeber, ber ein l^crjod^ toad t)nn 23ene^ nict öerbtagcn. ^e tpa^ ein quait tiranne. l^e ^abbe bie 35uitfci^en niet tief inb fin ritterf d^af in granfrid^ l^atte in ovi6) niet tief, alfo quam it barjo, bat be^ foniufö broeber, luant l^e öruntlid^ inb ticflic^ toa^ mit ber ritterfd^af unb atte 5 maüici^, tat in bie gemeinfd^af ber tanbe lieber jo dm foninge ^bben gc^at ban ben alben, al enborfte [it] niemand bnr ben bad^ bringen, inb tpant ber ettfte broiber bat mirfte , bie joneigtid^eit ber gemeinfd^af jo bem jongen broeber, bairnmb berbreif l^e bie mober inb ben broeber ban [idf. bat berbroi^ bie mober fere »an irme föne, inb fd^rcif bem ^erjogcn 0 öan öurgonien , bat l^e ir biftain tt)otbe. bod^ fo l^abbe ber f oninf ban granfrid^ inb ber i^er ban Surgunbien bur§ unber einanber ein ^oend^en jo plndtn, bairnmb fi bod^ tDotben biant toerben. bo ot^erjogen ber l^er» jod^ ban S3erre inb ber ^erjod^ ban SSurgonien, ^crjod^ ^]^ili<)^ 2^ mit fime föne ^erjod^ Sari mit bil anberen leeren ben loninf ban granfrid^ 5 mit groiffer mad^t mit mannid^ 1000 man. inb lacgen bae bnr^ari« ein fange jit unb berbarften inb berftoirben bem !oninf fin biergarben. inb beriefen ein ftrit in be^ fonin!« tanbe bau granfrid^. inb bae quam up beiber fiben ber jmeier ^eren mc ban 30 buifent man , unb tt>a^ ter ftrit bi ^ari^ mib merbe 3 bage tauf ^ inb bteben \xp beiben fiben ober 16 of 0 18 buifent man boit, inb ber jonge ^rinfe ban öurgonbien behielt bat bctt inb bleif in granfric^ ligen binae V2 i^^it- bie granjofen bergaber* ben fic^ tt)ibber inb mit bel^enbic^eit fregen fi ben ^erjod^ ban öurgonien tufdj^cn jmei loaffer inb braid^en up beiben fiben be^ toaffer^ bie brudten af, bat ijt bur nod^ l^inbertoart moid^te tomen. boc^^ enmoid^ten bie s gtanjofen mit bem foninge bem ^erjoc^^ ban S3urgouien gein obertaft gcboin tufe^en bem beftoffen tanbe , atf 0 ftar! ma^ ber l^erjod^ : mant l^e tie^ ui^fd^rien rid^en jott inb im quam ein groi^ bot! jo, umbtrint jweimait l^onbert buifent man, unb l^e ^atte bie im jott bi fid^ tigen, inb ber foninf ban grauhrid^ bertoi^ baft bil tanfe. ber l^crjod^ ban SSurgo* 0 Uten mit anberen ^eren Iregen bif loitten« bau bem foninf bau granf* rid^. ber ^erjod^ ban Serre be^ foninf^ broeber frege,. atd men fadste, bat taut t^an \\ 9iormanbien, ber l^erjod^ ban Surgonten ^idtarbien, bat ©r.ais». 6. 'it'fe^lt. 1 . Äarl ^erjog t)on Serrt?, ba« ^awpt t^cri? jtoif^en Subtoig unbÄart bon ©ur« bcrSlbcI«partei, ber ligue dn bien public gunb faßt auf ben 16. 3ul. 1465. (grfl 2. ^I^Ul^p machte hm S^tbpg nic^t bann vereinigte {t(^^arl mit bem $enog mit. Ucber bie fvül^even äcrtüürfniffe jtt)i« t)on SBeriV unb jo.q cor $ari8. @cpon fci^ctt Submia XI. unb SSurgunb f. im October fam ber griebe ju @tanbe, ©di^mibt, ®ef(^. toon granfr. II, 412. @^mibtll, 419—21. 3. 2)ie eintägige vgc^laci(^t bei SBlonU . I 1 814 VI. fioel^offf(^ atnuil 1499. ncci^ jer iitanno 1499 l^Den fm naelomeünge, ad ff^tioöf ^fßiip^, ein fon SOto^rimißatiitd bed roemfc^en foninfö. DcM. 3n bem fclöen iair umbtrhtt Remigii*, nacbcm ad bct rait tm Soeöcn bcn gcttcrfci^cn l^cii mb ftcbcn mc bau 40 of 50 foteDe gcf^tc^ ben ^ttc umb ein fruntlic^e fomunge, umb bed fcifcx« aö^t afjöftcflen^ s [o lic« bic [tat Dan (Socücn bcn 8tm tntgein bcm Oiftcttt)crbc ^ jo S)uitfc^ »ort jyclcn umb bcr ®cücrfd^ »ißen, toaut btc an bcr fibcn bur bet jtt mit f (Riffen umb itte foufmanfd^f u<) inb af boircn. bie [tat ßocflen bcftoöc gtoiffc f d^iffe in bcm 9?in intg^cin Duitf d^ bi bcr iUhtlengaff cn inb fc^u^cn inb »ed^tcr bairtn inb ouci^ np bcn poxi^tn, bic l^oitcn bat niemand «• »an bcn ©cücrfc^cn u^) nod^ af boircn, »ant ft in bc« fcifcr« a<3^t »arcn. inb atfo cnttobc fid^ bie [tat t>an Eocöcn bcr fad^n. inb oud^ tt>ad bat ^ier^ umb, tt>ant ft ben bürgeren bat ire genomen l^bbcn buiffen i>iantfd^af. Ort. 1. 3n bem [etocn jair nae fent 9tcmcid bad^, bo ^bben bic Sngctfc^n fd^abcn gcl^at unb »oulbcn bat dagen aüzii l^cndftebcn inb ^dfxeom mx »^ aöc laut tauf inb breit, bat aüe l^ndftcbe jo bage lomcn toolbcn jo §ant* burd^, bcr foninf t>an Sngcfant »oulbc tt taiffen befc^ribeu ober atte (ant : »erc jo bcm bage queme , bcr foutbc gefetbc ffat^tn ober aüe »elt, a« cuc^ gcfd^icbc. [o l^ait ein rait bau ßocücn umbtrint aBcr l^ifligen 9ior>. 1. miffc jo bcr bad^fart gcfd^idCt eilige raife^cren ban Seine jo ^ambutc^ 20 mit 1 6 ptxttn , inb ad fi »ebcr t^an bcr bad^fart reebcn inb quamen in bed bifd^ofd taut bau ÜÄonfter, fo tt)urbcn jt ncbcrgejogcn inb gefangen Dan Cime grebcn bau 2!edffenburd^ in bcd bur^ bifd^ofd getcibe, inb »ort einre erftcd^cn i>an ben Soelfd^en in bcm neberjud^ *. befc bur§ grebe greif befc bur§ burger )oan Soüen an n\> bcn bifd^of unb bat ca|>itel ban 25 EoBcn, bie im fd^ulbid^ toarcn, ad l^e fadste, 6000 gutben, inb boirtc ft u<) bat ffod JO 2^cdtfenburd^. befer fad^en unbertoan ftd^ bcr ^rjod^ ban SScrgc inb nam it np inb fd^reif finem maege bau 5£cdHenburd^ umb be(e fad^c ücffid^cn jo fd^etben, ad ban bed caj)itetd bau ßolne n>cgcn, mit im einen bruntlid^cn bad^ jo ^afben jo !Duffe(borj). bairgl^in untbobe ber 30 bau Xedlenburd^ : i^e cnbcd^te bie burger niet ban fid^ go taiffen, l^e en* 5. feijfer. 1. %m 5. Oct. tüurbe bcn ©clbri* fd^en t^rtebe unb @ic^er(^cit aufgefagt. Qhtnen III, 445. @e^r etnge^enbe ^iU t^eilungen über bie ÜJ^agregeln gegen @etbern gibt eine glei^^eittge offtcteUe ^ä^ufjcid^nung @tabtaxd)iöMsc. AXIII, 2. 2. @egen Slrnolb Don (Sgmonb, bcr na6f bem ^uS|!erben bed iülic^^gelbrif^en ^auje« ba^ ?anb gegen bie (Srbanf^rüc^e berbergifc^en Seitenlinie bc^ou^jtete, nsir bereit« 1431 bie %d)t au8gef^)ro(bcn mx' ben. Nijhoflf IV, Urff. 79. 3. S5gl. «b. I, 294. 4. 2)er Ueberfatt burc^ 3un!er 9Kco' lau« toon 2:e(f Icnburci^ fanb bei ©aren» borf Patt. 2)er (Srpod^ne iicß 3o^n« Ärulmonn. Snncn III, 695. f 1466. 815 I;cbbe bat Durgcnoembc gctt t:ia\\ bem ca'pM bat fi im tauge burgei^atbcii l^cbbcn, inb ban barjo ir urbebe ^aii in jo ncnmicn, bat it bic l^enftcbc inb atte tjeren itib furften ein of anber of ben bobcn man an iemanfe tpred^en cnfutben an ben [inen of an eme fetten K Anno dni. 1466. 3n bem burß Jair umbtrint baftabent, bo voaxt l^erjod^ 3o^n ban %tu 24. ßtete biant l^erjod^ö 2litf^ be^ longen ^er jod^ i>an ®efren \ fin« neigen fucfter ^atöen, umb bat i)z l^erjod^ 2lrnott t)ur§ finen baber gefangen ^cbbe inb gefenfUd^ Riefte, unb oud^ l^ierumb bat ber fetbe jonge l^erjod^ ban (Setren fine lantfd^af, bat i^ bat tant »an ©elren, ben meiften beit Dairjo brant bat fi im l^utben moiften. inb bairumb bebe ber ^erjoci^ öan Siebe groiffen fd^aben int tant ban ®elren mit brant inb roufe. l^erjod^ ärat Dan®etren l^abbe jo eimetoif l^erjoc^ 3o^an^ ban (5(ei)e fnefter^, inb Die fetüe, a^ men fait, breif bat f^jele, bat ber föne finen i)aber fulbe bangen. 3n bem fefben iair, bo tt)art bie foine unb orebe gefprod^en tufd^en Dem leeren bau ®urgonien inb ber lantfd^af ban ßuitge inb geloifben, Den leeren bau Surbon iren bifd^of toeberumb jo intfangen inb eme ge* truuje inb ge^orfam jo fin, a^ getrutoe unberfaiffen irem ^eren, unb tnoiften bem* leeren \>an Surgonien ein groiffe fumme getfe getoiüeu jo jei>en jo terminen^ 3ttm ee ber brebe inb pat^ jo guitge in bev ftat geroifen toa^, fo Ratten bie fiuitger einen genant (Seil be ÜWe^ ^, ber ir burgermeifter bidE* mait getoeft mad inb ma« gel^eifd^en ein eirber toife man; bem beben fi ftn l^euft bur fent ßamber^ lird^e afftain, inb belegen in mit öaft fad^en bie Ije binnen bem bur^ friege geljanbelt fulbe l^aben. II 3n bem felben jair umbtrint Bartholomei, bo joid^ ber ^er t^ansBcsisb Sd^arreteö ^, ber jonge bau S3urgonien, bur ein ftat in bem (anbe ban "^' Öuitgen, genant ©inanf^, mit groiffem boulf inb groiffer mad^t inb lad^ Dairbur umbtrint 8 of 10 bage^ unb manne bie ftat mit fturme inb an* 2. »rwrebe. 1. %m 7. ÜRärg 1466 »urben bic ©efangcnen gegen Urfe^beentlaffen. dn- ncn 696. 2. ^6)on 1465 3)ec. 16 ijcrbanb [i6) &erjog 3obann mit 2(rnoIb« öon ©eibern örubcr SBil^etm gegen ben 3ung^i«rjog abolf. SacomMet, Urfunbenb. iv, 409. 3. ^atl^arina. lieber il^ire ^tlj^etU« jung *)g(. Nijhoff, Gedenkwaardigheden [V, xcix. 4. 3>gl. ben 5luögug au§ ber SSer^ tragöurfunbe Bei Henanx, Hlst. du pays de Li^ge II, 2(i. 5. ®iÖe§ kernet. Henaux II, 28. Aegidius de Mess bei Job. de Los 36, 6. tarl ber M^ine, a\9 ®rof öon (S^arolaid. 7. 3)inaut an ber SKao«, oberl^alb 9^amur. 8. 2)ic Belagerung begann 3lug. 16, am 25. öffnete bie ©tabt bie S^ore. Ilenaux II, 33. 36, 816 VI. toer^offf(i^e (£^>ronif 1499. ttx^, inb bebe bie muiren »an ber [tat inb bie torne aljontait afbte^cn, inb betbranten bie ^ufer gan^ in ben grünt af inb nanten groi^ tred^tic^ goit in ber \tat inb bat gef d^ad^ fo ungenebid^tid^ inb »rebeüd^: toawt, a^ xä) ^ain ^oeren fagen, fo l^atten [i be^ jiongen l^erjogen mn ©urgo* nien baber \p\Üi6) berfprod^en inb fin 6i(be gemoilt, er^lid^en berfeirt, an ^ einem galgen Ijangenbe, n^ bie ftatmuire gefaxt ^ j^ie fie^ bod^ aüe bie . frauipen mit iren cfeiberen inb finberen entped^ tredten inb tie^ ben ouc^ baft cfeinob^ bat jo irem übe gel^oirbe, bc« im grotö pxx^ gefad^t njart, inb l^ieft bie man gefenfüd^ um6 be^ berbunfe wiöen bat [i mit ben 8uit* geren ^bben nntgein ben ban SSurgunbien ^. lo Stern jerftont bairnae njoutbe ber l^ere ban ©d^arretoi« ijurber fc^a* ben boin in bem (anbe ban Snitge, inb bie ßuitger joigen ui^ inb tooulbcn bat teeren, bo teart it bod^ n))genommen, bat fi jo breben mürben up bie eivfte feine bürg, inb ber bnr^ l^ere joid^ mit fime bontfe l^inberfit^l 3n bem fetoen iair, bo qnam ein man jo Eoeüen, ber ^abbe ui« 's gemeift umbtrint 24 jair, inb ee ^e ui^joid^, fa^ ^e jo l^nfe mit einte finre euerer l^ui^franwen \\p ber 9Set6ad^ * 6i fent "^ant^ateon, inb m^ bie bnrß jit ni«. binnen ber jit bnrß ^abbe fin l^uiöfraunje ein anbeten man jo firc^n gefeit unb mit bem i^abbe fi finber. ber man ftarf mit ben finberen inb fi nam ein anberen man jo ber gütiger ee, inb ben 20 l^abbe fi geljat nmbtrint 10 {air^ bo quam ber eirfte bur§ efige man inb gefan fin^ toif^. fi entootce in int eirft niet fennen inb enwifteuit anber^, ban ^e lange jit boit teer geteeift, bo'd^ fadste l^e ir teorjeic^en bat fi in fante. inb ber (efle man moifte bat teif taiffen inb ber eirfte quam teeber bi fi inb teefben brebeüd^ bi einanber, 25 Anno dni. 1467. «ebr. 3. 3n bem mx^ jair up fent SSlafiu^ bac^, bo bUtjebet inb ftoigen jtt)en bonreflege, unb ffoid^ jo fent 3lj)ofto[en in bie fird^e inb braute bet einbeit^. 3u«. 24. 3n bem felben iair umbtrint fent Sol^an« bad^ bajjtiften^ ftatfso ^erjod^ ^l^i(ij)^ ban ©urgunbien, ber bit in fime leben bebreuen l^abbc. 3n bem fetben iair teart Sioinberd^ in ber Sifelen bat f (oe^ erffid^n 1. (SttoaS ä\)nii6)t^ crjä^ilt Henaux . 3. ^l Henaux 43. 32, »0 aber ber ©o^>n gegen Äart felbfi 4. ^uf bem 9?ctn^arbtfc^fcn ©tabt« gerietet i|l. plan üon 1 752 gelbbod^. 3ft bie heutige 2. 2)ieie ©arpeUung ifl ju milbe: 9Jotbgcrbcrbo^. ^unberte Jollen in ber SRaa« ertränft 5. ©ereit« 3uni 15. ?eo li, i4l. tt)Ovbcn fein. Henaux 37. 1467. 817 ib gctDunncn, bot l^abbc in cintc genant l^cr Suttcr Qtt>aib ^ : tt?ant fi abben bae gefangen Swin t>an ©tege inb anber btomme tubc ben fi tr rft »olbcn affc^efeen toibber got. 3n bem fefcen {air toanne bie tantfd^af ban ?uitge f)ote2, burd^ inb at, item bife^of ban ©utbon af , ber bat lange jit inne ^aite gel^at nnt* txn ber Snttger toiüe. ber Mfcbof nnb ber ionfer i)an Slrburd^, ion!er lotxffaxt, leben baft fd^aben« bae an Jjerben inb anber«. 3n bem fetten fair joige ber jonge l^er ban ®elre ^ mit finre (ant^ ^af t>nr Slrnl^eim, bat ber l^ere t>an (Sgmont^ inne l^atte, inb laegen lirbur umbtrint 14 bage inb ftoigen botoerf barbnr uj) inb joigen ^eim b befatten bie botoerf mit (ubeii, bneffen inb anber gereitfd^af :c. inb 'igen ond^ Duv SBad^tenbnn! inb floigen ond^ 2 botoerf u)) bart?ur^ inb rben bem ^eren ban ßlei^e groiffen fd^aben, al« batb ^ernae t>errer be^ ^reben mirt. 3n bem fetben iair ® ertoarf bie ftat t?an ßoetten ban bem feifer ein ttte, bat fo n)anne ein bifd^of jo Sotten geforen tpurbe ber fin regalien }ä} niet enl^ebbe ban bem feifer, — atfotange f)t bie niet enl^ebbe, feniben ib moid^ten bie ftat )i>an (Sotten Dan mad^t ber bntten greöen nnb fc^ef* tx »eibigen inb rid^ten (aiffen otjer erbe inb crfjale binnen Sotten gete^ n inb oud^ oDer bleifd^ nnb btoit. inb a^batbe ber geforen bifd^of fine gatien bred^t, feulbe bi^ ftat ire ^ant afboin ban bem gerid^te. inb Dan ad^t ber butten Dnr^ lie« ber rait Dan Soetten rid^ten ober erDe inb erf* it inb oud^ oDer Dfeifd^ nnb bloit, |1 baivumb ber bifd^of Dan ßoetten^t.sio*. b bat cajjittel jomait fere jornten. inb bo men bat gerid^t fulbe laiffen ad^en , nemelid^ ben gatgen, ^atte ber bifd^of Dan ßoeüen e^Uge ge* lieben inb quam felf« an bat gerid^t inb bebe bat aftoerj^en, inb bie ulbener Dan Sotten Diengen bem bifd^of np bie fe(De jit ein ebefman it 2 reifigen fned^ten. 3tem bairnae niet (anf joid^ ein ^erjod^ Dan Snrgunbien mit fineu lunben in bat tant Dan 8oin, bat bem tanbe Dan fiuitgen jogel^oeric^ 1. Site ©err Don 2^^omberg itnb mbefron cr[(!^eint er in einer Urfunbc ►n 1454. (Snncn lli, 425, 2. $U9 tt)urbc in ber^fiaci^t Dom 16. M ben 17. @c^)t. 1467 crpürmt. He- lux 45. 3. 3)er3ung^crjog ?lbolf. 4. ^crgog ^rnoIb«53ruber2öi(^ctm, r gebruar 1466 ^rn^em \>m6) einen inbpreic^ eingenommen ^atte. Nijhoflf @tä^ted;Ionifen. XIV. IV cviii '5. SSgl. 9flette8^ieim I, 150 9iote. 6. 1467 2«ai 26. (£^me( 9tcgeflen 5018. 3)er ^bbrud bei Sünig, SReic^«« arci^iüpars spec. coiitin. IV, 361 \)ai intg 'freitag' jlott 'eritag*, togt. S^mel 50oo. 5Äu^vec^t platte bamal« bie 9?egalien noc^ ni^t erhalten , bie i^m Äaifev gricbriti^ ei-p 1471 Sing. I (S^mel 6372) öerlicb. 52 818 VI. ÄocI^offf^c C^ronif 1499. toad, unb freid^ bat fjanfee tant wx^ go n)tücn; tnb toat Deftingcn inb ftebe in bem lanbc tt>aren, a« fiu ^a\\tlt, Silfen, Zongttn, fent S^tubcn k. We moiften tr« fclf^ muitcn tornc inb lücve afbtcd^cn unb it graben »uüen. ncci^tant moiften fi bem ^erjogcn öur§ groiffcn fd^afe gctoDcn jo gcöcn inb ctjtige ^crfoin ui« bcn ftcben jo miüen, inb barjo gctcbcn, bie ntct 5 ujcbetumb jo mad^en fo lanf ad l^e Ictcbc, ad o\xä) gefd^d^. mer nac pmc boibc mad^tcn fi tr muircn inb beftigungc tt?cberumb. 3tcm bairnae ^ joic^ bcr Dur^ l^erjod^ int tant inb öur bie ftat »an Oft. 28. ?uitge , unb n^ fent ©inton inb 3ubad bae^ l^abbe ^rjod^ Satt öan ©utgonbien ein ftrit mit ben Suitgeren bur fent ÜCtuben inb bcr l^etjoc^ 10 üertoir 36 ^onbert man , bie ßuitger verloren bi 7 l^onbert 2 man, unb ber l^erjoci^ bel^ielbe bat \>elt. inb f urfe bairnae, binnen 8 bagen ^, »art bem bur^ l^erjogen bat Suitger laut ingegeüen inb moiften iren leeren wn Surbon U)eberumb entfangen, fi moiften oud^ aüe ir gett>erc, bueffen inb l^arnefd^, aljomail bur bie ftat leberen inb moiften oud^ tome inb ir ntui* 15 reu ^an ber ftat afbred^en, ad ^ernae bef^ret?en U)irt anno 1468, umb* 9Jott. i.trtnt aüer leidigen bad^ :c. inb bat gefd^ad^ aüe burd^ ird bifd^ofd tt)iüen bau Surbon :c. Stern bi ber fetber jit a^ ber ^erjod^ bau ©urgonien in bem Suitgcr lanbe lad^ mit mannid^ buifent mau, fo quam ber toninf »an ^anfrid^ 20 mit bem ^erjogen bau ©off oien unb monnen bem l^erjogen bur§ of in ^idtarbien tt>a\i 7 ftebe, bairumb l^erjoc^ Sarf loeber in granfrtd^ jcic^, a^ i)txmt U)irt gefd^reben anno 1468. 3n ber fetber jit fo bageben bifd^of 9?o^ert t>an Soetlen inb bie | pantf)zxtx[ unber einanber, mer bie pantt^eren entootben bem bifc^of niet ^ ' geben, ber bifd^of i)attt oud^ niet bil U)ittend inb jo berjeren np bat ftift: , bo fante im ber j^aft^grebe l^erjod^ Sreberid^ bitatien unb ruitter, bie ^ie« 1 fd^en bie Sudte, inb ftigerd, inb bie fefben monnen Seiferdttjcrbe, Sinne, | 9?urberd^, 9Jeimbad^ inb anber ftebe inb ftoffe, inb bie foefte ber bifd^of \ ttjeberumb mit mentd^ gef^j, bie fin tmrbare unb ein ca^jittet bau bem» 1 boim berfat l^abben unb feget unb briebe barober gegeben ^. inb bie fett>e Sudfe ^ebben gern me »onberd bebreben. mer bo bereiten fid^ bie anber ^jantl^eren inb cteiten fid^ unb ir fiied^te mit gefticEten tt)utbcn u^> biemau-- tt)en, inb atfo begonben bie Surfe unb bie SBuIi^e fid^ tpatt go ftoiffen. 4. grotffe. 33. mit geflidten t>t> bie mauwen mit tvHfuen. 1 . @t 2^ronb ergab fid^ crjl einige fein, voit aud^ Henaux 49 angibt. 2^age naci^ ber @d)(aci^t, bie am 28. Dct. 3. (Srfl am 17. 9Joto. jog Äart in beiörujt^em in berSf^ä^^e toon <©t. 2:ronb ?ütti(i^ ein. Henaux 51 . geliefert tüurbc. Henaux II, 47 ff. 4. S5gl. gertf. bcr Chron. pnes. 2. @« tt)irb 2)ru(ffc^rer flatt 7000 238. ( 1468. 819 Anno dni. 1468. 3n bem »ur§ jair bo fricd^ben ber ^ctjod^ ban ßlcbc inb bcr iunflc l^ete ban ®elren ftrcnglid^ jofamcn unb bebe ntaüid^ bem anbeten baft fd^abcn«. ber ^tjod^ t>an ßtcDe, mit üftid^eit geman ^e bem l^erjogen 5 t)an ®e(ren ein [tat af genant lioi^berd^ S inb nam groi« gott bartnne unb befat bie [tat mit finen luten. 3n bem felben fair buv^ np 1 3 abent, bo begegenben fid^ btfd^of 3an. s. 9?o^>erfe brunbe unb ber ^ere ban SSirnenberd^ ^ u,i^ j^nfer SBit^etm grebe bau Slanfcnl^eim mit anbeten bau ber ^ant^eren ^faxtiik, inb mant to be^ bifd^of^ tube niet befd^eit unb funtfc^af bau ben n)ibbet^)att ftiegen fonbcn, gaöen fi fld^ mit in in ein manglung. unb be^ bifd^of« biente et- ftatd^en ben but§ gteben mit eim fmetbe butd^ fin Ijafö mit finte biente 3 obet 4, inb gefc^ad^ bi SBid^tetid^ 3, inb bae ginf ben par\ti)Qxm ein gtciö ^euft af. bo betbunben fid^ bie ^jant^eten mit bem ^etjod^ t^an 15 Siebe, inb bet bifd^of tt>att ^u(^)et be6 l^erjogen bau ®e(Ye tt)ibbcv ben ban 6(ebe^ 3n bem fetben iair in bem meic l^ietbe l^rjoc^ ^arle bau ©nrgun«^ bien brutoft mit be« lonin!« fueftet bau (ängelant ^ je ®tndf in SSIanbe^ ren, inb bae toa^ gtoid feft inb ftait, 20 3n bem felben jait bo joid^ ^etjod^ Sliff bau ®elte mit finte taut* fd^f unb btunben bur SBad^tenbunf inb beladeten bat unb baeben 7 bo(^ ttjert bairbur u^)f(ain, u^ || bat bie bau ber ftat inb bau bem fto^ uj) nod^5Bi.3i9b. af motd^ten fomen inb bat in cud^ gein ^)robanbe jo enmoed^t fomen. , 3tem bairnae l^atten bie in ber ftat inb np bem floö noit bau pxo^ 25 t>anbe unb anbet«, unb ^etjod^ 3o]^an Dan Siebe joid^ bar up fcntSol^an^Sun. 23. 6a|>tiften abent mit finen brunben unb fj)i^be ©ad^tenbunf ^. inb in bem bat l^e »cberumb l^eimtoatfe ttedten futbe, l^atten fid^ bet I;etjcd^ bau ®e(re mit finen brunben begraben, inb bie ßleffd^en fatten jo ben in unb leben baft fd^aben« obermitj goibe man bie bae boit bteben, mit 30 nanten junfer greberid^ bau 9Junjenar mit, baft anberen, unb 2 Dan 10. ^^ff<^ü|f. 1 . 2)oc«Üurö an ber gffel. 3o^ann t9on (S(eDe na^m bie @tabt t>uxäf ^evrat^ 1467 2)ec. 31. NijhoflflV, cxiy. 2. ®xa\mU)ttm. 3. Jögl. 2acomb(et, Urf. IV, 426. ^id^teri^ liegt bei (Sudfird^en. 4. @. bie Urfunben bei Sacontblet, Urf. IV, 423. 425. 5. ^argaret^a Don ?)ot!, ©c^tt>cfler (Sbuorb« IV. S)ic SBermä^flung fMt erp (5nbe3um. Seo II, 153. 6. ÜDa« Qt\äfa\) am 22. 3uni, auf ben folgenben Sag fällt ba« ^treffen. 9Jette8^eim 1, 150, Nijhoff, Gedenkwaar- digheden IV, cxiv. (gine auöfül^rUc^e ^efd^reibung enthält bie ©elbr. ^^ron. SB(. 22öa. 52* 1 820 VI. StotWfof^iöft df^xonit 1499. Simburd^ ^ gefangen mit anbeten rittcren unb gotben mannen, bie ®el* levfd^en üeff en oud^ boben : Zi)i^ ban 6it ^ rittet inb jonfet gtebetic^ ©d^eiffatt l^ete jo 9Jutt)toibe ^, inb nod^ anbete. 3n bem f etocn iait toa« ein ban ben t>ant^ten , genant ion!et 3o^ ^an ban galant, bet ^atte inne f>an^ ban bem caf>itte( t>an bem boitne ^ unb »an bem bifd^of ben ©toet, bat flo^ unb bie [tat, unb ^e tteic^ toft jo fttiben unb ^utpen oDet bie boim^eren unb ben bifd^of , inb teebcn ui^ bem ©toel ^ inb in unb btanten unb toufben bat ftift »an Sollen batui^ an bit euben, bat bod^ fete iDonbet n)a^. 3n bem fetten jait bo joid^ l^etjod^ SatI Dan SButgunbien »ebcr lo in gtanfrid^ intgein ben foninf mit eime fete gtoiffen ^ouf »ölte unb lad^ albae ein lange jit, inb int left toart bat u})genommcn unb gef oint ^ inb ber foninf »ut§ joid^ felf^ petfoenlid^ mit bem ^etjogen ^etui^ fin gebebe jo unfet liefet ftautoen io ^atle ^, unb »Ott »ut Suitgeu bi^ bot gett)unnen »a^ a^ ^etnae befd^te»en tt)irt, inb joic^ l^inbet fid^. »^ 3n bem fetoen jait binnen be^ bat bet ^ete »an ©utgunbien in gtanftid^ tt)a«, bo quamen in bie ftat »an Suitge einet »an ©uiten, ^er 3o^an be SBilbe % ©oifftoin »an ©ttete mit »i( teifigen, inb bet »eriag* bet ^uitget quamen mit groiffer mad^t tt)ibbet binnen Suitge unb namen bie ftat toebetumb in, inb fc^idben bod^ an ben ^eten »an fiuitge unb 20 baeben in, bat ^e fi begnaben toolbe unb jo gnaben nemmen, toant fi ui« bet ftat unb lantfd^af »etbannen traten, bet bifd^of entt)olbe be« niet boin unb tt)oulbe »ut bie ftat mit gematt ttedten unb fi toebetum ui«- f lagen. 3tem baitnae quam bet bifc^of »an Suitge ui« be« l^etjogen l^eit 25 »an Sutgunbien, bat l^e in granftid^ l^abbe, unb mit eme o»et 7 bufcnt man bie eme l^elpen fulben unb batjo »il gereitfd^af inb toolbe »nt Suitgc tteden. inb bet »an ©uiten, ^et 3ol^an bet SSSilbe mit fin »tunben in bet ftat »an Suitgc »etnamen, bat bet »utfe bifd^of jo longeten »a« mit 1 . Wilbelmus et Theodericns de Limborch germaiii. ®ctbr. (S^ron. 2. '511)^8 i^an (S^Üc' f ommt al« gclbrU fd^cr ^ofmciftcr 1467 V)or. ?acomblct, Ur!. IV, 417. 3. SBo^l ber bei Sacemblet cBcnb. crtT}äl(>utc cöliüfd^c ^ofmcifler '©d^eiffart öamme 9loibe'. 3$gl. S'Jcttc^^cim 1, 151. 4. 1468 ^ug. 22 beginnen bie SBc* ((^werben ber @tabt bei 3o^ann über ba« 2:rciben ber SBiübler^ejatjung. (So^icnb. XXVIll, 184b ff. 5. S3ei ber berfil^mteii 3ufömmcn' fünft gu gerönne. Henaux 56. 6. $al an ber ©enne, fübli^ ^on 53rüffel, «30 eine berühmte SBallfa^^rt«» ürd^c flanb. $altau«, ®cfc^. bc6 Äaifet« ÜWajcittiilian 76. 7 @in ^(^reiben ber H leeren , rittet unb !nec^te barban bie in entliefen jo SDJa^ttid^t , unb t>oxxtm bie Suitger^ben bifd^of mit anbeten jo Suitge. 3n bem felben iair unb batb baitnae , naebem a^ ^etjod^ ^att t>ün ©utgunbien in gtanftid^ gett)eft toa« untgein ben !oninf, fo toutbeu ber fcnini, ate oud^ but§, unb bet ^etjod^ gefoint. a^ l^e bie mere üet* 10 nam, toie bat ber bifd^of^ inb bie fine jo 2^ongten gefangen toeten unb jo Suitge geboirt, fo ^ait ber i^etjod^ mit aüen bem üolf unb ^idtatben mx guitge gettedtt, inb ber foninf bau gtanftid^, üan begerbe unb beebe me^ gen be^ l^etjogen bie ^e eme uj) bie jit niet n^ail getoeigeten enfunbe, quam mit bem l^erjogen in aßet l^iöigen maint^ mx^ bur bie ftat Suitge sfJoo. 15 mit groiffer mad^t, mait mit 40 buifent ^idtarben unb anberem botf, unb fturmben bie ftat üutg an btien enben, inb bet ^etjod^ lie^ i)aft bo* ben batbut, obet bie 2 bufent ^idtart. ouc^ bleuen obet He 1000 Suitget boit. int left »unnen bie ©urgunfc^en bie ftat bur^. tae gefd^a^ jamer inb leit, mennid(^ fd(^entüd^ inb clegelid(f binf : fi fj)otietben inb t>Iunbet* 50 ben bie ftat inb naemen gtoi^ frec^ttd^ goit. fi btaed^en bie btuden inb bie laufet af inb Detbranten bie ftat. fi naemen in ben ürd^en atte deno* bien, fetd^, monftrancien, boid^er, clodten inb ijottten bie atjomait entoed^. fi bingen a( t>affen inb teüerbeu bie bem bifd^of unb betmoiften bie ftat atjomait. fi naemen bie ftoanget btautoen inb i)raun)en mit iten üubeten 55 inb anbeten jonfeten unb breben fi jo fd^if unb boirten bie in bie 9Kaefe — II atfo Ijeifd^t bat toaffer bat bi ber fetijet ftat btuift — inb boitten 991.320«. loc^ete in bie fd^if inb ftieffen iappm in bie tod^et, inb al^ fi in bat toaffer fomen waren, jogen fi bie jat>})en ui« inb lieffen alfo jemerlid^en bie üur§ brautoent>erfonen berbrinten, ber bil bairnae gelent inb gebifd^et 10 »art, bae bie mober mit irem finbe, bat tufd^en inb binnen ben armen ]&albenbe erbrunfen »a^. bae gefd^ad^ groi^ lamer inb teit. bo tourben cud^ bit tube erftagen inb erftod(^en, inb niemant enborft bie boiben be* graben inb taegen bae, bat men bairober ginge inb boir. inb loat men ßuitger binnen bem Jair freid^ jo Suitge inb jo Sried^te, bie berbren!t men i in ber äWafen, toat niet gett geuen moid^t, fo bat bid manid^ man umb 1 gutben of ein l^atoen gulben of umb ein ort gotfe afgegolben toart. 19. c(cgc(in(!. 1 . Hm 8. Oct. 1468. Henaux 56. Henaux 57. 2. ©creit« @nbc Oct. Seo II, 158. 822 VI. toe(^offf(^< (S^ronif 1409. tnb a(fo (tef al bat t>olt btefter utö bem (anbe. }o Stehen tooutbe men ft nict intaiffcn. Der tcninf bau granftid^ inb bcr ^rjod^ Dan Surgonbtcn tout| tcbcn in bte [tat ßuitgcn ate fi gctoonnen »ad. bie Suitgct bctticffen ftc^ atoegc np bcn foninf ban gtanfrid^ inb Jtnen ttoift. 5 Nota. 3tcm bic bur§ [tat ec fi betftocrt toa«, l^atte fi 32 ^>arod^icnftrd{^n inb 8 collegia, bic rid^ toaten, cfelid^ j)toben ban 100 nobeten jaird. bae toaxm 5 abbicn inb bti clotfter ban ber bcblcrmoinci^ orbcn inb bit anbcr ctcin fird^n. item bac toaxtn 32 ambod^tcr inb üit gaft^uiffet, 10 fpitail K. inb binnen ber ftat inb irmc jogel^oete n>aren ober bie 20 bu* fent tt)eiraftigcr man. 3tem Wf ben morgen bo gnitge gewonnen toart, toa« bat introitus Oct. 23. misse: Omnia que fecisti nobis, domine, in vero judicio fecisti: peccavimus et mandatis tuis non obedivimus* — barut^ men nemntcn 15 mad^, bat aHe ftraifunge ber (anbe inb ber tube ban gobe m^gonemmen ftnt. 3tem bie bur§ ftat Suitge, ai toa^ fi jetftoert inb bat üolf berjaget f 0 ift fi bod^ nu n^eberumb gebutoet mit mand^en fd^onen gebuwe inb ouc^i fo ftarf toeberumb gemad^t ban boß inb goit, bat fi niet minre i« ban fd^oin^eit inb mogent^eit ban burl^in inb nod^ mere bermeirt tnb ber* 20 l^oed^t mad^ n>erben , toae bie iniooner fid^ toi^tid^ inb burfid^^tid^Iic^ tnb brebelid^ betoaren. «Wo». 3n bem felben jair in alre leidigen maenbe, bo quam bufd^of Siopert in bat ftetgin ©roette mit finen ifvAptxtn, mit nameu jonfer grcberic^i ban ©ombreff inb anberen, tnb tounnen bat ftetgin aen tsit f(od tnb 25 biengen junfer 3o]^an ban galant , bem bat f lo« inb bie ftat berf at tixi«, inb anbere me inb boirten bte gebenüid^ jo 'ißop)>etetor)>, jo ©uebe^berc^i, jo 5Rolan«egge. inb np bie fetbe jit toaren nod^ binnen bem ©roetle ^r ßlai« bau 35rad^enfete, ^er ®erlad^ ban Sreibbad^ mit iren bieneten, inb quamen u)> bie burd^ bafelf« inb bel^ielten bat ftod bi^ in bie baften, 30 al« balb ^ernae fa( befdf^reben toerben. 9iov. 25. 3n bem fetben jair umbtrtnt fent Sat^erinen bad^ 2 ^^^^t ein f oin Qt\pxod)tn go 3ßoer« tufd^en bem ^erjogen ban ßtebe inb bem i^erjogen 1. @o lautet bcc3ntroitu« am 20. 2. 2)ic@iH>nc gmifd^cu «rnolb toott Sonntag nac^ ^pngflcn, bcr 1468 auf (Selbem unb (Srgbift^fuf 9Ju^re(i^t einer' ben 23. Oct. fällt. Süttic^ würbe aber unb $erjog 3o^^ann V)on ditot anberer« erft Oct. 30 crftürmt. ^Cuffallenb genug feit« tarn 1468 2)ec. 9 ju ©tanbc. Sa* l^ot bie (S^roni! be« @uffribu« ^etri (bei comBlet, Urfunbenb. IV, 427. ^gl. Nij- (£^a^)eaöiae III, 174) bic gleiche Eingabe, hoflf IV, Urfunben 418. V 1468—1472. 823 »an ®e(te, bie famcn gcttted^t l^attcn int) fcrc ^cffid^ up ctnanber »atcn. 3n bcm |c(i>en jair in bcr baftcn freid^ bufd^of ^\x\^xt6)t t>an S3eic« rcn ben ©tuet in ban Sol^an galant, bcn bct bufd^of gcbangcn l^abbc, 5 inb bet bufd^of burfe ^atte bairbur gelegen mit ftnen brunben inb lanU fd^af ban fent ÜJiettinö bac^ bi« m) ben fonbad^ invocavit in ber baften ^ '^^1;.^^' inb toart bo mjgegeben. eebr.i9. 3n beut fetben iair wunnen bufd^f ^optxt burg inb l^erjod^ grebe* rid^ ))a(^gtebe fin btober ^adtenbroid^ bi 3«>in^ inb branten inb braid^en 10 bat af inb Iregen bi( gebangen bair. 3n bem fWben jair beladeten ber ^>erjod^ ban ®uild^e inb fin lant* fd^af bat flo^ ban SWoenfanwe 2 nmbtrint 4 toed^en, mer bracd^en balb ti)cber vipf toant ber l^erjod^ ban ©urgonbten fid^ be« nnberman. item in bem fetoen jair toaxt bie burd^ HIfter ac^terSnnne afgebrant ban bufd^of 15 dioptxii brunben ban SoeHen. Anno dni. 1469. 3n bem iair bur§ tt?art bat botoerf an fent ©eberinö j)or|ien ange* l^abeu jo boutpen. Anno dni. 1471. sQt 320b 20 B^eijtu« III 3 h)a« pai9 13 jair. sippi.' Anno dni. 1472. 3n ben iaeren un« leeren 1472-*, bc mart bufd^of dioptxt mit fime ca<3itet jom boime jo ßoelne fere unein^ , inb ber bufd^of burg fie^ ben boim^eren burg alle ire guebe buiffen ßoelne ben meiftenbeit innemmen, 25 fo bat fi ber tt)ennid(f genieffen moid^ten k. inb ber bur^ bufd^of nam bcn boiml^eren uj) bie felbe jit go Unfet, jo S3reibbad(^, jo fent 3Ba())ur== genberge ^ al ir n)in beö baft bit toa^, inb bebe ben boeren in fin f (oeffe. 3n bem fetben jair umbtrint fent Signeten bad^ fad^ men an bemso«. 21. firmoment be^ l^emefö ein cometen, bat i« ein groiö ftern mit eime langen 30 ftcrfe. inb man fadste baft monber^, bat bairnae fur^ fomen fulbe. 5. *our' flatt '»iir§'. 19 MCCCCX.XI. 1. ^m folgtnbtn Xa^t beqic^tete 4. !3)te <^treittg!etten mit bem 2)om» 3o^ann t>on galant auf 8rü^( gegen co^ttcl begannen fc^on im ^^ov^erge^en" eine SSerfc^reibung t)on 8000@ulben. 'ia- ben Saläre. SBgl. @nneu lll, 474 ff. 2>ie comblet, Urhmbcnb. IV, 434. (£Iau8 Älogeartüel gegen ben ^rjbifci^of f. im t>on 2)ra4enfe(« ^te ftc^ f(^on 3an. 16 ^rc^i^ für bie @ef(^i(^te u. ©tattftt! 306. unterworfen, cb. 430. 5. 8tb«inbreitba4 nub SBclberberg 2. moffi äRontioie. bei $onn. 3. Qaartus. 824 VI. Äoel^cftfc^^e (S^^rcnif 1499. 3n bem feCöcn iair g^^ott bufd^of JRopcrt ber t>affd^af in bcm inb ftefem Dan ßocßen , bat fi jo ©unne f oulbcn f ommcn bc« macnbac^ 8eBr.i7.nac iiivocavit, umb bcn fcnt atbae jo ^a(bcn inb jo i>etfunbigcn ^ bat nod^ nict \>\{ gefien nod^ gel^oirt enma«, ban atipcgc jo ßoeticn ein |ere lange jit ban jaeten gel^alben id getDeft. 5 3n bem fetoen jatr toaren 3 man jogemad^t, bat fi bie [tat 9lwi« Detraben inb lebeten foufcen bufc^of 9to)>ert 2 : einte »o« genant 2Bef|el t)an 2)nirren ^, ber anber greberid^ ©c^^ouf inb ber britte @t^art ®c(f *, inb Ratten »aft getfe inb berfd^ribongen i)an bem bufd^of t>ut§ bairnj) unt* fangen, inb ber einre genant SBeffel quam jo "iKuid inb offenbairbe bem 10 rait ban 9{ui« bat inb toambe fi inb nam oud^ gelt ban ben ban 9Jui^ inb t)erriebe bie anber jmene inb fadste in, bat fi ad^te bairup ^ebben, fi foulben fu(d^^ toair binben. bit toart berfpeiet jo ßoetten an bem 9iin, bae befe jmene in ben 9luiffer nad(^en gegangen toaren inb tooulben jo 9lui« toart baren, inb a^ bat fd^if beneben ^oxxi^ n>a^ fomen , bo l^b» 15 ben bie »an 9lui^ ir burger beftatt u)) bem tanbe be^ 9tin^ jo beibcn fiben, bat ber jweier geinre in untfomen moed^te of taiffen ui^fefeen, bie n>e(d^e fd(fidtung inb orbenung ber bürgere bau 9iui« biffe jtoene in bem fd^if fere üerwunberbe. inb a« bat fd^if jo 5Rui« anquam inb bie jtoene up bat lant quamen, bo t)iengen bie ban 3iui« fi inb boirten fi get>enf(i(^i 20 JO 5Rui«, inb fi befanten, bat ber uj)fafe alfo toere a« in 3Beffe( gefac^it ^abbe , inb tourben vap ben britten bad^ bairnae bie jtoene , Srl^art Socf inb greberid^ ©d^ouf, jo 5Wui« vap bem mart irre fo)>)>e afgef lagen inb bairnae gebeirbelt, bairumb fid^ ber bufd^of fere joernte. 3un. 24. 3n bem fetben jair umbtrint fent Sol^an« bac^ baj)tiften n>aren ein 20 bnfd^of Dan 2Burm« [inb] l^ete SBoutf ban S)ailberd^ l^ere je Soeüen gc» fd^idtt ban toegen be« j)al^greDen, umb tufd^en bem ca^>ite( »anme beim inb beme bufd^of jo babingen. inb bae fi toeberumb \x)f baten foulben inb quamen u}) gienfibe JRobenfird^en an bie miten, bo l^atten etfid^ einen u)>fafe gemad^t ui^ ingeöung ber gi^enre, bie bem bufd^of ungunftic^i 3« tt)aren , inb quamen mit eim fd^if l^eraf briben an biff er ^eren f df^if mit armburften inb anbcren getoeren inb biengen ben bufd(^of ban SBäurmfe, 24. bairumb bat fid). 26. 'inb' fe^U. 1. !S)tegetD0]^n(^eit9n>ibrige Verlegung t^m 9leug überliefere, 2000 ©ulben k. ber ^S^nobc figuriert unter bcn Älage* !2acombIet, Urf. IV, 450. artifeln a. a. O. «^12. 4. £x bis duobus armigeris nnas 2. !S)cr 9leuger $evrat^ i|l audfü^r« erat magister militiae arcbiepiscopi, X\6:i erjä^lt im Magn. Ghron. Belg. 444. quem ei direxit frater suus comes Pala- 3. 1472 2(^r. 20 öerf^rac^^ ber (Srj* tinus, cognomento Bück. Magn. Gbioa. bifd(>of feinem lieben ©etreuen unb 2)ie» Belg. Sßgl. ?acomblet a. a. O. 9iott. ner 'Steffel ^an 2)ungelen', faß« bicfer \ 1472. 1473. 825 l^r ©outf MXi 35alberci^, bc« bufd^of« t)an SoeHen figcitr, tnb ücirten bie ant tont tnb bonbcn bit gucfe bi in, tnb ^abbcn bae tr ^>ctbc tnb bott'» tcn bie ^etcn gcbcn!ßc^ entocd^ ^ fi bingen ond^ in bcm fclben fd^if ben tpibufd(^of ban &oeUen , ben abt ban ^uttfd^ tnb ncc^ baft anbeten : ben 5 gaben fi bad^. Anno dni. 1473. 3n ben jaeren un^ leeren 1473 toaxt tantgrebe §evman, ber j)roift toa« jo Slid^en tnb jo [ent ©erecin je ßoeUen inb u}) bie jit toa« in ®affen jo ^ilbe^l^etnt, befd^teben ban bent caj)ttel ban SoeHen jont boint 10 inb geforen jo einte gnbernator be« ftift«^. II 3tem fur^ bairnae ^uteen bie bnrgete jo ©nnne bent tantgraben «r.32i«. bur§ inb ond^ bie bürgere jo Stubernad^. 3tent niet lange bairnae bete (antgrebe §erman burg bonrebneffen inb anber gereitfd^af niö fime tanbe fönten inb joid(f mit finen inb be^ 15 ftif^ brnnben bnr 'ipojji^el^borp. bufd^of ^opex^ brnnbe iDaren up ber butd^ inb meirben fic^ baft fere, nter int left gaben fi bie bnrd^ \xp bel^ett^ lid^ lif« inb gocj. inb np ber burd^ »a« bit gereitfd^af ban )>robanbe, bueffen inb anber^. 3n bent felben {air l^abben bie ban 8inö nume getoefben inb ifnU 20 bonge gebain ben bointl^eren inb iren brnnben, bi in in ber bereinung^ JO bliüen, nter fere batbe bairnae bieten fi untb inb lieffen bnfd^of 5Ro^ pcx^ brnnbe ipeberuntb in inb bufd^of 9toj)ert bel^ielt ?in« , inb lie« bae finen golner fagen inb geboit, bat atte bie fd(fiflube, bie bair quemen^ moiften bnbbeten jol geben, nentelid^ ben jol ban Sunne inb oud^ ban 25 8in^, inb nod^tant ntoeft nten jo Sonne berjollen. 3n bent felben jair in nobember bxadft tantgrebe ^enrid^ ban Reffen, beö bnrg lantgreben §erntan« brober , ein groi^ bolf mit gereitfd^af inb n>outben 8in^ belegen nmb be« bubbelen jot^ ioitten : fo l^abben bie ban 8in^ einen loatt ber^autoen tnb lantn^ernnge gemad^t, bat fi funber fd^a* 30 ben niet ober fomen fonben 3. inb feifer greberid^, ber x\)f bie jit l^eraf quam inb oud^ jo ßoeßen wontbe, ber ftatt bat af, »ant l^e bie fad^e fei* ber an fid^ nemmen moulbe jo berrid^ten. inb bie Reffen joigen tt)ibber* umb l^inber fid^ mit deinen gewinne. 3n bem fetben jair np fent 2lnbrie« bad^ quam feifer grebetid^ mit fRot?. so. 13. (attflreue. 21. toairiie. 1. 1472 tlug. 13 quittieren «iWof fiöcomblct, Urfunbenb. IV, 451. dttinf^axt toon SBorm« unb ^Rittet ©olf 2. S^gl. @nnen III, 481. Urlunbc ^^mmerer t>on ^alberg über bie loom unb (Sorref^cnben^ in btefer Slngetegen» $fal)grafen grtebri(]^ t^nen gejal^Ite an ber getfttici^t, beibe t>an )>affen inb ban ntoenc^en, ate mit aut^n inb Danen, be^elid^n Dan bent tait naa (^oeßen inb ban ben bürgeren inb koart ge(eit in ben boim : bae Ued men in fien bie leidige bri fcniuge , inb ginf bort in ben d^oir inb lad^ boe fo i (ange np {inen fnien bat men fanf Te deum laudamus^ inb bairut) fant ber mibufd^of ein coQecte, inb tpart baimae ban unfen leeren in M bufdf^of« ^of in ber 35rantgaffen geteit. 3tem be^ eirften bage^ baimae, inb toa^ prima decembris, f^anfte bie [tat (SoeUen bem feifer 10 ftud tpin«, 10 fc^^oin oiffen, 10 »agen mit jo daueren ^ inb up eim eittid^en n>agen 10 ma(ber inb bat mad^t 100 mal« ber, 6 tonnen mit bifdf^en *: fnoed^, tart>en inb anber bifd^e. inb toaren alle bie fc^enfe gejeid^ent mit ber [tat loaepen, at« ber toin bur ben bobemen, bie oiffen bur ben l^euf beren, bie l^auer bur ben fed en, bie bifd^ bur ben tonnen. 3tem (antgrebe ^erman burfe quam jo bem feifer fere furfe inb l^atbe ts umbtrint 6 l^unbert loail geti)a)>enber man jo )>erbe. inb f)t bteif ben leger ui^ bi bem feifer inb bie reifigen joigen jo Sonne, 5)ec. 19. 3tem up fonbad^ neift nae fent Sucien bad^ fd^enfte bie [tat ßoefae bem feifer ein fd^oin brinfba^, toigenbe meban 20 marf fitber«, binnen inb buiffen obergult, inb bairin 2 bufent gulben, » 3tem be« feifer^ fon Sßajimilianu« ein pair fd^oiner fannen inb bairin 6 i^unbert gulben. 3tem bem bufd^of Dan SWenfe ein obergulben bed^er inb 100 gulben "bairin. item in be^ feifer« canceöie 100 gulben. item Dort anberen leeren ieflid^em get deinefe inb gelt, iflid^em na toerbe. ^ 3tem in bem leger, bat ber feifer jo (Soeßen mit anberen leeren inb finen brunben ioa« , f o fd^enfte ein rait Dan Soellen bem feifer, bort allen anberen furften, leeren, greben inb ritteren, alle bage ben tt)in mit ben raefefannen , f o bat men ber raefefannen gebred^ ^abbe, inb fi moiften bie loibberumb boin gelben in ben i^erbergen, inb gaben Dur 100 fannen w 16 albu«. inb alle bage Derfd(^enfbe men niet min ban 5 aemen tnin«. 3tem ein ftat Dan ßoellen erioarf an bem feifer, bat fi gelid^ ben furfurften munfeen maä) \ inb ertoarf Dort Dil anbere fad^en. ®i.32ib. II 3tem up bie felbe jit^ erloufbe ber feifer Dur§ ber ftat ßoellen 17. 4n' ftatt Mnb\ 1. ^tei^ef^ente an ben ^aifec unb 2. 1474 3an. 15. (S^mel, Siegefien bteprfien tt>erben gan) übecetnfitmmenb 6828. $g(. (Snnen III, 486. — nur 120 SRalUr |>afer fiatt 100 -- 3. (Sine (Sepie btefed $rtDitcg« (<&t. md) bem ^udgaberegifler aufgejä^U bei $riD.'!»U(^ 31.218b) ifl battert 'ju^l' (Snnen lli, 485. len am mitttc^en nnfetd ifttxn bimelfoit* 1473. 827 einen got fo ftoair ate bet jot jo ©unne, batrumb bie (tat ßoetten fere benit inb ge^aft toaxi ban leeren inb fteben , tnb tackten fid^ f o l^art bair* »cber bie !urfurften in ben naefomenben jaeren, bat bet jot mebemmb afquam anno 1494 uj) feut 3o]^an« ba^jtiften bad^ nativitatis, ate t)ex^3^ri.24, *5 nae ondif beroitt toirt jo finre jit i. '3tem up binftbad^ nae ßucie fc^irfte bet feifcr ein (egaten mit bem2)ec. u. buf(i^of ban ßifteben ^ jo bem SSrcel jo bufd^of JRo^jert ban Soetne , umb bie fad^e go flid^ten tufc^en eme inb bem capxttt mer ber bufd^of engaf in gein anttt)ott, tan l^e (ante fin reebe be^ btibage« bairnae jo ßoetne iDec i7. 10 JO bem feifer mit befer antttjorbe, alfu« tubenbe : bat ca^)itte( l^ebbe einen mcmber geforen, fo ^ebbe i^ cndf, inb »anne bie bi ein quemen , lie« f)t fi getDerben, inb fin momber foutbe fin bet ^erjcd^ üan ©urgonbien. Anno dni. 1470 3. 3u ben iaeren un^ t;eren 1470 begerbe ber feifer go fien ber ftat 15 ban Soeüen gefd^ufe inb gereitfd^af ban bueffen, inb aüe geniere toaxt eme gegunt go fien in bem ^>niff e bi f ent Staren , bil gueber ftudfe , inb bod^ alle t^nrne inb mic^eufer mail bertoairt mit bueffen. inb bat bebeit bem feifer fere lüait. 3tem be« fonbad^ö bnr brnijienbad^ lie« ber rait ban SoeHen bem g^J^ 20 feifer inb fime föne go eren einen ban^ mad^en np ®urfeenid(f , afö oud^ ber feifer begert, nmb bie fd^oeneu brantoen go SoeHen go befien. inb be^ feifer« fon ^ergod^ aWayimilianu« ^abbe ben eirften banfe mit einre jiunferen ban fent 5Eerbi(^iüigen ^ inb ma« eine ban SSinftingen, inb ^abbe üur eme banden nae furftelid^er wife gn^en ebelinge ban finem l^obe. inb 25 bairnae boegbe ber bufd^of ban 3)Jenfe inb ber bufd^of ban 5Ereire , bat fid^ bie brautt)en inb Jonferen mit l^enben namen mit t>aren , n)ait go 36 paxtn go, inb ban^ben alfo funber man bnr bem feifer up inb neber. inb man gaf bae fruit inb tvin nutoe inb birne. 3n bem felben jair be« anberen bage« nae fent Slnt^ont« bad^ goid^3an. 19. 30 ber feifer ban Soelne ben 3tin up inb botr gen Syrier. 1. batrum'b bat. abcnb ber gcwcfcn Ifl ber 24. tag beS mo* 2. SBUl^elm i)on ^ii6fman, Söifc^fof nabt« maij 1475». Ibcr 3Äittn)0(i& üRoi bon (Sid^fläbt. 24 n>ar 1475 bie ^t^ilte be9 gro^nleic^«» 3. ^ie nati^fle^enben Gegebenheiten nam^fefled, unb gnebric^ \oax bamal^ geli)ören t)er[(!^tebenen Sauren an. Sie (»gl. (5<>mel 6974) im 2ager öor Sf^eug, ber (5^>ronifl baju fam, fic nnter 1470 gu $imnte(fa]^rt9abenb fällt auf SJ^ittmo^ f^t^n, ifl um fo unflarer, aU bie erflen Tlai 3. 92otigen [x^ an bad p 1473@r}$^lte un« 1. 2)ie 92ürn6erger Einigung 1491 mittelbar anfdbliegen. ^?ai 31 beflimmte, bie @tabt foue nac!^ 4. Urfukjltft ad sanctas vlrgines, brci Sa^^ren ben Sott abfletten. Snnen 23gl. »b. I, 375. 624. »gl. n. 337b. 828 VI- Äoe^offfc^c (J^roni! 1499. aun'L ^ ^^^ ^^^^^^ j^'^ * umbtrtnt fent 3o]^an« miffe ba^)tiftcn jott^ f)ttio6f Saxi »an Söurgonbien mit öil öotte in bat lant t)an ®e(rc mit til gereitfd^af bueffen inb anbete bat jo fttibe inb [türmen biente. inb int eirft ergaben \x6f bie ban 9{uremunbe in bie l^ant bed bürg l^ogen inb tieffen ben in jnb l^ulben eme. inb joid^ öoirt mx 35en(oe : bie »erbtet 5 ben inb n>eirben \xäf umbtrint 8 bage, toä) gat>en fi fid^ u)) bel^ettenid (if^ inb goe^. bairnae loxäf ber ^erjod^ mit fime ^eir k>ort bur ^tm« megen, inb ber ^erjod^ beladete bie [tat an einre fiben inb ber ^erjoc^ »an (5tet>e oi)er bem n>affer, inb laegen bairbur umbtrint 3 »ed^en inb gobent fid^ bae up^inb Bulben bem ^erjogen ban ©urgonbien. 10 3n bem [eben leger fante ber i^erjod^ Dan finen luben oDer ben grc* Den »an SWoerfe 2 inb tounnen inb namen bem alte fin lantfd^af . inb alfo hreid^ ^erjod^ Äar( Dan ©urgonbien bat l^erjod^bom Dan ®etre inb bie graeffd^af^Dan üWoer^ in al jo mait jo finen tt)ißen binnen 8 toedj^en inb befatte bie ftebe mit cfetid^en finen luben. inb moiften eme groid fc^aftc 15 geloben inb oud^ geuen. tt)airumb aber i^erjod^ Sar( fin \>ott fante om ben greöen t>an SWoer«, bat quam l^iet^an, toant bie ©etterfd^en in Ratten upgett)orj)en inb upgenomen mx ein momber inb i^euftman ir^ lanbe^, bae ber iunge l^erjod^ gegangen ma« ^, inb naebem atö ^erjod^ Sari bat tant bau ®elre ^erjodff Slrnt bem »aber afgegolben l^atte *, fo toa« ber 20 grebe t>an äJioerfd^e mit ben ®cUerfc^en intg^ein l^erjod^ S'ari t>an S3ur* gonbien, bat laut im Durjol^alben. inb bairumb mart ^t geüd^ mit in bairbur ot?erbaUen. «(.322a. II 3tem l^erjod^ 3lilf, ben l^erjod^ Sart bau Surgonbien gegangen inb geDenflid(f l^ielbe, l^abbe jipei ünber, ein foin genant Sart inb ein v> hodfkx 9f . ^, bie n^aren binnen Stimmagen : bie nam ^erjod^ Äart t>an Surgonbien inb üoirt bie mit fid^ geöenfüd^ in ®rabant. 3tem fere furfe bairnae loxdf ber ^erjod(^ Dan ©urgonbicn burj mit efeüc^en fime bolt jo Srier, bae teifer greberid^ toa^, inb »aren atbae bi einanbere umbtrint 7 rred^en inb l^abben üaft !oeftüd^eit inb ^anbete unbet 30 ein, inb ber feifer beteenbe ^ ben ^erjogen »an öurgonbien mit bem lanbc ban (Setre: tt)ant bie ©eüerfd^en ttjaren bem feifer inb bem billigen roemfd^en xiö) me ban in 30 iairen' nie gel^oirfam gett)eft, inb ir leeren 1. 1473. S39I. ScoII, 170 ff. iRct* 156. Nijhoff cxxii. tcd^etm I, 163 ff. Genauer Nijhoflf, Ge- 4. S)ur(^ $fanbf(^aft9t>ertrag, (Snbt denkwaardigheden V, ix ff. 1472. ««Ctteg^cim 160. Nijhoff, Urt. 2. S3mcenj. dx fü&rtc feit 1472 479. @cpt. 16 in golfle einer ©«rufung ber 5. ^^ili^)^)inc. gelbrif^en @tanbe bie »legierung. Nij- 6. 1473 iRob.6. (£^mel. ^eeg.öSlS. hoff IV, Urtunben 470. 7. UeBer 40 3a^re, togl. oben @. 814 • ' 3. @eit gebruar 1471. i«ette«^eim i«ote 2. 1473. 1474. 829 l^abben Dil-mmttpißen« inb ungcbocrKd^cit binnen bct jit bnr fid^ g^* nomen. 3n bcm felben iair umbttint fcnt 3)iarten SKagbalcnen taö) joigcn 3«« 22. jtoen jongc leeren ban ©uild^e, ctnre genant ^txiod) SBitl^elm, ber nn 5 anno 1 499 l^ere t^ ban ®uitc^e inb ban ©ergc, bet anber l^crgod^ Slilf , mit irren brunben inb gereitfd^af mx SEoenberdj^ inb laegen bair nmbtrint 8 md)tn inb jof d^uff en bie burd^ fere , inb ban ber burd^ baben fi oud^ baft fc^aben int ^eir inb erfd^nffen bU Inbe. inb binnen bem leger quam junfer greberid^ i>an ©ombreff S be^ bie burd^ toa^, in einre nad^t af 10 [elf berbe inb quam burd^ bat l^eir mit be^enben tt)crben. bod^ gaben bie anberen bat fto« up be^etteuid ir^ lif^ inb guefe zc u}) nativitatis Marie. @evt. s. inb bat flod toart bairnae ganfe afgebrod^en. 3tem balb bairnae 2 ftarf Drautoe ® oj)^ia l^er joginne jo ®uild^e inb jo bem Serge, ber mx^ jmeier ^erjogen mober, bie bie jtt)ei l^erjodf^bome, 15 ate ban ©uitd^e inb ban ©erge, ein lange jit regiert ^abbe, »ant ber atbe ^ere ban ©erge ein lange jit ungefc^^idtt, franf^eit ^alf , »a« lange jo regieren. 3tem ier ftunt bairnae ftarf ir fon nae, ^erjod^ 3[ilf ber jongfte ^erjod^. 20 Anno dni. 1474. 3n bem jair un« leeren 1474, be« fonbad^^ bur lid^tmiffen, toartsati. 30. bufd^of^ dioptxi^ iDibufd^of, ein boctoir in ber l^ißiger fd^rift, ein monid^ bam prebigerorben, fd(^entlic^en inb (efterlic^en ge^anbelt öurSSunne^, atö ^c bael^in quam gebaren, inb toart groflid^en unteirt ban einbeil, bie 25 bae ^iefoeu intg^ein bufd^of 9to^>ert : fi beben eme an f melid^en inb be* \potlxii) bie »ife ate men pkdft bie billigen facrament jo geüen, fi floigen in ün fin badten a^ men pled^t jo boin ben minfd^en bie mcn firmet, fi goiffen eme »affer np fin ^euft bur ben bufc^of^^oit :c inb namen [in] mit fin beinen inb ,^oigen in oux ben fant inb ftein an bem ober inb 30 ftaed^en in in fin ar^badfen ic inb toart enmcd^ getooirt. bod^ toart i)t toeber quit gegeben, inb bat toarf eme greüe 'ißl^ilib^ ban Söirnenburd^. 3n bem fetüen jair, be^ eirften bage^ in ber baften, toart bu|d^o.f«e(»r.23. 22. 'fdjriff fjatt M'ttjrjff. 28 ^in' fel^a. 1 . @r untei-ftü^te ben trafen 2)tetrt(^ ^cc^it) III, 129. »Ott SÄanbcrfc^cib in ber gc^bc gegen 3. %m 9. gebr. ri(!^tet bie @tabt ein Sülici^. a$ql. Sacomblet, ^xdf'Do IV, 289 «eft^fwerbcfci^reiben über bicfen «orfaü mit Urfunbenb. IV, 467. an ben Janbgrafen V)on $effen, ben@ro» 2. 1473 in profesto b. Marie virg. fen toon @o^n unb ben ^erjog V)on 3ü» nativitatis (@e^)t. 7). üWcmorienbu^ bc« liäf ((So^icnb. XXX, 97b). 2)äff€tborfer iOiarienflift« bei lOacomblet, 830 VI. ÄocI^fffc^c (S^ronit 1499. yiopttt t>u¥ bem beim u)>ge[(ai;en tnb in ben ian gebatn t>an bet rentetier megen jo (Soetten. 3n bem [etoen iait quam jo SoeQen ein ^eta(t t>an be^ i^erjogen toegcn i)an ©utgcnbicn * , bcr gcboit bi bcm g^^obe bc^ ^crcn i>an ®ut^ gonbicn bcm g^^nfecn ftif t, ftebcn inb bott>crcn , ritterf d^aftc, jotlcn , bte 5 bnrjiben jo bcm ftift g^^oirt ^abbcn inb afgctrcben toaten, bat fi fid^ tocbct bem flift gct)en inb funbcvlingc bufc^cf 5Ro}>ert unbcrget>cn, inb bcr l^etjoc^ nante fid^ einen Dait bed ftif^ tan (Eoeüen. inb ber but^ ^etalt \io[an fin^ ^eren tocgen t>an ©utgonbien i)UTfd^tet>cn , bat men bnfd^of 'Sioptxt ge^oirfam fiu foutbc , bat mcn bod^ in geinre toi^ boin tDonIbe, bat bcm ^etjogen ferc i)er[mebc. inb bie [tat l>an ßoeücn iDavt balbc bairnae bc^ ^tjogen t>\ant inb ouc^ bufd^of 9?o^)eTfe , inb bac 15 5B(.:j22i>. II njurben bc^ ^erjogen tt)a)>en mit btedt gcu>crj)en inb afgeteiffen. baemae began bie (tat Dan SoeHcn joelbencr u^)jonemmen inb fd(^teif ui«, ber ioult n>ou(be k)erbieneu k. alfo quamen ui$ ot>er(ant inb ^eftf>^a(en ein groi« t>oit jo Doiö inb jo )>erbc bcr [tat "oan Gocüen jo bicnfte umb iren |olt. 20 3n bem fel\)cn jair 2 nrart aiwilre belacht i)an bufd^cf JRopert inb finen Drunben, inb (aegen bair^nr umbtrint 3 n>ed^en, inb moiften boe mit fc^anben upbred^n. 3n bcr fetbcr jit toaxt ©interen ^ np ein bad^ jmeren^ gettjonncn, nu \>an ben t^an ®unne inb lantgreffc^en , nu i>an ^er ©ijcrl^art Dan 25 ^renburc^, ber bufc^of^ $Ro)>er^ ca})itanic n^a^ inb fin legger ^abbe bin* nen 8in^ mit Dil ^idfarten, bie bcr ^erjod^ Dan Surgonbien bair gefant l^abbe. 3tem bcffclDcn jair« bebe ein rait Dan Gocücn ber [tat bueffeu k* Sun. 10. {df^ieffen inb oud^ nun)e bueffen gieffen u)> fribad^ nae facramenfe bad^. 30 3n tem felDen jair licffe bie [tat Soctnc bri boimcrf anteggen, ein buiffen ©eicntl^urnc, ein Dur ber Sigclftcin^por^cn inb ein gc "Duitfc^f, inb foften Dil goi^. inb bairgo licffen fi np bem uifferften graDcn mad^n buirftgciDcrc mit iren [d^icöIod(feren bairgo bienenbe *. SuH 30. 3n bem fetDcn jair, be^ anberen bage« mt fent ^ant^afeoiu^ bac^>, » 1. %I. enncn III, 486. 2)tc gc« no^ fort. «gl. (gniicn III, 494. naucfie !^rftettung bed (HUmv ^rteged 3. ^önig^imtnter. gibt Markgraf, De bello Burgundico, 4. Ucbcv bie umfaffcnben SSefefti» berliner !^tffert. 1861. gungdatbeiten {. (Snnen III, 5o8. 2. (Snbe^iU^nl bauerte bie Belagerung 1474. 831 lic« tcr l^tjod^ t>an ®urgi)nbten bte (tat 5ttut« 6ctcmicn inb quam fetf« bairDur mit grotffcm boö inb bit gcjuid^^ je [türmen, inb bat »äffet bebe ]^e afgraben, bat it in ben $Riu quam *. Ullis berant M btlatt)!. 5 [5BiIb einer S3clagemng.]. ilOie orMnati^e Ui bele(t)0 ber Hat oati Unis. ®(.323a 3nb bat teger bau fime üouß toa« alfo orbiniert umb inb umb, bat niet an of af !omen moid^t. 3tem ber l^erjoc!^ felfd \a6) in bem ot)erc(otfiei' nnb ^atte bi eme befe ^eren : ben min: 10 ftcrctt toan ^imai^, ben ^eren ^an $emenfurt, ben ^>eren V)an ^txma'xk^, ^crcn Sacob ^"J* toan l^^nburc^, ^eren Sngelbred^ten t>an 9?affanto>e, ben iongen ^eren t>an (Siebe ber nu anno 1499 l^cic i8, jonler grcberici^ toön ©egemout*. biffc ^eren t)urg (aegen bt bem ^erjogen tu bem bemgarben ^tnber bem clotfter, inb bie mit ben, bie ouc!^ bi in toann, maren jofamen umbtrtnt 4 bufent, inb unber ben toa^ 15 rcn 3 bufent go ^>erbe unb 1 buifent jo öoiffe. 3tem an ber ^am^or^en lac^ ^cr 53albett)itt toan Sannato^ ca^>itein jo 3ut^t^en, inb ber J^abbc «mbtrint 800 ^erbe unb 600 jo tooiffe, inb bat mcijlc beif ban ben tt>aren aüe Suttger. 3tem an ber 3«>I^oil5en laä^ ^cr 9teimer twn 8roid^^ufen inb ^>abb« bi fid^ 700 20 10 ^erbe inb 300 go )}otf[e. 3tem tour ber Sflcber^jor^en an bem Stine laegen bie Sombarber, nnb ber woe umbtrtnt 3 bufent jo ^)erbe inb jo V)oi« jofamcn, inb tt>a8 fnoebe öafel. 3tem u^> bem »erbe ia6) ber l^cre toon SWonfuvt inb l^er 3oifl Dan ^(leinö, inb bie ^abben nmbtrint 12 ^onbert :t>erbe inb 6 l^onbert jo Deiffe. 25 3tem np bem $amme laegen bie (Sngelfci^en inb maren nmbtrint 2 buifent fiarf go )>erbe inb go 10019. @umma ber öurß 13 buifent 2 ^onbert man. 3tem noc^ xoaxtn in bem l^cir bucffenmeifler mit iren fnec^tcn nmbtrint 200. 3tcm no^ waren bair gretoer nmbtrint 2 buifent armer bloiffer toic^ftcr. 30 3tem no(^ n>aren in bem l^eir an toraumenfperfonen bi 15 ^onbert. 3tem no^ waren bair Raffen, f^ritjer inb bfoiffer temerltnf umbtrtnt 400. 3tem ^abbe ber l^ergoc^ l^art t>erboben u^ tif inb gott : fo wat geru(i^^ int l^eire queme, it tt>ere bad^ of m^t, bat g^ein anber l^eire fulbc u^)bru(i^ boin, bau maüic^^ ftn ^eir ^ueben. 35 3tem onci^ l^abbe ber ^ergo(]^ geboben in allen ftnen lanben, malltc!^ bereit jo ftn 1 . $gl. (Sriflianus SBlerfiraat, Dteim- (i^ronif ber @tabt S^cuß (^r«g. nac^> bem 2)irucf t>on 1497 t>on (S. 10, ®xooit, (SBln 1855) 33er8 430 ff. 2)a8 erfle treffen t>or iReug fanb fd^on 'u^ fribaig^ na fent 3acob« bad^' {3u(. 29. SBierftraat «. 36) patt. $gl. Si$brer, <^ef(^i(^te ber @tabt aieug 148. 2. fWipp Don (Sro^, @raf t>on (S^i- matf. Nijhoff, Gedenkwaardigheden V, XXIX. 3. (Sntflettt an9 ^umbrecourt unb ^üxt ber 'Skaxk. 4. $Bo]^l greberif Dan Q^gmonb, ben NijhoflF, Gedeiikw. V, xxviii ald antt>e« fenb nennt. 5. ?annoi. Nijhoff a. a. O. 6. 3ft ber bei 2eo II, 198 erwähnte 3obo€U9 be Salaing. Salain ift ein ^orf im frangSf. d^part. dn nord. 832 VI. ÄocI^offf(^c (5^>ronif 1499. )o t)0lgen mit a(re ^aci^t t>ur 92ut9. toant l^e (ie9 baebt berftain, bat l^e be^ feifert tnb toil anbere furftett (eforget toere. 3tem ber lourg ^rbe n>urben uidgefant umb )}oberunge )o befietten in dotieren, {leben tnb anberen ^(ae^en, umbtrint 2 buifent. 3tcm entDcnid^ mx ber jit bat ber l^crjod^ Dur 9lui^ quam, fo gaf 5 fic^ mcnlid^ inb foeulidff bairjo lautgrcDc ^crman, ber gubcruatoir M ftif^ i)an SocUeu, inb ginf in 9Jui^ mit cfelic^cn Dan bcn finen, a^ ban bc« ftifg mcgcu, inb ^idt fid^ binnen bem leger aljo cIotlid^/Durfid^tic^lic^ inb troiftlidff jo ben bürgeren bau 9Jui^ inb ben joulbenevn inb »ermaente bie joufbenere jom bidermail, bat fi fid^ getrutpelic^ leben unb iDeirbcn, lo fi foulben nod^ getroift toerben Mn gobe inb [iure mober inb r^an tem lieben marfc^alf fent Quirin^ jae alfo bil inb fo bruntlid^, bat bie g^ene fagen, bie in bem belegef gemeft fin : entoere l^e niet getüeft, bi abcn= ture fo iDer it fere jo bermoiben, bie [tat ban dlm^ t^ttte fic^ niet fo lange entl^alben, »ant ber ^erjod^ fere begierlid^ unb ernftlid^ nae ber ftat ftonfcc, is bie unber fid^ jo bringen mit groiffen ftavfen ftuvmen bicf np 1 bac^ 2, 3 of 4 mail inb up bitenben, inb lie^ oud^ graben unber ber erben ^iu, bat bie S3urgunfc^en iub bie 3iuiffer aljo |ere nae bi ein »aren. oud^ lad^ ber l^erjod^ ein lange jit barbur, ein ganfe jair n}) V/2 toed^en nae 2, unb bat \xp bat lefte in afgint einbeil bitalien , bcjonber bleifd^, bat ft2o allein bel^ielben bau iren foeien 11, baeban men l^abbe mild^ bur bie deine finberd^iu^: alle bie anber toaren upgegeffen. oud^ galt men umb 14 eict ein malber forn^. iub »urbeu gebrungen noit^alf jom Icften, bat fi bie ^>erbe , bie binnen ber ftat »aren, motften antaften inb aiffen bie umb^ trint350^. 25 3tem al toa^ bie ebel ftat ?Juiö umb inb umb belegert mit eim «1.3231». groiffen boult, || nod^tant jom bidfermail quamen fi l^eruid mit eim Iprunge in bat burgunfd^e ^cre inb beben im groiffen |c^aben inb fc^anbc. 3n allen biffen burg inb anber me enjtlid^en inb fmeren fad^en xoa^ ber groi^mobic^ furft burfe lantgrebe §erman unberjait inb molbe tt>eber* 30 falben getrutt)elic^en bi^ in bcn boit, ee bau i}t bie ftat berloren gebe, ouc^ moic^t in niet bemeid^en of bcmegen groiffe fd^afe iub goit, bat im jogefad(^t toart bau ben S3urgun|c^en, bat l^e fin ^enbe afbebe inb tie« ben ^erjod^ mit ber ftat gewerben. mer nein: tje enmoutte niet berreber iberben an in, bie ^offen inb getrutoen an in geftalt ^abbeu 2c. inb batr* 35 10. joulnevr. 1 . ^ei @c^u||)>atron toon ^^eug, m6) gum SajffeufttQpanb, bort bid jum 9b« bem bie bort ige ^{ünflerttrd^e benannt tft. ^ug bed ^erjogd gereci^net )u toerben. 2. @ube 3uU 1474 bi8 Silbe 3mii 3. Sgl. Söicrpraat 1272, ber ober 1475. sBgl. unten ©L 325b. Sierftr. nur toon biei Äü^en ^ri^t. 2710: 'in bie 46. »ec^'. §ier fc^eint bi« 4. Oenau fo Söierftr. 1957. 1474. 833 umb ffüxt ber fefoc t>m^ tantgrcDe ^man »erbtent bacmit , bat ift bc« jo Ctoigen bagcn (of inb pxx^ fat ^aben ban bem ftift tnb ban bcr [tat »an Soeöcn inb intgcntein in ian^tx buitfd^ct jongcn , ipont it toa« ein ge* mein rebe jo bcr jit: l^cbbe ber l^erjod^ Slui« iniregen, toere go beforgcn 5 gctocift, it tDcren ncd^ bi( groiffcr lanbc inb ftcbe bera l^ergogcn jo tt)iücn tonrben , toant l^e go ber fctber git in berren tanben mitfien toart nac e^ lige groiffen bictorien, bie fft in granfrid^ , in bem (anbc ban ßuitge inb (Selten ge^at ^abbe inb bargo groi^med^tid^ ban lanben, luben inb rid^ bomen , inb bairumb boben am 5Rin inb beneben burd^ fin brcutoort bi( 10 doifter inb f(3^oinre toonunge bur ben fteben afgebrod^cn tourben, a^ go ©trai^burd^, go ©onne, go SoeHcn inb anber^toae, in ©äffen, go 8ubed inb in grie^tant. 3n bem felben jatr u)> fent ^eter inb ^aute abent ^ toarcn go ßolnc suni 28. 7 toibifd^offe unb l^atte ein iglid^ ban in fin pontificalia an , getid^ of 15 fi einen ettcr of lird^ toien futben, unb begrabierben u^) bem boim^obe Dur bem falc einen paffen, ber ^atte bi( luben bergeben inb unberftonbe oud^ Cime grcben bau Satäenetenbogen inb finre l^uiöfrautoen go bcrgcbeu, bie bem pa^m inb finre fuefter bit goi^ gebain l^abben. inb gefd^ad^ bie bcgrabicrimg mit bcroufung inb afnemmung ber )>riefterlid^er toait inb 20 ctcibung, a^ men ein J)riefter toiet, inb gom (eften ein fugetd^in u)>gcfafet. biffer felbc ^>aff befante in bem fate bur bem officialc, bur ben toibifd^offen inb unfern leeren inb aHen umbftenberen bil boi^l^cit, bie ^t gebain l^atte inb nod^ boin fulbe, baraf l^c grotö gett fregcn futbc ^ain. l^c l^atte oud^ in mand^en Jairen fin bid^t niet gebain inb nod^tant miffe ge^atben , unb 25 ftarf ain bid^t. l^e ioart bairnae bi bem galgen in ber feffenuten ber* braut, bie angrifung inb begrabicrung l^ait beftatt, a« id^ ^oirt fagen, ein grebc ban 5Waffautt)c, tnb coft in groi« gelt unb quam alfu« go. ber gr ebe bau Äafeenetenbogen ^ gb ber git xoa^ ein rebelid^ alt man inb f^attt gein man^erben: fin fon ma^burgiben erftod^en tourben go ©rudt in 30 SStanberen^. nu l^atte ber fetbc grebc ein bod^ter, bie l^atte (antgrcbc ^cnrid^ * go eim loif genommen inb ein git lauf gel^at. nu iaä) bie tant^ fd^af bem burg greben bau Safeenetenbogen an, bat l^ei fid^ berauberbe, 2. *bnge«' flatt 'bagcn'. 13. 'bc' flatt 'bem'. 1. Fascic. temp.: Anno 74. vicesi- @trut)e. mo octavo mensis Julii Colonie fnit de- 2. ^^iU^!^ t>on Äötjenettcnbogen Unb gradatus sacerdos in presencia Septem ^te||. ©eine Xo(ifitv l^ieg ^nna. episcopornm et traditns potestati secu- 3. !@rügae. lari et postea combustos pro peccato in- 4. ^einricj^ öOtt Reffen, ©ruber beS toxieacionis. 2)oc^> jlclfft bicfc ©tcUe nur cölni^cn ©ubernatorö unb f^)ätcren (Svj* im ?(ppcnbijc tcr Slu«gabc i)on 1474 (»gl. bif^of« ^ermann. 53b. 11, 221 9Zote 3), ni*t Bei Wviuö« etäbted^ronifcn. XIV. 53 834 VI. ÄocI^offfe^ (Sl^ronif 1499. np hat bie (antfc^af ein wan^enjen Iregc inb nict qfwcme an ein brembeti ftam bie graeffd^af. offo nam l^e ein boci^tcr ban 9iaffantt) *. baimae toatt ber ipaff beftatt inb toa« »an ®cnt ®oar unb bc^ ban Salencfeö* bogen f a^)ettain , inb a^ Ije ter grebinnen fntbc geben bie f^)oetmig nae bem factamentc, fo »otfce f)t ir betgeben l^ben , inb bat atfo bie begetbc 5 ber lantfd^of ge^inbert »urbe, inb men ntuntnielt fere np einbeit fube, bie bat futbcn beftatt i^aben ^. affc. ftarf bo6f ber fe(t)e grebe fimber man«* erbe , inb affo Detgint ber ftant inb bie graeffci^af bnr§ inb qnam ban ber bod^ter an ben lantgrcben ^enrid^ inb frcid^ boemit gwiffen uteid^tigen fd^a| ban gett inb ein fd^oin (antfdbaf . 10 3n bem f efeen jair tie^ bie ftat ban ßoeöen afbred^n umb ber bitt^ reben xo'xüt 2 fd^oinre doifter buiffen ber ftat : bat ein i^iefi^ jo 8äkr, baet>an nod^ bie ein ))or|e ben namen l^ait, genoentpt bie ®ter|>oT|e, bat iinber i^iefd^ SDJed^orn ^, inb bie jonferen in ben feit>en 2 cloiftercn »ur- ben binnen Sollen gefa|t in anber ctotfter, a^ mit nanten bie i)an S8ier 15 in bat doifter f ent ßecilien , bat bur ter jit niet ban aöein ebelinge be* nwinten inb in^atten, a« jo fent 2^erbilien* nnb go fent äÄoritn in ca- pitolio. nn toaren np bie jit at bie jonferen be^ felben cloiftcr^ geftor^ ben bi« \xp ein aüein, fo bat bie fird^ nae infefenngc inb gebortid^ nid geofficiett inb befongai rooxt. » m.'i'U\ II ©ie jonfercn ban SKed^teren n)urben gefatjt jo fent "äpxeriy bat ts>a^ mxffin ein dein capellc inb moinben fucfteren baebi: ben fetoen fuefteren wart gegeben ein toonnng bi fent Sonifadn^ u^> fent ©eöerin« ftraiffen, baebi fi oud^ ein fd^oiue wonung matten, bie burg jonfercn ban 'Sltäftttn mit ffubft be« rai§ Dan ßoHen braed^en bi^ ca^>eHe (^25 mib bie n^onnnge baebi inb ^aben ein nutt>e fird^e inb doifter :c. 3tem toart afgebrod^ ber mallaitfd^e (übe i)m^ n<) ber Äid^r ftraiffen ^. 3tem ber Soeben fird^of Dur fent @et)crin^ pcxi^t bi bem Soeben* boed^el ^. 30 Stern toaren efeßge ^nfere inb monunge bi fent ßunibertu^ torne J. 'änm, Sod^tcr 3o^ami*« IV. an« 3. Ucber bici^age ber bdben Äiopcr ber ottonifd^en Sinic. f. Snnen, ®t\6}iäftt III, 510 ^ott. ein« 2. SJ^e^rere Vertraute unb 2)tener jeli^etten über bie Ueberftebelung ber 9{on' be« Sanbgrafen \i>urben ber S^^cilnal^me nen ebenb. 554 ff. toerbä(i^tigt SJgl. 9tommcl , ©cjc^. ömi 4. ^Sgl. oben or bem ar. Icgene« ^au8. 1474. $35 &ttiffen Sotten unb toa^ ^noem^t 9Stte: bte tDUtben oud^ afgel^rod^en unb t>er6tant, fo bat mm nautoe mitten mad(^, of te l^uid bae geftanben ^au. be^geti(|eii jo ^unne iDaten t)t( fc^otnte l^erberge inb toonunge Buiffen an bem %tH inb oud^ bt ber coetfd^n )>o¥^en, bat aUit jo biffet 5 jit afgebroci^n tpart. 3n bem f etoen laix , naebem ad bie [tat ban (SoeUen l^erjod^ Satt unb bifd^i>f 9io}>ett untfaget l^abbe, fo joigen it joulbenet uid m> bie g]^e, bie fi fd^ebid^ten. inb atfo joigen bie joulbenet bet \M Soeden vA& u)> fent Sautenciud bac^ bi yim& inb tt)ut))en bet ^idatt, bie mit^^ug. m. 10 bem i^tjod^ bae toaten, nebet inb etftad^en bet bil inb btaicij^ten bet fcfeet ou(J> bil, umbttint 70, gefangen jo Sotten unb btacij^ten xAi )>etbe, bie fi in af gewonnen %ibben ^ 3n bem felben jait u)> bed l^tttigen ctuife auniv^oxt jo Soetne u<)®ei)t.i3. bem ^eumatt ein galge, ein tat inb ein ctuij^ u)>^f(agen bi bem laei^. 15 3tem baitnae u)> fent ®eteond bad^ U)att Sad^em gebtant inb ge^oct. lo. n)onnen ban ben joutbenetn ban Soetten. 3n bem fetoen jait ben eitften bad^ septembris joigen bie ban Soetten nid inb btanten ben 33otft ^ af inb l^ieujeu bat l^oulfe ben meiflen beil af inb namen S3e( in inb befatten bat, unb btad^ten ^entid^ ban 20 bem SSotft mit finte l^utdftautoen jo Soetne binnen. 3n bem feben jatt (teffe bie ftat ban Soetten fitbetgett mon^n mit nomen )>enninge, bet ein galt 3 atbud inb toaten gel^eifd^en gtofd^en nae bet u))fd^tift bed fetben jjenninfd ^ met bet gemein man noemj)te bie butg ^>enninf ftoeffet nae ben engelfd^en ftoeff eten, toant bie 2 butg monfeen bau 25 etme »etbe tt)aten. bie fetoen coelfd^en ftoeffet gulben naemaifö anno 1494 einte 4 albud, tt)iett)ail bie l^attet, bie bo jet jit gef lagen loutben JO Soeflen, inb oud^ anbete l^ten l^attet niet »etl^oed^t loutbeu in itme tt)ettbe. 35 bem fetben jait bed btibaged but fent ©atten bad^* joigen bieoct. h. 30 bau 9?uiffc uid mit pm bufent inb flogen bott bet '^Jidfatben bi 500 inb tieffen oud^ tufd^en 20 of 24 man. inb uaemen fo \Ai cleinoben an filbet, an ftein unb )>etlen unb fibenboed^, bat iefüd^em, bet mit mad gett>eift, jet buten toatt 14 gutben. 1 . ©icrükt, fott>ic über ben 3^9 bcv SSgl. aud^ Markgraf, De bello Burg. 10. (Sölneu gegen ^a^em unb ^uj^beU (bei 2. Sefllt^ Don (£ö(n. (58In) f. (gnnctt III, 524. 525. SSia^ 3. SBjjI. (Snnen III, 900. bem ^d^reiben (Sölnd an 92eng ((2[o)>ienb. 4. Sierßr. 924 bat übereinflimmenb XXX, 161b) toom 10. 2(uö fanb ba«2:rcf* 'fent (£alij:tu3 bag^^', bo^ ge^jt ^>ier bev fen an tUn biefem ^ge jiatt. 2)te 3a^I ^u^fatt in bat ®elre{(^ J^eiiV bei ©cfangcncn ifl auf 50 angegeben. 53* 836 VI. Koel^offfd^e (S^ronit 1499. 3n bcm fcbcii iair be^ 19. bagc^ novembris«, nemtid^en uj) feilt glijabctl^ abent 2, fci^idbe bic \tat Soefien jo 9lute umbttint 600 man ^ inb igßd^cr hxoxäf 1 fad mit 10 ))unt falpctcr mit, inb quamcn burd^ f^icfung inb bcrl^engung be« atmcdf^tigcn gofe , ber bricr l^ißigct loninge unb bed i^iUigen matfd^aß^ fent Ouirin^ binnen 9tuti$ a(}ofamen u^ ein 5 nae, toiewail l^erjod^ Äarl ban ©urgunbien butg mit groiffer mad^t batbur lad^ umb inb umb, unb bie t>an 5Rui^ l^atten bed groi^ noit. ^ec. 13. 3n bem felben iait up fent ?ucien bad^ quam ein loninf i>an Den^ matlen* jo Soeüen inb »a« niet fere ttjiüefom, toant l^c unfeu bürgeren burmaite baft fd^aben^ jogefud^t l^abbe/ inb mit bem foninf quamen ber 10 ^erjod^ ban Jörun^toid^, ber l^erjod^ t>an SWedttenburd^ unb grebe ®er* ^art \>an Sllbenburd^ ^ be^ burg foninf^ broeber. bod^ fd^enft im ben »in bie [tat \>an ßoelne. 2>ec. 13. 3tem in bem fetben Jair umbtrint fent Süden bad^^ tt>a« ein rait Dan Soeüen begangen fere umb gelt inb geboben u|> aßen gaffcten iglid^en ts bürgeren u}3 finen eit , bat l^e fin goit f d^^e^en fuCbe inb bem raibe a«ban ben 20. j)enninf (enen, a^ nemetid^en ban 100 gutben 5 gutbcn, bat alfo gefd^ad^, inb bergaberben baemit ein groiffe fumme gelfe. m.m\ II 3tem jom felben mail brauten bie bau 9?ui^ bil |)autunen inb brad^ten toeberumb mit in in bie ftat 3 burger bau 5Kuiffe, bie in bem 20 l^eir gefangen toaren. ««DU. 11. 3tem bat fetbe iair nae SWartini quamen bur 5Kui« in bat burgun* fd^e beir gtemminf \>an ©rudf inb bau ®ent 2c. bie felben fulben np ben bad^ fturmen inb meinten, fi l^ebben fid^ berf))aebet, bat caftielgen 50 »in» neu, inb würben tt>iüefom gel^eift, inb t)er(oren in bem fturm ober 300 25 man': unber ben \\>a^ ou^ ein ca)>itein ber 8umbarber> bairumb pd^ ber bau ©urguubien fer ftoairlid^eu moebt, inb a^ men fagen toolbe, 1 . dlad) einem @d^rcibcn (£8(n« toom 19. 9flor>. ((£o^)ienb. XXX, 226^) in ber 9Mt »om 18. auf ben 19. ^co. 2. (gafabetHätttfcIbfli«oü.l9. S3gl. au^2öier|lc. 1067. 3. SBierfli-. 1054 (^)n^t öon 550. 2)ad erwät^nte @d^reiben 'ommetrint 600\ 3n ben ®c\äfi(i}ttn unb Katen SiliDoItd toon ©Naumburg (^rdg. toon Äeücr, «ibl. bc« litter. SSerein« in @tutt« gart L, 2ü) wirb i^re }iaf)l auf 350 an^ gegeben. 4. S^^riftian I. 2(nla6 ju bem 3cv* toürfniß ^>attc ba« 5$erfabrcn ber @tabt gegen ben Sr^bifd^of ^arcettu^ toon 2)ront(^eim geboten, ©nncn III, 364 ff. 5. Olbenburg. 2>cr$cr5ogt>onSWe(!« lenburg ift SJ^agnu^, ber $er)og »ou @raun{d^n)eig griebri^. $gl. Markgraf, De bello Bnrg. 29. 6. Sonntag ben 11. SDec. mürbe bic« fer öefc^Iuß befannt gemacht. Liber re- gistr. sen. III, 36. 7. ^ejie^t fl^ toof^t auf ben ^tunn gegen bad Dbert^^or, ben Si^ierftr. 96S *an fent SKertin« atocnt inb bacg^* fe^t. @in ©^reiben (S5(nd an <^tragburg {(So> ^>ienb. XXX, 223^) ^^at 'up fent SKcrtin« ba^' unb gibt ben Serluft an lobten anf etn>a 300 an, 'unber ben boben fmt g^ meift bri of toier capiUint bie bem ^ti9* gen jontal (eimltd^ n>aren\ i 1474, 1475. 837 bat ^ci r>an im fefcet lomcn tocrc. oud^ bicif bar boit bcr l^er ban SKal* Ugaen. Anno dni. 1475. 3n bcm iair burg quam fcifcr grcbcvtd^ burß nac üt( ctnftKd^cr be* 5 gcrung bcr \tat ban ßocHcn umb tntfa^ tnb bcriocfung bcr [tat ban SSlm^ »an bcr burgunfd^cr maci^t tnb bc^ iani^tn coclfd^cn (anfe, »ant bcr burß l^erjod^ barumb uid tt>a^, bat fetec laut unbcr \\ä) jo bringen, tnb »a« fin metnung inb l^ofnung, bat it imc an bic l^ant fomcn fulbc, a^ bat gel*- tcrfd^e lant, toant bifd^of ^opxtä^t l^abbe nod^ in bcm bu«bomc bil flo^, 10 ftebe unb bor)>cr :c, bic in bur einen leeren l^ielben. inb bie jofumft fetfer grebcrid^« gefd^ad^ ntct fonber groiffc treffetid^e liefni« ber [tat ban (Socöcn an bcn feifer. 3tcm in ber fclbcr jofumft, 8 bage na bcr leidiger bri foninf bad^, 3an. i3. beladet bcr feifer mit ben furften inb rid^ftcbcn, bie med^tid^Kd^ mit im 15 fernen ttjaren, bic ftat Sind im coclfd^cn bifd^bom inb bcr marcgrebe bon aJranbcnburd^ * ^Remagen, ban ^eifd^ inb bereit be« feifer«, mit iren »run* bcn. inb in ^Remagen ttjaren l^cr @bcrt bau Slrburd^ inb einer Mn SWan^ bcrfd^ict, inb »art 8 bage bairnae ut)gegebcn bel^clrtid^ lif« inb goife. 3tcm bc« anberen bage« nqe Antonii^ in bem beleger 8in« jc tt)ur«'3an. 19. 20 bcn feifer gteberid^ inb bie furften be« l^iüigen rid^« biant be« l^crjogcn ban Surgunbien. 3tcm np fribad^ nae invocavit^ joigen bic burger bau Soetten ui^srtr.n. mit bil boß« bur 9lui« up ginfit $Rin« i\p ben ®tein, l^atten bur einen ca})itein in irem joutt l^cr SBit^etm ban Slrburd^, bcr fid^ menlid^en inb •25 gcttutDctid^en bi in bettjifet, inb begroben fid^ atbae untgain bat bitrgun* fd^e i^cir unb fd^offen bcm ban SSurgunbien baft fd^if in bcn grünt * inb bacben imc groiffen fd^aben an in fin l^eir, bat imc fere fpitet. 3tcm in bcr felber jit naemen bie burger ban Soetten bcm l^crjogcn 5 fd^if mit }3robanben, bie bi( goife tt)cirt tt)aren, inb namen bat goit ui« 30 tnb fenften bic fd^if in ben grünt. 3n bcm fetbcn jair umbtrint l^atffaftcn u|) fent Zf)oma^ bad^ banawArj 7. Slquincn »art Sin« gettjonnen bc^eftüd^ lif« inb goife, tt>ictt)ail bic Srau:* bcnburd^fd^en bat niet enl^icttcn, mer ^)(unberben bic ftat, inb fregen barjo . 1. %tbxt6)t ^^ttted. $gl. SiltDoIt 3. ^m folgenben Sage tarn H9(i'6U ^on^d^umburg 22. ^ie Uebergabe t)on net ^ülfdcor^d toor 9leug an, f. SBierflr. ^fcmogcn erfolgte nad^ Markgraf 34 f(i(^on 1739, Ucbcr feine 2:bätiöleit togl. (Su* 3an. 15. nen, ©cfc^i^tc III, 531 ff. 2. a)er Slbfagebtief be« Äaifer« ifl 4. Söier^. 1769: 'unöef^)art fd^uffen Stnberna^ San. 7 batiert. (S^mel, 9{eg. fl tan ftunt ber ^ianb fd^tff beild in oen 6943. grünt*. 838 VI. «oeH>of{fc^e (J^rcnlf 1499. t>xt fftxip, inb bcr fetfer mit ben furftcn Inb rid^fkben quam jo Socücn »ütdra2o.bc^ maenbage« nae paimm * unb »art fcr eirüd(^cn entfangen. !E)at f (o« jo 8in^ ttjart ut^gefctant Dan ben "ißid atben , bat gebutoet tt)a^ anno 1 364 t)an bifd^of (Sngelbevt t)an bet SWarf \ 3n bem fetoen iair fd^idbe ber !eifer boiben jo bem l^etjogen »an s ®nit^e, bi in jo fomen jo Soetten, eme biftant jo boin. l^e enfeirbc ftc^ nictbairan inb quam niet. bobcbeinbctfeifertaben joSoeöen. bofc!^i(fbe l;e fm reebe ju Soctten, inb ber !eifer fad jo gerid^t ^ u)> (Surfeenid^ intgein ben butg ^etjogen inb toolbc in affefeen inb berouben find laufe, inb fin reebe toerantmerben in bur bem feifer unb furften bat befte bat fi moic^* lo ten, inb i)t moifte fetfd <)erfoinItd^ jo ßoefieu fomen nae efeUgen bagen, ate l^ei oud^ bebe, ber bur^ l^erjod(^ »an ®ui(d^e f|)idbe ben l^erjogen i?an ©urgunbien uid fiuen lanben nae atten finen toitten, ad j^e oud^ boin moifte: toant toer im bat gettjeigert ttjurben, fo mer ifz oud^ ot>erbatten tourben. 15 awai 6. 3n bem feben jair bed anberen baged nae ascensionis joid^ bet «1.325*. feifer mit finen fur*||ften bed ridbd inb rid^fteben nid ßoeüen go t)e(be intgein ben l^erjogen bau SBurgunbien mit eim groiffen l^eir ban bil groiffen med^^tigen ^eren inb fteben, ai^ mit namen mit bifd^of 3lbo(f t)an aWenfe, mit bifd^of Sol^an »an Syrier , mit marfgref Sllbted^t t>an ©rait* 20 benburd^f. ber |)alfegret)e ber quam niet, ttjant bie \adf intgl^ein fin broeber bifd^of 9ioj)red^t ttjad, ber mit bem j^erjogen Dan ©urgunt Dur 9luid laä). item nod^ anber Di( leeren jogen mit bem feifer uid : ber l^ere Dan SBirtcit- berd^*, ber greDe Dan ©eine, jtt)en greDeu Dan 3Sirnenburd^ , ein grcüc Dan ©ertl^eim, ein bifd^of Dan SBirfeburc^ ^, ein bifd^of Dan Siftefcen \ 25 item bie ftat Dan ßoetten mit irem Dolf inb ^ein^ageu umbtrint 15 l^on* bert man in einre deibunge mid unb rott. item bedgeUd^en anber xii}'- ftebe, mit namen bie Dan 9?uremberd^, Dan Slugdburc^, Dan Ulme, »an 5Roertingen, Dan ^tmptzn, Dan ®emunbt, Dan §atle, Dan §ei(bron, ban S3afel, Dan ©letftat, Dan ©traidburd^ inb Daft anber dein rid^ftebe in 30 ©loaDen unb in ©eieren inb im ßffad, bie Dan ßoftenfe, Dan ©d^aif^u* fen, Dan gtanffort inb furfelid^ atte ftebe bed rid^d, inb quamen bem feifet JO btenft mit groiffen coften. mit befem l^eire (eit fid^ ber feifer bed eir* ften baged intgein 3Wo(^eim inb flogen np atbae ire magcnburd^ inb gejcß ■ 1. Stjl 2)ien«taö, SWäi^ 21. S^gt. \ott>o\)l ber ^crjog ©ert^arb totebtr^inifi» , @nncn, (Sfi^(i}i6)ttlll, 536. 2)ie 3Scr«» ^^crjog Sil^clm. (gnncn lll, 538. lefeung ber (5a]pituIatton ertt>ä^>nt andf 4. @raf (Sber^arb. SBUtDoIt öon @d&aumburg 22. 5. Shibolf ll. loon ©d^crcnbcrg. 2. SSgl. oben @. 695. 6. mif)t\m toon SÄciÄoiatt. 3. am 14. 'äpxil ©eloben »dren I 1475. sa» of ]E)aittuin inb {ai^ bae uf> ben 4. taIaefee bi ben bitt>oneren genwmpt jo ^uJen up bcm latibc 2, inb ^t bleif bae ßggcn 2 böge, inb batentuf d(^n quam 5 MJc^of ^mxiä) ban SDZonfter einte bon ^voaxi^hmäf, inb mit eme bie ftcbe ui« ©oringen «nb ©äffen unb btad^t ein groi« l^eit^ je bem teifcr, toail 16 buifent iDeitaftiger man unb 17 ^onbert ^eittoagcn. ber ftat i>rttube ban Subed quamen fere coftlid^en, be^geüdjfen ©run^i^, ^am* btttd^, Sunenburc^ inb bie ftat ban !Cortmunbe. item quam on^fy beffe(« 10 t>m bage« ber Jonge marfgrebe ban ©aben mit fiuen brunben. item be^ 2. baged bairnae quam tantgrebe ^enrid^ ban |)effen, tantgreben ^r* man^ ]&roeber, mit fime boll ober 5Rtn bi SBoringen. 3tem bi ber fetoer jit tufd^n bribac^ inb faterdbad^ bur t)in5teu, ,|»«; bc« nac^^ jb 2 uren nae mibbernadf^t, quamen l^r (&t>txt ban Sirbiirc^> 15 jonfer do^an ban 9iifferfd^eit inb :^atten bi 800 reifiger peibe inb umb* trint 1000 JO boi« üur SSonne inb meinten bie ftat jo beftigcn inb crftid^cn inb beftonben bat an 4 enben, inb loaren in ber ftat graoen fo* men mit tjaffcn inb anbete gereitfd^af, umb ober bat loaffer jo fomen, unb bie toed^ter ttjurben be^ gemare, alfo bat fi niet gefd^^affcn funben, 20 inb »urben bhui^tic^ ^. 3tem bi ber felber jit, 8 bage nae pin^teu, fci^idbe bie ftat ban So«!* soid 21. ten bem f eifer nod^ 1 5 ^onbert man in einre cleibunge a^ bur. 3tem bairnae bed binftbage« bur f acramenft bad^ brac^ ber feifer 3Wai 23. np mit fime i&eir inb ioi^ bort bi be« l&erjogen l^eire bau ©urgunbien 25 up biffe fibe ber Ärfen *, inb ee fic^ ber feifer mit fime l^eire gelad^t l^abbe, quam be^ l^erjogen ban SSurgunbien juic^ anbringen mit eime groiffen teifigen gejuid^ jo ptxtt mit etlid^en bueffen inb flangen, tt)ai( jo 9 buifent man, inb fd^uffen baft Jere in be^ teifer« ^eire inb baeben baft fd^aben^. i>et bifd^of ban 3Konfter mit finen brunben ftalten fic^ eirft jer toeir inb 30 bie burger ban ßoüen mit iren brunben, alfo bat bie ben l^erjogen mit geaalt l^inber rugge btungen inb etfd^offen bem l^erjogen baft bi( boutte af inb |>erbe, toait 250 ^)erbe unb toail 400 boiben, inb bel^ietben finre Bueffen oud^ einbeite, inb bie SJurgunfd^en ruimben. inb ber feifer mit finen brunben behielten bat bett inb begriffen ben (eger ^. 1. 2)ied {limmt nt^t gu ber Angabe, in bei* (S^roni! genannten Dörfern. bad ^eer fei am Montag n^eitergegogen. 3. ^gl. bie ^ef^reibung bed ©turmd 2. (Snnen III, 544: <6id auf bie p^« bei SiIn>oIt k>on ^^aumburg 21 , ber ünger ©aibc'. 3)aju flimntt bie £)rt«an* felbfl anioefenb »ar. Qobt a loco Vülen iuxta Yillam Ryncas- 4. @rft. sele bei SacomMet II, 510, bo^ liegt 5. $g(. Si^ier^r. 2691 ff. Markgraf, gü^iugen ettoa« nörbliti^ toon ben beiben De bello Burg. 51 . i 840 ^l. Stotlifomt (S^ronif 1499. 3»ai 26. atcm be^ anbeten böge« baitnae »onnen be« feifer^ öott ein bot* tont np ber ärf. bat bie ©utflunfd^en bair gclad^t l^abben, inb braid^cn bat af inb tont|)ent in ben 5Rin. •jwai 28. Stern bairnae be^ fonbagc« nae factamenfe bad^ * ipatt ein bad^^ ge* fd^c)>t obermife einen legaten ^, ber ban JRonte ^erui« gefant »a^, bie fad^e s jo ftid^ten inb jo beibingen, inb toa« in be^ leifer^ l^eir, inb qnam ber fetoe g9r.325b, legate mit be« feifer« ^eir jo || bctbe: ber beibingt tufd^en bem feifer inb bem ]&erjDgen inb toaxt 4 bage ein brib geroefcn. bairbinnen befaegen be« feifer« bo(f bat burgunfd^e ^eir inb bie ©urgunfd^en befaegen be« fei* fer« l^eir inb gingen beibe jjartl^ien binnen 9intd, inb toart bil gotfe geoffert lo fent Quirin ^ ban ben 3EBae(en inb ban anberen luben , inb unfe brunbe brad^ten bit tonnen fruife inb anber« ^einteUd^ mit binnen, inb jerftont toart 5Rui« off enbair gef|)ifet , inb bie ©urgunfd^en joigen ban 5Wni« bi« np bie älrf , inb bie nebertentfd^e fd^if boiren u)> inb af atö fi }>Iaegen. Sun. 15. bi« bribe in bur§ maiffcn [tont bi« Viti inb Modesti. is 3tem in bem breben bnr§ erftaid^en bie SSurgunfd^en unfct t>rmibe umbtrint 10 of 12 : bo joigen unfe brunbe ban bem Stein af bur 5Rm« inb naemen bem l^erjogen 10 fd^if mit finre artelrien*, mit 6 groiffen l^euftbueffen, bil ftangenbueffen, l^aifbueffen, fd^irm inb bil tt>onbertid^r gereitfd^af unb bil anber« goife, bat gead^t »art bat it 1 00 buif ent gulben m loeirt toere, a« men bae faget, inb braid^ten bie fdf^if be« fribage« jo Soetten. 3tem bairnae be« fribage« ^ in bem abent l^abben bie 3Konfterfd^cn inb unfe brunbe bau ßoetten ein mangetunge mit ben ^idtarbcn, inb bat gefd^ad^f buiffen be« feifer« gel^eifd^, tt)ant ein gebot gegeben tt>a«, bat fic^i » niemand ui« ber toagenbur^ geben foutbe, inb in bem berbot gefd^df) bie mangelunge, inb bairumb entt>outbe ber marfgrebe ban ®ranbenburd^ bie anberen ui« ber tt)agenburd^ niet (aiffen, umb unfe brunbe go untrebben unb befd^ubben, alfo bat unfer brunbe unb ber 3D?onfterfd(^en boit bieben umbtrint 7 l^onbert, bie fi ben meiften beil a( brongen in ben 9iin. so 3tem bairnae tt)art gebebingt, bat bie [tat Soetten feulbe bem l^r* jogen fin fd^if inb bueffen toebergeben , tt>ant bat in bem breben gefd^iet tt)ere, bat oud^ alfo gefd^ad^, inb men gaf eme bat loeberumb umb beften 24. mage(unge. 21). *unfe' flatt 'unfer'. 1. Ucbcreinpimmcnb SBierflr. 2715. 5. ©cmäß ©icrflr. 2889 jUfft fi* 2. ^Icyanbet, ©ifAof toon gorli. ber ©crjog ©amötag nad) @t. ^onifa* Ucbcr (eine Slnfunft In Söln f. ^Beilagen ciu« (3un. 10) an bie @rft jurüd, *fect I, 4. !or^ ^>ernac u^ ben toribad^' tommt e« )u 3. SSgl. Sßicrftr. 2819. bem in ber (S^roni! cnoä^^nten Äanü)fe, 4. 33gl. SBiecpr. 2874. dfo »o^l 3un. 16. 1475. 841 inb begcrbcn be« f eifert, bc^ bifd^of^ t>an Syrier, t)ott anber leeren K bod^ btcif t)aft ttct)en. 3tcttt jcrftont toaxt ein l^cimttc^ foin gcf|)toci^cn , ben fer toenid^ tubc t)trnemmen funbcn, tt>te bic fin foulbe. nter mcu fadste, bat bc^ l^cr* 5 jogen ktom l^cbbcn fer gefd^offcn inb mcrcn fet 9ef)>tcit »orbcn in bc« leifer^ l^eit^: ^e ntoift anbcr« (if inb goit bat gclaiffcn ^ain. ber feifct l^cbbe gerne toait gebain, l^ebben efelid^e furften :c ttjitten böigen K 3tent bet feifer inb bie furften inb bie ftebc inb oud^ ber l^erjod^ i>an ©urgnnbien fint njjgebrod^en np fent ^eter« inb $ante abent*. ber 3»"- 28. 10 feifer inb bie furften inb fiebe fint jo Soetten tt>art gebogen, ber l^erjod^ ban Surgunbien brad^ u|> bur bad^ inb joid^ t)an S^ut^ mit deinen gettjin inb cren inb ^abbe baröur gelegen ein ganfe jair ntin bunfte^atoe rozäf inb freftid^ goit Derbain inb l^abbe man(^en eirüd^en man bairbur boit getaiffen, inb man fait, bat ^z njait 15 buifent man^ l^inben Keö fonber IS bie ))erbe, ber \>xi tt>a^: fo fer ^abbe t)t bat Jair 9lui« berfoid^t mit ftur? men inb fd^ieffen. inb joid^ in fin (ant, ioant ber foninf t^an i^tanfrid^ ber laöf in ^idfarbien inb toan eme bair af ftebe unb f(oe^, inb bie ©mi^ ^er bie toerbarften eme §oe SBurgonbien. Stern bifd^of ^opzxt, naebem a^ ^erjod^ Sari »an Surgunbien 20 n>eberumb afgejogen voa^, bel^iett i)Z fid^ in bem taube t>an S!emt)en unb äom SSroet unb in SBeftfalen. (antgreöe ^erman gubernatoir ber nam tat taut i)aft in, ein^ l^ube, bat anber morgen, inb bleif bie jioeibrad^t uod^ fteen tufd^en bif d^of ^opxtdft unb bem cat)ittel unb lantgret)e f)erman. 3tem np fent ^eter« unb ^ani^ bad^ quam ber feifer mit finem ^eir 3un. 29. ^^ toeberumb jo ßoüen in. bie furften unb bie ^eren unb ber ftebe »runbe joigen t^an ftont l^eim, unb ber marfgreöe bau ®ranbenburd^ joid^ ftil* lid^en jo SDuitfd^e ober 9iin unb mad^t fid& l^eim eer ieman^ »uifte. unb bic leeren t>an Sotten joigen im nae ober JRin unb fd^enfben eme deinoit unb anber^ mere. a^ bit meinten, fo \oa^ bat gefd^enf beffer, bat eme ^0 t)et l^erjod^ t^an Surgunbien gefd^enft ^abbe bur 9lui«. 11 3n bem felben jair aö ber feifer tt)eberumb t>an $Rui^ jo ßoetten »i. 326» (fÄlf(^(. 13. mand^enetuigettman. »27). 1. ©enauere eingaben (Snnen III, 549 ff. 2. 2). IJf. ber ©erjog i)abt [xäf hmäf Befied^ung geholfen. S)er 2*6xot roax eine nicbcrlanbif^c 3Wünje, togl. 2eo II, 153. 3. %m an Soelten ein }oI Dan bet fetferi^et tttaie« ftait untb tcn grciffcn foft inb fd^^aben, ben bic ftat ban goeQen gebw ^bbf umb ted ric^^ tt>tlkn ^ ®<»>t. 8. 3n bcm feCbcn iotr wp unfcr lieber brautoen baci^ nativitatis mxt angefangen jo SoeUen jo ben ^reitgeren bie ^eilfonte inb fere nn^ttii^e ^ broberfc^af ban bem Xofenfran^^. mie ^oec^tiij^ bie begiftiget fi mit genabe inb af (aid, mie oetberßc^ allen minfd^en , bat tpirt genoiij^famlic^ ui^eToifen ban ben j)rebicanten. vide folio 145. "^s/b** 3ii bcm fclt>tn jähr lüort jo Sprint an bcr (gtfc^ ein iungc fint gcboit öaii ben Ooeben bie 3ueben tt>utbcn ol begrciffen inb t> erbt an t. bot fint bebe to t)tl m'ixaUl inb id ein nume fir^ gebumet in pn ere. @o>t -29. 3tem bairnae up fent SWid^ete bad^ ftarf ber albe icnfct 3ol^an ^cre go JRifferfd^eit, bet erfmatfd^alf ma« be^ ftif^ ban 6oeUen, inb fin elfte fon ionfer Sol^an ban 5Rtfferf(i?eit toa^ biant be^ capitel« bant boim inb irer jo^elber. inb bairnmb nam tantgrebe ^crman Sllfter ^ in, bie cmc is Bulben moiften in nrber be« ca^)itete. Ott. 9. 3ii ^em felben Jair up Jent ©ereoin^ abcnt joid^ ber fcifer banßocl* len mibbermnb l^eim, inb niemant enfunt toiffen, tt>ie bat gefointtoa^. maüxäi moift fid^ Soeben uur bem anbeten. 9^0». 29. 3tem bairnae np fent Slnbrei^ abent tieffen bie ^eren ber ftat ßocl* 2« len nutt)e gntben munfeen mit namen clofegutben, inb golben gelid^ anbe^ ren furfurftcngulcen, bc6 in mand(;en iaercn niet getceft entoa^. inb ouc^^ jerftont bairnae (ieffen fi mnnfeen toi6t)ennige mit ber bri l^illiger fcninge tt>apzn, alte moerd^in inb ond^ fetter *. «Woü.ii. 3n beul felben iair umbtrint fent SäWertin« miffen, boe fatten unfc25 ^eren, ein rait ban ßoellen, bat fei«be boiber toin^ np jo affifen, bair* umb groi^ befroenunge ma^ ban ben bürgeren. gio». II. 3n bem felben jair umb fent ÜWertin« miffen jcid^ l^ergod^ Sari bon Surgonbien ober ben l^erjod^ ban gotringen ^ inb lad^ in fimc lanb ein git lanf . int left frege l^e bat ganfee laut in inb moeften eme l^ulbcit 3« inb frege finen toillen. inb ir l^ergoc^ quam entDec^ bi ben foninf ban SSranfrid^. Anno dni. 1476. @(^ebet 3n ben fett>cn joir Xüa9 in granfen in otocrtant go S'llclatö^uiffcn ein bungen* ' fleger inb toa^ ein foe^iit : bei* beßonbe go :k)rebigen inb faij^te, ttnfer Ueioe torautDC ^ 26. 'üoi' flatt '»oibct*. 28. üJicrtii«. 1. «gl. oben @. 826 iRote 3. 3. S5ei SBonn. 2. @inen genauen ^erid^t über bie 4. Beitreibung ber neuen Winifli Stiftung gibtGelenius, De magnit. Col. bei (gnnen III, 895. 900. 464 ff. ♦ 5. ^ienattt«. 1476. 1477. 843 \fthht eme bat offenBairt hib U'oelm, inb \)t began )o )>rebtgen np bu gcifiU^ett tnb iM> it fci^titü^ kiytn, item bat men niet foulbe gotte tnb toegcgelt ge)>en ben (eren, afle kooffere tnb melbe xotxtn bri tnb gemein, inb anbei* k>i( btnge. tnb quam grotffe tt>er(t batr u)> bie bterbage, umb in jo l^oeren. inb bae mart ein ca^eU ge» 5 butDet inb quam groi« offer bair. jom ieflen ber bnf(i^of ban SBir^burti^ b«b€ in grifen inb lieg in t)erbernen *. 3n bem iair un« leeren 1476 quamen tantgrcbcn $)crman^ t>tunbc mn f)cffen mx äßcrfenl^emi inb t)ur ÜRoren^oücn tnb mx Slbenbor}) ^ inb namen btc in. 10 3n fcent fefeen iair ^abbc bufd^of 9toj)crt ncd^ unbct emc bcn ©ruel. np fent ©c^oloftica nad^t cjuamcn bie jolbcncr, bie jomSSruit lacgen, gcer.io. üur ßofüen but fcnt ®cbcrindt)or|c inb bcrbranten bie uiffcrfte poxi^t bi htm fteinen botocr!, bat ben ^etcn inb bürgeren ber [tat ßoeUen fere fptt. iiib id nn wibberuntb ein nutoe gemacht, mit ifer bejoegen. 1 5 3n bem f etoen iair in bem baftabent ? f toegen bie ©wifeer ben ^cr jogen swärj 3. t>an Surgonbten in ®a|)l^oien, »ail 8 bufent man, inb bair bleif bint be« toninf^ fon ban Slragonten Inb be« ^rjogen brober ban Ortien« inb gre^ ben inb rittere, inb namen bem ^crjogen al (in buffen, t»ai( 800, inb al fin fitoer inb fin froin ban ebelen fteinen, inb ftoigen eme tt>ait 13 bnfent 20 man inb gett)onnen im af fin tt>agenbnrd(^*. II Anno dni. 1477. 991.326^. 3n ben joeren un« ^eren 1477 berbant fid^ ber ^ergod^ ban 8otrtn* gen, ber »erbreben toa^, mit ben ©mifeeren inb anberen fteben intgain ben l^erjogen ban ©urgonbien. ine ber ^erjod^ lad(^ bnr einer flat in io^ ttingen, Stande genoem^)t, mit eime groiffen bolf inb ^abbe bairbnr ge* legen ein lange jit inb l^atte bie ftat fere genoebiget mit ftnrmen inb fd^ieffen. jom leften toart fft obergogen t>an bem l^erjogcn ban Sotrin* gen inb (Stinfeeren inb toart erflagen np brujienabent. mit bil anberen 3nn. 5. ^eren, ritteren inb f ned^ten , inb »a« ber felbe ^erjod^ Sari berloren bi« 19. tnb \im böigen. 1 . lieber bicfeö 35orf^iel ber S3auern» friegc togl. S3arad, ©an« 538^m unb bie SBaQfat^rt mäf 9li!(a9^aufen, im ^rd^it) be« bij^. herein« loon Unterfranfcn Xiv. 2. 3Ke(fen^eim, Wtoxcni^o'otn, 2lben* botf, aQe bei St^einba^ (^onn) . 3. m^ gaflabenb {c^eint bie (S^ronif I^ier ni(^t, tt>ie an^ borfommt, ben ©onn» tag Esto mihi (1476 gebr. 25), fonbem Sonntag InvocAvit {mdx^ 3) anjunc^;* mcn, auf »el^cn £ag bie ^c^Iac^t bei ©ranfon fallt. 4. Äarl« SSerlufl tt>ar toeit geringer, t)gl. SWüttcr, ©(if^njcljergef^. V, c. 1 (2iBer!e, etuttg. u. Slübingen 1833, X, 26) . ^tedei^t {^n^ebt bie übrigen« gar nid^t erwähnte @c^Iad^t bei fD'lurten t>or. Unter 'be« ^erjogen brober ban Orlien«' fann rool^I nur ?ubtoig, ©ruber bc« $rin» gen ©ill^elm t>on Orange berßanben fein (t)gl. SWütter a. a. O. 23), hinter 'bc« fontn!« fon t>an ^ragonien' möchte ielgänger bermut^en, 844 VI. J^oeI]^offfd^e(S^rom!1499. np ben onberen bad^ nae ber \iaöft unbct bcn anbeten, bte batt boit ble* bcn ttjaren, ber baft bit ts>a^, inb »att baimae bunben inb mtrlttd^ belant an efelid^en Hntjeid^en, bie l^ei an \\ä) l^abbe, inb toart binnen 9iancie cf^ fenbeirlid^en np ben mart gelad^^t inb bleif bair ligen bt^ up ben berben bad^, inb »et in monibe feen ban ftnen btunben inb unbetfaiffen inb bctt s al man, bie mcd^ten fönten, inb l^abben bti bage fttad geteib, inb »att baitnae begtaben eitlid^en binnen 9iancie. bod^ »art naemael^ in pnen lanben gtoig goit betmettet, bat l^e nod^ lebebe inb unttonnen toete * inb fonfte fin gejoigen jo bem ^iüigen gtabe, a« einte ban finen butfabetcn gebain l^abbe. oud^ ts>a^ einte in obettant in einte [tat, SStniffeP genant, lo mit einet funbetßd^et cteibunge inb mit einet tonnbetlici^et maniete jo effen bie fpi^ ban bet etbcn : bet \pxa(i^, bat ^ei l^etjod^ Äatt toete. met bie »ettung toa^ aljofamen bettoten: f)tx i« boit inb fa( (oen untfangen ban finen »etten. bet batnm be^ iait« a^ i&ei etftagen toatt, i^ begriffen 1477. in bem bet^: Cemite nVnC dVCes bVrgVndVM gLorla neCat. is 3tem biffe butg l^etjoc^ SatI tegietbe 12 jait nae fin« babet« boit^ inb tt)a« bet (eft ban bem butgonfd^en ftam. 3WÄra 3. 3n bem fefcen jait, be« betben bad^« in bem metfe, l^ait men gebta^ gen bat ^iüige factament, fent ©ebetin , fent Sttbin inb fent ßunibettu« jo Soeüen mit mand^en tottifen inb fetfeen, gobe jo toebe inb jo eten, 20 bat ^ei un« bettoeft ^abbe ban unf etem biant , tt)ant man finte toa« be^ fotget toebet jo lomen in biffe (anbe, l^ebbe l^ei tebenbid^ bCeben, tt>ant ^ei toa^ JO finen jiben ein fttadf etfd^^tedttid^ man intgl^ein ai fin bianbe. met baebi xoa^ ^e ein ted^tfetbid^ man in fin gerid^ten inb l^ictbe fin lanbe in goibem bteben, bat bet foufman fid^etüd^ xoanttkn mod^tc. inb bait* 25 nmb l^abe iä) nae bet jit a(jo bidte gel^oitt tounfd^en, bat got geben toonlbe bat l^e nod^ lebebe. 3tem jetftont baitnae. in bem fetoen jait beftatt loninl Sobotoid^ ban gtanltid^ baft bit joCbenet inb joic^ mit eim gtoiffen l^ouf in "ißidfat^ bien, bat bem butg ^etjod^ Satt joge^oitt inb betbonben n)a«, inb geioan 30 efelid^e ftebe mit mad^t inb bet meifte beit gaeben fid^ \xp in be« foninK ^ant, inb ftted^ ^idtatbien np ein hitfe jit ganfe in inb toan oud^ baft anbet ftebe in §ennegaun)en inb joic^ bott an gtonbeten mit einte gtoiffen bolf. 3tem jetftont in bem felben jait loaten bie unbetfaiffen l^etjod^ 35 1. SDaloon fpri^t anö) 3. to. aWütter, ber fi6) für Äarl bcn Äti^^ncn att«aab. @(^tDeijcrgc((!^. (SScrfe XXII, 67) , fdbft in ^rudf\ai gcfe^^en. 2. fcru^fal. $«auncru« (Chron. u, 3. 3rrig ! "^ifüipp ber ®utc jlarb crjl gener. 50) crjäl^It, er ^aht ben Tltn^d^tn, 1467, 1477. 845 Äatld t)tttg in aßen [inen lanbcn fcte begangen tnb in g^^iffen fotgen, toont fl geinen leeren ^abben. nu ^abbe l^crjod^ Sari bnrg eine elige todf^ ttx naegelaiff en : fo l^ielben bie leerten, ftcbe inb brunbe in finen tanben tait, bat man bie bod^ter bnt§ l^tüici^en moid^t, bairmit bie lant in breben 5 lomen moid^ten, ate oud^ bnr teben gemeift maten im leben ^rjod^ Äartt mit feifer gteberid^« fon, genant ÜRa^imUianu^, inb toa^ ein tnmpir be^ gemeinen boll«, bat f nicken l^ifid^ burg foulbe befj)roed(^en fin toorben in bem feiger bur 5Kni« K fo toaxt m ganfe gef (offen, bat man ben ^xlxä} botfuren foulbe, inb bie lantfd^af , ebelman, ritterf^af inb ftebe berbonben 10 fid^ genfelic^en jofamen, tif inb goit maüic^ bi bem anbeten jo laiffen, inb ber l^iüd^ ginge jo, inb l^aint eme gefd(^reben inb ire titterfd^aft gefant, bat l^ei fomen fouCbe inb ben l^itid^ bolfueren inb bie tant an fid^ nemen inb bem lonini ban granfrid^ tt>eberftant boin : toant ber foninf feige in ben (anben mit groiffem boll. 15 Stern in bem fefcen jair, fnrfe nae fent Sol^an« bad^ mifefom*||mer, f^^%]\ quam ui^ Deftenrid^ feifer greberid^^ fon, genoemj)t äliafimilianud, erft== fftxioöf ban Oefterid^, jo Soefien mit finen ^eren inb lad) bair toaii ein maent inb repe fid^ bair mit finen leeren, bie mit eme in ©rabant inb in gtanberen jeen foutben go ftnre bruit, inb bie bod^ter bur§ fant im oud^ 20 Dil leeren jo Soeüen umb in go l^oefen. Stem bairnae up fent ^eter binfetö abent jouc^ be^ feifer« fon burgsun 31. ui« Soefien nae ©rabant, bie tant an fid^ jo nemmen mit ber icnffrautDen, be« l^rjogen bod^ter ban ©urgonbien. 'bair joid^ mit eme ber buf^of ban 5Erier inb l^er jod^ SBitl^elm ban ©nild^e inb ban bem ©erge , ber 26 marfgreüe ban Saben inb be« marfgreben fon ban ©ranbenburd^ inb bort anbere leeren inb rittere jomail l^eirlid^, inb alle \toax% gecfeit. inb bie ftat ban SoeBen fd^enften im jtoae filberen fannen inb gelt bairin, bat toa« toail 15 l^unbert gulben toert, inb bie ftat fanbe ond^ pextt mit im, umbtrint 25 ptxie. inb be« leifer« fon burg quam in bem angft in 30 ©rabant inb joud^ bort go ®ent mit finen brunben inb flief bae bi^. 3n bem felben jiair n^) fent Soffan^ bad^ mitfommer toart i^erjod^ 3««. 24. flilf ban ©elren erflagen boit bi ©ornedE^ ban ben granjofen. ber felbe l^ergod^ l^abbe lange gebangen gefegen in f^lanberen , \x>ant fft finen baber 1. ^ic ^cixaif} p>\\6ftn Wlaxmiiidxt 3. 2)oontif ober j^oumat^. 2)erSag, itnb Wtaxia toax f($on auf ber Trierer iebenfadd @nbe 3unt, tfl xt\6)t genau U^ 3itfammen!unft jur ®pxaSft ge!ommcn. !onnt. ©gl. Nijhoff, Gedenkwaardighe- ®a6 btc (g^ebcrcbung toor Üieuß gentad^t den v, xxxix. 2)ic gelbrif^c (S^rouil toorben fei, fogt audf btc gortfetjung ber S3l. 233a j^^t ipgo die sanctorum dor- Chron. praes. 240. mientium ßun. 27), cbenfo bcr Appen- 2. 1477 «ug. 19, ?eo II, 190. dix ju SBil^elm t>on «ert^cn 136. 846 VI. Stotlffom^ (g\fxomt 1499. get>QTtsen l^abbe inb gebenftui^ gel^a(ben, inb bo l^oii^ ßati boit tsM, fo quant ^ ut^. inb bo ber (oninl t>an ^^ranMii^ glanbecett inb bie iosbe cbertjaBen »oiilbc. f o »uv<>en fi bcn burf l^crjo^ äitf u)) t>m ein ^ettftmcai. Sun. 24. 3n bem fctbcn iatr umbtrint fcnt 3o]^a»« miffen * , bo toaxt ein ftot boH (Soetlen einte faij^en ein^ mit einte co^tttel jont bDime inb mit tot^ s gteben §ermau ban Reffen , ber ein gubematot bc« ftift« i©o« ton 6oe(- (en getoten, inb joige ni^ mit t>aft bde tnben, mit gtoiffen l^enftbue^, fttitf>nffen inb anbet buffen inb geteitfd^ft, int eitft bnt SDtbingentjA n)onnen bat t>an ftnnt ftotmd inb <)tunbetben bat. bait tnott bä gne^ nmbgef lagen, inb joigen bon banne t>ott but Sinne inb taegen baitbnr lo nmbttint 8 bage inb baeben baft fd^ben an bet pat mit fci^ieff« tab monnen bat ftetgen onci|^ ftutm«, inb mcfben bae bort bur bot ftoö ii^ taegen nod^ bi 8 bage inb f d^nffen bot jfo^ f ete, inb int left »att bat iif * gegeben bel^eWid^; lifd inb gne^ bie t>axxup toaeten. 3tem jetftont bairnae joii^ man bott bux Debe mit bet geteitfd^aft, 15 inb ee bie geteitfd^af bait qnam, gingen fi bat f (0^ ^twcntö an inb ts^Bom bat inb ftiegen baft gebangen inb bil gue^ boitn^. dtetn np bi€ fetbe jit toa^ bnfc^of 9lo^eci^t ban (Soetten Umnm Stmpen inb l^atte in geloeft, 6i in jo büi>en. a« l^ei t>eniam, bot biffc mx^ f to^ inb ftetgin f 0 futfe gen)onnen worben , bae cnn>o»(b« ifd fenger 2« 10 Scn^^cn niet Miben inb erieufte ben ban 8enq)en: of fi ein foin ftiegen fnnben, bat fi bie nemen. alfo tieffen fi in ui^ inb qitam J^eimUd^^ti' med^, inb bie oau Sempen ftieg?n me foin. inb bae joigat bet lantgtebc butg mit finen i>tnnben inb bie bntget inb jo&enet toan (Soeöen mit m geteitfdl^aft toebetnmb l^eim» 25 Stem jetftont baitnae in bem felböi jait kfd^cibe ffttio^ SBit^ta ban €$uit(i^e inb ban bem ^etge einen haä) tnfd^ bem J^ufd^of b:an aten. inb bait tufd^n bet jit »att nidgefprod^en, Mt bufd^of Sioptc^ fouibe bel^teen fin (ebcntanf bie ftat ficd^idf^ mit bem fto«, mit ben ren^ ten baitin gel^oitenbe, inb ^eimetfel^em xip betSmift^. inb toete it fad^c, 8. ^uftt»M«ffcn «nber fIrijtBuffen inb tmffen. 1. !S)er3ud gegen Uerbingen, ü!inn ki d^Hnbaci^, viUa Hemersheim up der iinb Ocbt begann fc^on in ber crflcn Tzwisten in einer Uvfunbc ^arl'« IV. Hälfte 3uni. @. (Snnen ill, 578. toon 1353 («Innoten be« ^ifl. «er. f. b. 2. Serg^eim. Diieberr^ein, 5. $eft, 215). 3. $eimcrjl^eim om @n)ifler ^a6f, 1477. 847 b«t btc tepten jattd iriet 3 bufent gulben * mxt enteren, tat fwtfbc mon eme gnet boiti 4ti^ bem fttft, inb boinmt foutbe ber bufd^f jobreben (in inb fi(f) bed ftiftd niet mc unber»>iirt>eii ned) froebciu 3tem [crc furfe baitnac in bcm felbcn iair joid^ ber bitfd^of burfe 5 beben in bot tant inb fd^reif l^ctaf , ^ci cnwotttbc ber fotnen nod^ ber babingen niet ^atben. II 3tem jerftunt baitnae in bem fetoen iair bcfanten be^ ^rjogen «t.327b. frunb bon ©utfcj^e bie^ ainjjtlnib bam ©rnilfe, bon Sed^cirid^, ban SReini* haö} inb JRoIonfeegge inb bcfd^^eiben bie in ben boim , inre rcd^nfdj^aft 10 jo boin, bot olfo gefd^d^. inb bie boiml^cren toorben mit ben jobre^ ben inb gaben in geCt inb oud^ berfd^ribongen, me^ man mit in oberbra* gen »ad. inb ber tantgrebe reit ban ftnnt, ad bit gefd^et tt>ad, gom ®r«iel, io ?ed^enid^ inb fd^idtte fin brnnbe jo 9teimbadj^, jo JRotan^egge inb nom bie in inb tied bie burger inb nnberfaiffen eme l^nlben inb fmeren 15 trn»e inb ffodi jo fin, atö cime gubernator t>an bcd ca^itete »egen^. 3n bem fetoen iair , fco »aren bie ^eren ban 3lid^en uneiud mit ire gemeinbe, bie adcifen inb uffomingen afl^aben »onlben, inb bie ban ber gemeinben l^atten baft bergaberunge binnen Slid&en inb ^ielben iren tait inb fd^idtten ire l^oeftuibe, mit nomen einen 3Bi(l^eIm S3eiffe(, ber ban 20 tteftid^en brunben »ad, inb einen genant Sambred^t Sroid^enbedEcr, nod^ einen fmit in fent 3acobdftrai[fe jo baft maeüen an bat rait^uid, mit ben leeren jo fpred^en , inb (achten ben ^eren baft ftointlid^e reben bur : fi »antben bie adfcifen af l^aben inb ber nit me gegeben l^aben, mit bil anberen breutoorben, inb bejiegen-bie leeren, bat fi baft bi( brief fout 25 ben l^in boin befiegeten mit ber [tat groiffe feget, bie nod^ nnbefd(^reben n>eren , bat fid^ niet alf o erbant , inb quam f o berre , bat ber leeren ein beit jo Stiegen binnen niet bliben enborten inb joigen uid. bod^ ber rait befd^eif fi iub qnamen »eber in, »ant fi ber f ad^en nnf d^nlbid^ iparen K 3tem lurfe bairnae fd^idtben ber rait ban Slid^en nae efeßgen trefli* 30 gen bürgeren, bie fid^ bed u))(oufd nod& fcej^ l^eimtid(;en raife niet froeben nwutben, ber nod^ ein mirfüd^e fomme toa^, inb begerben raife, mie fi fid^ ]^tben foutben in biefen fad^en. bie giengen jofamen inb gaben bem ' raebe ein antmort: fi l^ebben fi geforen, bat fi ber ftat inb ber bnrger nnfe inb beft bur foulben feren inb raeben. fi entt)iften niet, ein rait l^ebbe 1. S>ie ingetti^erte diente betrug 3. iD'^ei^er, %a^m]^t ®efd^i(^ten 4000 ©ulbeu. Ucbrigen« fmb bie öe^ (aJlüIbeim 1781) 399 ff. gibt »eitere fihnmnngen be9 Sergl^eimer Vertrags ^in^el^ettennacd einem '^ad^eneriD'lfc/, t)om 26. 3uU 1477 (l*acombIet, Urfnn« \ti^t aber ben Äu«bru4^ ber Unrn^en 1474 benbttc^ IV, 486) ri(i(^ttg angegeben. <8ept. 22. 2. 359I. (gnnen III, 581. 848 VI. Stetl\fof^6^t (S^ront! 1499. fid^f gel^altcn nocSf a« bat gcburt: bat fi bat »ort alfo l&tclbcn. tocr icman^, bcr in get ungcburlid^« öurted^tc, ft touftcn toait toic fi bat ftrai* fcn foulbcn. fi »ouCben ßf inb goit bi fi fteücn, of in ieman« gctoaft Durfeid^tc 2C. 3tcm fcrc fur| bairuac in bemc fctocn iair l^ictbcn fi xaxt inb lieffcn 5 Sötl^tm ©eiffct mx^ jo bcn Sluguftinercn in bcr firmen ^oiücn t>nx bcn rait inb bracgbcn in, of ^c gcfad^t l^ebbc ban ben nnbefcgclbcn briebcn a« üurg i^. l^e fprad^ *iae\ mcn bracgbc in, toae bic briei>c tocren. l^ anttt)otbc, l^ci entoiftc be^ nict. mcn bracgbe in, tt>ac l^e mit bet rebcn ^er qucmc. l^c anttt)crbc, it »er im gcfaci^t, mcr ^t cnujiftc nicmant jo 10 noemen , bcr im bat gcfad^t ^abbc , alfo bat l^c bc^ gein bctoifcn fnnbc. mcn bracgbc in, toat in bairjo bctocigt l^cbbc, bcn l^cimtic^cn tait l^cl^n JO ^atbcn inb bcn u^)touf jo maci^cn, bair l^c ond(^ locnnid^ gucbcr rcbcn \xp tt)uftc JO fagcn. boc^icfd^ mcn in finc bigct boin inb tic^ cmc fui l^cuft bur bcm raitl^uiffc afftain inb in ein tabe boin inb locbcrnmb jo 15 bcn äluguftincrcn begraben, jerftunt baimac enl^ietbcn bie gemcinbc gcincn l^cimlic^cn rait me inb lieffcn bie ^crcn gcttjcrbcn. Anno dni. 1478. üRaiio, 3n ben iairen un« ^creu 1478 nmbtrint finden ^ toontbe bnfd^of 5Ro^)art npn>art trecf cn burc^ C^effcn , inb l^c »art gcbangen ban (ant^ 20 grcbe §cnrid^« bieneren inb mart gcbenftid^ gcboirt in bat lant jo Reffen inb lai) efetid^c Jair boe gcbangen n^) cim f(o« bat genant i« ©lanfenftein. 3tem in bem fe(ben fair in bein apxxUt 2 tt)orbcn 5 minfd^en bi fcnt Sat^crinen jemcrlid^en ermort in eime l^niffc inb ttjart baft bit guc| boir genomen, inb laegen boit in bem l^uiffc n|) ben 4. bad^, ce man bcd gettjar 25 tt)art K bcr man bcr ermort »art l^iefd^ ^etnrid^ Snctt inb fin fraume, »ort §cinrid^« nebe, toa« ein junf mund^ctgtn ban unfer lieber brauioen broeber orbcn, ein mait, nod^ ein metgin, tt)a« bcr brantpcn nid^t. »an «(.32s».be^ II burß morfe tt)cgcn gefd^ad^ man^ertei bcrfnd^ung. ein naebuir bairbi toart gepiniget, bat l^ci fin (cbebage ein crnp^)el bCibcn moeft, inb 3» rooxt bod^ unfd^nlbid^ gcbonbcn. ond^ tt)orben ein beil gcrid^t buiffen 1 . Scbcnfoü« frü^^cr, ba ^ijctn« IV. fd)on 1478 %pv. 17 bcn taifcr erfud^tc, 9iu^rc(i(|t gui* greH^cit ju toer^clfcn. (£^me(, 9legcPen7197. SÄommcI, ®efd^. öon Reffen III, 59 (agt : 'mitten im 2öin« tev\ %i9 Ort feiner Oefangenfdt^aft tt)irb ebcnb. * öionfcnjlein o^>ntt>eit ©laben» H6}' (bei 3}larburg) genannt. 2. 21m 3. ?(^ril forbcrt bic ©tabt ju SRati^forfc^nngcn toegen bc« *in ber na^t k>an bem mainbage np ben bindtad^ me|i* leben' (alfo üom 30. onf bcn 31. aRorj) begangenen fünffaci^en äRorbc« auf. Co» ^>icnb. XXXII, 27b. 3. *2)c« man irfl geflcrn an bem atoent gen^atr id morben\ ebcnb. 1478. 147Ö. S49 (Soeluc S bie \x(Sf plxä)ti6) gatjcn bc^, inb befad^tcn cfelid^e anbete bie oudf l^antbebid^ treten: mcr meu fönt fi mit ))inen bairjo niet brcngen, bat fi bat moutben kfennen. Anno domini 1479. 5 3n bem iaer un« leeren 1479 toa^ groi« fxkäf tufd^en bem fonin! toan SSranfrid^ inb bem l^etiogen ban Deftentid^, ber bie bocktet l^crjod^ Satt ban ©urgonbten jer ee genommen l^abbe mit miüen ber (antfd^af , bairumb ber foninf burß fere jornic^ tt?a^ inb joid^ in ^oed^ SSutgonbien inb gewan bat fetoe ^erjod^bom inb onc^ bie graeffc^af 2. be^geü(^en ge- 10 tDan l^ei ouc^ \>\l ftebe inb fto6 in ^ennegau inb in Slrtoi^. 3tem im fetbcn jair ftarf ^erjod^ SBit^efm^ ban ®ui(d^e inb ban bem Serge ]^ni«frantt)e ^ ; bie toa^ geboren t)an ^ein^berc^ inb lie« gein Knber. 3n bem fe(t)en iair toa^ oud^ fried^ in bem lanbe ban ®elre : want 15 bie ©etterfd^en, bo ^er^od^ Äav( »an Öutgonbien boit toa^f l^often fi iren geboren ^eren jo friegen. barumb, a^ ^erjod^ äWayimitian bau Oefteric^ in bie lanbe qname, monlben [i in niet intfain bur ein leeren, bairumb tourbcn ir biant ber l^erjod^ »an SBurgonbien inb ber ^erjod^ ban Siebe, inb toaren mit efeüd^en iren brunben »ur (^e(re gejoigen mit l^euftbuffeu 20 inb anber gereitfd^af, inb ftoigen bairbur jmei boltoerl u)>, inb bie bau 9limmegen mit iren brunben quamen intieft bair jo l^utpen ber Jonferen t>an ®e{re bie binnen ber ftat xoa^, inb briefen bie u^ inb fi lieffen bair jtoo l^cuftbueffen, tommeler, ffangen inb baft anber gereitfd(^af inb pro=^ banben, inb bie (^etterfd^en üoirten bie gereitfd^aft binnen ®elre*. bie 25 t>nxi ii>\\\ex f ^at^erina genoeüi}3t, n)a^ ^erjodö 9lbo(f « fuefter , inb ber ^abbe l^crgod^ Sari bau 93urgonbien jo irrem n)ibbem gegeben , ad l^e 5. jaercn. 23. gercitfi^ac^. ^^rauanben. 1. @o »irb am 9. ^)px\\ 'äaöftn er» fuc^t, einen be«3Worbc«S3crbäd^tigcii *u^ bat utfferfle jo toerfoctfen'. 2)c89lcid^en ber ©rbmarf^att ijon ^u^cemburg. (£0* ^ienb. XXXII , 29a. 30a. (Sbenbarauf fc^eint [16^ noc^ eine 9}litt^ei(ung be9 3Jat^ö 1479 92ot). 16 ju bejie^jcn, ein befangener be« ^erjog« bon ^Mi6) ^abe feine @e|tSnbniffe tt)iberrufen, bann aber, '\>an nun?e« V)erfoi(!^t inb toer^oirt', jnjei 9RitWu(bige 'bc« ettenben mor^' »er* ratt^en. @b. 184b. 2. 2)a« witi^tigfle (Srcigniß be« gelb» Stä^tcd^icnifcn. XIY. guge§, iD'^a^iminand <8ieg bei (^uinegate (?(ug. 7.), ifl übergangen. 3. eUfabet^ t>on 9iaffau ftarb 1479 Wlaxi 11. 3Remoirenbn* be« 2)üffelb. 3RarienfJift« bei lüacomblet, ^r^ito III, 127. @ie ^tte bem $crjog $ein«berg gu» gebrad^t (eb. IV, 300), 4. 5BgI. 9?ettc«^eim I, 176.177. (gin SScrtrag V)om 25. '^o'o. fieberte Äatl^arina ben ^eft^ toon a\\ ßoeßen botjen ®eicn ^ ein tt)er lofttic^en machen mit ptkn inb anbete geteitfc^aft, nmb ben 9iin up 5 bie [tat jo mifen, bairumb bet ^erjoc^ ban bem ©etge fere ^otnici^ m^ inb tt)ou(be bat af ^ain , inb lie« 3 of 4 mail ban finen bieneren ber ftat t)etbieben, bat fi niet bort enmad^ten an bem werb. u^> bat berboten* achten bie ban ßoeüen niet inb fceftonben bat bort jo machen, bo quam ber ^erjoc^ mx^ hi tantgret^e §erman gnbernator, inb bie ^eren maeren 10 [amen tjerbonben ^ inb bie ^eren tieffen ir tantfdbaft bergaberen inb fd^re* ben ber [tat , bat fi bat loere tüebernmb afbrec^en : gefd^ied^ be« niet, fo iDoulben fi bat unberftain mit gemalt afjobred&en. bie ftat enmoulbe bot niet mit iren tuiben af boin bred^en. fo quamen bie jmeen bnrfe furften Dm. iä. mit irren frnnben be^ fribad^^ nae conceptionis Marie ^ inb braic^ems bat mere af inb baeben ber ftat albae groiffen fd^aben inb fdf^imf . inb bie leeren ban ßoeüen baeben ir poxi^tn fteiffen ^ inb monlben ir bürget niet ui^ laiffen inb tieffen fi geioerben inb afbred^en nae allen iren mißen funber meberftant ber ftat. Anno dni. 1480. 20 3u(. 26. 3n bem felben jair nj) ben anberen bad^ nae f ent 3acob« bad^ ^ ftarf bnfd^of 9to|)ett, etfebnfd^f jo ßoeüen, in bem tanbe jo Reffen, bair ^ei nmbtrint 2 jair gebangen tua^, inb wart atfo boit ^erni^ gefoirt bid 50 SSnnne inb mart bae begratjen in fent ßaffin« monfter. Cujus anima requiescat in pace. 25 ©(.328^. II I53ilb eine« S3if^of«.] §ermannn« ber bierbe ban bem namen inb jogenoem^t Pacificus, 1. 2)ureberf}ant no(^ ge^ njalt engeft^ie'. (Sbenb. 6. 3m Liber registr. sen. III, 127* toirb ber 26. 3u(i atö 2^obc«tag aiigege» ben : 'np 26. bad^ be« mainb^j 3uUi im floffe ]ic granfenflein in ^t^tn. 2)e«gleicben in einem ^id ungd^rotofott toon 1480 3ul. 31 [Wt^c. A IV, 136): *en niefien gube«ta(^ tourlcbcn in bem ge* fenfni« go SB I a n te n fl e i n in C)effcn\ um. 851 bcr 61. tufd^of go (Socßen, ein (antgvetje Don ^peffcn, matt bc« anbeten bagc^ nae fent Saurenciu^ bad^^ in bem buv^ jaere einbtec^ttic^en i>anben9i«g. «2. boim^eren gefoven go einen erfebnfc^of jo ßoeUen, bair bie ritterfd^aft inb ftebe beffetbcn ftif^ befd^reuen maren, inb ber nngefoeren bnfc^of bebe fi 5 aßefamen in fin l^of fönten inb bebe in gnetüd^en. 35iffe bnfd^of §ermannu^ IV i^ bißic^ jo noemen mit einte eirlid;en jonantett, a^ bie anbeten bti ban bem namen, fin butfaten, genoetn<>t ge* meft fin, a« baeban bntß i« Mio 123, item folio 157/item folio 166, inb befe beitbe §etmannn^ ^eifd^t mit fime jonamen Pacificus, bat i^ 10 Dtebefam of tjtebemed^et: mant »an 260 jairen ^et^ inb nod^ botbet i^ gl^einte ban finen bntfaten, bet fid^ fo btebelid^ mit bet ftat ban ßoeüen inb tantfd^af gel^alben l^abe a^ biffe butd^tud^tige futft bi« nod^ :^et anno 1499, inb mit bet genaben go|5 bi« in bat enbe fin^ eittid^en tegimenfe ^atben fat inb gl^einen btedfen of unere in finen namen fe^en. 15 item niet allein i« ^e btebefam mit ben finen, met ^e mad^t ond^ bveben uitbet anbeten, bie nnbtebefam fin inb in nneinid^eit ftain, inb l^ilft bie tjetfoinen. mat bteben inb bti^eit l^e befen tanben inb bem ganzen 9?in* fttoum gemad^t ^abe, bat i« (antlnnbid^ inb bie finbet \xp bet ftraiffen miffen baeban go fagen 2C, beati pacifici quoniam filii dei vocabun- ^c^ttif. 20 tur. bat bnfd^bom t)an ßoeüen, bat fere betfe^ät inb l^oid^Iid^ mit fd^ulben bntd^ fin bntfaten befmeirt tt)a«, ^ait I}ei gettnmelid^ mibbetnmb «Jige- tudft nnb geloift. baet^an inb ban anbeten bingen bie ^e bebtet)en ^ait i^ tcbetid^et mai^ bnvgetoitt inb mitt onc^ I;iernae boban getoitt. Engelbertus primus, comes de Monte, episcopus Colonien- 25 sis XLVIII, qui fuit anno dni. 1217 ^ et beatus ac maityr pre- dicatur, cum avgueretur a spiritualibus, quare exactiones faceret in populum sibi subjectum, respondit verbum notabile et nunc temporis verissimum : sine pecuniis pacem se non posse facere in terris * ic, 30 3tem n<) bie felbe jit ma^ bet 9?in fete gtoi^, bat ^ie an bil cnben in bie ftat ßoeüen ginf, be« nmb bie git niet t)ie( geften enma^, inb ^abbe in obevlant gtoiffen betbetflidben fd^aben gebain an ftnd^ten inb anbete. 1. ®^oit?lug. 11. 'U^j^mbcdatum gigfeit tmtcr fd)tt)crcn Ääm^jen erringen bi« brief«' ^eigt c8 in einem 'wp m'Odö^ ober bert^eibigen. II. angnstr baticrten @<]&reikn beö 3. ^legierte 1216— 1225. iHat\)9. (S,opknh. XXXII, 255». 4. SDIefe ©tcttc pc^t, abgiigüd^ ber 2. 3tt ber Zf^at mußte bie @tabt @ingang«n)orte, fafl wörtlici^ in Caesarii gegen oflc (grjbifd^öfe ?eit Äonrab bon vita s. Engelberti I, c 6 (Böhmer, Fon- ^oftaben (1238 — Ol) il;rc Unab^äii^ tes II, 302). 54* 852 VI. ÄocI^offf^c (S^roni! 1490. Anno dni. 1481. 3u(. 1. 3n ben iairen un^ leeren 1481, up fonbad^ nae feut 3o]^an«bac^ mitfommct, fteif ^ctioc^ SBil^elm jo ©uilic^ tnb jo beut SSetgc jo ßoeüen U mit frautüen ©ibitta 8cnoettH)t, bie tua^ ein bod^tcr ntarfgraöen äil* tred^^fe t)an ® ranbcnburd^ . tut fi tporben jofamcn gcgerjcn buiffcn ßoctac s in bcm belb inb quamen jo fent ©cDcrin^ <)orfecn in mit t)it futftcn inb ^crcn, ncmdid^ ein bifd^of uan ßoetten, ein bnfd^of t)an Strier S ein ^erjod^ »an Deftenrid^ inb ®nrgonbicn 2, ein ntarfgrarje Dan Sranben^ burd^, ein marfgraöe uan Söaben^, i)ort öit anber greifen in gejal, a« man meint, otoer.bieöO, inb mt frien; ritteren inbfned^ten, inb man 10 ^abbe ^of bri bage fere foftlic^ mit [teeren, banden inb anber«, inb iport bie brnloft gehalten in bem ^of jom 9l(benberc^ np fent 3ot;an« ftrai^. bie bruit quam onc^ fere foftetid^ in eime gutben magen mit t)it ebc(en [dienen jonferen. 3n bem fetöen iair ^ ftarf ^er jodf^ 3o^an »an 6ler)e, ber ijit fc^aben^ '^ inb unmiüen« in fime teDen beme ftift t>an ßoetne inb beme tanbe Dan ®elre jogeDoegt ^abbe. ®ti)t.i7. 3n bem fetoen jair umbtrint fent Samberlä bad^^ enftont ein gtci^ erfc^redftic^ u^)ruirunge inb ätt)eibrad^t in ber ftat Dan ßoeüen tufd^cn bem rait inb ber gemeinbe Der felDer ftat. inb bat quam, a(« men ge*2o meintid^e meinte , Dan ber nnmer mnn^e : tpant efetid^e tüi^^jenninge, bie s8(.329«. np 12 Rätter geftagen toaxtn inb bairDur genomen, || bie tt)urben afgefa^t n|> 11 Rätter inb anber nutDe tDi«|>enninge geftagen, a« mit Den itDeicn luerfurften Soßen inb 5Erier inb mit bem l^erjogen Dan Serge, einer w 12 Rätter ^ bie bod^ naemait« feer Deri^eud^t tt)urben, a« f onberfingc 25 anno 1494: bo galt ber froinemi^penninf 15 ^aüer inb bie anberen, bie mit ben tnerfnrften gemunfet tt)aren, gaft einer 18 l^aüer. oud^ tt)a« jo ber jit ein bectommen jit, alfo bat ber gemein man fmairlid^ n))nam bie Deranberung ber munfeen. be^getid^en moiften bie burger got geDen Dan ben goiberen bie fi go Sotten binnen brad^ten , unb njart bie gemeinte 30 mir! (id^en baemit befmert , ate oud^ gemeintid^en Dan ben bürgeren inb Dan ben |>rebicanten bie befmerniffe mart go Derftanben gegeDen, barburc^ 1. Soljiann II. Don S3abcn. 5. 3)cr 3ug Dov« SJatl^l^aus, mit bcm 2. S)cr f^)ätcve Äönig 9)^ajc. bie offenen Unruhen Begonnen, jäüt auf 3. (S,\)xiftep\}. • ben 29. (Btpt. 3SgI. bie eingc^enbc 3)ar» 4. 5(m 5. @e^)t. Tesrhenmacher, An- flettung bei @nnen III, 586 ff. unb bi« nales Cliviae etc. (?lu«g.t)on 1731)315. ^rofarctation unb 9leimc^ronif Über bit Brosii annales III, 23. (Sin ßufat^ jur Unrut^en 1481—82, 53eilagcn III u. IV. (£anH)ener (Slj^ronif (3(nna(en be« Ij^ifl. 6. (Sinjellj^eiten be« aTiüu^toertrag« SSer. XX, 336) ^at ben 7. cn 5 rait ^ietben unb gaeuen enttigen befen rait , bat fi einen jebet begtifen tDolben inb barin etlid^e ))unten befd^ri^en nnb bem raibe bie tjur^atben inb ban in gefinnen, bat fi futd^e pmxttn afftelben. inb befd^eiben inb friegen jo fidt; ban allen am^)ten inb gaffelen binnen ßoeüen efetid^e ge- fc^ictte frunbe inb ftoiffen fementüd^, ben jebet tjurjo^atten bem raibe. 10 fo quamen bie gefd^idfben frunbe t»an alten gaffeten u^3 bat raitl^ui^, inb ben bolgbe nae ein groiffe mirclid^e gejait i)an fd^emelen fted(^ten inb ein* ^ei(^ njoefttn bnrgeven in gejail, a^ men meint, ober 1 000, bie baft moit* n?ißen^ breben unber bem f;uife, bie gefd^vei^en tafeten jo ftucter jo ftainbe, inb l^abben fere )oH unnützer reben np ben rait ic. atfo tt)art bem rait 15 ber jebet burge^alben ban ben gefd()icfben ftunben t?an ben gaffeten, inb begerben ben jot, bie afifen nnb anber bi( ^Junten ban ftont afäofteüen. ber rait begerbe fid^ bairup jo beraiben, inb beö anberen bageö bairnae ^ DO mart ben mx^ raife^even fere fmintüd^en jogefjjrod^en inb burge^Iben tyan ben gefd^idfben gaffelfrunben, bat fi bie afifen inb anber mx^ pnnttn 20 i^vin ftont affteWen, fi tootben bat ge^at ^ain, mit me anberen breutDor* ben. fo fd^idfDen unfe ^eren ire frunbe bi fi inb ftatten bie pmxUn af nae alle irre begerben tc, inb bie anbere bürgere enfunbe ber rait mit geinen morben nod^ goiben reben entoec^ boiu gain , bi^ bat bie frunbe ban ben gaffeten quamen :c. inb bie ^ie[d^eu fie l^eim gain, atfo gefd^ad^. 25 3tem r>an ftont bairnae begonben bie fetbe albe ^erfd^af mit e^jlid^e anberen amp^ unb gaf f elfrunben , befonber mit eime gurbelmed^er^ ein anberen numen rait jo falben , umb einen rait nod^ furber jo nobigen, inb quamen anbertt)erf mit ben gefd^idfben frunben aüer gaffeten inb ge* fonnen bau bem raibe, ein red^enfd^af jo boin bau 50 jairen ^ ban inne* 30 men inb ui^geben, ti^ant groi^ ayife inb fd^e^jung ujpgel^aben toa^, inb bie f iften ti)aren fere lebid^ in ber rentfameren , bairumb bie ftat befummert inb benobiget roa^ in bejatung ber reuten, inb bairumb mummetbe bie gemeinbe, bat ber ^eren einbeil mn ber gemein goit gebeitt I;ebben. ber vait toa^ toiüid^, bat jo boin, bod^ bat ein igtid^ gaffet jtt)en frunbe barjo 55 gebe, it gefd^ad^, inb bie fetücn mngen an bie rec^enfd^af jo ^oeren jc. bcd^ beteftid^ten bie gefd^idften frunb ben alben rait nod^ mit bit anberen 1. 2)er Sftat^ mußte fofort na6)' roUc t))ieltc. geben. ^qI @nnen III, 590. 3. SReimd^roui! unb ^vofarclation 2. Sodann $emmcr«bact , ber au^ \\>uä)iii übereinftimmenb üon einer l^ereitö bei ben erftenUnru^>en eine §au^t' Sftei^nungöremfion feit 1450. 854 VI. .^octbofiici>c (S^ienif 1499. pimtcn infc bebrei>cn taft nioitn>iüen^ mit cfelidt^eu bieneren afjofefeen, bic fcer atbe rait gefat \)a't>t;c, inb anbcv^ k., bat bod^ in irem bebcit niet enn>a^ bau iren gaff eleu, bau bem cnbc bicfcr fad^^cn XDixt batb l^ernac mcvc gcfd^^tcDcn. bie rcd^enfc^af gcfc^adjf, unb tpart hoö) niemand bon* bcn ungetrutDe in fiiire red^cnfdjfaf. 5 ^(btttl 30 bc|cr jit tt>a8 in ot)ciIant, in (Steigen, nict t)eirc ^jan i'uccm, ein ^crcmit of einjcbd, gcnoenH)t bvocbei 9Hdai« », bet pia6) Dutmaite JC fin ein fd^effeii, inb ^e tüart gevoirt mit bem geift go^ inb mirfebc bcn j)cricutofcu inb jorc^lic^en ftait beö ampfe , a^ ^e bi ai>enturen Diel gcficn inb gevoirt l^abbe Dan finen mitfc^effen, ijt berück tie tvertt inb ginf in einen toalt, 10 inb bae machte ^e ein ^utte bae I;e njoinbe , inb (ccfbe bae wail 20 jair am aüe min^lid^e inb ütlic^c ]pi]t. l;e ttjatt biet unb manuid^fefbic^üci^ berfoic^t !8!.329^'.inb befoirt t^an geiftUc^en inb merftüd^en perfonen, of ^e lif* || tic^e fpifc intfinge inb eiffe, mer i^e antU)erbe, it h)etc im aüit jcmeber. inb jom le= pcn parf ^e fcüd^lict inb luart begraben in fut fiv[^el«tii(^e. . 10 3n bem felben iaite tDart bet lange friec^ gefoint tufd^eu bem ^er^ jogen Dan Defterid^ unb ben ©ellerfd^en, unb ber i^etjec^ freid^ bie lant^ fc^af in unb fi l^ulben ieme 2. 3n ber jit erl^oif fid^ ein npxoix in §oltant obetmife bie j)attilid^eit baefelf^, afö §uif inb ßabelgatD, unb bie ^uiffc^en ncmen oberl^ant jo 20 'ßorbred^t, baitumb it naeberl;ant Mn ben cabelgaufc^en getDonnen toaxi in ^erjoc^ ÜWafimilianu^ ^ant bau i}^x ®ifen Dan (Sgmont mit eiinc abentuirlid^en anflad^ '\ inb bairbuvd^ nomen bie ^uitfd^en tr bluc^t jo Utric^t, inb bae ftoube uj) ein nube jad^t : bat capikl inb bie ftat butfe t;ielten uj) bie l^uitfc^en unb bufc^of !DaDib ^ Diel jo ben cabelgaufc^en, 25 a^ bei* Dur^ f;eriod^ oud^ bebe, inb bat capitet toaxp n^ grebe ßngelbred^t Dan 6(eDe^ aef ein gubernatov bcffelDen ftift^. baivumb waxt Utric^t be- lacht mit bem gubernator burd^ ben i;evjogen inb bufc^of ÜDabib, inb bat beted^ bejailt §ollant, unb lad; bairbur int eirft 5 iped^en, bairuae 9 ttjec^en, inb getrau bie ftat mit gemalt, vide anno 1499. so 3n bem felben jair mürben ein^ ber bifd^of bau ßoetne , ber bifdf^of Dan Syrier unb ber ^erjoc^ bau ®ui(c^ inb bie ftat Dan ßoellen einrc nu* mer munden jo f lain , golt unb filDer , inb fatten af bie coetfd^c ftoeffer n)f 34 ^aUer inb bie cronenatbu^ up 1 1 Malier ^, bat groiffeu berberftid^cn 27. *»an' botJtJflf. 33. nu»c. 1. 9acoIau« Don ber glüc. 4. 9^atiirlici^cr@o]S>n$cräog^biUbb« 2. Bq\. bcn Beitrag 1481 ^ug. 15 »on Surgunb. bei Nijhoff, (ledeiikw. V, Uift. 151. 5. 33rubcr bc« ©eiiog« Sol^ann Den 3. 3<»n Don ^gniont iiai^m 2)ortrcd^t ßkbc. bmct Ucbei[att 1481 2lj)r. 5. ii?co II, 202. 0. ^(. önnen Ul, 901. 902 1482. 855 fdjfabcn btad^t in befen tauben inb t>U ungetucf^ af quam, aö fur^äUd^ ^ic* i)ur ouc^ bcroirt ii5. inb bie nutoe mun^ enbteif nict lange ftain inb quam ad it eitft tt)ad. bedgelid^en finbeftu ond) tjan einre nutper munfeen anno 1494, burc^ meiere bie (antfd^afte l^ietumbtvint ftDairlid^en gebrudt inb ^ betepiget tourben. Anno dni. 1482. 3n bem fetoen jair bed anbeten baged nae fent Signeten bad^ * xoa^ 3an. 22. ein groiö tDint inb ungen)ettet uj) ben mibbac^. fo tpaö jo ber fetter jit getDeft jo Senne ber tt)ibifd^of mn ßoeUen inb ^abbe bae geriet : fin 10 name toa^ 2lrnolt unb ipad »an Unfel geboren inb ein minrebroeber. ber feli)e l^ere mit anberen 6, bie mit eme J^ciren »an Sonne jo Sollen, n?art in eim nad^eu, ad fi ^et quamen untgain ^or|5 in bem SRine^, bo roart bie unbefturic^eit bed mafferd fo groid, bat it in ben nad^en ftoid^ nnb erbrant bafelfd mit ben 6 ^, inb l^abbe fin pontificalia bi fid^ : bie 15 öerbrunfen cud^. ^e tt>axi bod; gebifd^et unb gefunben inb oud^ einbeil Dan ben pontificalia : mer bie nam ber ^er jod^ i^an ©erge , toant [itj in finre lantfd^aft öunben tpart. 3n bem felben jair, naebem ad bie red&enfd^af ^an ben raife^eren öur6 8^f^i^l ^^^ i^nb in ber red^eufd^af uprid^tic^ J^unben ujurben , bat 20 men lieber geinen t^an in moid^te ein mirclid^ fad^ binben, fo toaren bod^ ir einbeil, bie groiffefumme gelfe ber^anbelt l^abben inb uidgegeben mit groiffen fummen in ben fad^eu bie ftat antreffeube. bairu^) U)ad ir ant* tDort inb intfd^ulbigunge, bat mx allit gefd^iet burc^ ben fried^ mx 9?uid inb mit bufd^of SRopert. bod^ l^abben fi tjergeffen, ber quitanfebrief jo 25 nemmen t>an ben ben fi bat gelt oberlei^ert ^abben. inb tpant ber fetoe ^anbel int gemein niet mallid^ funbid^ tt>ad, fo tt)ad ein gemein bliegenbe rebe, ioie bat bie gt;ene, bie befer u))rorunge anl^eber toaren, mit irem an= l^ant ein ujjfafe t;ebben gemad^t, bie felben bur§ raitä^eren anjotaften an tif inb goit inb fi in iren ujonungen jo oberbaßen, inb adban bau ben 30 [elben goibe ber ftat gebrec^ berbuüen. affo uj) maenbad^ ujp baftabent gcbr.is. quam ein tjergaberunge mn belf, efelic^e lid^te inb fnoebe gefelfd^af , up bat raitl;uid : bae bebreben fi bil me bau in bau ben brunben inb bau ben gaff eleu betjolen toad, a^ fulc^ bafel ^jtec^t jo boin, inb brongen inb 16. 'iV Wt. 1. (Srombac^, %i\mUniy, 263 (togl. döUx auf bem redeten Ufer, im e^emal« 33b. I @int. Lxxxvii) ()at naä) ben Anna- bergi|(^>en ©ebiet. les ni&c. patrum minorum : anno 1482 3. Una cum sacellano suo fratre Lu- ipso die s. Vinceutii martiris (3au. 22). dovico de Melen et aliis quatuor homi- 2. 2)orf ^orj jtüei @tunben oberhalb nibus. Srombad^ a. a. O. 856 VI. ^ocl^offfd^c e^ronit 1499. tt)oii(bcn mit gcipatt in bic rai^famet , tae ein tpirbid^ rait faö , inb e|* ixcifz t>an bcn fetöcn raife^eren antaftcn inb in gcfcnlniffe bcfteUcn, inb Xßd^ bcr rait in groiffen noebcn inb ijcrtjeitni^. bod^ tourben p ge^afcen tan cfelid^cn nnb tpart burgcgeuen ben fetecn, bat fi in einen jebel foutben «(.330*. jetd^enen , toeld^^e fi || ^auen tooulben, fi futben l^eruiö jo in lomen. bo 5 tieffen fi in einen jebet jeid^enen einen bnrgermeifter ^ einen rentmeiftet ^ nnb nod^ ein mirflic^ jai( ber rai^^eren batrjo, bie fi ui^ ber fameren ^auen n)olben , of fi wölben bie mit gettjalt ^oiten , bannit ber rait fete befnmmett toa^ nnb moiften bie ^eren uiö ber fameren boin gain. bo beftaüen bie ^enftlnbe , mit namen jenter Sol^an ban ber 6ren nnb 3o* 10 t;an ^emeröbad^, bie ))erfoinlic^ bae toaxen, bat bie önrß raife^eren, bic ui^gel^eifc^en ti)aren, jo tom gain moiften, inb naemen bem bnrgermeifter finen ftaf inb gatjen ben eim genant jonter SSSerner ban Siefirc^en ber mebe maö t)an bem nnmen rait, inb i)erfj)raid^en bie ^eren mit fnoeben fc^enttic^en ttjorben inb üerbeitten bie ^eren np ijaft öit torne, bat berui^ 15 tid^ jo fien of jo ^oiren toa^, inb brachten bod^ bie ^eren jo tome fonber bloitftnrfeunge , be^ got almec^tid^ geloift fi , be^ up bie jit niet jo oer^ moeben loa^. «ebr.i9. 3tem be« anberen bage^, nemelic^ beö binftbageö jo i?aftaoent, bo famelben fic^ bie fromme bnrgere jo (Sotten up ir gaffeten inb oerbunben 20 fic^ inb motben bie leeren ban ben tornen ^aiten mit getoalt, a^ gefdj^ac^, inb bie mx^ rai^ä^eren njnrben njebernmb afgenommen t>an ben tornen inb qnamen np bat rait^ni«. inb oan ftont tt)olben bie fromme bürgere, bat ber albe rait bie fetben fntben boin grifen inb rid^ten ouer bie, bie ben njjlouf gemad^t ^abben inb bie ^eren ^abben boin grifen. ber rait 25 ^ebbe gerne ge{;at, bat men bat ^ebbe an laiffen ftain bi^ up ein anber jit, bat men rait haxnp falben moic^te, be6 entoolben bie fromme bur* ger niet Jjerbeicen inb gingen ban ftnnt, bar fi etliche l^eufttube inb Reifer be^ boefen uj)fafe tt)iften jo friegen, ino Jjingen nmbtrint 10 of 12 inb lieffen ber 6 ^ nae mitbage np bem §enmart offenbertid^en mit bem 30 ftt)erbe rid^ten otjermife ber ftat fmertbreger, ber bat fioert mit bem ouer* gulben tnonf jo bragen ptec^t ban ber ftat megen, be« jo einre eioiger . gebed^tniff e i^ ingefafet i)an bem raibe jo (Soeßen , bat alle iair np ben (eften baftatjenfebac^ tnmpt ein rait ban ßoeüen in bie ca^jelle np bem ))Iaefee jo Sernfalem genoemjpt, inb bae ^iel!t men in bitoefen be« gan^n m 13. ii'i^d^tn. 1 . ®o«ttjin bon ©tialeu. ©nncn III, fammtgoljil betrug 3 1 . 630. 3. S5gl. 9ieimci^rom! «. 739 ff. 2. ^einric^ ©ubennan. '' 2)ic ®e« I 1482. 857 u^ ein miffc mit cinrc coßacien ^ item bet batum t)an befcr gefd^id^t i^ egrieffen in bem f^)riic^ : eCCe Magna feLlX agrlpplna, tVa fl- i4S2. eLIa lutestlna te LIberarVnt In trlstlCIa. 3tem bcö faterbagc^ bairnae toort oiic^ einte genant SSurd^art np mv 2.3. em §eumart mit bem fmetbe gerid^t ban ber fetoer gefetfc^aft, bet baft refüc^er mon bedaft, bie ben ut)fa| gemad^t tnb geraben fulben ^ain. arup ftarf l^e 2c. 3tcm be^ anberen faterbage^ bairnae tpart einte gerieft wp bem )eumart nnb ma^ genoempt jenfer SBerner ban Si^fird^en, inb a^ id^ m ^oeren jagen , fo gaf ^ei fid^ atjo tpiüid^tid^en in ben boit inb ginf an bem tcrne np ben ^enmart , bae men in rid^ten fulbe, mit eime un:^ crtoanbclben angefid^t fonbet einige bebroifniö, getic^ a^ tt)ere im niet airumb, inb bvcid^ ein tafeld^in t)an nnfer lieber frantpen in finre ^ant, ac ^e fin innid^eit jo ^at)en pi(iäf, inb a^ l^e np ben ^eumart fomen mnp bat gefteger bae l;e futbe ent^euft ttjerben, bo ftonben bie ))reitger* •ercu inb n?arben bev tid(^en. inb fo balbe im fin ^euft afgeftagen toa^, 0 begonnen io fingen bie bur^ trceber ben fanf, ber gemoinfid^ i« jo fin* icn H ben lid^en, inb njart gebragen in ber |>reitger fird^e inb bae begra^ »eil. ^c n>a^ »urmaite gen?eft inb tt>a^ ond^ bo jer jit ein raifeman nnb oitridf^ter, inb toaxt fere bejamert unb bedaget ban bi( minfd^en. 9n bem f etilen jair inbem'mei ftarf bifd^of T)ktf)tx ban aWenfe, einre m 3fcnburd^2^ ban bem ouc^ bnrfe i^ anno 1460 inb 62, inb ber ^atte >eftalt in fime feben , bat ein fen einö ^er jcgen ban ©äffen inb marf^ iwen »an 3Wiffen confirmiert toart ban ^>ai^ ©ijtn^, bat l^e ein bifd^of >ön aßcufe fin f oulbe nae fime boibe ^. inb ber tt)art alfc confirmiert nae 'e^ i)ur§ bifd^of^ boit inb enioa« ber fetbe boben 16 jair niet alt inb toa« in cr^bifc^of nnb fnerfurft gemacht , inb tt>art jo ü)f enfe n}) ben elter l^lat unb ban ben boim^eren inb ber lantfd^af intfangen. baeDan toa^ in grei^ fagen unber ben tnben, tt)ant bat ein nnloe ftudf tba^ inb niet 'ilnicge^oirt, toant gefd^reben i^ in bem geiftlid^en rec^t, || bat ein bi*ö(.33ob. Mfal alt fin n^) bat minft 30 jatr*. mer, al^ fd^rift 3l^efu«•@irac^f^ $reb. 6. fulbf. 1. 3)ic hoppiüt 2)an!feicr für gtü(f» bie ^äpftli^c SBeftätigung a(85lbminipra* %n51udgaug bc8 burgunbifd^en Äriegs tor mit bem 9ted^t ber iWaci^folge al« @rj« ["0 bev inneren Unruljen tuurbe 1482 bifd)of 1480 3an. 12. SDiet^er »on^fen- m. 2S kf4^(offeii. Liber registr. seii. bürg (gianffurt 1792) II, 213. "'161b. 4. 33.q1. übcii@. 359. 2. 2)iet^er toon 3fenburg tvai* J475 5. 2)ie@tette ip nit^t bem ^^rebiger» '**^Jlbot|8 öon 9iaffau %oh jum imi- h\i6) (Ec«:lesiastirus) be« 3efu8 @irad^, ^n JDial (Srjbifc^of t)on SWainj geworben, fonbern bem ^Brebiger (Ecclesiastes) ent« '«HarbI482 a«ai 7. nommcn. ^- Gilbert I. öon ^ac^ffen. (gr cr^fielt 10, 19. 858 VI. Äoel^offfd^e (g^ronif 1499. pecunie obediunt orania, \>oö) vcgtcrbc bet felt>e jonge bifc^of nlct lange, naume ober 3 jair K 3tem ber Jourg bifd^of !5)iet^er ftifte bie uniDetfttetc inb ^oigefc^oil jo SDfcnfe in ber jit fin^ bi^bomlic^en ftaife 2. ^c bebe oudf^ buioen bot f(oö }o SWcnfe beneben an ber [tat enbe K inb gefd^ad^ np ein git, bat bie ^ jtt)en f urften beibe in bem flo« tparcn inb bat febe nntoc fto^ ginf an mit branbe inb men tt)i[te niet, n?ie bat uuir uffomen toa«. cinbeil bebac^ten bie bnrger t)on 3Wcnfe, bat burc^ ir goboin bat beftatt tpere, »ant bat ftod ein borne in iren ongen wa^ unb i^ go ben emigen bagen ein befc^c* mung ber fetuer inmonev , bat fi ir tjri^eit alfu^ f d^enttic^en tjerloren 10 l^aioen nnb fin fnec^t nnb gefangen tt)urben, bie uur ^eren inb bri tooren. einbeil ff raec^en, bat bat bnir ban bent ^emmel fernen loere. bod^ unt- quanien bie jmen furften , inb ber bnr§ bifd^of IDiet^er bebe bat flo^ »e* berumb nt)bnn)en. inb at^ men faget, fo tvaxi bat fetoe bejailt mit bcm offer bat jo 9?ictai«^ufen geoffert loart. vide. anno 1476. ber buft^of *^ ban SBirfcburd^ bat toa^. ^uni '* 3" ^^tt^ falben jair tnfd^ea J)aifd&en inb jjinjten galt nten go Soeöcn wiai 26. gjjj ^^i^^x tornö bur 1 1 marf inb 4 ß inb enqnam g^ein forn ban m^- menbigen beil. inb n^3 cfelid^e billige bage inb mertelbage entoa« binnen ßoellen g^in broit loeil. inb ber vait geboit, bat fi ban ftunt an boed^en, 2d a^ ond^ gefd^ad^. ' 3iuii7. 3n bem fetoen jair nmbtrint fent Slllejiu« bac^ galt men ein maltet n)ei^ go ßoellen bnr 1 3 marf inb 1 malber forn« nmbtrint 9 marf. inb 3uU28.tairnae u}) fent "»Pantaleon« bac^ galt men 1 malber forn« mir 5V2 matf inb 1 malber mei« mx 7 marf. i^ if."ii2 ^" ^^^ f^'^^^^ i^'^' nemelid^ be« anbeten bage« nae fent ^^aurenriu^ bac^ ^ iiatk ein bnrger ban Soellen toin n))gefted^en, bie quart umb 3 ah bn«, inb bat atremeifte beil, bae men toin ga))t)et, galt bie quart 5 ß. inb ben anberen bac^ bairnae lieffen ber rait ire brnnbe bar gain inb floffen eme bat ^ui« go inb lieffen eme finen mei in bat l^ni« ttjer<)en. inb emeao tt>art mit gefacht, bat l^e fin l^ni« niet u^)bebe nodf greinen tt)in me be* ftonbe go gappen, ein rait ^ebbe eirft mit eme gef]proc^en. 3n bem felDen jair np bie feltjc git toart bie foete go Soellen bet^ 16. lt)ie (Stelle ifi offenbar nic^t in Orbnung. 1. 1482 Wlai 7 — J484 Tlai 1, a\\o bürg II, 245, wo nl(^t albert, fonbcrn noc<^ nid^t jmei 3a^ie. fein ^akv (Srnft al« annjefenb genannt 2. eröffnet 1477 Od. 1. toirb. 3. 2)ie 3)krtin«6urg. 2)cr 53ianb 4. Ucbcr 'be« anbeicn bage^' ^l fSm 1481 mc^^ 2. '^ktiftx üon Sfeu» ^ab. II, 531 yjote 3. 1482. 1483. 859 boben, bat inen ber niet me brutpen noöf binnen ßoeßcn bringen foutbe up ein groiffe boiffe. 3n bem fetbcn jair [untbtrint] Egidü qnam ^ev SSil^etm »an 2lr* ^t\^u\. burc^ \ \>an bem oud; mx^ i^ anno 1 475, mx Suitgen mit eime reifigen 5 gejuid^ iub oud^ öoi^genger. inb ber U\6fo^ m\ Suitge toa^ geboren einre t>an Surbon 2, t^an bem eud^ burgeroirt i^ anno 1468, inb ber fetoe bifc^of n)aö binnen Suitgen: ber ^abbe ben bnr§ ^er Sil^elm boin Der* bannen ui« fime (ante umb etlid^er fachen toiöen bie ber bifd^of in an* jeid^ 2C. bairumb joic^ ^e ein jit lanf ni^ bem lanbe inb joic^ in granf* »0 ric^, inb quam bo toeberumb inb bracht bat i)ur^ tJouH mit fic^. bo ber tourg 3BiI(;e(m t>an Slrburd^ bur Suitge quam, fo joic^ ber bifdj^of ui^ int* gein ben »an Slrburc^, inb ber btfd^of entoifte anber^ niet, [in burger jo 8uitge fulben eme üoulgen inb ^eipm eme fine oiant leeren, beö niet alfo engefd^ad^. inb ^er SKit^etm t>an Slrburd^ mit ben granjofen inb [tuen ^^ örunben quamen ^art bi bie [tat Suitge unb fregen ben bifd^of inb loart tan fime t)erbe geftod^en inb gefangen ^, inb ^er SSSil^etm ijurfe quam bairnae felf^ an in inb erftaid^ ben bifd^of jo boibe inb reit uan ftunt an in bieftat, inb aüe ^)orfeen iourben eme jo Suitge ujjgebain fonber einid; tveigeren of tefecn, inb bie burger intgemeine ^iefd^en in lüiüefome 20 unb intfiugen in ^ertid^. inb ber felt>e ^er SBil^elm trat ijortan jo ben boim^cren inb fprac^, ^e i)ttk iren bifd^of erftod^en mit finre eigenre l^ant. inb bebreif bairnae groiffen moittt)iüen in bem Suitger taube : ho6f toart ^e in furfecn jairen bairnae ent^euft bau bem naebotgenben bifd^of ijan Suitge, a^ nae gefd;rcDen ioirb anno 1484. 25 II 3n bem fetoen jair joigen bie S3rabenber ^ ui^ jo treibe in batJBr.aai«. Suitger taut inb quamen in bie ftat fent Gruben inb joigen bau ftunt bur Raffelt inb fturmben inb toonnen bat inb t^oirten aüe bat goit, toat bair tt>a^, mit toagen uiö ber ftat inb enlieffen mit aüen niet bair, inb bteben baft boiben jo beiben fiben. 30 Anno dni. 1483. 3n bem feli^en iair tt)a^ ein fere n^eid^ tointer, atjo bat men greinen fnee ben tüinter fad^, be« in minfd^en gebenten nie me gefien noc^ ge* leeft enipa«. 3. 'umbtrinf fel^tt. 1. 2BiliS>c(m t)on bei* Tlaxt, ber (S6cr om 30. 5(ug. Henaux 77. ber ?Crbeuncii. Henaux, Hist. de Li^ge 4. Unter Slnfü^ruiig SWa^imilian«, II, 76. bei ben ^iWof 3o(^aun bon ^orn gegen 2. ?ubiing bon Jöourbon. bie Partei SBil^cimö bon ber SJlail un* 3. S3ei SBej in ber yiä^c bon Sütti^, terflü^te. Heuaux 79. 860 VI. Äoel^offfd^c (S^ronif 1499. 3n bem fetoen jair monncn bic Srabcnber ©ilfen ftiirm^. bac ble^ »en bott oi?er 1000, inb tjcrbtanten bat im grünt af, 3n bem felöen jatr [tarf tantgreJ^c SSSil^elm * »an Reffen, bijd^of^ §erman^ broebcr, bem bie graffd^af uan Äafeenelenbogen angeftctt>en wa^ buTc^ ben boit fin^ f ttjiger^eren^ . s 3n bem fetoen jait ttyaxt ein foine gejprod^en ^ inb gemacht tiifd^en bem foningc t>an granfric^ inb bem ^erjogen ban Defterid^ inb finre fantfc^af , bie jofamen lange jit friedj^ Ratten , inb i)il goiber lantfd^af inb ftebe gcbeftruiett. 3tem jet fetüet jit toaxt gemennen bie \iat Sanben in 93rabant »)an i« ^et SBitl^elm uan Uxhnxd) oöermi^ä öerreberie. tt)ant bae taegen granjo- fen, bie bie fetbe [tat J^ernjaren joniben : fc beftaft ^er SBiC^clm »an är* burc^ bürg mit ben felDen granjofen, bat fi bie toad^t u<) bie nad^t, aU ^e femen njonibe, iimemmen fontben, a^ fi enc^ beben, fo befd^reöe ^c in, 9for.29. bat f}t i>onIf Dergaberen tpontbe inb fomen np fent Slnbrei^ ai>ent=*. u)3i5 bie felöe nad^t bret>en bie g^anjofen bie bürgere mit gen)alt, mit ftoerbcn inb anberen ftritgejautüe uan ber ttjad^t. be^ morgen^ örue mx tad; quamen bie Slrburd^fc^en inb ctommen inb fteigen in bie ftat unb gettjon* nen bie. fi ^)(nnberben bie ftat ünrg inb* ftieffenö barnae an inb tjerbran- ben bie binae ganfe af, inb tDiemail ber rentmeifter in ber i^urg ftat gCMo n^arnt ma^ njnrben ban ben urnnben, bat np bie jit bie Slrbnrc^fd^en fomen fonlben , oöerniit^ ein brief , fo loa^ l^e bod^ ein mitt)errefcet ber \ttozx ftat nnb ^iett ben brief bi fid^ inb brad^t bat niet uur fin mitbut* ger. inb a^ bie ftat gelounnen matt , fo toaxt t;e ouc^ gefangen inb }o §oi hxadft, mer nmb bat ^e ben brief mx^ be^alben ^abbe, ben ^e ben ß gefanfmeifteren toi^be, toaxt ^e uan ftunt qnit gegeben, mer i^e meidet jo Sanben niet me l^nifen of ti)onen, mer ^e joid^ jo Soeben. Anno dni. 1484. @d)cbcl 3nnoccnciu8 VIII bebe \)erfunbigen groiffe aflalö in granfric^*, ^^^*** niet allein t)ur bie letoenbigen, mer ou^ t)ur bie boben, batalgonutt)ejo]^oircn3ii tt> a d , inb t)er{amelbe ein groid fumme gelt^ ui^Sranfric^, nid 2)uttfd^(ant i n b ui« anberen lonbctt. inb mit bem gelbe [ulbe men tredten np bie S^urfen, inb bat gelt bUi)e bae bat onbcr bleuen i«, bat ou(^> t)crgabert »art up ben !X^ur!ensu(^ }C. l^^e n)ad ^aid 8 jiair. 1. SSielme^r^einric^llI. toon Reffen 1482 S)cc. 23 abgejc^bffen. ©^mibt. (f 3an. 13), ber mit SInna, ZoöfUiW'- ©^W- ^on gianfr. II, 461. Ii^)^)8i)onÄa|^enetleiibügen t)ennölS>tt ti^ar. 3. Job. de Los fde Ram, Documeots 2öi!^>erm ^cigtfein @D^n. (5o^n, ^Biamm- 84) {efet bie (Sinnaf^me 1482 feria quinu tafeln 116. 9iommel, @efc^. i)on §cffen aute adventum Domini (9ioD. 28). III, 78. 4. In Germania. 2 . 2)er gricbc i)on ?lrra8 lüurbe f(^on 1484. 1405. 861 Anno dni. 1485. 3n bem fcltjcn Jair, nacbem a^ bcr ban SSurBon btfd^of jo Suttge ctftod^en tt)a^ bau bem »an Slrburc^ a^ bürg, fo tDotbe ^e fincn fon ^ bac jo eint bifd^of gemacht i)a\n, inb bie capittete^eren jo Suitge lotren einen 5 ijan^oern inb ber freige bat ^jaüium inb matt bifc^of, inb^abbe bi( nnb* berftanfe ban bem ban Slrbntc^ inb betbarften ftebe inb borjjet im (anbe ban 8uitge, inb n)art ad^ternae ein foine troffen tufd^en ben jnjein bnrg <)att^ien. affo begaf it fic^ naebev^ant, bat ber bifd^of Dan ?nitge, ^er 3o]^ann ban §oerne, inb fin btoetet, genant ber ^ere ban SOionteni^^^ 10 inb ^er 9Bi(^e(m ban Slrbnrd^ ic jo fent %x\u \\ ben bi ein tt)aren inbör.asi»». jutben ein metf)3i(e angain mit iren jperben, miä)^ nnber ben feirjen mit lonfen inb rennen bat geraebeft inb fnetfte n)ere, nnb fi lieffen bie perbe gain. unb a^ bie t)«r6 bniffen bie anberen mitriber lomen maren ein ftndf ipege^ inb bnr bie anberen gerant, fo ft)rad^ ber l^ere ban 3)?onteni^, be« 15 bifd^of« ban Snitge broeber, jo l^er 3Bi(^e(m ban 5lrburc^, bat ^e fid^ gefangen get)e. inb i^e gaf fic^ gefangen , mant ^t allein n)a^ unber in, bcgerenbe bat p in boirben tt)ae fi njotben, begaben jo 3Ba«trid^t : tuant bacfeff^ ein rec^t i«, bat g^einre, ber bae ein boitf(adf) gebain ^ait, bie ftat tt)ebcrumb freigen mad^, a^ oud^ ^er Sil^elm bnrg bae gebain ^abbe. 10 mer nein : ban ftunt an »oirten fie in mit fid^ go üKa^trid^t gefenftic^ intgein ben abent, nnb be^ anberen bage^^ fere broe brad^t men l^er ®i(^e(m burß bnr gerid^t inb mart bae bedaget bnr ein m orber jc. inb emc mart atbae nae fd^effenorbet fin tjeuft afgef lagen, inb bat ma^ ein urfad^ einre groiffer berberfni^ beö bi^bom^ ban ^uitgen inb ber graef^ i5 fd^af ban ^oern, a^ onc^ eglid^er mai^ ^ernae geroirt tt)irt : n)ant ^e lie^ broeber'* unb tinber nae eme, bie mraed^en fin boit mit groiffer ge^ n)att inb brad^ten ber granjofen t)i( buifent in bat ßuitger tant, inb bie bebreben bil moittoiUen^ baefefcen. 3tem batb bairnae mürben ^er 333i(^e(m^ tjurg fon inb fin^ broe* io ber« ^er 9?o]perfe ban Slrburc^ fon mit iren ^nlperen inb joftenberen biant be« greöen ban §oerne inb be« bifd^of« uan Suitgen, inb quamen jo SBcrbe ^ in bie graeffc^af r^an §oerne inb brantfd(^atten bat bur ein mirl* tid^e fumme gelfe. inb bie Slrburd^f d^en ^abben ©todfl^eim ^ inne unb bae* 1 Sodann, SBil^elm« @o^n, irurbc 3. ^m 18. Suni 1485. Henaux 84. [d^on 1482 @c^t. 14 t)on einem Xifdi 4. 2)ie gü^nmg M ^aä}dxkQ^ ge- bc« (5a^)itel« jum 53iWof gemälj^It; bem gen bie §orn*|d|e Partei übernahm @ber* bie @egen:|)artei Sodann bon $orn ent= ^arb bon SSflart, 3öi(^e(m« SSiuber. Job. gegen ftelKte. Henaux 78. de Los 92. 2. griebrt^ bon 9Kontign^, ®raf 5. SBeerbt, tüefiüci^ bon 9loermonbe. t)on ^om. Henaux 82. 6. ©todem an ber 9Haa8. Der. 1. 862 VI. Äocr^offfc^eÄMnif 1499. ben bairui« groiffcn tjcrberfßd^n fd^ben in bat iant Dan öuitge inb anbcr^tüae. 3n bem fctecn iair begerbc bcr ^erjoc^ ban Oftcrld^ inb ban S3ut* gunbien an bie ban ®cnt inb an bie glemmingc, ber ir ^er toa^, bat fi cme fincn föne ^ bcn bie ban ®ent bi fic^ ^abben, fenben njolben jo äut* s mxp in örabant. be^ meigerben fic^ bie ban ®ent, want fi beforget tt)aten, bat ^e in ben fon entboiren fnlbe, unb bairnmb tt)orben bie bon ®ent inb bie gtemminge biant ber ®rabenber inb be^ ^crjogcn ban Oftc* xiä) unb joigen mit groiffer mad^t mit eimc ^eir bi S3rneffe( inb bieten bair Uggen umbtrint 1 4 bage nnb broid^en bae u}) mit cfeinem gett)inne. >o inb ber ^erjoc^ freid^ efelic^e [tebe in 3S(anberen, 3llfte, Dormunbe^ inb anber beftungen. 3n ber fetoer jit joigen bie 5^Iemminge mit groiffer mad^t bi 9lnt^ mxptn i\p ginfit be^ waffer^ inb ftoigen bae np ein bolmerf inb baebcn ben Dan 3lnttt)erlp baruiö bi( fc^aben^ inb fpife, bem l^erjogen Dur§ inb an* is beren ^eufttnben inb ber ^erjod^ mad^t jo el^tid^e fd^if mit (üben inb ge* n)an bat botoert mit gemalt unb (ie^ baft gefeüen l^angen unb einbeite bie Ioj)j}e afflain, bie fine unberfaiffen tt)aren, inb ließ bat jo grunbe afbred^n. 3tem in bem fe(Den jair niet tauge bairnae quam ber ^erjod() »an Oefteric^ bürg jo tpaffer unb jo taube mit finen brunben mit cime groiffen 20 l^eir in 35(anberen Dur ®ent inb bleif bae liggen ein furfee jit. bae enbin* neu tDurben eilige binnen ®ent gefangen bau ben bürgeren, bie ben ttkäf ange^aben Ratten, unb quamen oud^ einbeite barban. inb bie burger fd^idben jo bem l^crjogen inb begerben inb baben umb brebcn, inb ber Drebe toaxt gebeibingt inb fi gaben fid^ \xp np genabe ^. inb ber ^erjod^ 25 quam binnen ®ent inb branf fi bairjo, bat fi moiften up einen pia^tn bringen ire |>ribitegien, irre ^arnefd^ unb aße ir gen)ere, inb bat bebe ber burg i^erjod^ bau ftunt an in ©rabant boeren inb moiften nutpc ^utbunge inb eibe boin, inb brad^ten eme finen foue inb baeben bem l^erjogen einen Doi^bat inb getoifben eme eine groiffe mirfttd^e fumme ge(|j 50 geben up 30 termine» inb ber ^erjod^ befattc bie ftat mit uutDen anH)ttuben, M fi ge^oirfam moiften fiuK^. 3n bem felDen jair umbtrint fcnt 9Iemci^ bad^ beftonbc bat falfe jo Soelne uf joftain unb men gatt u|> bie jit jo ßotne 1 l^oit fatfe umbtrint 15 of 16 marf. niet (anl bairnae floie^ bat faffe np buiffen unb binnen» 1 . W^^PP' f)^nQti Wlüfmxüan tx\t, a\9 einige Xage 2. ^alft uiib 3)cnbermonbe. naä) bem gvicbcnöfc^Iuß ein neuer ^nj« 3. 3um 1485. flanb in @ent lüöbiat^. ?t(i^nott)«!^, ©e« 4. S)iefc (Ireiigcicu ^Ragregeln toev« [d)!d|te bc« ©aufe« C)ab«b«rg VITI, 59. 1485. 863 Sotten, fo tat 1 ^oit binnen ßotten galt 12 gulben, 14 guften of umb ben trint. buiffen ßoetten galt bat fatfe i)aft me tc. II 3tem np bie fetoe jit toatt ein raft uan ßoetten einö inb t)erbrc* «(.332*. gen, bat fi irren bürgeren fal^ jo irre noittorft (aiffen foniben, inb l^ab^^ 5 ben etitge t^orne in burjiben npgegolben inb \xp boin fc^ubben in nrber irre bürgere, inb toer ban ben bürgeren faffe begert, gaf men eme ieMid^ fumnieren bur 12 a(bu^. inb an ben bnrfenferen galt man ein bierbeil falfe intgemein bnr 6 albu^. inb buiffen ßoetne galt man ein bierbeil faffe, jo ©uiren, jo ßu^Iirci^en inb anber^tt)ae, Dur 1 5 of 1 6 atbu^, bat 0 in minfd^enteben nie beleift entoa^. 3tem bairnae berbroge ein rait ban Eoetten inb lieffcn nod^ ein tl^ornbot fat(j offenen inb gaben ui^menbigen inb inttjenbigen seilen fouf, inb gaben ein bierbet umbtrint 6 atbn^, bi« bat fal|5 ui^tjerfouft toa^. inb binnen Soetne an ben burfenfen galt man ein hierbei umbtrint 1 3 5 albu^ inb entua^ bairumb niet tt)ail jo Wegen. 3tem bairnae enquam jo Sollen gein falfe jo mart nod^ jo toaffer nod^ jo lanbe. bo lie^ ein rait ban ßoellen jo, bat men ui^ S33eft^)^alen falfe bred^te jo ßoeüen , be^ oud^ niet geleif t entoa^ S inb bie gai)en ein Dierbeil falfe umbtrint 3 albu«. mer bat febe falfe enbod^t niet bil inb 0 xtya^ ford^lid^en, einic^ bleifd^^ baemit jo fallen, mant baft bürgeren inb ui^tDcnbigen fd^abe baeban gefd^ad^ , bie bat i)leifdf) , bat baemit gefallt getoeft tt)a^, moiften enmec^ wer^jen. 3n bem feli)en jair up fent Sucien bad^^ ^j nmb-ben trint quam jDec.ia. feifer greberid^ jo Soeüen inb bleif tae umbtrint 8 bage. inb binnen ber > iit beleenbe ber burg feifer jo ßoeöen up bem Sllbenmart bufd^of §erman, lantgreben jo §effen , erfebufd^of jo 6oelne , ^erjogen jo SBeft<>^alen inb greben jo ^Irn^berc^, mit ben brin lanben^, inb bie belenunge gini jo ferc cirlic^en np eime groiffen inb fd^onen gefteiger, ftaenbc an bem l^uiffe np bem 3llbenmart genant jer (Sren, ni« bem ber feifer mit finen furften > up bat fteiger ginf. inb bau bem mart ginf oud^ ein breit groiö txap \xp bat fteiger, inb up ber tra<}))en ftonben bie bürgere bau ßoetten in irem ^arncfc^ fere foeftlid^. inb bie belenunge gefd^ad^ umb ben a^ent jo 4 ure'n. 3tem fere furfe bairnae joid^ ber burg feifer jo Slid^en. bair quam 1. 9Joa9 534. SSgl. Gelenius 243, tt)oburc^ falfci^c aber nic3^t mßgtid^ ifl, bo griebiit!^ 2)ec. 1 2 Snter^unction bie 2)aten \)eitt)int fiub. 1 864 VI. Äoc(iofff(^c (S^rottif t4Öd. 3an. h\ in ui« StaBant fin fon 3D?ajinitüanuö, bcn l^c tangc jtt ntct gcfcin cn* ^abbc, iub bairjo l^ctjod^ SSJif^lm i)an ®uitd^c inb uan Serge : bet fefce toart jo ?lici^en beteent mit finen lanbe n , o\\6f intgain ben aöcnt, bairjo im bcr i^erjod^ ban Defteric^ bc^ burß leifcr^ fon fere 6e^utj)cüei^ toa^ K Anno dni. 1486. 5 3tem np ben bruijienaöent ^ quam ber leifev bürg »eberumb ui^ 3lic^ jo ßoeßen inb fin fon butfe mit eme, inb mürben eirlid^ intfangcn Dan ber ftat ijanßoeüen mit gefd^euf inb anber^K. inb bleuen jo ßoetten gebr. 5. biö up fent ägat^en bad^. inb binnen ber jit quam ber ^erjoc^ Mn 6toe fere foeftelid^ jo ßoeöen nmb fin taut jo untfangen i>an bem feifer, inb m ^e mart beleent mit bem (anbe Mn ßlebe, mit bem (anbe )i>an ber 9)?arf inb mit bem tanbe t)an ®enne<}e \ tuiemail efetid^e fmair^eit toa^ efelic^c bage tufd^en bem foninf inb bem ^erjogen bürg a^ umb be^ getfe toxüm bem feifer t)an finre te^enfd^af inb oud^ ber ftat ban ©oift tDegen, bie M bürg ^erjoc^ö »an 6(ebe uaber bem bufc^bom ban ßoeöen afgenomcn i5 ^abbc IC, inb bie leeren inb greuen ftaed&en go bidfer maife fd^ar^j \\p bem SUbenmart ic, 3an. 20. 3n bem felben Jair umbtrint fent ©ebaftiann^ bad^ ^ wunncn bie Slrenburd^fen mit iren urunben fent 5Ernben inb fregen baft r>xi guc^ bairinne, inb fingen ben abt mit e(jüc^en moend^en inb fc^attcn bie inb 20 namen bi( deinot in ben firc^en inb floigen bat umb. firT' II ^•n bem fehlen iair nae fent 9lgat^en bad^ ^ brad^ ber teifer np mit fime föne inb anberen furften inb goigen nae grantfort jo fc^if umb ein roemfc^en foninf jo fiefen. inb ber 9?in loa^ fere groi^ inb aße loaffcr inb baeben groiffen fdj^aben boöen inb beneben, inb a^ id^ l^oirt fagen, 25 fo gaf ber feifer ben fd(^if(uben, bie in inb fin furften uf mart i)oirten, m öoirloin 100 gulben. [SBilb eine« Äönig«.] 9)^aj:tmiüanu« n^art geforen roemfc^ foninf u^ ben 10. hadf bed mainb9 februarii. j« 3n bem fetoen iair toa^ ein fruj)^)el jo SoeUen , genant §an^ oan 258t>. 6. fcrfer. 1 . 1485 3)ec. 29 trifft SWaj: ju ^ad^en eine @inung jn^ifd^en feinem ^ater nnb §ergog SöillSielm tuegcn bev SSeleljinung beliebteren. Stii^non)«!^, ©ef^.beS^au« fe«$ab8burg VIII, ^eg. 9^r. 767. 2. ^fjac^ Gelenius, De magn. Col. 243 bauerte biefer jnjeite ^ufent^alt t)om 5. bi8 21.3on. 2)en[elben 3«itraum um« faffen bie dUmx Urfunben griebrid^d bei S^mel Sieg. 7792 — 96. 2)ie Urhinb« granffurt 3an. 1 J f^eint, tt>eit nic^t iu« 3timrau ^)affenb, irrig batiert ju fein. 3. 3on.l8.2acomb(etlV, 530. (5M 7795. ^^gl. oben 79l9iote3. 4 . In festo sanctornm Fabiani et Se- bastiani ßan. 20). Job. de Los 93. 5. San. 31 ttjar griebrid^ f^on in granffurt. (£^mcl 7797. i486. 865 ©Ipitc: ber fcfüc fd^ufbiget einen anbeten fxu))^>et, genant Sol^an Dan ßoeüen, bat l^e einen nac^femeid^ter getpntgt inb gel^angen fontbe l&ain, miäft »eichtet up einen morgen in fime l^uiffe boit Donben »att, ^an== genbe in fime ^atnefd^ inb n)a« mit einte cotben gebonben an einen ifeten 5 naget, inb man fadste, l^e l^ebbe fid) fe(f« gel^angen. inb bat ftonbe ein jit tanf. fo begaf it fid^, bat fic^ bie jtoene ftn))))e( jn)eien »ntben inb bet ein jiebe ben anbeten be« motfe an a« Dut^. fo n)ntben bie xn)ene txnppei mx^ beibefamen Dan bereit ein« taib« gegteifen inb jo teben ge* ftalt. ^an« Dan ®pxxt bteif bi fmen »otben inb fad^t Sol^an Dan ßoeüen 10 unber ougen, i)t l^abbe ben nad^fettjeid^tet etn)ntd^t inb gel^angen. Sol^an t>nr| \pxa6), bat enn)ete niet »ate inb foutbe fid^ nummet etfinben. fi tourben beibefamen bem l^ogen gerid^t getebett, inb 3o]^an Dan ßoeüen tjntfe tt)att int eitft Detfoid^t inb ftoairtid^ ge))inget, bairjo beffelDen So* i^an« ^uijgftautoe, bie mitaüen niet baitDan belanben inb nnfd^ntbid^ ge* 15 i^atben tt)utben. baitna tt?att bet Dut^ §an^ Dur tid^tet inb fc^effen btad^t inb geDtad^t, njaitnmb f)t bie tnbe fo jemetUd^en jet nnfd^ntt be* clait inb l^ebbe (aiffen ))inigen. l^e bteif bi finen eitften tootberi. fo toatt ber fetbe §an« ui^gebain inb get ))inen (aiffen fien, bie men ein^beite an ente Detfod^te. Dan ftunt befante i)t, bat l^ei 3o]^an nnb fine l^ni^ftantoen 20 jcr unfd^ntt l^ebbe taiffen ))inigen, nnb bat anber« niet ban nmb l^a« unb nit toiüe, bie i)t jo in l^ebbe ac. fo toart mit nrbet gemift : n)ant l^e beme anberen finen (if a« ein motbet afminnen njoutbe, be« l^e niet bemifen funbe, fo fontbe man in bie Äeiferftrai« * ni« ßoeüen an bat gerid^t ftei* fcn inb atbae rid^ten, getid^ a« l^ebbe ^e ben mort fetf« mit ber l^ant ge* 25 bain. inb bem n)art alfn« naegegangen. 3n bem fetDen Jair n^) bonte^bad^ nae ))aefd^en qnamen feifet Sre^ aRdrjso. berid^ nnb fin föne äWajcimilianu« Dan gtanffott ben 9?in af Daten jo (Soeßen, nmb jo entfain bie ctoenunge jo Slid^en, mit Dit fnrften inb leeren 2; ber bnfd^of Dan äWenfe mit finen greDen, ritteten inb gueben 3« mannen, bet bufd^of Dan 5ttier mit finen gueben mannen , ber bufd^of Dan ßoeüen mit finen gueben mannen, ber ^)at|greDe mit finen leeren, greDen inb guebe mannen ein mirttid^ gejaif, l^erjod^ ßrnft l^erjod^ Dan ©äffen mit fime brober l^erjod^ Sllbred^t mit iren gueben mannen , Dort 1. SDicSBei^crjivage, bur^ tDcJd^e bie cine^ Augenzeugen, bei OUnfc^lager, Äaifcr i^ren ©iniitt ju galten ^)ftegten, 9ieue Erläuterung ber gulbenen 83ußc, nebji i^rcr gortfe^ung. 95gI.S5b. i, 3ü5. Urfunbenbuti^ 255 f[. gerner ben Ärö« 2. 2)er Einritt in (Söln faßt auf nungsbcri^t be« 9lltter8 ?ubtt)ig Don greitag SWärj 31. gür ba8 golgenbe dtjb, 3lnnalen bc8 ^iji. SJcrein« für ben t)g(. ben Ärönung«bcri(^t bc8 grantfurtcr ißieberr^^ein XV, 1 . @tobtf(i^reiberbiener8 3o(iannc« Äremcr, 6täbte^n>nifen. XIY. 55 866 VI. Äoel^^offfd^ (£(>ronir 1499. Daft t>H anbet leeren, greifen, ftebeurunbe, inb flnjurbcn eitlid&en untfangcn an ber !J)rattf9affcn obevmife bic boiml^eren, »ort aüe coüegien mit cnii|en inb Danen, inb ein [tat ban Soeüen l^atte tteftid^ irre frunbe an ben 9?in gefd^idt mit gtoen gnlben boicj^en , ber fi ein lieff cn bragcn bot>cn bem feifer inb bat anber boöen bem nnh)en geforen foninge bur§, inb gingen s i>an banne bi^ in ben beim inb men fanf bem afmed^tigen gobe loffonf inb ma« gti>iffe brenbe in bem üolt inb in ben geften. inb bic l^tcn toni| jobben n^) bie jit binnen ßoeüen umb 4 bnfent pnte, «J.'di 3** II 3tem be« mainbad^« bairnae tredten bie ^eren jo Slid^n umb ben loninf jo Itocnen. io gH)rit9. 3n bem fetoen iair np ben fonbad^ misericordias domini toart loninf 3Haf jmiüanu^ jo Slid^en gefrocnt oijetmife bufd^of f)ctman er^* bufd^of JO ßoetne. bi bet fetoet froenunge toaren t>xl furftcn inb ^cren, mit namen ein bufd^of t>an äWenfe einte ban ^ennenberd^, ^er Sol^n bufd^of »an 3:tiet einte ban 33aben , ^etjod^ ^^ilip« pal^ffctt>t, l^tjod^ ^^ Stnft ban ©äffen inb i^etjod^ Sltbted^t fin btobet, ^etjod^ Söitl^dm toan ®uild^ inb ban S5etge, jn)ene matigteben ban S3aben^ i^ctjod^ 3a«j>ot i>an ©eieten 2, l^etjod^ ÄatI »an @e(te, »ott baft bufd^oben a« ban ©al^* butd^, bau ßnitgen, ban ©pite, t>an ^oxmpi^, ban Slug^butd^, mn 51Kiffen, inb bit anbet l^eten, gteben, tittet inb Ined^te^ inb loit anbete » ftebe gefd^idfoe btunbe. ^ptiuz. 3tem baitnae be« bonteöbage« quam feifet gtebetid^ mit fime föne but6 bem toemf d^en loninf, mit ben anbeten but^ l^eten toibberumb tm Slid^en jo Soelten jo bet SBietpotfeen in, inb bet but^ fonin! fo« in eime ganzen l^atnefd^ inb beneben eme teit bet bufd^of ban SoeKen u)) bet^s ted^tet fiben , bet bufd^of ban SKen^ np bet tinfet fiben, bet bufd^of öon Stiet neift Dut eme. bie anbet but§ futfteu inb l^en teeben ein ieflie^ mit ben finen mt bem foninf fete etentlid^en. inb ee bet foninf inteibe, fo moift i)i geloben an bet poxi^tw bet ftat Dan ßoeüen inb bie ftat »an Soeüen eme »ibbetumb, inb ben eit intfinfbet butgetmeiftet bau bem» foninf ban bet ftat toegen. inb bet feifet mit fime föne ben roemfd^n foninf intibenbe mit ben anbeten futften inb l^eten teit bie S3ad^ ^etof oDet ben ^eumatt, obet ben 5l(benmatt bi« an ben boim: bo now bet Dan SRnvoemx a« ein etfbait bet ftat Dan ßoeüen ben l^engft, up 32. Snbere (ixtmplavt (tqU 9Sb. 11^215) '■mit bem anbcren*. 34. ^nUtt (Sttmptaxt *be« Hat'. 1. m>xiäft unb (S.\)n\tcp\^. Äremcr II, 577. 256. SBgl. au^ bo8 9lcgipcr ber ^ntoc* 2. @o^n bc8 ^fatggrafcn Subtoig »on jcnben in 3ol^annc8 Sinturiu«' gortf. 3^«ibrüdcn = S3c(beni. bcS Fascic. temp. bei Pistorius - Struve t486. 867 beti bet fontnf gefeffen ^abbeS inb anbet nicrc ^jerbc gaf ber fontnf »cm fic^. 3tem boitnac in bev med^en nae bem f onbad^ jubilate tDOufben bicapr. le. ^cren ein btcubc machen tnb ber älbematt h)art befpreit mit mift ^ inb 5 tenten be$ maenbage« baitnae ber fonini SWafimitianu« fcif^ j)erfoenIid^ inb mit bem l^erjod^ ^ip^tlij)^ pai^gttu in bitDefen feifct grebctid^^, tnb ber pai^ffctu xant in af , batrnmb feifer gteberid^ at (a<3^enbc mit fim föne f(i^im)5be. inb fo rtfd^ a« ber foninf afgebaßen roa^, (^)ranl ber patfegrebe ban fime ^engfte, baltenbe up ftn fniee, inb begert ban ber fei* 10 ferlid^e majeftait, bat niet npjonemmen bnr qnait, bat jo einre genoid^te inb fur^mite gefc^iet tDere. 3tem l^erjod^ SHbred^t ban ©äffen rant mit eime ban ©aben, item fftxiodf 3Bif^etm ban ©uifd^e rant mit eime ban 9Ja(fantt>e, inb aüit mit fcj^örjjen geteien. 15 3tem nj) bem fefben bad^ ranten jmen mit fd^rj)en gefeien inb ein if fidler l^atte ein groen Iren^gin up fime btoiffen ^enfbe, inb l^atte ber ieHid^ bnr eme ein fere dein bierfantid^ fc^iltgin inb mitaWen gein l^ar:= nef d^ , inb ranten np einander fere l^art, bat einem fin gefeie brad^ tc . bc^gefid^en ixp äffe cmbere bage in berfefber iDed^en fiatö)tn nntoe pox^ 20 tl^ien ban ^eren, greben k. 3tem np ben felt)en bad^ a^ ber foninf gerant ^abbe a« mx%, fo »urben bie jonferen, ber jo ber jit bif in Soeöen fomen noa« ban ui^tDen* bigen l^erfd^af, ban be^ foninf^ iDegen gefaben n)) ben Quattermart be« aben|, inb ber foninf bebe ben furften inb ben jnnferen fere guetfid^cn. 25 inb a« men geffen ^abte, f o banfeeben fi rtp ®nr|enid^ bem banfel^ui^ mit ben JDnfrannjen. 3tem umbtrint fent ©eberin^ miffe quam ber feifer toeberumb jo oct. 23. @oeöen inb fad^ bae umbtrint 4 n>ed|en 2, inb bairtufd^en litten be« ^er* jogen ban bem ©erge raebe inb brunbe in namen ir^ ^eren bur^ an bem ^ feifer erfangt inb getüorben, einen jof u^ ben 9?in jo fegew^ bair baft gef| inb guetj umb ni^gegeben tüa^, inb ber tüart gefad^t ginftt 9?in« jo Suf^* toxp tufd^en 6oef ten inb 33unne boben SB'efetid^ Mnb red^tebort ein jofl^ui« batxnp gejimmert, inb bie fc^iffe tDurben angebrongen inb moiften bae 1. 5tnbcre @r. 'u)) bcm'Jatt 'iip bc'. 5. hnaenbagc«' anb. (5r., ba« SWündjencr *manebage«'. 6. 51. (5r. 'bem' flatt 'bc'. 7. 'ftjn' ficitt 'fim'. 9. 21. (5r. '»an ft?mc l^engfJe feo bem fcn^ncf inb J)alp i)n »ibber upOoeren up fijn'pert. item Ijer^od) 9ltbrecJ)t' jc. 15. 3n anb. (St. ftfiU 'uv\ 26. 9r. (Bt. '»raunjcn'. 1. 2>cv g(ci(i^c 58raü(^ »irb 6ei bem 2. %l. (£^mcl, ^eg. 7870—74. 53cfu* gri«brt(^ in Söln 1442 erwähnt. 3. Sü(«borf unb SBeffetittg. SBb. I, 365. 55* 86S VI. ÄocT^offf^e ^^roni! 1409. t>ctioüen, bairtDcbcr fid^ ein bufd^of t>an ßoctfcu infc ein [tat t>ar\ Soeücn «i.333b. i^^g j^ctttid^ (ad^tcn tnb moutfccn ben got || af^ain, ate oud^ gefd^icbe, roant jt l^ocgc tnb ttcf Kd^e Brief inb ficgct ^tten t>an 4 l^crjogen bon bcm ©crgc, bat fi nummemic cind^c jol np bcm 9?in l^abcn fußen, «ßo». 25. 3tem bairnac umbtrint fent Satl^erinen mtff en, a(« f cifer gtebcrid^ 5 ban ßoeüen reifen tt)ontbe ate ^e bebe *, xoaxt bet feifer berf od^t inb emc butbrad^t obemiife einen bufd^of ban Soeüen inb ben xaxt t>an ßoeöcn ^>ribi(e9ien inb anbet befegetbe briei>e, Dan c^ügen l^erjogen i>an bera Serge befegelt, bte ber l^erjod^ jo ber git ond^ confirmiert inb beftefciget ^bbe, inb begerben ban finre feiferlid^e majeftait, ben jot jo rct)oricren »» inb afjofteüen, ond^ njant feifer ©egentont fetige in burgangcn jacren ond^ urbet inb rid^t tufd^en bem l^erjogen inb ber ftat gefprod^en l^abbe^. fo l^ait ber feifer erfant inb bem l^erjogen ban bem Serge geboben, öon ftunt ben jot afjoftcüen inb be^ jo etoigen bagen nummer gebmid^en : bairtpeber pd^ ber l^erjod^ tad^te, n)ant l^e groi« gett bairumb ui^gelad^t « l^abbe. bod^ int tefte reuocierbe ber feifer ben jo( inb gaf be^ bcm bufd^of inb ber ftat ßoeücn brief inb fegel. inb ber feifer joid^ öan ßoetten ben 9?in up. bo fd^idtbc ber bnr§ l^erjod^ ban Serge fin recbc jo bcm feifer JO Sotjctenfe, bie brad^ten ben brief f^^red^enbe np ben jol, inb ber brief »art Dur ougen be^ feifer« canceüiert inb burd^fneben. bairad^ter en* » gefan man gein« jot« me jo Sutetor^). 3tem toant ber bur§ l^erjod^ ban Serge grot« gett an ben bur^ ber^ toren jot getad^t l^abbe, fo toart eme in ein Dergelbung gegci>en ber jot up Cime tt)affer bat genoem))t i« bie @ege inb btuift bur ©iburd^ l^eraf in ben 9iin. item bair jo »art eme gegeben inb berteent , bat bie tantjoüe 25 berl^oed^t n>urben, fo bat up ein pext of ein oiffen tc. mere gefaxt n>art3. 3tcm umb befer nun)er jotte »egen, a« jo Soetlen, jo 3lnbemaci^, JO ßutdtorp, ber bod^ niet tang toerbe, inb ban ber »erl^ocgunge ein^beit« jotte »art bem feifer bur^ ctein gunft, fruntfd^af inb banf ban ben tant* fd^aften bairumbtrint naegefaget. 3« Anno dni. 1487. Si befen jiben a« feifer grebertd^ in ben nebertenfd^cn tanben getoeft 3. 'fii' fiatt *fi)' a. Qx. 4. Ä. Qt. f*lUpen 931. 333» tvH mit 'futtcn'. 5. 'a« V a. ©r. 13. 31. (&x. '»an bc' fkait *»an bem'. 24. 2(. @r. 'ei^n »affer'. 26. «. (Jr. *oifc^cn\ 28. 31. @jr. '»erl^oegung'. 1. @^on 9^oto. 20 tt)ar griebri^ in 53onn. (S^^met, ^leg. 7874. 2. @. bie Urtunbe ©igmunbö bei ?acombtet, Urfunbenb. IV, 107 unb cb. 109 «Wote. 3. 2)ie Urfunbe 1486 dlo\y. 27 ge* toä^^tt bem ^crjog (Sr^ö(iung bc8 3on« ju 2)üffelborf unb (Sinric^^tung a»eicr Sanbjöße. Sacombtet, Urtunbenb. IV, 539. »91. @nnen lU, 625. 1487. 1488. 869 tt)a«, fo tt)a^ l^c, buiffen ber fetoer lanbe h)i^, bic ferc ric^c fin, fetc fled^tüd^ inb finnjcftd^ in bie fanbc fernen mit deinen ftait, anbetd ban bie princen ber fe(t)et (anbe fid^ ^)(egcn jo l^alben. nod^tont toaxt ber fetbc f eifer a« but§ f ere eirttci^ inb f oefttid^ intf angen , item beögetid^en toaxt 5 intfangen mit groiffet eren inb mit fc^enfen be^ feifcr« fon aRajrimilia* nu^, a^ ift roemfd^e loninf gefoten tpa«. nu l^abbe bet fonini bi \xäf mx l^eufttnbe inb raebc ui^tenbigc leeren, bie ben fetcen (anben, at^ men ^aö)ttf (ere \toa\x bieten mit groiffen nngetDoentid^en fd^efenngen inb an* beren nngeiDoenlid^en fad^en inb gctüetbignngen, inb al »art groiffe med^* 10 tigc fd^etjunge m)ge^Den, fo tDart bod^ n)enid^ brad^t in be^ foninf« ^ant inb be^ foninf« l^enfttube quamen riben mit eim getid^en of groifferm ftait inb ))ompcri ban f)t, inb bie nomen jo in rid^bom , ftait inb eirnjir- bid^eit. ®iffe grun)etid^e fc^efeunge ber lanbe, bauan bod^ niet bur ben lonini 15 quam, anmtrtten bie tantfd^aften inb fnnberlinge e^jlid^e ftebe ber fetber tanbe inb bef|)rad(^en fid^ unber einanber inb l^ebben gern ge^at, bat ber fonini ein red^entfd^af ban ben finen genomen l^ebbe inb ir ungelDoentid^ ournemmen afgeftett. inb bat fetbe loart jom bidfermait be[oc^t, mer bie tur^ ftebe, at« men (ad^te, f onben jo geim gel^oere fomen : bairumb (i fid^ 20 unber einanber berbrogen inb bef toffen , bat fi fid^ jofamen tpoutben ^at* ben inb ben foninf in ber ftebe ein , at« f^t bairin queme, bairin l^atben inb l^eifc^en bfiijen, bat fi jo anfpraed(^e moed^ten fomen inb ir clage albac turgeben :c. Anno dni. 1488. 25 II t0U konink Ülafimilianns }o ßtnqqt in f lanl^eren getialHen mart. a3(.334». 3tem aU bie ftebe inb tantfd^aften bur^ nu l^ie nu bae fld^ bef)3rod^en j^abben, bat fi ben foninf bel^alben n)ou(ben, fo gaf it fid^, bat ber foninf gcfan jo fomen in ©rugge, ate l^e oud^ bebe, inb a(« l^e jo ©rugge in*' quam, beben bie .ban ©rugge ben foninf angrifen^ inb baft finre tref liger 30 tcebe inb be^ielben in gefenffic^ in irre ftat — boc^ quamen ein beil »an beö foninf^ brunben berf(eit ui« ©rugge — inb entooutben emc niet gunnen, bat ^e eind^en ban finen reeben of biencren bi im l^ebbe. bod^ 2. a. @x. 'cU\)rü\ 7. 21. (Sx. 'ai' flatt *a!8\ 13. 21. ®x. *U moitrotUend inb §abbe f)}(6 begrafet gomait fere. biffe grutocltc^e* k. ©c^tup ber @eit( roieber äbereinfiimmenb. Iß. 2(. Q^x. ^bcfprae^ (^en'. a. er. *^abben\ 19. 21. (Sr. *a«' flatt *at«\ 23. 3n anb. @r. fe^lt bad 'jc' 1. 1488 gebr. i hxa(if ber Slufftanb ^aufe« ©absburg VIII, 96. g70 VI. Äocl^offWe (g^^rtnif 1499. iiiüeft licffen ^i cmen »an (inen bieneren i'\ erae, a^ mit namcn [inen loa). inb beben in ingoen in ein l^ni^ inb beftalten uxtoaxxxt inb l^ucbeve h\ in, inb bie ietoaxizn in fo nannte, tat l^e gein brief of fc^rifte t>an \\6) geuen moeci(^te of intfaen, inb ber gente, bie mit ente gel^albcn ionrben, fanten fi ein beit jo ®ent inb be^ietben ond^ ein beil jo ^rngge , inb fcev 5 ein beil beben fi int^euften ^ item gefmmen bie i)an 33rngge an ben to* mntf bat i)t \i(i) bet tantfd^af t>an gtonberen ntet befommeren nod^ troe- ben fontbe 30 regieren: fi njonlben finen fen l^erjod^ ^^iti))^ lonr ein ^eren l^at)en nnb tt)onlben eme fine reebe orbineren inb fefeen inb finen ftait l^atben a^ fid^ gebuerbe, inb (;ebben n?ail begert, bat ber foninf ui^ 10 bem tanbe gejogen toere inb bat bie lantfd^af eme alte jair einen mir!- lid^en penninf gegeben ^ebben, be^ ^e geinre n)i^ boin enmontbe. 3tem Dan ftunt bairnae ipart bat nnferm genebid^ften leeren bem roemfd(^en feifer jo toiffen, ber »an ftunt fnnber »ertreden bebe fc^riöen inb Derfunbigen in clagentoi« aßen toningen, furften, ^eren, grauen, t^rien, 15 ritteren inb tned^ten, geifttid^ inb n)erlt(id^, t>ort aüen rid^fteben inb allen be^ l^illigen rid^^ nnberbain inb bie ben jogel^oeren, begerbe inb geboit fere l^oed^lid^en t)an in, bat fi up-ein fürte genante jit mit alle irre mac^t jo ^nlpen quemen, nmb finen fon STifajimilianu^ ben roemfd^en foninf be« gei^enfniffe jo erlebigen inb bie boefe o^etbeber jo ftraifen, aU onc^ m balbe gefd^ad^. bie furften quamen einbeil^ felf^ <)erfoenlid^ umbtrint mei, bie anberen fd^idtten irre jotbener, bie ric^ftebe inb anber unberbane be« billigen rid^^ fd^icften irre Drunbe, alfo bat ein mirflid^ gejale üolf^ t)an toap^n, al« ^ernac gefd^rei)en iö, in glanberen gefd^icft tt>art, inb tredfte feifer greberid^ mit bem groiffen t)olf beibe jo looi^ inb jo perbe in 25 glanberen inb ladete fid^ jo loettc mit fime i)oulf fere nae bi bie ^tat ®ent inb lad; albac umbeftreben oi)er 6 tt)ed(;en, inb brad^ bae np inb Derbrant gtanberen aljonmil, bat buiffen ben fteben ma«. 3tem M|f( mt^tfüjttnn t)aint geMent km rocmf4)(n \nt\ftx inH konink in ilankrcn. 30 ^erjod^ SBolfganf Dan Meieren inb l^erjoc^ Sriftoffel oan Seieren l^aint jofamen ge^at 100 pzxhz inb jo üci^ IOY2 ^nnbert man. item ]^erjod| ©igemont \>a\\ Deftenric^ 8 l;unbert man jo boi«. item grcDc (Sucr^art t>an SBirtenberd^ 30 j>erbe inb 200 jo t>oi« inb 6 toagen. item 2 marfgreDen Dan ©aben 80 ^)erbe inb 100 jo Doi^, item ber feifer 200 35 ))erbe inb 6 [magen]. item ber l^omeifter Dan fent 3ol^an« orben 30 jjerbe 36. ^tvagcii' fe^U. 1. iöo ben oben (^. 869 ^at.) tx- 53iüggc (2eo II, 230), unb SWa^imilian« tüä^ntcn "ißeta- Sang^^at«, ©c^nlt^eiß ^on @c^a4meiftcr. Sid^notoSft^ 99, ^ 1488. 871 inb 30 xoüoi«. item bet l^erc t)an 5>iaff aumc jo@egen 150 <)crbcmb 200 jo loci« inb 6 toagen. item 2 martgret>en t>an öranbenburd^ 51/2 ^unbett ptvtt inb ein l^nnbert jo boi^ inb 48 toagen. || item ber bufd^of Dan 5Erict»t.334b. 150 ptxht inb 5 l^unbert jo t>oi^ inb 14 tpagen. item ber bufd^of Dan 5 äug^burd^ 100 inb 20 jo Doi« inb 14 ^)erbe. item ber bnfd^of ban (äifteit 42 ^)erbe inb 2 tragen, item ber bufci^of ban ©trai^burd^ 42 <>erbe inb 54 man. item ^erjoc^ SKbred^t ban ©äffen 150 ptxtt inb 6 »agen. item ^erjod^ Sllbred^t Dan 3Roend^in^ 70 pcrbe, 1 toagen. item ber bnfc^of Dan ©afet 45 man jo Doi^. item ber marfgrebe Dan Stoetet^ 10 50 man jo Doi^. item l^er Sa^lar Dan ^rac^ inb ^er ^an« Siemener jo* famen 30 p^xtt. item greDe 2Bit))ert Dan ©d^anmenberc^. item ber paii^- greDe 300 ptxht inb 30 man jo Doi«. item ber bufd^of Dan ©abenberd^ 61 j)erbe, 6 njagcn. item ^erjod^ greberid^ Dan ©äffen 100 inb 60 ptxht inb 14'n)agen mit ber ftat aWull^ufen inb Oiort^ufen. item ber bufd^cf 15 Don 2Birfebnrd^ 100 inb 30 <)erbe inb 250 jo Doi^ inb 33 ipagen. item ber f)tXio6) Dan ^tumenmart^ Dan ©eieren 250 inb 30 ))erbe inb 80 man jo Doi^ inb 36 tpagen. item ber l^omeifter Dan S)nitfd^tant 37 ptxt^, 26 man inb 4 tDagen. item ^er aWertin SRaifeer ni^ Defteric^ 16 ^)erbe inb 1 ipagen. item ber bufd^of Dan 'ißaDerborn 50 man jo Doi^ inb ein 20 !arre. item ber ^erjod^ ^enrid^ Dan örnin^tDid^ 60 perbe inb 4 ipagen. item ber l^erjod^ Dan i?ot^ringen 200 perbc, 7 tpagen inb 2 farren. item bie ftat Dan SBorm« 60 man jo Doi^ inb 6 ptxht, item bic Dan Ulm 27 Iperbe, 100 man jo Doi^ inb 2 magen. item bie Dan SDerl^uge^ 50 man inb 1 tDagen. item bie DanS5iberad^ 34 man jo Doi«. item bie DanSBite 25 inb bie Dan Slil 16 man. itjm bie Dan goüenbor))^ 10 man. item bie Dan SBangen 10 man. item bie Dan ©od^orn'' 8 man. item ber grebe Dan @ol«^ 14 man jo Doi^ inb 1 toagen. item bie Dan Äoir 10 man. item bie t>m 9toi«^ 4 man. item bie t>an ©trai«berd^ 100 jo ^)erbe, 100 JO Doi« inD 6 toagen inb 4 ftritbneffen. item grabe SBUbert Dan 30 ^iaffanioe 50 jo ^)erbe. item bie Dan S3afe( 100 man, 2 toagen. item bie Dan Soften« 50 man, 1 toagen. item bie Dan JRoitloifre 45 man, 1 »agen. item bie Dan Äemjjten 34 man, 1 toagen. item bie Dan 8in* banioe 50 man, 1 toagen, item bie Dan 5RaDeöburd^ 70 man, 2 toagen. 1. Sai€rn-3Wün*en. Äärnt^en. 2. mtUln'mmi\zi\)aiitoi\ä)tn2'6x-' 4. 9icumarft in ber Ober^folj. xaä) uub @^opf^>eim. ©emcint ifi ^i^'i" 5. ^6) weiß bcn 9^amen ni^t ju er- üpp, mit bcm 1503 bie ^ad^bergif^e flären. Sttva Ucbcrüngen ? :einic au^flarb. 6. äßeil, %akn, «ßfuttenborf. 3. SDcr itt ben SÄegefien bei (5()mel 7. SBuc^^orn. 8756 unb Sic^nohJSft; 1468 k. l^äufig er» 8. @olm«? toä^ntc 8a6la ^rager, Sölar^aa Don 9. ^loß^eim im (Slfaß. 872 VI. Äocl^offfd^e (5^>roni! 1499. ttcm bie bau ©«(ingcn 10 ptx'ot, 70 man, 1 toagcn. item ber ait t)an SBtngatt 44 man, 1 toagcn. item bic abbiffe ban ßenten* 12 man, 1 tt)agen. item bie Dan ^agenautoe 54 man, 1 n)agen. item bie ban ffiif' fenburd^ 35 man, 1 toagen. item bie ban ©tetftat 46 man. item bie ban Obetnae 20 man. item bie ban Slug^butd^ 18 ^jerbe, 180 man jo boi^a gB(.335«.inb 2 toagen. || item bie ban Donannje^ 20 man. item bie i>an Solmct 55 man. item ber ahi ban SWoirbad^ 10 man. item bie ban Äeifer^berd^ 1^2 man. item bie ban ^eitbton 1 8 ^)erbe inb 50 man inb 1 n>agen. item bie ban SBim^)]^en 27 man, 1 n)agen. item ber bifd^of ban Soften^ 6 pttt, 40 man jo boi« inb 1 n)agen. item bie ban gran!fnrt 26 jo lo ^>erbe inb 100 inb 30 jo boi6 inb 3 tDagen. item bie ban ^Reutlingen 36 man, 1 toagen. item bie ban ^Ruremberd^ 40 ))erbe, 200 man jo boi« inb 4 »agen. item bie ban SWemmingen 6 ptxht, 60 man inb 2 »agcn. item bie ban IBlaburen^ 17 man. item bie ban Suitfird^cn* 10 mon. item bie ban ®p\xt 72 man, 1 tpagen. item bie ban ®tt)ebefd^en §oüe is 34 man, 2 pttt>t, 2 »agen. item bie ban 35inlete^)n]^el 18 man, 1 toagen. item bie ban S5oiffin^ 2 pzxU, 6 man. item bie ban Störungen 3 ))erbe, 34 man. item ber Sifebom ban 9tegen«burd^ 10 |)erbe inb 200 man. item bie ban Sffenc^ 11 pextt, 20 man. item ber abt ban ©tpinfelt' 4 j>erbe, 20 man, 2 toagen. item ber tantcommeter ban buitfd^en (anben 20 13 man. item ber aht ban Oeffen^ufen^ 8 man. item bie ban SBtefe 12 pextt, 120 man. item bie ban ©eit^ufcn 12 man, 1 tt)agen. item bei Seittefeer ui« ber ©leeben 17 ptxht. item ber grebe ban Slnl^att 26<>erbe, 1 n)agen. 3tem JO ber fefeer jit »nrben bie gtemminge in be« pai^ ban gebain 25 obermife bifd^of ^erman ban ßoetten '\ ber fetf« )3erfoinlid^ fa« n<> bem fale JO gerid^te inb ejcequeirbe be^ pai^ brief. 3tem ee ber fcifer bur^ mit fincn brunben in ©rabant quam, ^ab* ben bie gfemmingc bernommen bie jo!um^)fte be« teif er^, inb bie ban ®cnt l^ebben gerne ge^t, bat bie bau örugge in ben fmiinl gelebert l&ebben: 30 be« entootben aber bie bau Srugge niet boin. bod^ leberben fi ben ban ®ent 6 of 7 ungebertid^ reebe be« loninfö, bie mit eme gefangen »arcn. inb bie ban ©rugge tieffen ben foninf ui« bem gefenfniffe np eine gelocfbe inb oirfreben :c ^®. 1. (Sttt>a (SijJcrcicnfernonncnalbtei 6. 38n^. 7. 3tt)ifaltcn. ©ainbt (abbatia Bintensis) im töürtcmb. 8. ©encbictiucrabtei O^fentiaufcn 2)onaufrci«? gtt>if(i(>en Wlimmln^m unb S3iberad>. 2. SBo^l 2)onautoört^. 9. SSgl. ba« @(^>rcibcn ^ennann« in 3. ^kubeuren. ben 9{egepen bei Si(^non)d!t^ 1116. 4. !üeutfir(^>imn)ürtemb.2)onau!rci8. 10. 1488 5Wai 16 tarn ber gricbe ju 5. ©o^fingcn. @tanbe. ^id^notöSft?, SReg. 1130. I 1488. 873 3n bcm fcfcen jait in septembri of um6 bcn ttint * quam leifct grcberid^ jo Soßen unb »art ein gerid^tJ^ad^ ^t^^epptt jo ben äWinre* btoeberen, al« ban efetici^cn fad^en »egen etnbeit trefüd^et bürget intg^ein bie [tat Dan ßoeüeu. inb baitunib tjorberbc inb befd^iebe bie feifertid^e ► majcftait ein eirlpirbigen tait mit allen rceben inb 44. inb unber anbeten begetbe l^e bo jo fien inb bait jo bringen bet [tat <)tibitegien inb ben üet- buntbtief, bat bod^ niet gefdfeiebe, inb n)att baebi gefad^t, toaitnmb ein (tat t)an ßoetten niet fd^nlbic^ tt>txt, bae jo jeunen it ))tibilegien. bat tt)ort ban bet [tat n)egen bebe bet loaitgeboten inb eittt)itbige ^et l^et i 3o^an bam §itfe, boctot in beiben ted^ten 2. ond^ lie« bet butg boctot tuiben jo bet fettjet jit, bat ein [tat toan ßoeßen in bem ftiege t>ot 5Kui^ ui^gegeben ^abbe jo be^ tid^« inb be« gemeinen (anfe ^eit oDet bie 8 ton* neu gout^. inb bet tait begett int (eft ein genebigen utionf inb ttaben af. II At ubi ad presentia tempora ventum est, stilum temperavi a3(.335b. propter quorundam offensam qui adhuc sunt superstites, latius hec posteris exequenda relinquens. 3n bem feteen jait tt)a« gtoi« ftied^ in bem tanbe ban ßuitgen tuf d^en bem bufd^of , bet ftat ban Suitgen inb ben ban Sltbutd^ ^. 3tem nae bet jit a^ bet foninf toa« bti gelaiffen mn ben oan S3rugge, baitumb bet feifet mit be« tic^^ futften inb fteben, ben jo btien, fernen loa« , f 0 joid^ l^e mit bem but^ boutf mebet ui« bem lanbc , met bait toatt gefaxt l^etjoc^ Sltbted^t ban ©äffen ^ bie gtemminge jo fttaifen inb so btingen unbet gel^oitfaml^eit be« foninf« butd^ ein tibenbe fttit, ipant bem tid^ inb be« tid^« mannen niet gelegen toa«, bae langet io liggen. fo tt)aten eilige inb Dil ftebe in Stabant , ^oüant inb ©eetant, bie mit ben gtemmingen nod^ tt)aten in bem Detbunt a« mx^, ben foninf JO bel^alben oan bet ted^enfd^af jo l^aDen t>an be« foninf« am^)tluben. ^tetumb, nae be« feifet« unb be« foninf« affd^eiben, toa« nod^ niet gonfe brcbe in ben fetöen lanben inb routben jemetlid^en üetbetft, inb bod^ fon= 0 betlingc in S5tabant bie ftat ©tueffel, Soeben mit me anbeten, item fo begof it fid^, bat bet but^ ^etjocfi Sllbtec^t motbe bie felbe ftebe jom eitften 1. @rji(SnbcOct. (£^mcl, 9?C9.S322. 2. 1490 3«n. 11 bcjeugt bcr 'Siati} bem ©ürgcrmeifter ^o^iann V)on ^ix^, t>öß er auf bem ®cnd()t«tag, bei* 1488 ö«>r Äaifcv gliebri(]^ im 9Winoritcncon=' öent gc^^attcn lüovbcn fei, fotoie f^)äter, [5 Sluftrag unb ju 3wfi'i«^^"^*it ber ^ta bt gef^anbelt i)aU. ©egcnfianb be8 f crid^t«togc8 »ar eine toonSo^ann üRui«» ^^ gegen bie @tabt er^^obenc Älagc. (gopitnh. XXXVII, 59b. 3. @in im SWai 1487 gef^Ioffencr gricbe tvurbe ibereit« 9Wärj 1488 toieber gefevocH^en. Henaux II, 87. 89. 4. lieber feine @tatt^a(terf(^>aft togl. ?ici¬r8f^ 161 ff. ^luöfü^rlit^iie SBefc^^rei« bung feiner Äriegöt^aten hd SBiltoolt toon @(feanmburg 82 ff. (SBibl. be« Utter. SSerein« L) . 874 VI. toel^offfc^^e (S^ronif 1499. bringen unbet bie gcl^oirfaml^ett unb joici^ mx ein ^at bi 8oct>en, 35ieft gc^ noen^jt, inb bic getoan ^e inb Ite^ bie plunbcren, inb albae xoaxt gtot^ goit getouft. inb a^ bie ftat getpnnnen loa« inb affo ui^gerid^t, fo gingen im onä) ant ^ant Soeben inb Srueffet 2C. be^geüd^n beben bie anbeten ftebc in ben anbeten lanben , a« oud^ ^etnae bi aüentuten getoirt »irt. 5 Dct. 10. 3n bem fettjen jait nmbttint fent ©eteon^ bad^ fo quamen Dan boöcn ^etaf ein gtoid nienid^te Dan jolbenetn inb ftieg^ned^ten inb ladeten fid^ jo "Duitld^, jo äWoil^eim inb baitumbttint, inb bcgetben ond^ bet ein* beit, bat fi binnen ßoeüen moed^ten fomen, met bat toatt in gctocigett. biffe Dutg ftied^^tned^te quamen in bet geftatt unb ^iefd^, bat fi jo bem 10 fjetjogen Dan ©äffen tt)outben tteden inb toeten gefant Dan ben tic^fteben tt)ebet bie gtemminge. mer it toa^ anbete baitumb : fi maten bae beftalt bat fi bie mirbige inb ^iüige ftat foutben Dettaben unb ingenommen ifaun Oct. 10. u^) fent ®eteon« bad^ np ben mibbad^, inb ein icfüd^ futbe fin tt)itt er* ftod^en ^ain, inb batjo fulben np Dil enben Duit ingetad^t fin getpeft 15 mer got inb fin lieDe billigen, ber üd^am binnen Soeüen teften , toeulben bat, a« DUtmail« bidfe gefd^iet i^, niet (aiffen gefd^ien, funbet bie [tat öan ßoetlen loatt getoatnt burd^ itte ^eimlid^e Dtunbe unb Detfpe^et«. inb einte Dan ben l^euftluben, bie bat fulben beftalt inb bebteDen l^aoen, tDart affo ui^gejeic^ent mit umbftenben inb cteibungen, bat fi in tad^ten : toant"» men gunt it einbeit, bat fi oDet 9tin Doiten jo ßoetten, unb unbet ben n)aten bie ^eufttuben Dan ben Dettebeten, inb alfo tDatt bet ein angegrif* fcn, upgefloffen inb ejaminiett, bat ^e bet bait ))lic^tid^ Donben »att. bo bat bie gefelfd^aft mitfte, bat bie Dan ßoellen getoatnt toaten unbfid/ Detwatben, btaed^en fi np unb begetben, bat men in gunnet, bat fi moet^^- 25 ten butd^ ßoeüen jien in S5tabant, unb bat toatt in gegnnnet. inb al^ fi butd^ ßoeHen gejogen loaten , toatt niet Dil ge^foett Dan item afttecfen in ©tabant, fonbet bat Doul! Detloi^ fid^ inb iten upfa^ melbeben ft bair* nae. bet g^ene bet begtieffen toatt, befante inb belibe bat, bat bet uj>fo| n)ete, bat fi folbcn ßoellen ingenommen ^aben, inb ^e »ete einte tan» ben ^eufttuben, bie bat fulben beftalt l^aDen. baitumb toatt ^e geoicttelt: fin l^euft toatt gefetzt np ©eientotn np ein geleie, bat ein Dietbel np ben 9tin bi 9tobenfitd^en, bat anbet Dut bie ©ten<)otfewi k. inb bet fefce fj>tad^ oud^, bat ©toidfet Dan ©idfingen, bet lange jit up bie ßoetfc^en geotleget ^abbe K ^ebbe bat beftelt. bat g^e'e finen med^. » 3tem jo bet felDet jit a^ bat ftied^^Dolf alfu« jo 33uitft^ inb ya 4. ''banV jlatt '^ant. 28. inetfecubc 1. 1488 'dlo'o. 17 ciließ griebridb 111. tvegcn ^Räubereien gegen Kölner öürgcr. gegen i^n unb feine Reifer ein patent (S(>mel, 9icg. 8331.. > 1488. 1489. 875 3Äoi(^cim iaö), fc bebe ein bifc^of Dan ßoeüen ontS) »ergaberen ein groi« öoutf tnb rief bi fic^ öan ben otoerften geifttid^en ^Jteloten binnen ßoeüen jo bem 33ruet. beögetic^en bebe || ein ^erjod^ mm Serge Dergaberen ein i8t.33c*, groi^ Donlf, unb nienianfe eniüufte, tt?ae al bat i)ou(f ^in foulbe. onc^ 5 i^atte ber ^erjoc^ i)an ®affen, ber in Trabant n)a^, ein groiö bontF. ^om leften, a« bie triec^^fnec^te entoed^ joigen, fo joigen ber bifc^of i)an &otU Uli inb ber l^er^oc^i j)am S3erge ünr ein flo^ inb beftreben bat. inb bae gint t>a\t mancherlei mnrmnriernng. Anno dni. 1489. 10 3n bem feigen Jaire umbtrint aller l^illigen bac^ ct)erqnamen biesJc». i. coerlenfd^e fuerfnrften, atö ein bifd^of \>an 3Kenfe, ein bifc^of Dan Sriere unb ber i?al^grai?e inb bie SRinfautPer unb bie [tat »an SSBefel ^ , inb be* fluffen ben 5Rin bat niemanfe i^aren moed^te ui^ ßoellen bi^ jo 3)?en|j, inb ivoulben baemit bringen ein [tat üan ßoellen, bat fi iren jcl, ben ft 15 t?an bem leifer eriporßen ^abbe, af[telce. inb moid^te g^ein coelfd^ fd^if cf coelfd^ gcit n))get)oiit u^erben, inb qnam groi[fer fd^abe baetjan ben (ioelneren inb oud; anberen lanben. inb bie mx^ furften fa(^ben ein np^ flac^ 10 ßoi}eten§, fo bat men »an ßcüetenfe üoir ben 5Rin uj) inb af unb niet terrer nebertpart. inb bat [tunbe ein lange jit: bie touflnbe ui^ 20 9febertanbe beftalben ir goit jo luagen bi^ gen 6oi)elenfe, inb tooutbe ber bif(^cf Dan (Soellen inb ber l^erjod; tan ®uild^e niet jolai[fen, bat fi in bie [tat Dan (Soellen mit bem goibe Doiren, inb be^getid^en ncd^ ßoöelenfe bi^ unber ßoellcn jo ®oin^ ^ ^j anber^tuae. mer niet be min moifte men bat goit, bat jo toagen geDoirt mart, Derjolien jo S3onne, atö n^er it jo 25 fd^if geöoirt gelpeift, inb bae W)a^ ond^ ber befier Dan l^in^, ber nam oud^ ben jol Dan ber felDer Drad^t, inb bie Doirlube moiften allejit up ben eit nemmen, bat fi g^ein coelfc^ goit Doirben, oud^ be^gelid^en bat fi in gein- rclei n)i^ ir gelaben goit jo ßoeüen bred^ten. bod^ Derl^engte ber bifc^of bau Syrier, bat bie coelfd^e fc^if Doiren bi^ gen ßoDelenfe, mer niet l;oegcr, 30 unb t>axi ßoDelenfe bi^ l^eraf jo ßoeüen '^, 3n bem Dur^ jair quam jo ßoellen ein blint man ^, ber fin ougen inb gefid^t Dertoren l^abbe ate l^ei 3 fair alt ma^ : bat gefd^ad^ eme burd^ bie podm ^. ber felDe blinbe man loa^ Dan SKed^elen geboren, inb a^ ^e 5. fitttt. 1. ObertDefcI. 4. gfiicafiu« toon SUic^eln. Sgl. un* 2. 3onS. tcn 531. 337^ unb 339*. ©enauc miU 3. Ucbcr bieje ©treitigfeiten |. (Sn* tl;jeilungcn über Sebcn unb loiffen eme a« ein toaffer funber alle l^inberniffe. bie bibet tooifte ^e up fin buimgtn «c.336b,|| nae. be^gelid^en in ben boid^eren ber billiget teitte unb ber l^eibenfc^^er 23 ))oeten toa« f)t fo berboren, bat eme alle fin tootbe afgingen funbet alle fmait^eit. ffz l^abbe nod^ meir broebere inb oud^ ein fuefter, bie loaren aljofamen fere l^oed^lid^ geleirt mit oberüloebiger jierlid^er latinfd^er \pxatiiftn, fo bat alle bie gl^ene, bie fi l^oirten \pxzä)tn, niet mced^ten ge* faebiget toerben nod^ berbro« fregen in jojol^oeren ^. ir baber i« genoempt ^ meifter 3ol^an (Sanier inb i^ ein boctor in ben 7 örien lunften, in ber gii domini Nicasii Machiliniensis de Yoerda a quarto etatis sue anno oculis capti. Panzer, Annal. typogr. I, 306. 1 . ^a6) ben eingaben bei ©arfebcim erfd^ienen bie Enanationes in libros 4 institutionum iuris civilis 1493, bic Ca- sus longi super institutis 1497 im2)m(f. SSgl. bie toorigc 2lumer!uiig. 2. 3a!ob (Santer toon ©röningen tourbc 1487, fein SBmber 3(nbreaö 1491 bei ber (Sölner Untt>evfttät immatriculieit. SSgl. Ärafff 8 ^u^jügc au« ber aRatrifd in ber ä^itft^^r. für ^>reu6. ®t\6f. unb ?anbe8tunbe, 1868, @.468 unb (Snnen, ®ef(^. IV, 75. 3. 8lü^menb gebenft ber ©efd^toifcr ber $umanifi ^gri^>pa toon iRettc«tieini Opp. II, 333: Andreas Petrus Jacobus germani fratres natione Frisones cog;no- mine Ganterii unica cum sorore adhoc pueri decennes in omni disciplioarum genere egregie disseruere. > 14B9. 1490. 877 atfeebten, in bctben redeten gciftfi^ inb merttUd^, tnb tn|bet l^iüiger fci^rif t. biffc cirtDirbige, ffoxä)inoemptt inb feve geleitt man l^ait ein ^ui^framDC, bic toa« ondf) fcre geleitt, nnb Ijait mit ir gc^at üU foene unb ein bod^tev, bic l^ei, fo batbe atö fi f^^red^en funben, getpeint nnb teirbe tatinfc^e 5 fj>raed^e, äff o bat fin finber ee Innben fpred^en tatin ban bnitfd^, inb toirt in fime l^ni^ gein \pxatd)t gcbrnd^t inb geoefet ban latinfd^e ^pxatä), inb fin bicnftmoit i^ ouc^ geteirt, bat fi goit (atin \\ixiö)t. 3tem bie boed^ter ^cifc^t Urfnla inb i$ fo gelcirt in natuertid^en inb gotlid^en fünften inb baebi fo loeftüd^ inb jietlid^ t>an (atinfd^er ^pxat^t, 10 bat fi aßen geleirben, n)ie ond^ bie geftatt fin, tan fi fo meiftetlid^ ant* toerben, bat be^ geüd^en nie merc geDteifd^t i« Dan Dil l^unbert iaiten l^er, inb fnnnen fid^ niet genoid^famli^ bairaf Derwonbeten , bat in inb ui^ Cime bteumefd^en munbe fntc^e migenbe inb hap)j^^x motbe !omen. inb i6 toait gefd^iet, bat atjo gcteirbe man, beibc geiftlid^ inb wcrttüd^, in bem 15 Derftcntlid^cn tamp ir widmen moiften. befe eirfame inb bogcnt^aftige Ut^^ fn(a toart geteirt, a^ ir broeber, Dan irre eirfter jit, bat fi f<>red^en moid^tc in ber latinfd^er fjjraed^e, inb i^ umb ire groiffe toiffenl^eit in aüen fun* ftcn jo rechen nnber ben atlergeleirtften Drautt)en^)erfonen, bie ie getDeift fin, inb i^ ber lantfd^af, bae fi ipoin^aftid^ i«, ein ttoidf inb iiertidff lof 20 inb ere, a^ oud^ ir broebere, inb boben at inb joDoren« irre Daber, ber futd^e hinfttid^e inb fere toonberUd;e tinber nj)gcDoit l^ait, be« fid^ bie ftat »an ©roeningen inb gantj SSrie^tant beroemen nnb Durtrecfen mad^, toant be^gcttd^en nie mere, a« id^ meinen, of aljo toenid^ gefd^iet i«. ber ^)ai« @if tu« l^ait gcfd^reDen fonberlid(^e frunttid^e brieöe jo ber finber baber 25 nacbem a« l^e ber foene ein jo SRome ge^oirt l^abbe, in ben l^e in jomail ffCox^li6) Derl^eDct unb eirt. befe foene fin nu jer jit ber ein bi bem roem* f d^en f oninf 3Diajimilianu« ^ , ber anber jo Jrier, ber berbc jo ßoeüen, ber Dierbe in anberen lanben. bie boid^ter i« nod^ bi iren liefen elberen in jonferlid^er reinid^ett, 30 1490. 3n bem bur^ jair ermorden bie cottegien inb ftifte binnen ßoeüen ein ^)riDitegium Dan bem pai^, bat alle canonidEcn in ben felDen ftiften moegen braegen roibe bcffen, bat Durmail« allein jo bragen ^)laegen bie cbctinge Dan bem boim of in anberen collegten. inb tDant efelid^c anber 35 fled^ter canonidfen Dan einbeit ftiften begonnen ouc^ jo bragen roit beffen 18. wr. |)erfone. 25. *bem' fiatt *ben\ 1. ScbenfaU« ber toon ^Qxippa nid^t fcn), bem Äaifer griebriti^ 1487 2)ec. 8 genannte 3o^an (Sanier »on ©röningcn einen 2)ienp6rief ert^eilt. (S^mel 8187. (jo ifi ßatt (Siauter )>on ©rtmingen ^u le«* 878 VI. tocI^offfc§cg()rom!1499. inb tot toerbrci^ bic ebeünge imh bem beim tnb tt^cufben "oat mit gctDalt leren , f o t)oiren jo aüc coüegieu inb f anten go 9?ottie inb ertDorben bat ))tit>itegtum bur§. 3n bem fetben iaxx ^oxcS) ein l^ergod^ bon Sotl^ringen ^ but bte ftat 9D?e^ unb be(ad^ bie ein fur^e jit^. mer bie [tat ban 9)?e^ n)o6 im je 5 mcd^tici^, bat l^e ban bannen goge mit deinem gen)inne. Sunt 29. 3n bem fetben jair n)) fent ^etev« inb ^ißautt^et^ bac^^aren bic 4 fuerfntften, a« üKen^, Zxkx, ßoetne inb bet ^)a(|grebe, bi ein jo 6ube 0^ Don be^ jc(^ megen ber ftat ßoeüen , bat fi ben ttjoulben afl^abcn l inb ein bifd^of ban Soeüen, bet bnr mit ber ftat nya^ , n?ant 1^ mit ber <» [tat ßceßen in tjerbnnt berfd^retjen ftonbe, ber t>ereiniget ^iö) mit ben an* beren 3 hierfnrften , inb bae fa|ben bie bnr^ f uerfnrften ein Vip\laäf je Sonne, fo bat men boir ban Sonne bi^ gen 9Ken^ unb ban 2Ren| H« «1.337«. gen II 93onne inb ban ban umb ßoellen bi^ gen B'^*"^/ in^ berbonben unb brongen atte fouffnbe inb boirinbe uj> ben eit, bat fi g^ein coclfc^ '^ goit üoitben of ond^ einid^ anbev goit bair boirten. bemnae fo ffttk ein ftat MW ßoetten tDait afgcftalt inb afgetaiffen ban bem jol, mer ber feifer, ber in ben jot gegeben ^abbe unb l^atte oud^ {airti^ ein fumme ge(^* baeban ui« ber rentfamer, ber tDotbe. fin gelt ^aben : fo nroic^t ein ftot ban ßoeßen niet geboeglid^ baeüan fomen. inb baitum& bfeif it a(fn« 2» ftain up bie jit bi6 in bat naebofgenbe jair, a^ l^ernae gefd^ret^en n?irt. 3n bem fefben jair bur§, ben anberen bad^ nae SRartini^, tt)o« ein groi^ bergaberung ban boulf , inb tad^ up ber SWaefen, \?an ben Slrburd^^ fd^n iub anberen, inb men meinte, bat fi futben otjeriDatten bat lont i)an ®uifd^. inb bat jo berl^ueben inb go butfomen quamen 50 bienft bem 25 burß ^ergegen ein bifd^of banSoeficn, inb be«ge(id^en ein ftat banßoeflen fante im boutf; a^' ber ^ergod^ oud^ an fi begert l^abbe ^. inb bie ftat »an ßoeüen fd^idte im 100 teifiger jb perbe n^ait geruft nttb 5 l^onbert jo boi^ mit 4 ftritftangen, mit 4 tragen inb ir gereitfd^of, inb quamen M 13|13. 1. Dienatu«. 2. ^ux Belagerung ber @tabt tarn c8 in bicfcr heftigen %t\)tt nic!()t. ^Sgt. Viville , Ablage de Thistoire. de Metz, 175. 3. Sßg(.@nnen in, 623 unb ben toon ?anbgraf SBU^efm tjon $effen toerraittcl^ tcn (Sauber 93crtrag 1490 Snl. 5 bei 2a- comhki, Urf. IV, 555. grüner (t>gr. @. 875) tt^ar" (5o6(en3 aU enb^)unft ber oberr^einifd^cu @t^ifffa^rt feftgefe^jt wor* ben, bie ^Jcnberung erfolgte mit 9lü(fft<]^t auf bie erjbtfc^öflit^e äoöftätte ju Söonn. 4. 1500@urben. gnncn 111,551. 5. Ueber 'ben anberen \>a6)' »gl. 53b. II, 531 g^otc 3. 6. SobI in golge bc« Sünbniffc« toon 1487 9?oto. 9. Sacomfelct, UrMV, 542. 2)ie ©tabt banft 1490 Oct. 28 hm §eriiog für feine *tt)arnongen toan groiffcn (üben, ou(3^ »an rittcrf^aftcn ein« owr bie anbere anfomen }o flu toan einem mirfligcn gejuge 5 of 6000 flarf. bie in öritanien ge»eifl inb up ben bcimn fm fuKen [lä} befen rinfc^cn lanben jo netcn inb biefcttoen jo otoerfaflen*, unb fagt ^ütfeju. (Sojpienb. XXXVn, 119*». 1400.1491. 879 jo Xid^cn. biffe fefce jotbcncr qnanteu .mebevumb bcn cirften bod^ nac fent Satl^erinen , toant bet gejitid^, bcrbaetad^, antVDetbc, bat fi niet9'Jot>.26. bair lomen h)eren, ben mx^ ^erjogcn of [in lanbe jo fd^ebtgen. 3n bcm feigen jair ftarf fonin! SÄat^^i« i>an Ungcren, bcr ein jiicngc jlritbcr (B^eut 5 man tt>a« inb toü groiöbcbiger bingc bcbvc^jen ^abbc intg^cin bic !£ui!cn, intgl^cin '^^^'^' bie S3c(icm€r inb intg^ein feifer grcberi^, bem ^c bie fiat Sien in Dcpii^ inb bat gan^c tant toan Oeperid^ mit gewelbiger ^ant afgen)onnen \)attt inb I>atte bat inne bid in finen boit. 3n bem fetoen jair a^ fontnf Sßatl^t« Dan Ungaren geftortjen t^a^, 10 fo gotd^ SKaftmiltanu« roemfd^e foninf , beö feifer« [cn, in Oftertd^. bat fin t)aber bcrioren ^atte, inb getDan bat ganfee (ant tDebernmb inb oud^ cinbeil )oan Ungaren, bo foren bte Ungeren ben foninf Dan Selbem*, ber be« f oninfö t>an ^o(en f on ma« , mx ein fontnf, inb ber berieft bat fe(t)c foninfrid^. t5 3n bem fefeen Jair brachten in gel^oirfam^eit bie 'ftat ban fflrugge^ ^ergod^ 9l(bred^t Dan ©äffen nnb ein grebe Dan ^WaffautDe ^, inb naemen bie bnrger in groiffen bejwanf inb fnec^ttid^ett inb namen grot« fred^tlid^ goit in ber ftat. 3n bem felDen jair Diel ein atjo groi« fne nae firftmiffe a« in 20 dw. 25. 20 jaircn ie geDaüen nja«. Aimo dni. 1491. 3n bem Dur§ jair tt>a^ ein fatt »inter \ f 0 bat ber $Rin gebroir be« neiften bage« nae fent ^autu^ bad^ conversionis inb ftonbe umbtrint 3««- 26. ad)t bage, inb bat tüa« in Dil jairen nie meir gefd^et. inb be« anberen "25 bage« tief bat Dolf fere oDcr bat i« tt)ai( an brien ^)(a|en. 3tem it gefd^iebe bairnae, bat bat i« btad^, inb n)a« Dil Dolfö n^ x>em i« tufd&en Soeßen in ®nitfd^ , bat groiffe jamerlid^e ftimmen ge^oirt nonrben inb bat Doulf lief fere biftertid^ uj) bcm i« jo (anbe jo jo ßoeflen inb jo ©uitfd^. bod^ got Doegbe, bat bat i« njibberumb ein ftant nom nnb ^0 bat boutf quam jo tonbe, fo bat niemand Derbratif. S)er batum : Yp fent ^aVLV« balge m Vp ben fater^taC^ 3*^*«*^^ Van CoeLLen oVer SRIIn jo ®VI| Men galn faC^. 25. 29. 33. ^^u)?^'- ^ie ^enbcning ifl nötl^ig jur 92ectificierung beS (Sl^ronoqramtnd. 1. S33(abi«ratt), @ot>n (Safimir*8 III. be« ^^ift. 33er. XX, 346. Oe^ir genaue 2. 1490 2)ec. 6. Si^non)«f^ VIII, SBittcrung«na^ri*ten für bicfc« nnb bie 163 Uttb SReg. 1479. fotgenben 3al^re gibt bie SReimi^ronif bc« 3. Engelbert, Statthalter in g(an= 2)ortmunber« 9?einolb terft^örbe, juletjt bem. Si^noft)«!^ 161. gebrudt in ber 3«itW»^- be« S3erg. ®e- 4. aSgl. (£ami)ener (£^>ronif, Innakn fd^i(^t«\>erein« X (35onn 1874). 880 VI. Äoel^offfc^c (J^^ronll 1499. 3n bem fe(t>en iair inb in. fcem iair Dur inb nae roart ondf Derhin* biget in granfrid^, in ©uitfc^Iant inb in anbeten lanben alfo gtoi^ affai« a« ie gel^oirt tt)a«. 3tem ber mci \t>a^ ferc falt inb na« beffetben jair«, a« onäf anbete bur gangen ntaenbe. 5 3tem up ben 16. bad^ be« meie« broid^ nten bat l^iüige factament inb fent ©eberin umb ein goiben breben inb goit tt)ebber jo ber brud^t, tt)ant it ein fere falt toebber tua« inb bie brud^te toareu fere bure. inb »f .337b. bat leidige lid^am fent ©eberin« btoigen bie fjt- \\ ren ban fent ©eberin, bat nie me gefien enttja«, toant bie fd(^effen ^>Iegen ten je brageu. inb je 10 ber jit tt)eigerben fi fid^ be« jc. 3n bem fetben iair galt 1 ntatber forn« 2 gottgulben ^ inb tt>a« ferc bure jit in allen lanben l^ierumbtrint, al n)a« niet fo fonberünge nii«tt)oi^ geweift ber brud^ten. mer bat brad^t cud^ fere bi, bat bat lant ban 8uitgc berfrieget inb berberft n?a«. be«gelid[;en n^a« berberft glanbern, Srabant 15 K. obermife groiffen orloge, inb bat felbe forn, bat l^ie je lanbe »a«, toart in bie felbe lanbe geboirt. cudf^ bebe bat bie giridf^eit ber ntinfd^en, bie bat forn upftuffen, beibe ban geiftlid^en unb n)erltlidf^en minfd^en. infc bat broit toart fo dein, bat nten gl^ein l^atlerbrbit boid^, allein bau itDcn ^alteren, in ben lanben umbtrint ßoellen, afe im lanbe bam Serge, in 20 ffieftfalen, in gi^ie^lant, ®elre, ßtebe inb ®ml(if toa« fo groi« gebrcc^, bat men broet boid(| einbeit ban gerften, einbeit t>an bonen, einbeil ban erfeen, einbeit ban ai« k. flie »a« bae foeftlid(^, inb bie n>art at mit ber* badten inb galt ein malber dien 5 marf, bat nu anno 1499 gilt nau 4 albu«. men baut toail lube, bie in 4 med^en nie broet gefoirt of gcfienso Ratten unb ma« ein jemertid^ binf jo t;oeren, idf^ ftoigen bat anjofien. inb bie obertentfd^en leeren berboben, bat men g^ein forn ui« irem lonbe boiren enfulbe. be^gelidf^en ber bifd(^of t>an ßoellen inb l^ere ban ®uil(^e berboben, bat men gl^ein forn binnen ßoelten bred(|ite. bairumb bebe ein rait ban ßoelten befien obermi^ eirber man , bie barjo betirn^jt waren, » alte loeben binnen ßoellen, bae men \i(if bermoibe forn jo fin, beibe geift* lid^ inb wernttlid^, inb geboben, bat fi bat forn berfeuften ben bedferen, bat men baeban boid^e broit. inb wart ^eimlidf^ bil broit ui« ßoellen ge* boirt mit fd(|iffen inb wegen inb oud^ forn, affo bat men gein ^arbe broit moid(^t friegen, wie lange it oud^ ladl^, affo roa^ bat broit berweffert. inb 35 wat bie bedter boid^en nad^t inb bad^, bat )a)a^ allit jo dein, inb toa« fuld^e groi« gebrenge mx ben badt^uferen , bat men bie jof loi« unb »er* 26. itmttlint 28. bedg. bebe ber. 1. 9leinolb ^erftfBrbe @. 4 i^at 3 ©olbgulben. 1 1491. 881 fouften allein iten lubcn, btc bi in ^)laegcn jo gelben, inb niet me ban t)e ein bad^ bel^oifte. inb bat quam baebi jo, bat bat ui«n)enbige tjoutf a[fo cnmec^ naemen cf ^eimlic^ beben enmed^ tjoiten. bo bat bie leeren bant taibe bernamen, beben fi berbieben^ up ein i?ene ban 100 marfen, bat 5 niemand forn of broet buiffcn ßoeßen broege me ban ^e viHf ein mait e[fen moifte, inb faxten ^ueber an bie ^ot^en, bürget inb oud^ x^ife^eren, bie atfuld^en tuben, bie bat broet moufben ^eimlid^ enn)ed^ bragen, naemen »eberumb inb gatjen ir geft njeberumb. bairnae toart mannic^ (iftid^eit inb funt erbac^t, njie ein fruut bem anberen moid^te bel^ult^lic^ [in: ein»' 10 beil tompm broit ui« bnrc^ bie traUien an ber ftatmniren, bie anberen ftieffen unben burc^ bie |)or^en ui^, einbeil futten ba^ mit broit inb boir* ten bat ni^ bur toin, einbeil leiben bat unber ben mift, ben men ui^Doirte, einbeil ladeten bat unber bie cleiber, bie men ui^broic^ jo iPefd^en :c. bairumb beben bie leeren bau ßoellen alle trallien lanj* ben 9iin unb bie 15 ^}or|en einbeil joflaigen ganfe genau inb alle ^orfeen berujaren mit gxoiffem bli^. 3n bem fefcen jair ttjart reformiert bat cloifter jo ÜDuitfd(^ 2 {x(^ j^m !l)uintt)albe ^. 3n bem fefcen iair mad ein iadf beroifen jo Sluremberd^ ban bem 20 leifer inb bem foninf, bat bil furften inb ^eren boir quamen unb oud(^ bie ftat t>an ßoellen, of men it moic^te »jinben bat einbred^tid^eit ttjurbe be« jote l^atoe tufd^en ben luerfurften unb ber [tat bau SoeUen, inb toaxt ge* beibingt, bat bie [tat bau @oetlen fulbe ben jol bel^alben fo lange ad teifer Sreberid^ lebebe ^ inb eme fin jiairlid^ gelt boeuan getjen , inb ttjanne ber 25 Dur^ feifer niet enmere, [0 fulbe ber jol affin. 3n bem felben iair up ben 14. bad^ junü ttjart ber bur^ blinbe boctor gemacht in ben geiftlid^en redeten, inb in bem fetoen boctorait mart afgefafet burd^ bie unitjerfitete, bat niemantä fulbe fomen effen jo ben boctoirdeffen »Jan ben meifteren ban bie gelaben ttjeren, bat burmaild niet a« plaäf JO fin , f onber aßc bie ^)romot>iert maren meifter in ber uniwfitete JO (Soellen, bie quamen al bri ungelaben inb maid(^ten fid^ broelid(^ mit bem numen boctoir, bae nu mand^er rutoid^ iofied^t. 1. 1491 3un. 30 befd^toert f\6f ber 9iati(^ beim ^ergog loon 3ü(td^, bag einige feiner Untert^anen einige ÜJlalter ^orn fiber ba9 i^nen gemattete Ouantum and aUn audgcfüi^rt ^aben. "iflco. 25 cnt* fc^ulbigt er [\df bei ben mt\}tn M x'6- mi^öftn StMQ9 unb bed ^crjogd bon 53ttrgunb »egen be« ^udfu^^roerbot«. (£0« 6tätU<^romfen. XIV. ^ienb. XXXVII. 2. ^enebictinertlofier, gegrünbetbon (grjbifc^of Heribert. 3. 3n SDüntwlb bei a«ü(^eim be- jlanb ein ?5räntonfiratenfcrnonnennoper. S5gl. annalen be« (fip. 93er. I, 153. 4. 2)ie äottcrbebnng »nrbe nur auf brci 3al;rc cjepattet. (Snncn III, 624. r»(; 882 VI. Äoel^offfll^c (E^ronif 1499. mziSK I ilie i|ttaiit Us lycno^lüit mn BcUaitifit (tn lU croltt nm ittitkrUI. * 3n bcm fctoen jatr l^attc bcr rocmfd^e fonin! SKaj initüanu^ getruiDct bc« j^crjogcn bod^ter bon ®ritanicn ^ ttib bairjo botn beftaifen obermi| einen finre ttttcrf d^af 2 , \o ban bie lanb^l^cten }>Iegen jo boin. inb bat toa^ aüit gef d^iet : bie bod^ter ^abbe inen toißen gegeben jo eme inb ber 5 toninf jo ir inb ber bod^ter ambafiaten toaxen gettjeft bi bem fonint }o 9lurenbcrd(^ inb toart bair befd(|eiben bcr brutof^bad^, bat ber foulbe fm JO 9?urenberd^ np ein genanten bad^, inb be^ l&erjogen ambofiaten qua* men toibber jo (anbe inb ruften ftd^ jo fönten up bie bruloft. inb ate fi bereit ttjaren inb fulben tredten burd^ granfrid^, fo gefan bie boc^ter bonf« ®ritanien geleit ban bent f oninf ban SSranfrid^ bur \idf inb tre ritterfd^af, inb geteib toart ir jogefadf^t. inb bo fi mit ben tren in SSranfrid^ quam, fo ixadf ber fonint fin geteibe inb ße« bie hcdfttt jo eme brengen ^ inb nam fi jo ber ee, — al quam fi niet gern bairan, atö men fadste, — inb bef lief fi inb fi toaxt fn)anger. nu l^atte ber fefee foninf Durl^tn getrmoct u be^ roemfd^en foninf^ boid^ter*, bie ^e oud^ bi \x(if ffatte, mcr bie toa« niet manber. bat quam bur ben roemfd^en foninf inb berbtoi« in fere, inb ma« ein »ile ein groi^ fagen bairu^, bat bem foninge fuld^ fmae^t tt)ibberfaren ttjere inb toere ein fd^anbe allen !Duitfd(^en, inb batrumb joget men ein git (ant, bat bat gan^e roemfd^e xxdft futbe fid^ gemidiget l^aben, % bem foninge bat ^etj^en jo tt)red^en. inb ber roemfdf^e foninf beftonbe bat inb gen)an bem franjoifc^en toninf toeberumb abe $)oc^ »urgonbien. inb bae ttjart it u}>genomen inb gebeibinget, bat l^e bem roemfdjien foninf . fin bod(|ter »eberumb fenbet inb behielt fft fin bruit. inb bat gefd^iebe alfu«. » Regine ^olucram thalamos invaserat ales cristata^ et turpi infecit adulterio. regine volucrum natam prius abstulit illa et zonam soWit pessima virglneam. hinc rarsQin inducte concedit nata ^ noverce ^ N stragula fallacis prodigiosa viri. hec papa, hec ipsi totnm qui vertitis orbem cardinei, fertis crimina tanta viri ? ferre licet, liceat gallo miscere hymeneos. mox iter hoc passer discet inire salaxB. ^ 1. ^ixm toon Bretagne. 4. SRargaret^a, iDto^lmlüaiiSSIo^tct 2. 2). \). fein ^rocurator (fielt ein 5. ^r gattifd^e ^^n, berbftdf^ ®(^einbei(ager ah. $g(. ^altau«, ®ef(i^. rec^t bed römift^en ^Mer« ^erle^t. äRa^tmilian^ 86. 6. SRargaret^a. 3. 3)ic§ ift irrig: Slnna tourbe ton 7. "Anna, ^axi VIII. in 9{enne« belagert, ii'o andf 8. 2)iefe9 ©^ottgebid^t i^ entnommnt bie Verlobung ftattfanb. 3acob SimijJl^eüng'^ Eplstolae et ctf- UM, 1492. 883 3n bem fefcen iair ittb ou(3^ in ben naebolgenben iaercn fteici^ bcr gulbe jomatl fcrc np : ein rtnfd^ goltgulbcn , bcr cin^ plaä) jo gelben 24 aibvi^ cf 26 atöu^ tabergclt, ber toaxt gelben J>an iotr jo ioeren te mere, nn 28 albu^, barnae 29, baitnae 30, baitnae 31 tc. inb alfo öottan jo* 5 gl^enomen btö jo 39 inb nu 40 a^ l^ gilt anno 1499. ini) bat quam jo, bat bat fttoergelt? a^ bie n)i^^enntnge, mürben fete Derlid^tet in xxm tpetbe* inb baebutc^ tntftunbe groiffe trcffid^ fd^be bem gemeinen gebe inb ^ant* toetteman. Anno dni. 1492. 10 äfejanber VI bet 225. ^>ai« toart t>ai«^gefoven anno dni. 1492. 3n bem jair und l^ren 1492, ad l^tjod^ Äarl Dan ®elre get>angcn tDad ^ mn ben lonin! ban ^mtxid) inb bae ein jit ban iaeren getpeft tDad inb loninf SDiajc imiliannd nid bcfcn laiiben tt)od in oberiant , fo ^abben bie ©eUerfd^en ein groid berlangen nae item geboren l^ren, a(d gemein^ 15 tid^ in aöen lanben bie unberfaiffen geneigt fin jo irem laudieren, n)elc^ed \6f l^ie niet unbevfc^eiben loil, of ber bur| l^rjoci^ ir rec^t landl^ere fi of niet, bat bebolen id uidjofprcc^eu ben 4 fnrfurfteu, ald men fagct, l^ie tufc^en j>aif df^en anno 1495 2. nod^tant, ti>ant ^ ein fon toa^ ^tx^cd) Slbotfd, ber «pr. 19. ]^r jod^ t>an Oelren genoemipt toa^, f 0 toaren bie (Seüerfd^en eme mere joge^^ 20 neiget ban eime nugeloren nidlenbigen ^eren. fo 1^ nn in3Sranfrid^ »ad | ©t.s3sb. gegangen, fo ot>erquamen aße geöerfd^e ftebe mit bemgreben banüRoerffe^ inb fanten ben in granfrid^ mit einbeit anberen treftid^en mannen: bie qnamen in ^xanhxdf mit geleibe inb toart alfud gebeibinget, bat ber l^er^ jcd^ futbc geijen ein fnmme ge(^ inb baeour fonibe ber greue ban üßoerd 25 geioen inb {e^jen finen fcue an bie ftat bid fo (ange bat bie fnmme get^ bcjalt »urbe. inb bat ginf an ber greoe ban SDioerd inb hxadfttn i^erjod^ Äart l^eruid int ©eßerlant, inb bae wart f)^ nntfangen mit groiffer breu^ ben inb loffanf inb ingefoirt mit cruifeen inb fanen inb eme g^efd^ad^ 9. MCCCCXCIIII. mina quibns elegantissime in medium datnr repudiatio fllie regis Romanorum etc., o(fne 2)ru(fort unb 3a^r. @in bei« gefügte« ©d^retben Sim))I^e(tng^$ an ben ^aQ}öft)ec^fe(ten ©trcitfd^rtften ^t bei gort« fe^er 92oIen>m(i'9 , Oof^anned lÜinturiud, t}iäflänbtg aufgenommen. 2)ad an pnrc rittcrf^af inb ou^ tHin ben bürgeren inb fte* ben, inb oüe ftebe ^ulbcben eme, bo^ mit enie nnberfc^it, inb bteif im tanbe umbtrint 2 jair inb gcman efetige flo« inb ftebe, bie in^otte einrc ban (Sgmont, gen0em))t fc^eel ®id > :c. «ebr. 7. 3n bem felt>en jair nmbtrint unfer lieber brautoen had) üd^tmiffc s ipart jo JRome bunben bie oberfdf^rift, bie ^itatu« bebe fd^riben inb fe^en beben an bat ^iüige auifee, an bem unfe ^ere got gecruifeiget mart, inb bat gefd^iebe alfu«: it begaf \iä), bat men ein porfeen ban einre lird^fen ernutt)eren fulte, inb ate men albae began afjobred^en, fo bant men ein bfien farf inb baitin n)a« bie oberfd^rift in t>ertt)amng gelad^^t »nrfccn, lo inb »a« ban alti^t einbeil ban ber fd^^rifte ber felber taefelen berrot. 3n bem fetoen jair tt>a« groiö fried^ inb unbrebe tufd^en bem rocm* fd^^n loninf 3WafimUianu« inb bem foninf Sari ban granfrid^ , toant fo* ninf Äarl mx% nam ein bod^ter ban ©ritannien inb geman ir af mit gett)alt inb anbcrö :c. ir lant ban ©ritanien. bie fefoe boid^ter nam foninf » Äarl jo ber ee , bair bie f etoe boid^ter fere VdtxAd) liefben jo eme ^abbc, ttjant fi eirft ge^itid^t inb Dertoft toa« mit foninf SWafimißanu« bem rcemfd^en foninf. jx toa^ mx beffaifen geweft burd^ anbere ban fonW 3KajimiIianu« megen, ate bat bie fnrften }>(egen, inb p fonfbe bem fonin! SKajimilianu« ^eim fomen inb l^abbe geleibe ban bem foninf ban granl- ^o rid^ mx^ inb bairenboben in bem geleibe ge^alben , bat bcn roemfc^n foninf fere bcrbroi« inb fpiebe fere aße ÜDnitfd^^en, a^ ond^ bur§. 3n bem felben fair in bem meien toart begonnen bat toagel^ui« np bem ^eumart bi ber brenf ban bem raibe ban ßoeßen, in meinungen bat men bair fulbc migen laiffen al\niö)t t>xndft, fom inb toeid, bie men vüf ^ ben rinmoeten foulbe laiffen malen, unb ban ber mocien toebernmb in bat felbe l^ui^ jo brengen inb jo toigen, nmb bat maflid^ bat fin frege. inb ee ber tait bat ^ni^ bair ße« fe^en , f o »art in bem raebe berbragen inb gef (offen, bat bie bedCer jerjit bejalen fulben fo tt>at bat l^uiö foften feulbe 2, umb obcrbarongen toißen , bie bie bedfer gebain l^abben in bet » buire jit ber eirber gemeinben , meldte gett ax[ ben bedfcren nie gebortett noc^ gegeben loart. 3n bem felben iair »aren efelid^e rid^ftebe , bie einbeil fnrften an fid^ brad^t ^abben, bc^ ond^ bie felbe ftebe jobreben toaren, be« ben feifer fere berbroi«, beibc n|) bie fnrften inb u}> bie ftebe. l^iernmb ber fcifet« 1. griebrid^ t)an egmonb. Sco n, 2. S)ie @trajfummc betrug 1000 245. (5r führte bcn S3cinamcn bcr@d^ic« r^einifd^e ®uJbcn. ^cr 1491 @ej)t 20 lenbe. "äntif ber ältere trüber 3ol^ann batterte 'Stat\föU]ä)ln^ ße^t Liber registr. ^eißt oku @. 854 '^>er @ife\ sen. III, 231«. 1492. 885 inb cinbeil rid^ficbc, btc oudf^ ban ctnbeU lanfel^crcn obcrbaBen tourben, toctbunbcn fid^ jofamen inb l^e bcftebid^tc ben felbcn bunt, bat ber ban tDCtbc futbe [in ein jtt ban iaercn ^ . inb alf o mürben in operfant jtoae gtoid t^artl^ie ban lanben intgein fanben, bie u^ elnanbetf ftiegen tooulben : 6 bie ein paxt^k nante fid^ ber grautoe bunt ^ tnb toaren bie ©toaben inb bie fmebefd^en rid^ftebe, inb bie namen bur ein '^euftman ten graben ban SBirtenburc^ ^ inb an ben joigen fid& bil anber lanb^^eren inb ebelinge, inb mit bem bunt brad^te ber teifer einbeil tanb^^eren inb be« rid^^ ftebe, bie ban bem rid^ gettjed^en toaren , toibberumb unber fin ge^oirfam^eit, 10 ate mit namen 9tegen«burd^, bie fid^ gegel^en l^ubbe unber fftxiod) älbred^t Dan SBeieren ^, inb baemit n^art bernebert bie fefee rid^ftat. ber anber bunt XOQ^ genoem^t ber roit bunt, inb in bem maren bil abefe , aU aüe beierfd(^en ^eren, ein [tat t>an 9turen6erd^, ein bufd^of t>an SBir^burd^, ein bufd^of t)an ©fteben, ber ipalfegrebe inb anbere me leeren, biffe jtoen bunt 15 toaten fere l^art rxp einanber ui« nae j)aifd^en^, || einre bem anberen ein ^^^^'^^2* ftrit jo (eberen. [unber ber roemfd^e fonini arbeibe getrutoeUdf^en inb fad^t bat neber burdj^ fin toi^^eit. 3n bem felben jair be^ fomer« ftarf bU be^e« groi^ inb dein, toant bat burgangen jair toa^ buid^t gcmeft inb bie toiberung quam tjuid^te inb 20 na« in, inb a« bat Del^e baeban a«, fo berbuilben in bie teber inb anber ingemeibe, inb bairumb ftarf bat. inb ^ieban quam onä), bat bottcr inb Dleifd^ bure »aren. 3tem jo ber f eiber jit »art oud^bie munfee gemad^t bi ber ^eren l^ui«. 3n bem fetben jair ftunbe np ein gefelfd^af in §oßant bon fled^ten 25 tuben bau einre rebelid^er jafe, bie ooirten ein tt)im<)e(, bairinne toa^ ge* f c^reben fefe inb broit, inb bie unberftunben bie felbe lantfd^af ganfe unber fid^ jo bringen, ate oud^ fl^fd^od^ oan einbeil floiffen inb fteben bie fi ge* tDunnen , inb ban ben fteben ein toa« §ar(em , inb bebreben bil moit* willen« inb joigen ondf bur Siben xc. bo biel bie (antfd^af an i^erjod^ 30 atbred^^t bau ©äffen, ber be« loninf« ftatl^elber ma« , inb berbtlgebe bie 1. gebruar 1488. Ofann, 3ur@c« ^äf'iäftt be9 fd^tD^bifd^en ^unbed ((Siegen 1861) @. 24. 2. 2)iefe ©ejci(!^nung für ben fd^nyä* btf((en $unb toar nid^t nad^n^eidbar. Sietteid^t ben!t ber (Stfronifi an ®rau> bünbtcn. 3. (Sberbarb. ^au^tmann bee fd^toS« bif(!^en ^unbed mürbe er 3uU 1491. Ofann9l. 4. (Sr t)er}td^tete auf 9^egendburg im 5lU3«bur9er S3ertrag 1492 Tlai 25. Ofann 97. 5. grüMabr 1492 tuarge^^bc jtoifcbcn bem Wn)äbifj]^en S3unb unb ^erjog 211» brecht toon Katern. Sad unter bem rotten S3unb gemeint ifi, tioeiß ic^ nid^t. SSlel* lei(bt f($»ebt bie bairiftbe^Ibcfögefellfd^aft }um 2'6xotn t>or, bie aber mit bem fd^toä« bifd^en S3unb gegen ^llbred^t panb. S3gl. 2ii^nott>«ft> VIII, 133 ff. 1 886 ^- itot\\}ofWäft (Sifvomt 1499. in ante hxxi^ jit. inb funberlinge bie [tat ^xUm, bk an bie gefelfij^f l^tnl, bie gaoan bcr ffvcioä^ inb btet>en bit burger böit i. 3n bem fetoen iaix x&axt oudf bertoanbett ber geric^tdftoil np betn SBUbenmart, genant bet ^orenntart, bon ber ein fiben bi bem \pitail fent SKertin^ ^ai>et 6t ben ui^gant ban ber leeren l^utd w^ bem äUben^ 5 ntort bae l^e nu gel^atben mxt Sug. 16. 3n bem fetben iair in bem auiftmaent, be^ eirften baged nae as- sumptionis ^, ftatf ber l^od^mirbige inb geteilt man meifter 9{icafiud, (icendate in ber ^tttiger fd^rift inb boctoir in ben geiftlkl^en reci&ten, bet ban finen finbe^faeren antoa^ bunt genyeft, ald onäf bnrg i^, inb ftarf i« an bem blinben ber uniberfiteten ban (^DeOen ein groi^ üdft a\, toant nd) groi^ bat inb nu^ ban eme unber ben ftubenten ber feber nniüerfüete tDü^ IC bermoiben, bie in gern ^birten a^ ^ [in le^en bebe, inb 1^ ov4 btt^üd^ bainunb ui9 toa^ naö^t inb baci^, bat f^ brnd^t unber in moed^te boin. cuius anima requiescat in pace. amen* t« Anno dni. 1493. 3n bem iait burg gefd^iebe ein t>eranberunge mit ber munden, tm büxdf bie tanbe l^arttic^ 6efn)airt mürben, ber gi^Itgulben quam Hnnen furtien jaeren ban 26 aftu^ np 40 albu^ ^, inb baemit »art ber gemein l^nbtoerföman, bie rentener ic. fcre treffelid^ inb rairflid^ geftij^bigct. » item m( mate, bie burmaite gegolben mart mit tid(^ten albud, bie moift men na^erl^nt gelben mit ber fmarer muni^. item be^gelid^en quam np an ben gerid^teU/ beiibe geifttid^ inb iDerltßd^ , bat men bae ftpair gelt geilen niDift, inb bat felbe i^ beclebeu bid u)) befen l^ub^en bad^ , befunber an bem geift(i4en gerid^t. n^at fd^aben ban ber burg beranberungen bet» munden allein binnen Soeden an l^ol^ inb ben bad^loneren gefc^iet ft, bat {ud^ ein idftid^ bi \i(if fe(f^. befem groiffen fd^aben inb ber mannid^« felbiger ctage ber gemeinbe binnen ber flat @oe(Ien unberftonbe ber rait io ifdptix \ inb in ber <:at(unge ban ber feber fad^en begaben fid^ attei^ei toort, a« bat getooenüd^ i^ in ben l^anbetungen ftoarer fad^en. bairumb» einbeil bam raibe bie anber burnomen inb (oiben an bat l^ogl^e gerid^te, 20. unaüftdiUii. 1 . aniat 1492 tDurbe ber 9(uffianb ge« 36 mhn9. enbet. Seo II, 240. 4. Satfrf^einüd^ bentt ber iS^rotttf 2. Hartzheim, Bibl. Col. 254 i^atatö an bie in ben (Sorref:|ponben)en ton 1493 Sobe^tag neben XVII. Kai. Sept. nod^ bfinftg ertD&^nte Sßünietntgung mit bem VII. Kai. Dec. Örjbifc^of unb bem ^crjog toon Silii^. 3. maä) bcr X^bettc bei (gnncii III, (Sopienb. XXXVIII. 907 panb er noti^ 1474 auf 26, 1493 auf 1493. 887 toant in jo nac gcfprod^cn toerc, tnb tourben bil ui« bcm raibe jo ge* jugl^en gcleit Dur bcn fltcücn inb bic fd^effcn. an bcme felijen gerid^t toart bie Durg fod^e afjo ba<)t>crUd^ gcl^anbett inb quam fltoi« bolt batr fo toaune baeban gertd^t ge^alben xoaxt bie ein ^artl^ie freid^ tnb be^^iclt 5 bat orbcl bae , nter baeban toart ai)pcßiert jo 5Ronie but ben pa\^, inb Binnen ber felber jit inb np bem n)ege ftarf bie ein <)art^ie, inb alfu« bteif bie ^aäf l^angen. 3n bem feloen jair np ben 19. bad^ in bem auift, inb ma« np fent Scm^at^ aijent, [tatf unfe genebid^fte ^ere ^er greberic^ roemfd^e feifersiufl. 19. 10 jo fiin^ in Oefterid^, inb || toaxt begraben jo 2Bien in Defterid^. biffe «»-339»». feifer, a^ ^e quam jo [inen leften bag^en, matt f)z franf inb !reid^ bat mix an ein bein, fo bat men iem bat moeft afl^aumen, a6 oud^ gefd^ad^. inb a^ eme bat bein afge^aunjen ri)a« , f 0 ttjart ^e lüeber franf an bem fetoen bein inb toaxt nod^ ein^ afgef neben ^ inb a^ l^e io bem anberen t5 mail foulte gefneben ttjerben, bragebe ber feifer ban bem ber in foutbe fniben, of l^e niet moed^t fien bat eirfte beil fin^ bein^. inb eme loart ge^ antmort *iae'. bo fpradj^ ber feifer : 'toat unberfd^eit i« tufd^en bem feifer inb bem buiren? it i« bü beffer ein gefunt buer bau ein franf ftoad^ feifer'. 3n bem felt>cn Jair in bem beginne t)an fent ®eli« maent began ®n't. 20 men »cberumb jo baden broit inb tt)edf Dan eme ^eßer, bat men niet |)Iad^ JO boin in ber bure jit. 3n bem fefeen Jair, be^ berben baöe^ in aßer l^ißigen maent 2, ge* 9io». 3. toan bufd^of §erman Dan Soeßen bat ftarfe flo^ up bem 9tin boDen Sonne, ©töd^enfefö genoemj)t, inb bat anber bairbi, SBolfenberd^ genoemipt, inb 25 \)at quam atfu^ jo. it toa« ein ritter, genoemjjt l^er (5(ai^ ban Drad^en* f ete, tnb ber mad ein jit (auf in unn)ißen inb ungenaben be^ bufd^of ^ Dan Soeßen ^ bairumb l^e ui« bem (anbe fin moift, inb l^ierenbinncn f 0 toaren fin neDen np bem flo« jo !Drad(^enfefö. nu quam it bat f)t ttjibber quam in be^ bufdj^of« genaben, ber Durß ritter. bae l^e toibter jo tanbc toa« 30 lonten inb gefan np fin floiS jo !Drad^enfete injogain, fo »art eme bat fletoeigert Dan finen maegen. fo begaf it \i(if, bat ber Dur^ ritter \xp ein jit fa^ ^ieneben mit finen fned^ten, inb bae quam fin nebe* Dan 1. 3Bon einer SGBicberfjoIung ber O^e* bc« @(i^loffc«. SacomSlct, Urfunbcnb. IV, ration ifl ntc^td befannt. 2)ie nS^ffle S3er» 57 1 . anlaffung }um Xobe bed Stai\tx9 f ott über« 3. (Sr l^atte auf 6eite dtnpxtöfti gegen mäßiger ©enug Don SD^eUuen gemefen ^ermann gefianben. (Smten III, 576. fein. Si*non)8fj? 176. 4. ^r ^eg ^cinric^i. @rft 1526 ter- 2. Sag« loor^er einigte ftci^ ^ermann flanb er ft^ jur @ü^ne toegen bed an mit ben ®ebrübern 3o(^ann unb ©obert iRicolaud loerübten 3Rorbed. Sacomblet, öon 2)ra(^enfel« über bic 3uge^>örigfeit Urf. XV, 572 Sßote. f 888 VI. Äoel^offfci^c C^ronll 1499. bcm flo« inb efeüdf^c anber me. bcr rittet \pxad^ emc btuntlid^ jo, inb pn ncbc fprac^: *bu bi« niet min ocme noc^ tc^ büie nebc\ inb ban ftunt an obcrbiel l^e in inb ftadf^ eme bil boittoonben, alfo bat bcr rittcr ftarf vtp ber [tat. bamac tpart bcr bufcijfof bcrmaent ban onbercn furftcn, bat ^c fuld^cn {cmerfid^cn mort nict ttc^ ungctt)roc^cn, a« fft ouc^ bebe, inb bair* 5 umb, a« tt)a« tomen bequem^cit bcr jit, joici^ ber bufc^fof bairbnr mit maci^t inb gcujan it binnen cinre tarier jit atö bürg , inb ftad^ bo fin ttjtmpcl bae ui^ inb bereit bic nod^. 3n bcm fetDcn jair gewan ber fonini ban ^i^}>anien bem 2!nrfcn af bat foninlrid^ »an äragonten K inb bat bebe ^e befefecn mit criften^ 10 luben inb \>H firc^en butoen. be^gclid^en bebe bie loninginne. 3tcm tDurben onä) bunben nun)c infulen mit minfd^cn, bie at^ bei* ftcn toanbclben 2. Anno dni. 1494. 3tem in bem fclben jair bürg wart eine foene gemaic^^t inb gef>)ro' 's (i)tn tufd^en beme roemfd^cn f oninf inb bcmc foninf ban granfrid^ ^. 3tem in bcm fctoen iair toaxt ber roemfc^e fonint ÜRojimilianu^ beftaet jo bcr l^iUigcr ec lin be^ ^erjogen fnefter ban ÜWeilanen* jet jit, inb bie bruloft inb ber biflaif toart gel^atben jo 3«brnirrt. @(i^on 1492 tDui'be @ranaba burd^ gerbinanb tan ^rragonien unb SfabeKa ton (SaftiUen erobert. 2. Öl^nc 3tt)cifel ifl bic Sntbedung ber toeflinbifci^en unfein bur(^ (Solumbud gemeint, bie ebenfattd fc^on 1492 fällt. 3. triebe ton ^tnü9 1493 mal 23. «gci^mibt II, 503. 4. Bianca SO^arta @for}a, iffid^te bed maUSnbifc^enUfuri^atoreSobotlcoiDloro. 5. 3nn8bru(I. i\ 2)er i^iemer ^anfetag begann f(^on auf Sonntag Xrtnttatid (^ai 25). (So^lenb. XXXVUI, 9. 3tpr. 9. mal 3n einem an 2)etenter, 9)^nfler k. gen^* teten ©(^reiben tom 7. Süll erfl5rte(S51n feine 3nflimmung }U ben Bremer ^« fd^lüffen. ebcnb. 7. Civitatibus Hansze in Dostra tertia parte situatis. C^benb. 1495 mh^ 27. 1494. g89 Kftc je tocr}>en unb jo betgoberen , untb battmtt iten ipcbertoerbigcn jo tDcberftatn. 3n bem fcfcen fair balb nae pinjften mxä) ^erjod^ Äarl »an ®eltc, awaiis. toant tt^ tminU jofontpft aenftacnbc xoa^, bie imc forci^ltc^ »a« , inb joid^ int lant Dan Sotl^ringen jo (imc f mager *. 5 II 3tcm in bem fetben jair in julio joid^ bcr roemfd^c lontn! mit eime «i.34o«. gtoiffen gejug^c beibe jo Doid inb oud^ jo |)erbe inb lied bie \iat ban Siurcmunbe berennen, in meinnngen bie Doirt mit gemalt jo beieggen. bat mart gebabinget. inb bet foninf mit fime ^eir joid^ mi ^inmag^en^ inb taegen baitüur ein Jforfte jit inb nnberftonben bie [tat go ftntmen, 10 inb moiften aftreben mit baft fd^aben t)an boiben, t>an bueffen inb ani>cre attetrie bie fi bair laiffen moiften. bie oan 9iumagen l^abben fid^ bur mait bef orget mit ui^toenbigen jo <)erbe inb jo Doi«, inb ber fonini joid^ i>an ban mit dein geminne zc. 3n bem felben jair be^ eirften bage^ nae fent äilbain^ bac^^ *, bat sun. 22. IS i« Vip fent Sllbinu^ badf, ber go fent "^ant^aleen reft binnen ßoetlen, quam ben 9tin af go fcfyif f onin! SOtajrimilianu^ go (Soellen mit finre l^ui^^ frantoen, be« ^erjogen boic^ter »an 3)?eitan, inb mit anberen furften inb ^cren inb mart fere eirlic^u intf angen , »an ben collegien inb ban ben 4 orben mit cruifeen inb Danen, inb quam an ber SDranfgaffen an bat 20 lant inb mart fere eirüd^n intfaugen Dan ben burgermeifteren inb bem raebe ber ftat ßoeßen. inb bae maren bereit gioei gel^immel^, inb unber bem eirften giu! ber foninf, inb ben leiten ein bufd^of Dan ßoellen inb ein bufd(^of ban aJJenfe, inb bat ge^emelfe broegcn bie gmene burgermeifter Dan Soellen mit etjUc^n Dam raebe, inb Dur bem ge^immel^, bae ber 25 foninf unber ginf, ginf ein groi^ fc^are Dan greDen, ritteren inb anberen ebelingen, inb Dur ben ipifen inb mancherlei f<)iet, be^geüd^en gingen ouc^ Dur nae furftlid^er mi^ bie tromj)ctter. ^art nae bem foninge Dolgebe bie foninginne unber irem ge^immeltä, inb ber Dolgeben nae Dil foeftliger ionfraumen. inb gingen alfo gofaraen bie IDranfgag up burd(^ fent 3Wa* 30 rien greben fird^en in ben boim inb bae fanf men Te deum laudamus. inb Dan ban gingen fi go Doi« oDer ben boiml^of inb Dur ber §ogen fmit« ten ^in inb Dur ben SKinrebroberen l^in bi^ in fin Verberge bi fent So» lumben. item quamen mit ber foninginne in ßoellen Dil bie ber ftat Der* tt)ift maren. 1. ©crgog 9Jenatu«. Äarl trat bie (£ö(n Iji rid^tig angegeben. S3gl. @t5ün Steife furj t)or ^pngpen an. NijhoflF, in ben gorfd^ungen jur beutfd^en @ef(6. Gedenkwaardigheden VI. I, xvn. I, 353. 3rri0 nimmt @nnen, @cfd^. III, 2. 93al. Nijhoflf 20. 634 eine jtDeimalige 3ln»>cfen?>cit (ge« 3. 2)te 2)auer M 9ufent](^a(td in bruar unb Sunt) an. ggO VI. $oeI^offf((c (S^ront! 1499. a(w! 3ftcm np bcn onbercn baäf * ad ber tonmf lernen toad , bo fd^nfte bie [tat Dan Soeücn bem foningc 1 2 »agen l^abcrcn, iterti 1 2 tpagen toin«, item 6 offen, batrjo mirlltd^e t)ifd^ inb anber«. inb ber fcntnf mit ben futften taegen jo (Eoetten 1 1 bage, inb aUe bage tDatt ber toin gefd^ntt mit ben lannen bem foninge mit ben furfien , ondf eiligen gre^en M * loninte inb anber furften. item ate men u}>brec^en fou(be, nemetic^f np 3uU2. unfer lieber t^rauwcn bad^ visitationis, bac fdf^idte ber rait ban Soeßcn bcn burgermeifter inb onbcre jo bem foninge inb fd^enfben eme 2 fitecren lannen gan^i oJjergulfce , iedtid^ mfcenbe 2 quart inb 1 pxnt, inb in ber fannen ein fumme Dan gulben, inb beffclüen gelic^d ber foninginnen 2 fil* lo Deren oDergutben fannen inb ouc^ eilige gelt bairin jc. Sun. 28. . 3n bem fetoen jair u^> fent *?5eter inb fent ^ulud abent ^ulbebe ein ftat Dan ßoeßen foninl 3WajimiIianud nae mibbad^ tufd^en 5 inb 6 uren bi completenjit , inb bat gefd^icbe alfud. up bem beiml^of an bem fa(e toad ein fteiger gemad^t mit einre groiffer breiber trap|>en inb bat u iDart beimengt mit foeftlic^en tapiten, bie bem foninf joge^oirten. item en* toenld^ Dur ber jit ee ber foninl up bat fteiger ginf, quam ber ein burgcr* meifter mit ein beil rai^^eren inb gingen ub bat gefteiger. balb bamae quam ber anber burgermeifter ribcn mit 25 ptx'otn tnx6) bie §ad(^tpoT^ langd be« ©teintoed^ bi bem btaumen ftcin af bid imber bie tinbe, inb »> bo l^ielt ift bid ber foninf mit finen furfien quam, item bem ribenbe burgermeifter Do/geben nae bie gaffelen in irem l^arnefd^ inb tociptn inb ftoncen in orbenung Dan bem ©teinttjed^ an bi« jo ber linben. item fton* ben oud^ einbeil Dan ber ^adftpox^tn an bid an bat gefteiger, umb bie baue JO mad^en inb jo Drien bem jofomenben foninf inb finen furften. 25 inb bae nefebe ber ribenbe burgermeifter bem gefteiger , umb ben eit bo go boin. g9t.34ob. II 3tem bac ber foninf fomen fulbe, fo toaren ber ftat trompetter rip ber ftat tovn inb fpietben fo lange bi« bie l^utbunge gefd^ict tt)ad. jo ber ijit ate Durß quam go Doi« gain ber foninf inb mit eme Dil furften inb leeren, 3« a« ber bufd^of Dan 9)tent|, ber bufd^of Dan ßoeßen, ber l^rjod^ Dan ©ruindioid^, ber marfgraDc Dan Saben mit anber Dil grcDcn inb ginf mit ben u^ bat gefteiger, inb bae ^abben faßung jofamen ber foninf inb ber burgermeifter tc. bae ber foninf up bem gefteiger toaö , f 0 quam ber ribenbe burgermeifter jo bem gefteiger , umb ben eit jo boin bau 35 foninf, inb ber bufd(^of Dan SOienig al« ein fcn^ler bei^ roemfc^en xi^ in « 2% »oCgenben. 1. S3g(. S8b. II, 531 ^otc 3. 1494. 891 bttttfd^en (anben nam bie ge(oefmd k>an bem lontnge inb ban bem bürget^ meiftcr, aU bat m batrjc kl^oerbc, tnb ber fonitif bebe fin ett ber ftat Dan Soelten in bed bufci^of^ ^nt ban Wen^ cud^ mit u))geredten bin^ gcten. met ber [tat butgcmteiftcr , ber np bem gefteiger inb ber anbet 5 beneben, bct)en ben eit bem fontnl ban ber [tat »egen mit n<>gereer(eint fin , Daft jo bliben inb baebl jo taiffen k, funber argelift, fo un^ got l^etpe inb bie l^eilgen^ 3nb fcairuj) gift ein nutoe foninf befer ftat ßoelne ein confirmacie aüe irre prioitegien in formen ad fine burfarcn gebain ^^aint nae in^atbe 25 ber ipribilegienboid^e , bau tatine in buitfd^em gefd^reben, ad l^ernae gefd^reben : 3n go^ namen, amen, inb ber ^eilger nnterbetUer brtMbidtfeit feü(^Itd^ :c. tt>ir 91. Dan go| genaben roemfcj^er loninf^ • • II • • gegeben )0 (Eoelne in ben iaiien »31.34 1^ un9 fftxm .... 30 3tm bo befe ^utbunge gefd^tet m^ ad Dur|, fo (ad our aQem bou(I ber bifc^of ban SOten^ ein turnen begrif ban ber beftebunge ber ^ribilegien ber ftat (Soetten, inb baemit toa^ bat gefd^^iet. bairnae gini ber lonint mit ben furften bau bem gefteiger in ben boim k. item it load umbtrint 19. feltgercti. 1. ^it%otmdi^ttx»a$aM\iXffri\äftx niae 1495 i)i{&r2 10, bie aber bereite aU imt, toüdift bei ber ^ulbigung Don %pnl 4. xoit fc man^fe frül^re (Sonflr> 1401 ertt>ät>ntn>trb. Sgl. iBb.l, 335. mation, aU erf(^(t(^en cafftert \omt>t^ , 2. Ueberfe^ung ber lateiotfd^en (Son» Securis ad radicem posita ^nlf^ang 0. firmationdartunbe ütoictmilian'« Coio- 157. 892 VI. Stot^eff^6ft (Gftomi 1499. 52 laxx, bat bie (tat SoeOen tetfer ^ebertc^ , tonint 9Ra^mtIianu« t>Q« bet, oud^ ^u(be )o biffer jit jattd, ate Durg id anno 1442. 3u« 2. Stent up bcn onbcrcn bod^ juUi umb ben mibbac^ trcdbc bcr loninf mit ber toninginnen uid SceOen gen 9lid^ inb t)ortan in Trabant tc, inb uid bent lanbe Dan Trabant triegebe ht up bat (ant Dan ©eiren. s Ort. 10. 3tem bi biffer jit umbtrint fent ®ercon« bad^ ^ quam i^erjoci^ Sari Dan ®e(te meberumb jo bem f onint oDermi^ bebe ber toninginnen, ber ein )it tant nid bem (anbe gemieden mad , inb l^iett fici^ in Trabant bi ber toninginne, bur(!^ bie l^e genabe ertoatf an bem foninge, bat f)t fid^ bae inti^lDen moic^t^ inb n)art jogegeDen oan bem tonint: koer it fac^ebatie ^e bat bibred^te, bat l^e ein rec^^t geboren ^erc bc« lan% »ere, ^e fulbe bc« genieffen, inb »art ber ui«f^>rud^ geftatt an bie 4 tuerfurften an bem 9{ine. bo nu ber hadf quam, ber }o Xric^t ge^alben tt>art . koart albae ui^getoifen, bat fft bat laut niet mit redete be^alben moid^te, ai^ ouäf ftn ourfaren gebain l^abben : koant, a(^ Dur^ anno 1 362, naebem ad ber w ftam Dan ®elren mit l^erjod^ JReinart bcgraoen n)ere mit ^efm inb fc^itt inb bie jioen Slrnott inb äbolf bat lant Dan @elre niet intfangen ^ebben Dan bem teifer in te^cnfd^af, fonber bie Derad^t ic, bairumb toart bae ni^ geroifen, bat ber Dur6 ^^^ fufbe Dortan genoempt »erben ^er »ati figmont unb niet Dan ®etre 2. inb mieioaU ber uidfprud(^ gefd(^iet toa^, 20 bteif ^c bodj^ im lanbe inb »art ^erjod^ Dan ®elre genoem))t. inb bie ftebe im lanbe Derbunben fid^^ jofamen meir ban Dur, umb bem Dafel loe* «i.34ib. fcerftant jo boin inb jo Derbribeu, bat Dan bed tonint« »egen || bair tomen xoa^, ad ond^ gefd^iebe. vide anno 1499. Anno dni. 1495. 25 3n bem feteen jair ttjurben bi SBormd geboren jroei tinbet, inb waren jttjei meitgin : bie tinber waren mit ben ^cufben jof amen gewaffen, ein an* gefielt intg^eiu bem anberen, inb ein iedClid^^ Dan in ad inb brant, ma^De, ftief inb bebe anber wert Dur fid^ jc. inb bat gebred(| quame affud jo, 0« bie mober felfd betaute : bo fi bie tinberd^in brotd^, ftonbe fi faUenbe mit m einre anberen Drauwen. fo quam einre inb ftied bie Drautoen mit ben l^eufberen jofamen, inb bed moifte biebradf^t entgelben, inb leDen bie tin* berd(^in no^ anno dni. 1499, inb l^eifdf^t bat ein Sat^erina inb bat anber 1 . S)er Vertrag })Dtfd^en SRa^imiltan unb ^arl, rot^tt ju ^dfk'o^xiä^ttxn ]t6f9 ^urfürflcn unb , fattd Stimmen" gtet^f^eit eintrete, ben^ifci^of loon^trag« bürg )um Obmann beflimmte, tonrbe fci^on 1494$(ug. 1 8 abgef^loflen. Nijhoff, Gedenkwaardigheden VI. I, Urff. 73. 2. ^a6) ber S)ar|!eaung bei Nijhoff XXX tarn bie gelbrifd^e %xa^t auf bem ©ormfer 9leid^tag — ton einem @i( tounfcerttd^er geborte in bem fefeen iair of batrumbtttnt in ben unrebelid^en beften. it toaxt owdf geboren ein berfen mit 8 öoi[[en bi SJafet jc. Dat konittk fiarl oan itankri^ |o Iteapels |0i4. 5 3n bem mx^ jair * joid^ loninf Sart ban granfrid^ mit groiffer ht\U tid^eit unb geaalt ut^ ijranfrid^ burdf^ ßombarbien mit eime fere groiffen reiftgen gejuge jo |3erbc unb jo r>o\^, umb jo gewinnen bat foninfrid^ ban 5Reai?etö , bat men oud^ noemipt bat f oninfrid^ ban ©icilien , inb ^e gaf Dur, bat it eme joge^oerte ban red^ter erf}d(^ap inb bat eme entf erbiget 10 n)ere burd^ et^tige pax\\t, inb bat mit unrtd^te :c. ban bem !oninIrid(^ l^atftu oud^ gefd^reben folio 191. 3tem ate l^e bat burß foninfrid^ toibber an fid^ ixa6)t l^ebbe, fo n)outbe l^e ui« bem fefoen lanbe bortan treden \xp bie 21urfen, bie ber criften^eit bil (antfc^aft afgejogen l^ebben, inb baemit ktidf ^ü gunft inb 15 tDi( ber ftebe in Italien, bat f)t burd^ bie (anbc rei^be. iii bem öurg gcjuigc oescr. t^bbe ^e Dil S)uitf(^en inb in fonberl^^ett 10 bufent ^tDtger inb mit ben oud^ anber2)uitfd^en [umma t>an ben t)otdgengeteu tnrg 46 bufent. 3tem ber reifige ge)ui(^ jo ^erbe ^abbe oü6^ fin ^euftlube. ber i^tx^o^ t>an Or* ib. liend^, ber nu ger jit anno 1499 id fonihf Dan grantrtdtf inb mat^ 20 bed tourg ^er^ogen @ngelbre(^^ toan (Sieioe, tt>a^ ein co^itanier bed ganzen reiftgen ge^utd^d, ber ^abbe unber eme toU anber ca:|}itanier inb ^uftmanne. ber eirfie iDadeinbuitfc^man fumma bed gan^n reifPgen gejuic!^ 14 buifent*. 3tem no(^ (^abbe ^e jo maffer ondf Dil fd^tf ..... inb ou^ nam \}t bie gi^ene ib. sso. 25 bie gingen bebbelen inb \taxt unb gefunt roaren. Stent befem lourg gejuic^ toolci^ben nae pauluin inb 3 bufent bueffen, toeflIi(^e'43(.342ik. flüdte, bunf^^onbcrtflangenbueffen^ inb ber groiffer fludwad u^ bat minf!c 10. ^<^l' Stern mit befem bürg gejuid^ joid& ^t burd^ lOeoln bi( flebe« berfordfjben ib. 38i f!^ mit :()robanbe inb mit ben bingen bie jont firibe gel^oeren. l)t quam bid gen g(o* — s** 30 ren^, inb bie nomen in an bur ein fc^trm^eren, ad men fadste, inb bair (a(^ ^et ti^li^ft bage.... . bat ft im ^inberltd^ ftn moulben in fime ^eilfamen up\a^. Stem anno 1494 u^ bed iatrd abent, bed na6)t$'^ umbtrint 5 uren, nefebe ber ib.ssi. «Dec. 31. 1 . @(i^on «ug. 1494 brad^ Äarl Vill. njelfer 265. auf. 3. SubtoigXll. 2. 31(8 erbe be« ^aufe« «njou. SSg(. 4. 2)ie@umme flimmtnid^t. Seben» f((on It^ierju bie loeiter unten tt)5rt(t4f, fattd ftnb bie metflen eingaben tveit über« aber nur aud^ngdtoeife, überfe^teDescri- trieben. !93gl. @(^mibt, ®ef(^. bon ptio apparatas bellici regia Franciae granfr. II, 508. Gaioli (Yoyage Utt<^raiTe de deux reli- 5. Papiliones et tentoria tria millia, gieux B^n^dictins — äßarteue unb *$)\1** bombardae serpentinae quiiigentae. ronb — Paris 1724 t. II) 381. (ginen 6. 3n ber Descr. app. ijt nur bon älteren ^ru(! s. 1. et a. btefcd jettgenöf« Bologna bie 9tebe. jifi^en i6ert(i^td ertoS^nt ^ott^afi, SBeg« 7. Post merldiem. ( 894 VI. ^e^offff^ (E^ronit 1499. lontnf tHin Sranfri(( ber ßat Stotne mit {ime dtotffcn gquigc. utb baintmB {ante bcr ^td etjltge carbinafe htm tontnge 30 gemoete buiffen 9lome, bat ft be9 fontngd upfafe toernemen» itcm bc^ citften bogc^ a^ bcr foninf binnen «r.342b. SRotnc lomcn toa« , ttxrrt Dil || tracticrt tufd^en bem t>ai^ inb fccm foningc bur^ ir antbafiaten : ber f onin! begerbe bU inb ber patd tt>eigerbe bÜ, 5 inb barnmb binnen 3 bagen ipolbe ber !onint gl^ \pxaulfc mit bem ^388^' t>aid ^(ben, ^e l^ebbe ban groi^ ftd(fer^eit ban bürgen, an bem beibenbage^ quam ein carbinale t)an ^iencia item bedgelid^en begerbe \^t, bat eme ber pai9 »oulbe get>en be9 Surfen broeber, ber lange bi bem pai9 gemefl mod unb no(^ ungebeuft^ bo(^ n)art no^ ein git gefaxt )»an 6 bagen, bairtuf(^en 10 ^äf ber ^id unb ber fonint gofamen bairu^ unber{)}re(i^en. ib. 389. 3tem ber fonin! gebobc fime too^fe, bat niemand )>an ben fbten teman9 fd^ba bebe oud^ in deinen biugen^ inb einre ^an flnen furfien, ber botr^o gefaxt voai\ \\t» 5 ^enfen in (Sam^ofloir^ ib. 3tem binnen ber t)ur§ git» tt>art ein einid^eit inb trebe troffen 15 bat ade gmeibrac^t inb uneini(^eit, cf eilige gett)eft rotttn, bie fulben gefügt inb t>erge]»en fin. ib. 990. 3tem ber ijjaid o)»ergaf eu4 ben Surfen inb of it fa^e toere, bat ber Surf niit tt)eber oDerlebert »urbe of bat i^e untcpteme, fo {ulbc ber foninf idertolen fin bem floU t>an 9tome t>iermail ^onbert bnfent? bncaten, bat koeren 4 tonn es 20 bncaten. ib. 392. 3tem ber ^id bebe gebieben fulben eme offen flu olle pta^ be^olm bie @nge(bur(^. ib. 394. 3tem ber foninf nam ben t>ogt Dan fflomt unber fin fc^crm tnb ^ mo^t bie foine tuf^ eme inb bem pai9. 2j 3tent befc inb anber bit punten tourbcn Derbrogen tufd^n bent Ic* ninge inb bem pai«, fe bat fi vapt fefte brnntfici^ fd^iebcn, a( toa« [it] up bat eirfte merc geftalt jo ber uneinid^eit. San. 20. 3tem np ben 20. bad^ bed ](^arbmaenbd quam ber foninf in bed ^aid confipo« jßj'^343^; rium . . . ||. . up ber retä^tcr fiben faö ber carbinal toan 9fieapel«, up ber linfen pben 30 fad ber foninf inb einbeil carbinail^. in ber mif[en toatta oter 20 bujent min[4en» unber ben naukoe ein bufent mad t>an ben S^omeren , atlt bie anberen XDavtn %tan* }ofen^. nae ber mif[e goenbem bie ^eroniäen mit anberem ^inid^bom 3 carbinailH 27. Mt» ff^rt. 1. Qu! in primis a rege peterent quera. ^alviim ut vorant conductum eoromea- 5. In eampo Florae. tumque liberum pro duce Galabriae. 6. 2)er loofißSnbig in bieDescr. app. Descr. 385. eiugerüdte Vertrag batiert Dom 15.3aii. 2. Elapsis dnobus diebus. 1495. 3. Voluit sibi ad custodiam manci- 7. Quingentorum miUium. pari Turcum magnum, qui, ut fertur, 8. A dextris et a sinistris sedebaot toto cordis affectucupit baptizari. ^p^*' reliqui cardinales et episcopi. ter (p. 390} : Zinzimam fratrem perdi- ^ 9. Maxima pars exteri et Franci- tissimi Turci. 3ft 2)f (i^em , ber trüber genae. bed Sultane ^aiajet. 10. 3n ber Descr. oerfünbenbreiSai* 4. Quidam praepositas nomine Tnr- biuSU einen t)om ^a^ß erteilten 91blag. 1495. 895 ctnre in ttaltanft^er \^vai6ft, ber anber in latinfd^er ^^xatäft, ber berbe in fran)otf(i^er f^raeii^e, inb bat felbe i9 niet t>U me Qt\6fkt^. 3tcm bo ol befe bingc üxüdf inb brebetid^ boHenbrad^t traten, ixaäf ber foninf uj) inb bejailbc l^c inb at fin boutf irre toirbc toail, bat fi fid^ 5 bac inb anbct^toac ber foninflid^et majeftait gtoi^üd^ bcbanitcn, bat aljo öit inb fetc beclt an cfeüd^cn furftcn bcfcr tanbc. inb aßc lanbe, bac l^e ^in quamc, toarcn finrc gckffcrt, inb baemit frcid^ l^c mit bcn ftnen gunft inb btuntfd^iaf inb brcubcn fid^ finrc joIumj)ft. inb bic tanbc tout^ ben xxd) burd^ bic goiben gulbcn croin bic l^c mit bit tonnen nacboirtc. , 10 3tem ban ban joid^ l^c mit bcm gcjuid^i in bat foninfrid^ ban 9ica*= )>ete unb getpan bait c^tid^c ftcbc fturmd inb mit gemalt, inb toat ^t ban tuibcn bairin bant, bic üc^ l^e bocben, inb bairnac, bur toat ftcbcn ^t quam, bic gaben \i(if np be^ettlid^ ir^ flf6 zc. inb Ireic^ bic l^cuftftat Sflt^ aptl^ oud^ in inb bat ganfte f oninlrid^ in 8 med^cn ^ ui^gefd^eiben jtpci 15 of bri flo^: l^c tic^ fid^ l^utben inb lie« [in^ bolfö oud^ baft bac inb joid^ bon banne. 3tem a^ l^c »ibberumb jo lanbe ttcdfcn futbc, i^abbcn bic SSenebiget, bct l^crjod^ ban SlÄeilan ^ ber pai^ joüorcn^, anber leeren inb ftcbc ein groi^ gcjuid^ ban üouß bcftalt up ein cnbc bair ber foninf bnrd^ moift, 20 inb meinten in bair jo bcl^alben. f)t ftatt fin bout! jo ber toere unb ftoid^ fid^ mit getoatt burd^ iren l^ouf *♦ bair bicbcn oaft bocbcn jo bcibcn fiben, inb fft quam l^cim in Sranfrid^« Dtt )er otrla4|)e konink »t^tminb geman (at onrl koninhri^. 3tem nict fcr fange bairnae^ quam ber bcrbrcocn foninf bau 25 5Rca^>ctö \ ber \xp ein fibc gemid^en »ad in ^idpanien , inb getoan fin tant atjomail toeberumb unb ücd fidji up ein numet l^utben ic, inb atfo berloir foninf Äart ban granfrid^i al fin groiffe coft, bic f)t umb bat fo== ninfrid^ jo fricgen gebain l^abbc. ^c l^abbe at fin tont aljo ferc fmairtid^^cn beteftiget mit fd^c^unge unb bocrtc buruip bur 4 {air bat eme gefatten ao fulbe, inb bic geiftüd^eit moifte oud^ contribueren, fo bat bic aoin bau granfrid^i groiffen bcrbcrflid^cn fd^aben lebe bed jud^d l^atf. ber foninf burfe badete bicf || bat bcrtoren foninfrid^i tocbcrumb ^o fricgen, mer f)üm.m^. ^abbc [xäf mxffin bcrfengt, inb ftarf balbc bairnae ^acftüd^i np ein |)alm* 1. Quod a memoria hominum non 4. 3m S^reffcn bott gornUObO, 3«ti reperitur factum. 1495. «^d^mibt II, 519. 2. @(^on am 22. gebr. )og er in 5. iRod^ 1495. fn^aptl ein. @(^mibt II, 513. 6. gerbinanb n. 3. Sobotico iD^oro. 896 VI. ^oe(^offf(i^ (S^rontt 1499. «pr. 8. bod^ * of, a^ ctnfcctt fagcn, im »arbe t)cr9et)cn , »ont l^e btc tanbc jo t)U bcfmcrbe, inb onäf umb anbcr fachen a^ mx%. 3tcm in bem fe(t)cn jatt, in augusto u|) bcn 28. taäf, joid^ bcr ^cr* ioäf ban SJurgunbicn inb Srabant inb bcr ^crjod^ ban ®uilc^ mit cim reifigen gejuic^ inb anberen bürgeren inb boi^fnec^ten mit groiffen ^euft* s buffen inb anber artetrien t>ur ein flo« bi Suitgen, genant üRontf ort ^, inb taegen bairbur umbtrint 14 bage inb fd^uffen fere bie burd^, inb int^ left iDart bic burd^ uipgegeben be^eltüdb ir« üf« bie boiru^) n)aren, inb bat -fto^ wart afgebrod^en in ben gnmt. ban bem fto^ gefd^ad^ groi^ fc^obe ben foufluben, tbair fi l^er waren, fi enfd^oinben niemand :c. lo Der koninküd) Ia4i io ttornid. 3n bem felben jair t^urfe joid^ f cninf ÜÄayimifianuö bau Soeüen ^ jo SBorm« bae l^c ein bad^ beroifen l^abbe, inb »aö ein groi« üergab^ runge »an allen buitfc^en furften, beibe geiftlid^en inb rperlttid^en, inb »an allen fteben beö roemf d^en xidf^ , inb quamen gemeinlid^en fclf^ ^jerfoin* 15 Ixäf inb oud^ e^Kd&e irre bolmed^tige botfd^aft, item bie botfd^aft be« b* ninl^ ban ^i^ipanien, item be« foninfö ban ^taptU, item bc^ l^erjoacn ban aRontf ere ^ item ber SSenebiger , item bie ambapaten be« f oninte ban granfrid^i, inb (aegen albae ein lange jit jo groiffer foft. bie furften gingen fere atte bage jo raebc bur fid^ atteine, inb ber ftebe brunbe gingen 20 ouc^ JO feltmaifen jo raebe bur fid^ aUeine, inb jo teft toa^ ber foninf ein mit ben furften oberfomen, eine [umme ge(^ jo ertaugen in beme l^iltigen ric^ JO einre ilenber f)Vitpt\h ben toibberwerbigen inb ungunren bie« ^iBi* gen rid^« jo weberftain. bairjo mürben alte furften inb ftebe inb anber ftenbe angeflagen, iedflid^er ein fuittme bau j)enningen bau ftunt bairjo* 25 legen, mid)^ ondf einbeil ban ben fteben bairgela^t wart* inb bairjo waren bie furften oberbragen, bairnae ein mirflige groiffe fumme gel^ jo erlangen jo eime groiffen jud^. inb bae wart ein gemein lantbrebe gc^ maid^t ooermife bie furften, inb ber wart ijerfunbiget in allen ftenben be^ rid^« ^. of ber gel^alben wart, i« gobe befant :c. so 23. )}n9unre. 1. @d^on omS^ag \)or^aImfonntag, ®efd^. I, 353. 1498 %px. 7. 4. ü«ontfcrrat. 2. ^qI Joh. de Los (de Radi, Docu- 5. S)ie $uMtcation erfolgte Sug. 7. ments 111), ber ba^ an ©irteuberd^ in ein l^erjoci^bcm mit alter orbc« 5 nitngc t>an morbeu inb »an deitunge, tt)ic fid^ bat gcbucrt. 3n bcm fetücn jair loart getagt bat camergctici^t jo granffort unb bairnac jo SBorm^ ^ 3n bcm fetben jair ftarf l^cr So^an t>an §ir^ in Stallen jo ^at>ii. vide folio 100. 10 3n bem fefoen jair joici^ bnfd^of f)enri(i^ banSKunfter in 95riei8lant \xp ben greben ban Simben. vide anno 1499. Anno dni. 1496. 3n bem jair burß vip ben 4. bad^ in bem mei quam ^erjod^ ^]^itij>^ Dan Oefterid^l , ban ©urgonien inb ban SSrabant jo Soeüen inb wotbc 15 trcdcn npxoaxt jo bem roemfd^en foninge fime baber. ^e toart eirlic^ ent* fangen, bie [tat fc^enft im 6 tuagen mit l^aberen, 6 ttjagen up icflid^em ein [tnd tt)in^, inb 2 grciffcr oiffeu. item bei8 anberen baged 2 fd^oin fitberen obergulben foppe inb bairjo anber gefd^enle :c. 3n bem bürg jair up ben 19. bad^ septembris l^abbe ein burger 20 Cime anberen mx gerieft boin gebieben bur gelt, bat l^e im fd^ulbid^ n?ad, inb ^t bebe eme ein eit bairüur. ber fetoe toolbe l^eim gain up bie ®ant* f ulen bae l^e moinbe , inb quam bi« jo bem ^ufe (Sor^enid^, bo toolbe ^e fin tt)affer mad^en. inb ber anber bo(d(|be im inb l^ieme in fin arme unb beine bat l^e neberfani inb ftarf, inb quam jo ben 2luguftineren. ber rait 25 lieffen ben felben uid ber fird^en Ratten inb t?angen inb leberben in ban ftont an bem greben x\p mibbad^, bat i)z bem manne || ban ftunbeu an «1.344». fd^effenurbel tie^ toerben, inb ber grebe lie« ben fd^effen geboiber geben JO einer uren nae mibbagc : bae xoaxt l^e berttjift inb mart gef (eift f^ent* fidlen umbtrint 3 uren bi^ an ben galgen inb mart gefaxt np ein rat. 30 3n bem felben jair gaf men jo Soeüen filberen jeid^^en ben g^enen, bie mit bem ^iüigen factament umbgereben l^abben. MUtna^ iitgenomen. 3n bem felben jair umbtrint pinxten quam ber bufd^^of ban Soeln anai 22. bc^cnttid^ jo Slnbernad^ mit eime mirfligen reifigen gejug^e, inb noibigebc 31. ^i(gie(n. 1. 9luf bem 9{et(]^$tag p Sinbau lOSovmfer ^eid^dtag aU Ort bepimmt 1496. granffurt n>ar fd^on auf bem ivocben. €täbte(^tont!tn. »IV. 57 898 VI. toet^offfii^e (S^ronif 1499. bie bürgere t)aft fere inb nam tre j)or^en tnb turne aljomatl in, fo bat l&e boe ber [tat mcc^tici^ roa^, tnb lie^ bo efettge bürgere angrifen inb in ge» benfniffe (eggen, boir fi ein jit in laegen inb moiften fic^ jolcfte ui^get ben, untb ire oüerbarungen tpiüc al^ nton \a6)t ic. inb in vi)fia6)t :c, inb ber njurben ondf einbeite ber [tat bernjift, nummerme bairin jo lomcn. 5 inb ber bufc^cf (ied ein brugge mad^en ban ben f(o^ ^inbcn af jo tetbe, umb bairban up inb af jo fomen nae finem begerbe. jDer kirdjtorn ^0 ItuU Dcrbraitt van l)onrtiDC)tr. 3ui. 23. 3n bem fetoen jair up ber l^iüiger bri foninf bac^ translatio \ in ber nad^t umbtrint 1 1 uren, bo ffoic^ ein bonrettjebber jo 9lui« in ben 10 tl^orn fent Quirin« inb berbrant bat l^out^toerf bat in beme tl^orne toa« aljomail af mit at ben ctocfen: bie berfmoffeen mit einanbcr, fo bat man ber fpifen bairban fere toeinid^i Weber freid^. bairjo berbrant np bie fctoc jit bat gan^e bad^ ban bem corpus, bat oberfte inb bat unbcrfte, bat mit büe gebedft xna^ : bat berfmatfe atjomail , fo bat man beö jomail fere »e^ is nic^ toeber üant. inb ein t^orn boben fent Quirin^ caffen ber b(eif ftaw ungetefet , ber bod^ mibben in beme buir ftunbe , bat groiö toonber m9 anjofien. Sui.ie. 3n bem felben jair \xp fent Sllejcin^ abent in ber l^eittom^fart, bo tt)aren bil ^uii^luibe, umbtrint 70, inb mouteen jo Slid^^en bat ^itttge l^ilt» » bom JO fieu, inb foutben bau bem ber intgain S3onne ober 9?in baren. aö fi ^art an bat lant bi SSonne quamen, ginf ber nad^ unbcn inb bie (uibe berbrunfen fere nae atjomaif, bi^ uj) 6 of 7 bie ui^quamen^. 3fn bem felben jair in ben maenbe novembri loart ber fan! gelad^t JO feilt 3Warien greben umb ein mand miße, ben ber rait l^ait boen grifen is in ber 'Cranfgaffen umb efelige^ moitwiüen^ toitte, ben ber felbe begangen l^abbe in ber ürd^en Dur^ ic, inb bie canonid tooulben ben fetben uidge^ laiffeu inb gelebert l^ain in bie tird^e, bair i)t hoä) niet af genomen loa«, be^ ber rait niet boin enmoulbe. fo Jbeftatten bie <)affd^af, bat ber fan! oud^ gelad^t toart jo fent Suipu^, jo fent 8aurenciu^, jo fent ßotumben, » jo bem dein fent SJiartin, inb bat interbict ftunbe in bie 4. tot6) inb bie ^Jaffc^af eniDoulben be« niet affteüen. binnen ber jit burfe begaf pc^ allerlei gantet \>ai\ e^Iic^en tutben up ben ctoifter ban fent üRarien greben 3. 2*2. *balr' ftatt *ier\ 1. !S)ie (Samtener (S^ronif (^nnakn 23 entf(]^u(bigt ftd^ ber ^at^ bei O^f be^ ^ijt. SBcr. XX, 349) \}at übcreinftim» Sodann ton ©(^auenbcrg *bc« genxlt» mcnb In nocte sancte Marie Magdaleiie. Ud^en ^anbel^ f^atotn Uten Itefben inb 2. ^Bgi.^Jein^olb Äeif^örbc a.a.O. 1 1 . müei Ucfbcn mittocrtüanten binnen nnfet 3. @d jd^eint ^icc ju tumuUuarilci^en ftat up beme cloifier jo fent SRenengre« Auftritten gcfommen ju fein. 149692oto. ben gcfc^iet'. (Sopienb. XXXIX, 87»>. f 1496. 899 item binnen t>tx fetoer }tt n>art on6f ein (rief gefd^ret)en inb angeflagett, boirinne min« leeren genobe bon Soeüen fere gefmclici^t xoaxt, inb »d« mannid^erl^anbe mcinunSf of bat gefd^iet tocre ban einbcit geiftlicäf^eit of iren bieneren , umb ber ftat ein wnmiüen botrmit npintotdtn untg^eln ^ bem bnfc^of , of bat »ere gcfd^iet ban einbeil qnoeber botfen, ben gl^ein boiö^cit jo cfein i« \ inb bat xoa^ ben ^ren bam taibe fere leit inb fafe^ ten bairup inb beben u^jflain: fo mx tat Jjurbreid^t inb metbe, ber ben brief gefd^reben cf batrjo geraben l^ebbc, — mer bie melte, ber f oulbe ^ain ' 100 enfelgulben ui« irc rentfamer, inb ond^ fulbe fft ^aben ein fumme to get^, ber onbred^te ben afriffer be« angef lagen brief«. inb Dan ftunt ftatten bie pa^tn bat interbict af . 3n bem fetuen jair ^ »a« ein bnfd^of jo ^aberborn , inb ber »a« t)aft alt inb amed^tid^ fin« lif«, inb tie« bat jo bat fin capittet inb lant«» fd^af einen coabjutor an fid^ nemen. inb ber bufd^of jo ßoetlen, ber njart 15 atbae coabiutor mit mitten bc« bufd^of«, fin« ca))ittel« inb ber tantfd^af, inb fie l^utben iem a« fid^ bat gebnirt. II (Sin f(l)ic$fpici umli t\n opn, m.zu\ 3n bem felben jair in novembri brad^^t ein foufman 2 groi« oiffen ui« 9Srie«tant. ben beften oiffen lie« ein wirbid^ rait t>a\\ Soefne annem* 20 men inb lieffen atten axnpttn inb gaffetg^efelfc^af fagen, bat iedElid^e gaffet 4 man ban ire gefettfd^af bairjo fd^idfen fonlcen, nmb ben oiffen jo fc^ieffen, bairjo atte gaffeten guetioittid^ maren^ inb iedfltd^i g^efelfd^^af tadelten bi 10 marl, ben oiffen jo bejaten, inb u>er ben böget affd^oeg, be« gefetfd^af fotben ben oiffen l^at^en. inb einrc ban ber gefetfd^af ban 25 bem gutben ^ornc inb ban ber gouttfmebe gaffet fd^oe« ben böget af . biffe »irbige gefetfd^af berbrogen nnber fid^, bat fi einen roirbigen rait jo ßoelne up ire gaffet jo gaft »otben taben mit in jo effen, inb bairjo raife* riestere, rentmeiftere, ompttnbe, bififeer, boirt ben greben inb fd^effen be« ^egen gerid^t« , ijoirt atte bie gene bie mit na bem böget gefd^^offen ^ab^^ 30 ben, inb bairjo nod^ baft uit treftid^^er bürgere, bairjo ein rait Dan gneben ^rfeen müx6) ma« inb fint gebotd^^t mit atten ben anderen burß up bat gutben ^orn up f onbad^ na conceptionis Marie , bair bie leeren bam i)cc. i rabe inb anbere bnrfe ban ber gefetfd^^af fere frunttid^i nntfangen tourben 21. bem. 1. 2lm 7. 3)cc. Bezeugt ber 9?at^ bem 2. @d^on 1495 Wiai^ 19 ernannte SrjbiWof fein 9Hi6faIIen an 'fuld^cn «n» @imon üon ^aberboru ^ermann aum Itmüdftn ft^ritten untang« Binnen unfer (Soabjutor, Sacomblet, Urfunbb. IV, 576. ftat ui> fent SReriengreben clolfler u)>ge- 3m fotgenben^a^re erfolgte bie )}ä)}fni(i^e flagen'. (Sbenb. 92^ ©efiätignng, eb. 577 9iote. 57* », 900 VI. Äoel^offfc^c Ühtoiüt 1499. inb mit cffcn tnb brinfen fctc foftclid^en tractettt. inb binnen bct ma^it ^abben \x6) aüt gaffcCen bairjo geftatt, inb iecfüd^c gaffctfnedj^t brauten bcn min inb fc^enften bcm fontnf inb bcr gcfctfd^af, int gemeine iedtid^ gaffef 4 hierbei, bolzen 3 bie fd^enften niet ban 3 t^ietbet :c. item binnen ber maitiit fo brad^^ten bie gefelfc^af t>an bem gulben ^otn einen futcr* & tid^en fi(t)cren bed^er mit eime bedtel, ben fd^enften fi irem fontnf. dcnt 3obs krtnkbt. 3n bem fetoen jair »a« in aücn bcfen tanben eine Dtembe frenfbe, ber in biffen lanben niet J)il gefien getoeft i^, inb l^eifd^ fent 3cbö frenfbe. inb würben Daft Dil (nbe bairmit ^)affioneert inb bod^ toeinid^ fturben Dan lo ber frenfben :c *. « Dtr biflaif ^eqod^ y^Uips Dan Brabant. 3n bem fefcen jair burj würben ber roemfd^e foninf ÜÄapmißonu« inb ber foninf Dan ^i^panien ^ unber fid^ ein^ inb beftaben ire finberc jofamen jo ber l^iüiger ee : nemelid^ ber roemfd^e foninf Durß ^abbe ein is f on inb ein bod^ter \ inb ber foninf ban $i«panien ond^ einen f on inb ein bod^ter^ bie toorben jofamen gel^iftd^t. inb bie bod^^ter öan ^i^^janien quam in ©eelant mit fere Dil fd^^iffen inb fere Dil bolf«, inb ire brubegom l^erjod^ ^l^ißp^ enwa^ niet in befen lanben, l^ei toa^ bi fime »aber in obertant. a^ l^ei bernam, bat fin bruit fomen toa^, quam l^ei ban ftunte» l^eraf, inb reit in ©rabant inb flief Dan ftunben an bi^. [1497.] (Sin fttt grois Hin. San. 6. 3u bem fetoeu Jair ^ umbtrint 1 3 miffen n?ad ber 9tin fere groi«, beögelic^en in langen jiben nie gefien entoa^, inb ^e toaö bi SBeffelic^ 25 ui^gebro^eu jo (Surborp ^ jo inb bebe bair groiffen fd^aben , inb bi 9lo* berfird^en beneben 3Wetaten toa« l&ei ond) ui^gebrod^en inb lief in ber ftot uifferfte graben, bi "ipolle lief t;ei in bat laut 'oan bem Serge» benebcn Soelleu inrgain SDiul^eim brac^ ^ei ui« jo Delbe, bat 9Jiel ganfe in bem 4. hottn 3 niet fd>en(ften 3 »ierbef. 7. frcnc^fbe. 14. *ijren' flatt *ire'. 15. roentft^en. 22. Ü)ie 3a^redia^l fe^lt. 1. 9lcinolb Äerf^örbc 13 nennt fic II, 253. fransöfifd^c Äranf^cit, gcbcnft i^rci aber 6. 2)le (£ani^)ener (S^^roni! (31nnalcn erft SU 1498. be« Mft. S5cr. XX, 349) nennt ba« 3a(ir 2. Secbhtanb 1497. (Sbenfo bie audfü^rlid^c ^iitt* 3. $^iliV^<) nnb 9Kargaret^^a. rung be« 9lcinolb Äerf^^örbc 12. 4. 3uan unb 3o^anna. 7. äßeffeling unb ©oborf okr^lb 5. 3u ?(ntrt»€r|)cn 1496 Oct. 21 . 2co Söln. 1497. 901 toaffcr laä), tnb bebe baitbcnebcn grotffen uerberfltd^en fd^abcn. bat maf* fcr ginf jo ©eine * in bie ftrd^c bi^ ober^atf bcd ^ogett altotr, inb in bcn 35ilfecngtabcn bt« tntgain bcn plai«, tnb bebe bil fci^aben« binnen Soeücn an Ic(re inb an anbeten gcbuwe, inb bleif fc groi6 [tain umbtttnt fent 5 Slntl^oni« bagc fonbcr meinid^ bauen. San. i?. 3n bem felöen jait berbvant eine ban ben rinmoelen ganfe af bi^ np bat »affer ban bcrfumeniffe be^ moetnet^» inb in beme grotffen n?af^ fcr fo ftalt nten 4 moeüen, bie afgcbrcbcn »aren, intgain ber ?lecfetefuilen np bcfer fiben be^ »ieb^^^ i^ii^ moelen iecflid^ ein umbtrint 17 malber 10 tnf eitlen nad^t inb bad^, be^ niet bit me gefien »ad. II 3n bem fetben jair bo ipart ein berbunt gemad^^t tufd^^en ^ergod^ mMb\ 2Bil^e(m t)an ®müd) inb ^erjod^ Sol^an ban Siebe , inb bie fetbe xmen furften l^aint np bie felbe jit ir finber jofamcn ge^iKd^t, nemelid^ bed l^er* jogen f on t>an Siebe bcr elfte ^ an bed l^er jogen ban ®ui(d^ einige bod^ter *, 15 bairn)) baft befd^ribonge gemaid^t inb berfegett »nrben, ben l^ilid^ jo bot* boren :c. inb »ad mit berbabingt, bat bie unberfaiffen bed ^erjogen ban ®uild^ inb ban bem Serge, ban beiben lanben mx% beme ^erjogl^en ban Stebc l^utben inb f»eren f ulben , bat berbunt jo falben nae inl^atbe ber berfd^ribunge , »ild^^e ijerfd^^ribunge inb l^ulbungc gefd^iet id ben reeben 20 inb gefd^idften bed ^erjogen ban Siebe »an bebeel inb in namen ird ^eren t)ur6. inb bedgelid^en ^aint oud^ bie unberfaiffen bed l^erjogen ban Siebe inb greben ban ber 3RarI, ban beiben lanben, in ber f eiber »ifen ald mxi ben reeben inb gefd^idben bed l^erjogen ban ®uild^ gel^ulbet inb gcf»oren :c s. 25 Dat ein bnrgcrmeilter Dan doellen nam ein nis (er t)a(tt. 3n bem felben jair \xp palmbad^ »aren 2 man gefummert tnb in bieffl.dtjio, l^ad^t gefat, ben ber burgermeifter jer jit geleibe gegeben l^abbe, inb ber burgermeifter begerbe ban ben greben, bie lube uidjolaiffen, bed ^ei niet bocn en»ouIbe. inb ber burgermeifter gint fetfd an bie l^ad&t bi beu iftä)^ 30 ter , inb bem l^ad^ter »art bi fime eibe gefad^t , bat ^ei bie luibe uidlie§, ad ondf i^^dfadf, inb ben luben »art ire geleibe ftradE gel^alben ^. 1. ©ememt ijl ba« ©rtöittenfCojlcr 4. ÜRaria. @t SWaria ju ©ai^n ober^ion, am füb« 5. SSgt. bie (Sl^ebcrcbung t)on 1496 a*cn (gnbe bcr @tabt, bic^t am ^i^tin. S)Ut>. 25 bei Jacomblet, Urf. IV. 587, 2. Offenbar ifl bie bem 9tä(ifd^a\' in gotgc beren bie nad^maligc SSereini* fcnt^or gegctiüberUegenbe 3nfel gemcmt, gung bcr beiben ^cvjogt^ümer ju ©taube bie beute beu |übli*en 4>afcn bilbet. tarn. ©a^^rfc^einlid? ifl *merb8' ju (efen. 6. ®tm\i fo ftcttt bicöffc^öf joirnbe, inb bet ^jaftoir ban fent ßriftoffef^ ber toouttc bat xoa^ inb ben offer l^ain. 20 60|ppart belacht in) np^qtnu. 3ttn.22. 3n bem fcfcen jair np ber 10 bnfent mertetere bad^^ ^^[^ ^^^ ju, fd^of Dan Irier mit fin ftiffefuben mit bi( buffen inb gefd^ufec, mit eimc gvoiffen l^eir mx bie ftat SSo^jart, inb ber |)alfegrebe bienbe bem bufc^of tjurg mit baft tnben jo perbe inb jo boi^ , mit t>a^t l^euftbueffen inb mit 25 anberen artetrien , beffelt^en geüd^en ber (antgrebe ban Reffen, be^ pali^^ greben bod^terman , mit botl , bueffen nnb anber gereitfd^af . item tet mar!grei)e ban 33aben inb nod^ anber leeren fd^idten ruter inb fd^ufeen jo ^n(f bem bufd^of bur^ inb laigen bairbur umbtrint 12 bagl^c, inb galten 8. 'geflofen' flatt 'gcflolen'. 13. 'ber' ftffiU 1497 an @raf ^bolf ton Staffau, mit bem fte be^f^alb in Streit gerietf^. ^er ®raf brof^te mit einer f läge beim9{et(^d« tammergericbt, erfannte aUx \paUx ben ^ergog Don 3üti(^ ald @(]^iebdri(i^ter an. (£o|)ienb. XXXIX, 143b. 147b. leia 1. Winaiidus Rixmundus in ber Don (Srombad^, 'itnnalcn IV, 301 mitget^eil- ten $otitinf(i^rift. 2. 3ol(^ann (^)>enber, $if(i^of t}on (S)^* rene. SSal. D. SWering, 2)ie ©ürbentra* ger ber @rjbi8c. (£8(n 58. 3. ^m 22. 3mii 1497 berlieg ber ^bifd^of 3o^ann (Soblenj, am folgen« ben S:age begann bie sPelagerung, om l.SuU bereit« ergab p* bie ©tobt. «gl. ben audfübrUcben ^ertd^t $eter SRei^cr'« in @tramberg'8 «bein. Slntiquoriu«, 11. Slbtb. 5. »anb, 594 ff., juerfl gebnidt bei Hontheim, Hist. Trev. dipl U, 505 ff. J497. 903 boe btc [tat vof, bc^eltcnte it^ üf^ tnb goto, tnb bct bufd^of nam bie (tat inb bic t^urnc in tnb fafetc || nutoc fd^^otti^ tnb fd^cffen inb fi mocften inte «1.3451». numc l^utbc inb eibc boin , inb bet bufc^of toa^ in fcrc gencbtd^ inb ^iclbc fid^ fcre gclintptid^ go in 2C. inb bebe a« ein bronime ijrebefam fnrft. f)t 5 ^^abbc mtf^iti bcftalt mit bcn genen, bie ente boit jo bienft fönten toaren, bat fi in greine fc^aben bot^en noitfad^i enbeben, atö oud^ gefc^ad^l. item boitjo, jo eim jeid^en ber liefben finre unberfaiffen — a« fi oud(i toaren je ber jit , ad l^erna gef d^tei^en toitt — ad ^e irren f d^aben ijurf omen l^abbe in ben jitüd^en inb tif(id(ien goberen, bat fi niet treffetid^ gefd&ebiget 10 lourben, alfud oud^ tootbe l^e , bat fi felid^ inb be^atben bleiben an ber feien : l^e ^abbe fi in bed |)aid ban, inb n^ bat bat niemand t>an ben in* tooneren ber felber ftat in bem ban fturöe in ben friegedteufen inb in pe«= ridel ber feten qneme, beftatt l^e a^ ein goit crifteKd^i furftc inb a^ ein ge* trutpc l^irt finre fd^aifen, uid eigenre betoegetid^eit, bat fi uid bem ban 15 quamen. inb bat bebe l^c attit bairumb, toant l^e toifte bat bat gemein »off eme gunftid^i tüad inD burd^ anbere, a^ burd^ ein beit t)an bem ritter* rait, bairjo getrum^jt toaren, inb bairumb fje ouc^ atjo ftDeirlic^ batrjo quame, bat ffz bairtjur joic^, inb ^abbe dU ijermanungen jo in gefant, bat fi fid^ »runtlid^ fd^^idten, i)t tooulbe in ein goit genebige ^ere fin, inb 20 jom leften mit fd^rienben ougen bat beclaid^^be, bat l^e fine eirfte git in bem bnfd^ibom ijoöenbrad^t ^ebbe mit ijreben inb nu in finen alben bagen moifte ortogen np bic gene, bie ^e ald i)nr fnnberüc^e getrutoe unber* faiffen gel^afben l^ebbe. 3tem bit mx^ orloge untftonbe baej>an : bie ftat t>an So|)|)art l^abbe 25 ein rittenait, ber ijurmaild bae tt)ad mx ber oi^ertoinnunge inb oerbreucn of af gefaxt id nae ber oijcrtoinnunge, ber l^abbe ermori^en efetige privi- legia inb ijril^eiben ber ftat t>an S9o))<)art. bie fetoe montbe ber ritterrait l^anti^atben inb l^ielt bie gemeinbe bairjo, bat fi bie l^utpen befd^irmen : bie loetd^e (jriDilegien jo ad^terbeil qnamen bem bnfd^of J)an Jrier , ber 30 bie ftat t>m% t)an i)it f eiferen inb foningen mx ein nnberpant l^abbe, a^ bat offenbairtid^ np bem foninflid^en bagc jo Söormd mx ougen brad^t tt>art in beioifunge mit brteöen inb figelen ^ item bairjo l^abbe bie ftat Dan So^j^jart boin mad^^en ein frain, ftaenbe in muiren. ben brief ber numer ertoorben <)ribilegien inb ben nutöen frain begerbe ber bufc^of af== 35 joftellen, inb bed toeigerben \i(if bie ban Soppart inb ftalten fid^ in bie 3. 'rtjn' Hott 4n'. 1. 2)ic SBerantaffunj ergäfelt auSfül^r» l^au^jtctcn bic S3o:p:parbcr, ber ^iJnig l^abc Ud^er Wlttftv bei ^ontf^etm 51 8. 2)ie ^ri« il^nen ^ütfe üugefagt. t>tlcgten n>aren ret>octert tDorben, bo^ be* 904 VI. ^oel^offfc^e (Strömt 1499. tocrc tnb fterftcn ir (tat mit bolwcrfen inb antcrd, inb btc gcnc, bic r^m be^ bufc^of^ megen tDoren np bem jel^utd, motften niet afgain. ouc^ irart in jogefac^t t}an bem foninge, fi niet jo (aiffen, inb bairumb fönte ]^e batr fin marfd^^alf , bcr ouc^ binnen So<)part beladet toatt. l^ierumb bergaberbe ber bufd^^cf »an Itier fin ftift^Iube ic. a^ mx^ inb icidf bur s bie ftat inb namen ben tegger, ber ^)alfegret}e bobcn am 5Rtn bi bem cloi« fter , ber lantgreDc bi be« foninfö ^ui«, bie ftift^tube up ginfit SRinö vip bem berge intg^ein Sop^jart inb bairumbtrint, ber bnfci^of »an Soetlen l^abbe fin üoö liggen jo Slnbemad^ inb toaren bereit, of men ir be^oifte^ 3tem bie borper am SRin bi ©o^jparben, bie go S9o|)|>art inb in« lo rid^ ge^oeren , l^iefben mit ber ftat Dan ®op})art inb ^abben ir goit gan^ inb a( geüloet in Soppatt inb ond^ ein beil in bie tird^cn: mer bat wort genomen burd^ einbett botfen , bie be« friec^ö fid^ erncren. Dat )U traUrre gcflraift nnrl^tit. 3n bem fetten jair waren baft Hein gutben, fronen, fotuten inb baft 15 onber pofteloet^gulben inb l^ornfd^e gniben binnen ßoeücn gonfaf ttc!^ 2^ bie mit groiffer menid^^ten bon weiffeleren inb treieren inb ban efelic^n bürgeren l^er in befe ftat brod^t tourben, bie groi« geno« inb »tnnmigc boirban fregen. inb bie leeren bon bem raibe tiefen bie burger bcfenben, jo broegen, fo m^ fi an goulbe inb fltoer inb gronolien up bic munden ^ic 20 umbtrint geliefert l^ebben inb wot get^ fi bairbur untfongcn l^ebben. fo ijernomen unfe leeren bom raibe ber ftat uon ßoetten, bot bie bofcn gul* »i.346*.ben alfo ^er fomen || tporen, inb mont ber roit ben iren bürgeren in iren morgenfpraed^ien l^oid^Iid^eu berboiben ^oint, fuld^^ niet jo boin, fo ^ait ber roit ber burger inb treierre einbeit^ ourgenomen. fi gcftraift inb 25 mirftid^ie fummen gelt« bon in genomen 3, wetd^ gelt bort angelacht inb berbutoet würben i« an bcr ftat muiren bi Seien, an bem SSliporfegcn, bie pilre, bogen, inb oud^ ^oit men bairmit bic muirc boin beden, bat ein jieroit ber ftot i« inb ein nu^ buwe :c. inb ber fetbc buwe i« in bem burfe joir begonnen würben. 30 3!n bem fetbcn ioir Wort ber nuwe d^oir jo ben Srnifebroebercn ge* bedtt inb bcr clodcntl^orn bairup gemoid^t. 3n bem fetbcn jair wo« fried^i in bem tonbc bon ®elre: l^erjoc^ t . SSgl. 2ßc^er bei $ont^cim 506. 1 1 7». 1 20^. 2. @o eiagt bie @tabt am ] 7. 3J2är} 3. (Sintge Sed^dlerbubeu auf bem ]497 beim ^ifcbof t}on lOütttcb (3o^ann 2)om]^of tt>urben f(bon im 3a^re tor^ei üon $ont) »egen ber ©om'fc^en, 4. S(pr. gesoffen, ©(^reiben an 3uufer ©U» bci3)ortmunb wegen imtertt)id^tiger2)ort» l^cim t)an iKcuenaf^r 1496 3ul. 11, öo« munber ©ulbeu. (Sopienbud? XXXIX, pienb. XXXIX, 51b. 1498. 905 W)xtäft i)an ©äffen laä) in bcm lantc t>an bcd rocmfd^cn foninfö toegcn inb getpan c^üd^c floffc tnb bor}>er tnb bebe gtotffen fd^aben. tnb ber ftiec^ »art upge^albcn »an Irtftbaci^ bi« fent So^on^ ba^ mifefomer K |«- 25. 3tcm in bemc fetoen iair, bo toad in bem ftift ban ÜÄaintj ein offer* 5 man in eirae borp, ber ntad^t bem pa\ioxx mn ber firc^en ein Rnt, 10 berftain: ber paftoir »a^ ein »ranmenminfci^l inb l^abbe jo fd^^oiten ge* «gangen. Anno dnl. 1498. Bufd^of jQerman IU9 la^eit )en rait inb W gan^ gemeinte ücr ßat doellen. I" 3n bem jaere un^ leeren 1498 umbtrint brujienbad^, bo bebe bufc^of 3an. e. §crman odu ßoelne in aßen tirft)etötird^en binnen Soeüen berfunbigen offenbetrtic^en eine roemfd^e labunge intgain einen rait, bie bierbruwer, uort alle bürgere ingefeffen inb bairjo innjoner ber ftat ßoeflen, binnen 60 bagcn jo SRome jo fin, im a(bae jo anüDerben inb jo reld^te jo ftain 15 a« ban ber grui^^ ttjcgen, bairumb binnen Soelne unber ben bürgeren inb anberen inmoneren groiö rumore inb oU fagen^ up toa^ :c. inb ber rait fd^idbe einen iren secretarium inb anbere jo 5Romcn, umb bie fad^e bae JO bermaren ^. )Pie blinüen floigen ein nerhen np bem ;2llbemart. 20 3n bem fetoen jair np fent 2)tat^id bad^, bo toart ein bcrfen brad(itsebr.24. u^ beme älbenmart in einen paxt mit bort umbmaid^t, bairbinnen toart bat berlen gebunben: bairjo ttuirben geftaft ounf blinbe man mit iren l^mifc^ inb ietlid^ t>an in mit eime f(u))))el, bie bat berfen jo bobe ffain foutben, a« ouc^ gefd^iebe. mer ee fi bat berfen gebeüen funben, fo wart 25 mennid^ miff ettd^ f (ac^ ban in gef lagen : ir ein f loid^ ben anberen, einbeitö ban in bielen ober bat berfen, ban floigen bie anberen up ben geballen, bat toerbe ein gnebe toile. intiefte quamen fi an bat berfen inb floigen bat boit, bat genued^lid^^en inb aoenturlid^en jo fien xoa^. 3n bem felben jair toa^ ein burger jo ßoellen, ber maic^t intgl^ein 30 ben baftaoent ein »irtfd^^af inb loebe baft oil leeren oan ber ftat inb finre8e^r.25. brunbe jo gaft in fin ^ui^ inb tradfterbe bie fere toail inb bebe in fere guetlid^. inb jo ber fetoer mailjit tourben gegolben inb bejaitt bur 4 belt* ^oeneren 2 enfel befd^eiben gulben an golbe 2c. 1. 1497 2)ec. 22 »urbe SBaftcnflitt- bifd^öfli^c 33erfauf«inono^ol, beffen @r« Panb auf unbcjlimmtc 3«it gcfi^Ioffen. trag burd^ eine neue SBiaumctl^obc t)cr* 3m folgenbcu ^a^xt brad? ber Äricg tt>le» ringcrt njurbe. S5gl. @nnen HI, 640. bcraud. Nijhoff, Gedenkwaardigheden 3. SSgt. (Sunen III, 641 ff. 2)a«@m» VI. I, XXXIX ff. ^)fe^>Iun08f(^rcibcn für ben ©ecretariuö 2. @rut]^ ifl cigcntlid^ ein jur 2öier* Soi^ann t)an ber (£ulen ifl toom 5. 3an. bcreimng benu^te« Äraut, bann ba« erj- batiert. (£o^>ienb. XXXIX, 222». 906 VI. Äoc(^offf4c(5Mnif 1499. üR4r|25 3n bcm fcfeen jaer mnbtrint l^lfüaftcn, bo loutfcen burgctracijterc inb tatt, t>ott alle bürgere ingefeffen inb inn>onere inb in fonber^t ade bicrbrutpcrc mit nomcn inb jonamen binnen Soetne gefeffen in bte [tat jo 3lm^ gelaben ban toegen bnfci^of ^emtan^ , bnf^of jo (SoeQen, iem a(bae gejuid^iniffe jo fagen inb }o bragen ate ban ber gruid toegen, totiä^ s (abunge ber!unbiget toaxt binnen (SoeUen np aUen ))reitgerftoe(en, bair« ban binnen (SoeUen groid rumor toa^ zc^. 3n bem felben Jair \loxäf ble bonber jo 5Rome in bie Sngelburd^ inb burbe ben enget mit ftnden oDer ben Selber. ®^-3<«'»« II Hat konittk ftarl Dan ironkrld) (larf. lo 3n bem feben jair in ber baften ^ ftarf loninf Äarl ban granhrit^, ber eine furfee jit fonin! gebeft maö inb tiodf fere t)i( bebreoen l^abbe bin^ nen ber fetoer jit, a^ ^ier burgefd^reben ftett ic. inb nae be« fcninte öur^ boit mart geforen jo eime foninf ^erjod^ Sobomid^ ban Oirtien^ einbrecht ticken inb tt)art gefroent. •* fi\>x. 16. 3tem in bem fetben jair nmbtrint paifd^en toa^ ein j>Iage inb ein raferie nmbtrint Soetten 4 milen ban rafen iDoben , bie l^onbe , ferbe, t)erfen, ganfe inb ondf e^lid^^e luibe inb anber beeften biffen, bie ond^ rajen tourbcn inb ben tuiben grotd berbrie^ maid^^ben, be^ Qtiidfen niet meit bi minfd^engebenfen gefd^iet entpa^. » 3n bem fe(Den iair toa« ein minfd^ go ßoetten , ein groi^ perfonc, bie toa^ fere ftarf inb ire toefen toa^ anjofien , of fi ein braume|>crf oen toere getoeft, mer fi toa^ ünben jo inb enl^abbe g^ein gereitfd^af a« anber t^raunyen }o l^aben ))(egen, inb en^abbe ond(i gl^ein man^gereitfc^af mitatten niet: mer fi l^abbe an einre fibcn an eime beine ein fere dein fod^lgin, » bair fi ire »affer burd^ maid^be. bat tod^elgin enftonbe niet an ber ftot, bair anber branden gereitfd^af pkä)t jo ftain 2C. 3n bem felben jair bo befd^reif und albergenebid^fte ^ere ber rocm^ fd^e foninf ben bnfd^of Dan ßoetten inb bie ftat ban Soeüen , np einre jit JO gribnrd^i jo fin, umb bie fad^en jo ijereinigen, bie nntftanben loa« » umb ber gruiö, bairumb fi ber bnfd^^of gelaben ^abbe a^ our§ fteit. beibe ^jartien quamen inb tagen bair lange jit jo groiffer foft. intteft nam ber foninf bie fad^e jo fid^ inb betnit bie bort \ 3n bem fetben jair loart ein burger berouft u^> ber SSelen up fent 3uti 24. 3acop« a'otnt ber burger daid^be bem rait finen fd^aben inb fad^t mit, » man foutbe bie fetben jo 33rec^em i)inben. ber rait beftatt in ber nad^t 1. %^^l dnnm m, 642. 3. $g(. @. 908 Siote 1. 2. 1498 WßX. 7. 1498. 907 tiiiiäft ixt laelftunbe, bahrjo umbtttnt 3 l^unbert jo ptxbc tnb jo t)oid, utnb bie bae jo fotd^en, ate ou^ gefd^^ac^, nter fi quamen iceber tnb fd^f« tcn mttattcn ntct ^ 3tcm in bem fctocn jait bo »art ein gefctfd^af Dcrgabctt in bcfen 5 (anben, umbtrint 4 bufent atö nten fadste, tnb ^ieffen bie groiffe gatrbe^: bie nant ein ionfer ban SBifd^ ^ an fid(^ inb brad^t bte in bat ftift t)an Utrid^t, umb bie go fdf^ebegen. tet bufd^of fdf^reif jo [inen öimnben rnnb iintpt, inb bie [tat Mn 3>et>enter nanten jolteneren an jo ptttt inb oud^ JO t)oid: bie quamen an iten manben inb bingen umbtrint ^onbert inb to bradj^ten fi binnen ©ebenter. bairafter btad^en bie anberen u|) inb tredE» ben na ben SRine, ot)er je ijaten. be^ bufd^^ofö ijurg i^runbe tnb anbeten öolgeben , erflogen inb öingen ber Dil : an biffer fiben bed 9tin« tourben ire üaft get?angen jo ginne, jo Serf, jo Urbingen inb jo *iRuiö inb jo 3ond inbrac^t. mer ate ber bufdf^of Dan Soetten t>an bot>en quam, moift 15 men bie gebangen in aden ftnen lanben ui^Iaiffen inb quit geilen. Hat |o DeBenlcr naft Dil 90iskne4t geriet niirbett. 3n bem felDen iair umbtrint fent ^eterd bad^ ad vincula lieffenaug.i. bie t>an S)ei}enter me ban l^onbert ^ Dan ben gebangen üoi^fnedf^ten Dürfe fc^effenurbet wcberfaren inb beben ive ^elfe afflain inb up raber fefeen 20 öur ber ftat. Hat ein rait oan doellcn ^o iribnr^l getieiff^t nart. 3tem in bem fetben jair fd^^rcif ber roemfc^e foninf bufc^jof ^erman inb bem rait ban ßoetten, jo gtiburd^ jo bagl^e jo fernen, i)e woutbe bie fachen Der^oeren berorenbe ben bufd^of inb bie ftat a^ Dan ber grui^ 25 toegen. inb aU men bae quam, fo moulbe ber bufd^of bie Durrebe l^ain, afö gefd^ac^. bo gefan l^c alle ber gered^tid^eit binnen ßoetne, geiftlid^ inb tt>ertt(idf^ gerid^ten, Doirt aüe upfomingen in ber ftat jair« Daüenbe, geine affifen nod^ J)eid^tungen u]pjo^eDen inb ad^ter befer iit fid^ niet meir froe* ben, ben antaft. Dort anber gered^tid^eit mit einaubeten afjoftellen, inb 30 bracht nod^ Daft Di( mc ungcburlid^e artidtet Dur, inb Ited mit DurgcDcn, bie ftat gel^oitbe || im jo, want fine Dutfaren unb l^ei ^abben fid^ atjit ge* *^- ^j'* 22. roemfc^rn. 345). 1. 9m 6. Suottfl Der|)>ra(]^ bet fftaii^ (anb l^enim. IBgl. Seo II, 262. (Snbe bem Sefl^er Don ^rec^en , (Sbmunb-Don Octobec Ua^t bie @tabt bei 3nnfer t>ein' galant, eine befriebigenbe (SrtlSrung. rtc^ t>on St{(^ toegen Beraubung eine« (Söpienb. XXXIX, 318». SBürger«. (Eo^)ienb. XXXIX, 366». 2. ©coge ©arbe bieg ein S^etl ber 3. ^einrid^. SBgl.Nljhoffa.a.O.xL. Xtnppen be« nieberlänbifd^en ^tattbal" 4. 9{etnolb ^rff^örbe a. a. £>. 14 ter« SIbert Don »aiern. mdf tbrer (Snt' 'tool 200\ laffung trieb fle fxdf )>Iünbemb in ^oU 908 VI. ÄocH^offfc^f (J^ronif 1499. f^reDen 'an ben xaxt in unfer ftat See(Ien\ baimeber ft ftc^ nie geled^t en^bben, mit bil meir unt)eTt>entli(^en iDotben 2C., inb mculbe eu^ ^at>en in fonber^eit grui^gett tan adem biet, bat binnen Seilen gebrontDen tonxH, bairjo Derfee^ inb u)>fomunge Dan ml iairen, inb n)ouIbe ade oberid(^it binnen SoQen l^aben inb Dan bem raibe afgeftatt ^n 2C. s taxxup toaxt int geanttpert unber anbeten : ntan engeftonbe im binnen Soelten geinte obeti^it, geted^tt^^eit , gebot nod^ betbet jo ^Den ban finte geiftti^er juti^bictien , be^ l^ogen getic&tö nnb oud^ e^(id^ anbet getid^te, ad 3lit«butcif^ inb 9iebeticif^ :c. ban fi ^aDen eine Dtie feifet tic^* ftat, |)tibi(egiett ban baft f eifeteu , f oningen , Dan efelidj^en paif en confit* it miett, Dtebelid^en inb teftlic^n lange jit Dan iaiten in oeDungen inb be^ l^etbungen gen>eft inb nod^ fin, »ild^e albe gerooenben, alt ^tfomen inb |)tiDilegien beef bifc^ofd butfaten unb l^e felfd confitmiett, jogelaiffen, geloift, Detfdf^teben inb baitjo gefwoteu l^att, baebi jo laiffcn inb bait* webet niet jo boin , nae lube btiebe inb fegele fi baitup l^ebben , mit Dil « meit nnbettoifungen inb mitfliegen toaitaftigen teben ein rait albae üur ein antttjott gaten, inb begetben intiefte an bet foninflid^et majeftait, fi JO ^ant^aben, befc^itmen, bi iten alben ^etfomen, gcmoenbcn, ^)tiDilcgien inb bi bem billigen tid^ genebid^lid^l jo bel^alben, bait fi oud^ geinen jicitcl an ^ebben, ban fulci& toail gefd^ien fulbe^ baitnae l^ait bie foninflic^^» majeftait bie fad^ Dan beiben pattien but^ up boin nemmen, inb int eitftc bat geiftelid^ ted^t, jo 9tome angel^aoen umb bet gtui« toillen, an laiffcn ftain ein jit lanl, inb l^ait baitjo gegeben 4 fuetf utften , aWenfe, Syrier, palftgtebe inb einen l^etjogen ban ©äffen, bie fachen jo betl^oten inb adban baitobet etfennen, of bet bifd^of bie getid^ifef ad^ , jo 9iome angc»» l^aben, albae Dott jo betoolgen of Dut unfetn genebid^ften ^eten toemfd^cn tonint JO mtfen. bod^ bntan feulben bet bifd^of 3 man tiefen inb fd^idten inb bet tait bet ftatßoelne .3 man: bie 6 man feulben fid^ up einen bad^^ befd^ci^ ben inb betgabeten, umb jo befien, of fi bie fad^ in bet goitlid^eit biuben inb JO bteben ftellen moic^ten. bat i« alfo gefd^iet inb fint bi eianbeten getoeft^. » 3n bem felben iait in bem auft, bo tteid^ ^etjod^ SBill^clm Dan «uq.2i.®uilc^e bie ftat Sttelentj up einen bim^tad^, inb bait enioatt in fonber^cit 18. ^geoonben^ ftatt ^gen>ücnbfn\ 1 . !3)ie äugerfl loeltläufigen ^er^anbi* grtebrtd^ Don ertr€cfen »oulben. bo bergaberbe ber f}txio6) bur^ bit boutfö jo ^jerbe inb go boi^ inb bat inb begerbe bau ber (tat ban ßoetten oud^ jo bienen. inb ber rait fd^idte im 200 jo Doi^ in einre deibunge toait geruft u)) fent SWid^etö bad^ tc. inb quamen »eberumb up ber 11 bufent jonferen bad^^ gn>t.29. 15 l'an cinre nanmn mit iren 7 tiiöi^tn mannen. 3tem in bem [elben jair toa^ ein braume jo Soetten inb moinbe up bem SSud^el intg^ein ber Sroincn : bie oraume l^abbe gcl^at 6 eüd^e man JO ber ^iüiger ee unb nam beu 7. up fonbac^ nae aWid^aeU^. @ept.3o. Hat Ut lantgrene nan igeffcn |o frankfort biflUf. 20 3n bem fetoen jair burg tt>a^ ein bruloft inb biflaif jo granff ort, naemetid^e lantgrebe SBit^elm« ban Reffen inb mit ber boe^ter l^erjogen ^l^iU^)^ ^jalfegreben bi 5Rine^ inb bae toaren baft bit furften inb ^eren, oud^ feer üit furftinnen, grcben inb grebinnen inb anbere ebete man, rit* ter inb Ined^te, in eime groiffen gejaile, bie uiffermaiffen fere foeftetid^ 25 gcjieret iDaren mit cteibunge, cteinoben inb anbere jirait , be^* || getid^en «t.347b. in minfd^en gebenfen in befen lanbcn niet me gefien entüad. 3tem in bem fetben jair mart ein urbet jo Slntwer^jen getoift bur bie ftat Soeüen intgl^ein bie ftat bau Srid^t: bie tourben conbemniert in 1 000 gulben l^euf tgetbd inb bairjo in bie rid^tßd^e coft. umb bat ein bur^ 30 get bau S^rid^t* ber burger »an Soetten ui^ ber [tat unb l^art baebi 1 . »gt. bie Urfunbc bev @tabt (grfc« $ü(fc gegen *ba« frembc S^olf f c^icfeu. Jens 1498 Slug. 23 bei ?acomblet, Ur» (5o^)ienb. XXXIX, 342^ funbenb. IV, 601. (S.ifromt ber @tabt 3. @lifabet^>. (ärfctenj, '^nnal be« ^ifl. SSer. 5. Jpcft, 4. 3)er unten ermähnte ®i«bert?am' (g5. H u. 53, mo ber 21. 2tug. al« Xag bruwe ober bcffer Sambo^. @d^on iWitte ber (Sinnaf^me angegeben mirb. be« Sa^^re« 1486 ((£o^)ienb. XXXV) lag ' 2. %m 22. @e^)t. t)errt)ri(]^t bie @tabt er mit ber @tabt »egen einer @rbforbe- bemJ&ei^og, fie »erbe i^m bolbmßglic^P rung »on 80 ©ulben im @treit, unb \ 910 VI. ^el^offl«^ (C^ronit 1499. Dtenge unb gefenltid^ hxadft up %xUnttdK batt tx>axt ben bürgeren fere bt( ge(^ genommen inb bte [tat t>an SoUen moiften fi Dan bannen (oefen, bo^ mit ebne genebtgen ))enninf k. * 3n bem felben iair bur^ quam ber roemfc^ toninf in bit (ant in octobri ^an beben but^ bie &iffe( jo ^ic^en mit loaft reifigen inb boi^« & tned^ten, umb bat @e(relant jo nemmen t>an f^txioä) üaxl ban (^e(re, ber im (anbe toa^, inb ben }d i)erbri))en, inb beladeten (S^te, ein fere bafte Deftunge, inb fturmben bat unb (eben ))i( fd^abend bairbur inb tt>unnen bat mit gett>a(t, inb baft ber bürgere inb anberc, bie bae in ttHjren, joigcn eind bi nac^t bairuid. inb in ber felber }it n>unnen bie onöf ein ftetgin 10 genant 9lutt)eftat inb befatten bie 2 öied en 2. 3tem bairnae in novembri }oigen bed roemfd^en foninid tucunbe, nemlid^ l^eriod^ 9l(bre^t ban ©äffen inb l^er^^ ^il^elm Dan ®n\\äi mit Daft reifigen inb boi^fned^ten , mit l^euftbueffcn inb mit anberen arte(rien Dur ein ftat, genant ©traten, unb laegen bairDur 3 tDed^en unb is noebi^ben bie ftat ganfe fere mit fc^ieffen unb mit fturmen, inb »art up^ Df<. 8. gegeben Vip conceptionis Marie u)) genabe Iif6 inb goift ^. 3tem binnen ben betec^ ioigen bie ©eßerf^en ui^ mit reifigcn inb boi^fne^teu in bat (ant ban ^en^berd^ inb in bat (ant ban !tD2oerfe, be^ ber l^erjod^ bau ®ui(d^e burg ein befd^irmer tt>a^, inb branten , roufben 2« inb boirten oud^ e^tige gefangen mit in, bair in (angen jiben nie brant nod^ rcuf gebreifd^t tt>a^. 3tem in bem fetben jaire n?art ein foine gemad^t inb ut^gef|)ro^cn obermife ^erjo^ greberid^ ban ©äffen fuerfurfte tufd^n bem bifd(>of inb ber ftat Soe(ne, a(« bau ber grui« inb anber«, umb ein piext, ber an9e'25 l^aben n>ad jo SRome inb baft bagen bairumb ge^a(ben , bat baft gefoft ^abbe an beiben fiben jc. inb ber bifd^of be^ie(t , bat bie breumer im inb fin naefometingen geben futten ban eime fadt md^ ^ inb fo mi bie anber burger in iren l^uferen bur fid^ inb ire gefinbe (ieffen broumn. ©efer foinen inb ui^fprud^^ enn)ou(be ber bifd^of niet l^atben. » 3n bem fetben jair np ben 18. bad^ decembris, bo quam bet 28. naefomelinge. ^ie @umme fe^lt. nal^m f(itfl(eglt(]^ gegen Anfang 3ult 1490 einige i&Umx bei Stoermonbe gefangen. (£o^)icnb. XXXVII, 70» ff. ^ad) bem ^ntmev^ener Urtlf^eil n>anbten fid^ bie ä)ladtrid{^ter an ben (Sr^^rgog $I^iU))^. (5o^)icnb. XXXIX, 333» ff. 1 . ^rgcnteau {übli^ ^adtrtd^t. 2. (£4t unt> 92ieuftab. 2to II, 264. (Sin mt^i^ad} getrudte« Sieb auf bie gel« brifti^e geljibe fielet in ben 9(nnal. bed ^ift. Skrein« 5. ^ft, @. 54. 3. Jögl. Nijhoff a. a. O. xLiv. 4. S)ret9{aberalbud nadtf bem @(^iet« ]pmi!i) ^erjog griebric^^d )s>om 28. Sioto. 1498. 2)epnitii) fam biegragc'erp 1501 im (Srlebtgung. (Snnen lll, 643. I 1498.1471. 911 toeinf^ foninf jo ßoeöcn Dan bcitcben f)txvip jo pttot \ inb fce« anbeten bage« bairnae fd^enfbe bcr xait bem fontnl 6 ftud »in«, bur icdlid^em bobem ber [tat toa^ptn, bairjo noei^ 6 tt>aen mit l^aDeren, iecflid^ tt>aen mit bcr ftat tt)ae|)en, unb bairjo noei^ 6 gtotffen offen mit ber ftat tt>ae^)cn. 5 3n bem fetben jair bo joigen bie ©elrefd^en bur Qdftz inb n)unnen bat mit getoatt bairinne toaren ein ca^)itein ui^^ingautoen^, ber l^abbe mit im binnen ddfU [SBaten] inb anbere gefelfei^af bi 200 pztte inb laegen bae Dan be« foninf« tt>egen. ber ca))itein wart gefangen unb bie anber SBatcn »urben erftod^en ber meifte beil, inb namen bie ^)ert inb |)Iunberben bat. 10 jerftont bairnae quamen bie®uilci^er inb berbranten bat bor|) gan| af 2C. 3n bem fett>en jair umbtrint f irftmiffe ^ tt>urben 4 burger bau 6oet ©«c. 25. Ich bi ÜHadtrid^t gebangen ban eimc genant @i«bert 8ambmtt>e ban Xridfi , inb würben gefenf tid^en gebrad^t jo Sonien ^ inb n)aren bae bi« umbtrint l^atf« apvA. bo n)arf ber bifd^of ban Suitgen inb freid^ bie gc^ 15 fangen ui« bur ein rebeüd^en |)enninf nae irem geftatt, inb brad^t bie felf« JO (Socüen. II 4(rttae tiolgett eilige gef4i4|te tiatt Hen oergangen iairin mit irren iafrge^ail, 931. 348« Me ein iedili4i leiten ma4i in Me arHennnge Her tiur^ iairge^aU. ^^f\^]' Ikin Hern g^l^nfc 10 fiet^leem »p He« €igel|teiR. 20 Anno dni. 1471 \xp be« facramenfe bad^ tt>art begonnen be« go^^Suniia» i^ui« inb ber berfamelunge Vip bem Sgetftein, genoem|)t jo ber buffen of jo SSetl^teem ^, bat gemad^t toart bur ^jerfonen, bie gebred^Iid^ inb geoaüen waren inb bur anber« gein niet, unb bat gefd^iebe obermi| anbringen efeüd^er eirfamer inb brommer burger an ben rait ber ftat ßoetten , ber 25 bat bett)ittid^be inb efetid^e bam raibe bairjo betirm))be, bat it ein burgang l^abbe, inb tt>art allein geftiftet inb gema(^t bur aöe lid^te })erfoin, bie in bat gebred^ fomen tt>aren. inb bairumb tourben oud^ e^tid^e bam raibe bairjo beftatt, bie bie ftraiffen reinigen fulben, fo bat futd^je bur§ bafet bi ein tt>oinbe int> niet berft^reit burd^ alle ftraiffen , at« oud^ gefd^iebe 30 rebelid^er maiffe jo ber felber jit. oud^ xooxi ben fetben toertttid^en bier* nen berboben einbeit jierUd^er inb eirlidf^er cteibungen, umb jo l^aben ein unbcrfd^eit ber rubiger fd^aif bau ben reinen, inb quamen bil ^jerfonen bairin, inb bie burger unb burgerfdf^en tt>aren in fere bel^ul^jtidj^ mit Kf» l.S5gI.gorf(^>un8cnj.b.®ef(^f. 1,358. ^6^ um 8crtt)enbung bittet. Co^tcnB. 2. ©ennega«? XXXIX, 384b. 3. '2)tcfc »erleben »ec^fe» ^^eigt e« in 4. ?ona!cn Bei a»a«tri(^ft. einem ©(^reiben t>om 23. !S)ec., burc^ 5. @. Gelenius, De adm. magn. tpeld^ed bie @tabt ben ^tf(]^of t>ou ^fit« Col. 582. { 912 VI. «ocll>offf(^e C^roni! 1499. lid^et unb gctftlid^er l^ul})c. fcac fin orbintcrt miffe tnb fcrmoin jo botn. inb n>ad bit ein aljo ^etlfant tnb (eüd^Hcl^ infe^unge, n>ant maniäft bifter fcci i« bacburd^ fomcn jo )fzmttuck tnb jo einte tolfonten inb innigen leben, be^flelid^en i« on^ Jjurmaife jo ßoeüen angefangen geweft ein fuld^e Dergabemng ban fulei^en ))erfoin \ mer naeberl^ant i* ein beranbe* s rnng bae gefd^iet, a^ oud^ gcfd^iet in anteren bingen, bat bie g^ene, bie ein jit Dan fairen in bem rnege ber |)enitencie unb reinicit^eit gcftanben I^aben, bcTunwirbigen bie gl^ene, bie nodf befntißt fin, inb mirfen niet on bie »orbe gc| , bat fidf^ bie enget go^ meir erbteuwen ober ein funbet,. ber fid^ beffert, ban oöer 99, bie geeinte ^)enitencie bc^oeöen. ber but^ lo gebred^e begint ou^ jo mur^eten in ber bur^ berfamelunge, a« id^ ^ain ^oren fagen, inb bat i« unbiUidb, bat bie iufe^ungc inb orbennnge in geiftlid^en inb in n>erlttid^en bingen fo Iid^ti(^lid(^ aftrit inb fic^ Derfeirt. item ui^ ber Dur^ tjerfantclunge fuldf^er j)erfonen l^ie jo ßocüen fin int* f^jroffen ond^ u^) anteren enben fnld^e ^ufere, a^ ntit namen äoSRcntis inb JO ©trai^burdf^. bie »an ßoeüen ^aben ir beginne Dan ©rüge ute tJtanberen \ ^an Hern eUp^anU. Anno dni. 1482 toa^ jo ßoetten ein groi« biet, be^gelid^en inbc- fen lanben nie gefien toa^, inb nja^ ein tUp^ant in bem eirften wer bat u befien tt>outbe, ber moifte getjen 1 atbu^, bairnae 8 ^ßer, bairnae 1 f. ber aöentnrre, ber bat bur^ bier umböoirte, ber tredtebe oud^ mit ober bie fee in Sngetant. bairnae erbrant ^e in ber fee mit bem elejjl^ant ^. Dat f4|ie9fpU ittH Her l)aoett. 3n bem jair m\^ ^eren 1483 l^abben bie leeren M\\ (Soeüen ein 25 fc^ie^f})ie( in irre ftat beftalt inb bil ftebe befd^reben , inb gaben oucl^ mit ni^ Dil cteinobien inb eilten l^aben, be^ Dur niet bil me jo ßoeücn gefien \\>a^. JDat fcttt dunibertns Ha^ vierli^ii matt. 3n bem iair 1484 njart ingefafet bau bem eirn)irbigen leeren ^et» ^erman erfebifdf^of jo Soetlen , bat mcn fent ßunibertu« bad^ nu Dottan l^oed^lid^en biren fat binnen ßoetne inb in bem ganzen crefem ban ßoellen. 1 Ueber bie ältere ©rünbnng Don chroniconColoniense p. 346. SSrebem* 1229 ))gl. (Snnen HI, 830. nad} Srüggen ]m\df t)on $enlo. 2. 2)agegen bemertt Gelenius 582 : 3. ©emäg (Snnen lll, 920 tt>nrbe ber Bruga. quae oppidum est terre Julia- (Sle^l^^ant t}on bem bcgieitenben ©tioiMit censis, non illa Flandrie civitas ut vult erflod^en. 1487. 1491. 913 ||9at HetDif^nunger gafd oerbrattt. S(.34Sb. Anno dni. 1487 u)) bcn berbcn tad) in bcm l^artmacnt brant bctSan. 3. t)ifcl{^mengcr gaffcl af inb gefd^iebc bc« nad^fe umbttint 8 uten inb bair* mt, inb tt>att batb batrnae toibbcrumb m)gcbutt)ct inb foftKdf^er ban fi 9at ein molier \nb hüttl^itt jofamen geriet ottrltcn. 3n bcm fetijcn jatt tua« ein btautoe ctmorbct m) bcm boim^of bi bcm l^ocgl^en geriete : bat l^abbe ein roif gcbain in bitücfcn inb mit ]^u(|)en itte boidf^tcr. inb fi »utbcn famen tiggenbc uiegefteift inb jofamcn bc* 10 graben, bat jiemettiei^ inb fd^rietid^ toa« anjofien. 9at bif4iof ^ttman mn doellen ingeooirt mati. 3n bcm fctbcn iair toaxt bifd^of §etman jo Soefien ingcboirt u|) bcn fonbad^ jobaftabcnt^ inb bet bifd^of berfcgclt inb gctoift ber ftatSeBr.n. irre bril^eit inb albe getüoinben jo l^atbcn inb fi bairbi jo (aiffcn k. mit 15 bem bifdf^of quamen ein l^erjod^ ban ®uifd^ inb bam Serge, ein l^erjod^ ban ßtebe, item ein lantgrcbe Dan Reffen inb baft anber leeren, rittcr inb fned^t. inb bie ftat ban ßoetten fd^entbe bem bifd^of mirflid^ gett inb . cteinoit. IDanne M Int^ tuen is begnnnett tDnrbett bat (Dbferoantdtcloifler fom firoeL 20 Anno dni. 1491 bebe bcr eirtoirbige l^cr, l^cr f)crman cr^bifd^of jo Soeüen inb ein fonberünger tief^aber be^ orbcn« ban fcnt granci^cu«, a« oud^ fcnt Sttjabetl^ toa«, ban ber gefled^t l^e fomen i«, bunten ban grnnt u)) ein nuwe doifter ban ber ÜKinrebroeber orben ban ben Obfer* banten jo bcm SSroet up bie ^la^e, bae burmaite bie Soeben })Iaegen jo 25 toonen bacfelf^, inb l^ait bat laiffen bntücn fere |)untltd^ inb focftlid^ inb oud^ bie lird^ felf« genjict inb bat cloifter befaßt mit geiftüd^en inb fere innigen baberen inb broeberen, mit inb bi bcn l^e fin conberfade fere ge* meintid^ ^it^. 4. 5. t>))9e(utt)et ban vu foflUd^err load. ^nb. (Sx. Mnb tofiiiäitt ban our XDa9\ K 2)te $e{(]^räbunß bed (Stnrtttd (Securis ad radicem poslta Urü. 92r. 58 unb Sacombict, ^Ird^iö II, 186) \)at *bc« fontaßd ya grotffen toaflabent', tDomit tt)e> nigflen« gcnjö^^nüc^f bcr alten muffen, ba bcrSrjHWof in einem ©d^tci» bcn t>on 1488 — 1487 ijl irrig — 2)in«' taQ nad^ £t. ^ollonientag, alfo gebr. 12, etabtec^tonittn. XIY. feinen (Einritt anf ben nä(]^flen nntag anfünbigte. ßnnen Ul, 638. S3on glei*« jettiger ^anb gef^rieben fiel^^t ber @in« jngöberi^t Act. et proc. XIV, 27, 8a« comblet benutzte eine iüngere ^f. 2. SBgl. Sortf. ber Chronica praesu- lum 243. mt ©runbfteintegnng fanb etatt 1 491 auf (S^rtfii ^immetfa^rt (a»ai 12), bie SeH>c berÄirti^e 1493 2>ec. 7. Wadding, Annales minoium YII, 249. 58 9t 4 ^I- ^oelt^offt^ S^ront! 1499. mu ein bif4|of oan JI«t|Ur ooer|oUk 5» (levtii na» €imlieii in itieslant inH bra4|t in nnber (in ge^orfam^it. 9iot). 3tem, a« öur gcrottt i« folio. 343, in aller billigen macnbc joicä^ ^cr ^cnric^ i)an ©»ar^burd^ bifd^of jo aßunfter »ait mit 4 bufent tct* figet man in SSrtc^tant oöcr bcn greöcn öan Simbcn, bcr cfefige gotber, s bie ber Kreiden öan üKnnftet jogc^oirben inb tt>aten fincn Dutalbcrcn J>cr^ Iccnt a« (c^cngoit, inb bic tüontbe 1^ bcfi^en a« eigen goiber inb tt>outbe niet bie entfangen öan bem tmx% bifd^f noäf in erlennen öur einen leeren, inb battumb oi)evgoici^ in ber bifd^of t)ur§ inb brad^^t in fcairjo, bat l^e in betante t>ur (inen leeren inb fd^reif eme: 'mime genebigen ^eren tKraio aWnnfter'. inb l^abben bie ^tiefen ein groiffe neber (age öan ben Sßuuper^ fd^en, inb ber bifdf^of mx^ freid^ öit njitten« öan bem t>nx^ grecen *. «1.349«. II Anno dni. 1499. 3an. 6. 3n bem öur^ iair umbtrint 13 bad^, bo joigen bie ©utld^er ui^ tut ein ritterwonunge , genant ^ußeroibe 2 , bat fere öaft toa« gemad^t mit 15 graben inb anber^, inb toart n})geget)en jc. Ikin einte groiffer neterlaege ber ^letref^en in) fonberlinge ber inni Himnüigfli nur Cieoe. %tu. 24. 3n bem fetoen jair bnr§ umbtrint f ent üKatl^i« bad^ toa« be^ ^* sogen öoß öan SIeöe ui« bem tanbe gerudtt öur ein ftetgin, genant ®ou' 20 tefem^. binnen be« rudben bie ©etterfd^en ui^ inb fonberünge ui«ber ftat Slimmagen mit eime groiffen l^ouf in bat tant öan (SIeöe bi^ nmh trint ßteöe unb baeben bae fere groiffen fd^aben mit bemen, brant* fd^afeungen, inb i)it moitnjifien« bae oan in bebreöen toatt k. ber l^er* iod^ mx^ toaxt be^ getoar inb brad^ np mit finen frunben unb quamcn 25 an bie ©elrefd^en inb erfloigen ber bif jo boit inb bel^ietben ber ©elrefd^n bairjo nod^ gefangen 00er 1500 man*. 3n bem fetoen iair in bem a^)rtt bo ftarf grei)e S5incenciu6, greDe JO SKoerfe inb jo ©artoerben ^. ®ic (ginTOrung ber «rüber »irb bort ©efci^. aWünjlcr« 266. ^n lefetcrer @tctte gefegt 1493 iUkt 21 feria quatuor tem- n>irb ittoä) beigefügt: „i9 \(iftittt imx, porum post Pentec. , aber bcr SRittwod^ aU Ratten fici^ hierauf nod^ toeitere Sr* ber ^flngfiquatembertDo^e fäQt 1494 anf rungett ^»ifci^en SD'^nper unb OftfrieS« ÜJiai21. lanb geregt". 1. (Sine «epttgung biefer ^aä^iidf^ 2. ^ül^xatüf. tett If^abe i6^ nici^t gefunben. 1495 toax 3. S>eutt(i6em an ber alten gffel. atterbing« ^rieg jwifAen 55ifd^of J^cin«« 4. «gl. Nijhoflf a. a. £). xlyi. rt^ unb bem ©rafen (£b}arb I. bon Oft* 5. ^aäf ber ^abf(i^rtft bei GeleBins, frtedlanb, aber ber (Srfolg toax für ^ein« De magn. 374 ßarb er neunjtgiS^rig xidf ni6)t äünflig, unb f(i^on im 5lugufl 1499 ^ijpril 16 unb »urbc in @t. ^an* !am ed }um «ergleicitf. «gX. Siarba, taleon begraben. OPfrief. (^\äf. II, 145 unb (gr^arb, 1^ 1499. 915 3n bem fctocn iair tufd^en |)atfd^en inb |nnjrten * toa« grot6 !ried^ swÄrj 31 bairboöcn tufd^en bem rocmfd^cn fontnl inb ben ©tptfecten, inb quomensDiai i». bid matl bi cinanbcren unb mangctbcn , inb bait blebcn an 6cibcn fiben feer t)it (uibe inb tt>urbcn fecr tocnid^ gefangen genonnnen. 5 3tcm biffe nneintd^eit i« ut^lomen, a^ men fadste, bntd^ bie [tat ban Soften^ in ©tt>ai)en , bie oud^ toa^ in bem gtatoen bunt a^ öutf folio 338 2. bie mx^ [tat l^ait eilige t>erbtaci^ mit ben ©»itäeren inb bie tt>e* berumb mit in, baitumb fi iaitlid^^ eilige fumme get^ gaf ben ©tpifee* ren. bit fetoe toeigerbe fid^ bie burf umb efelid^er fad^en »iöe, inb bie 10 ©teilet tooutben bat gel^atben l^aöen , baeburd^ bie bur^ [tat a^ ein [tat be^ rid^^ tief an ben foninf inb be^gelid^en ben bunt, item oud^ l^abbe bcr loninf anber efetidbe |)unten intgein bie ©toifecr, atö t>axi einbcil tant* fd^affen^ r>an floeffen unb fteben unb anbete, inb l^erumb i« ber gtaebunt nat irre öerfd^ribunge jo l^ouf fomen mit groiffer mad^t ban boull, ben 15 t)an Soften^ biftenbid^ }o fin* inb ad men faget, fo l^ait ber loninl inb ber bunt bri l^eir, ber iedttid^d l^ait boben 20 bufent man, inb ortogen u|) bie ©toi^r, inb id l^art »eber l^art, unb got fftip bem red^tberbigen. toat iedfic^ paxt^k öan ben öur§ Jjerloren l^abe ban trefKdf^n mannen, bau lanben inb anbete, toat ffvilpt inb biftant t)ün lonbdl^en ein idli^ gel^at 20 l^obe, item ipie ber fried^ geftid^t toart, maöf ein idtid^ fetbed anjeid^en fo »anne bat fpief uid id. 3n bem feüben iair bur§ in bem braemainbc »ad ein groiffe ffod^t suni. tufd^en ben ®tt>i^eren inb bed roemfd^en foninf d öoulf in ber Stfd^^, inb bie ©ipifter l^atten einen med^tigen groiffen l^ouf inb oberbielen bie in ber 25 Stf d^, inb brad^ten mit fid^ ein l^orn , bat fieff en fi blaef en : bat l^orn nennent fi bat l^orn ban Urad^ *. bair wart ein groid ftrit, fo bat bed loninfd bouß boit bleif ober bie 6 bufent, toant ber Stoiber l^ouf toa^ bif meir. inb ber Stoiber enbteif nict min boit bau ber anberen, ad men fadste ^. 1. S)te gelobe pil]6ftn Ot^txxQtäf unb ©caubünbten , bie junt ©d^loetjerfrieg ben legten ^nlag bot, begann {(!^on @nbe 1498, gebr. 1499 fant e8 bereit« jum er* gen 3^f<^^inen{iog mit eibgenSffifci^en Xru^)^)cn. 2. S)er iQSeitritt )>on Sbnflan} pm f(3^tt)äb. S5unb, ber er jl 1 498 erf oIgte{Dfann 48), ifl «1. 338b (©.885) nifSft ttx&^\^nt. 3)te (Streitigfeiten ber @tabt mit ben @ib^ genoffen (»gt. ©lu^^ölojl^eim, ®ef^. ber äibaen. bom Xobe be« ^rgermeißer« ^albntann bi« jum en>igen grieben mit granfreidj, äMdf 1816, @. 70) bitbeten böd^flen« eine neben{ä(j^ti(i^e$eranlaffung jum fog. @(]^wabenfrieg öon 1499, bef« fen tieferer ®mnb im SSBiberjlanb ber t\^tx gegen bie iBef(]^lttffe be«SBorm« fer 9{ei(]^«tag« tag. 3. 3ebenfatl« ifi bie 9^ieber(age ber 9{ei4«tru:)}))en auf ber 3J2a(fer ^aibe nal^^e ber (Stfci^quelle, 1499 SBai 22, gemeint, ^t. ®(nt^«SIo)^eim 117. 4. Uri. 5. Sflaäf ®lni^^Ui^tm )>erIoren bie ^äftott^ nur einige l(funbert Wiann. 58* 916 VI. ÄoeI^offf(]^c (Efiront! 1499. «r.349b. II 3n bem fcfccn jiatt im tnci l^att ber roemfei^ foniitf aWafimi* Kanu« in SStanbcren inb in ©rabant taiffen maä)tn eine groiffe gejail f|)teffe ban efd^enl^oul^, t>an 17 inb 18 Jjoi« lanl, fo öi( a« men vOf 4 toa- gen laben moid)t: bic fint beftait jo 3lnttt)er|)en mit bem jinber ioSoeüen jo »oiren, kdiiä)^ jinbet but 16 atbn«. inb 14 ber fcfeer f^jie^ ^aints getpegen einen jinber, inb bie \pk\\t up ben 4 toagen ^int alle getoe* gen 144 jinber, inb bie f^)ie§ fint jo ßoettcn fomcn inb jo fd^if gebrad^t, umb bie Dortan jo ®trai«bur(ä^ inb anbet^n^ae in bie rt^fteben in urber be«. foninfö jo fc^icfen. I)an Hem oitfprunae Its orloges in iDrieslant. lo 3o befet jit gefd^iebe gtoi« obertaft unb unbetbrudung in SBeftfrie«^ tant ban e^tid^en l^erfd^aften oDer bat gemein boulf, bairumb bat fefee Doutf Diet an bie [tat ban (Stoeningen, begerenbe fdf^irm inb ifuipe, bau be« inb anber fachen tt>egen joidf^ ein [tat Dan ©roeningen jo bem roem^ \dftxi fontnf, ctagenbe unb Durl^albenbe finre foninfUd^er majeftait »an is bem obetlaft Dürfe , inb begert betenung Dan bem Dürfe lanbc , bat oud|> gefd^ad^, inb be« fretd^ ber fonini 8 bufent gutben. jDo be« gewair ttjurben eilige ftebe unb l^erf d^a^jen, mit namen ©lo-- ten, granidter, ©neidte * k, bat Derbroi« fi inb tt)outben in gcinrelei \o\^ unber irme gebiebe inb Derbiebe ftain, inb nam iedEtic^e partie Dolf an inb w friedf^ben \ip einanber ein lange jit. item bairnae joigen bie toeftfriefc^n l^erfd^aften in ©rabant jo ^erjod^ ^l^itij)« inb tDoutben in annemmen cut einen ^eren, mer l^e ennjotbe be« niet boi^i, toant fi Durmait« gl^cinen getouDen gel^alben ^abben finen Durfaren, item fi joigen oud^ jo bem f oninge unb begerben , bat f)z fi unber finen fdf^irm tt>oulbe tntfain mib » tDoutbe in be^u())tid^ fin intg^ein ir toebert^artie. be« nam fid^ an l^erjoc^ älbred^t bau ©äffen Dan wegen be« roemfdf^en foninf«, inb ber fante in bat taut ein, genant l^er ©ilpert Dan ®d^aun)enberd^ ^ unb mit im ein groi« Doutf, inb futbe intfaen l^ulbunge Dan äßeftfrie^Iant, a« oud^ ge* fd^iebe, inb gingen eme ant ^nt, mit namen bie Dan ©toten, Dan ber 3« ©neicft Dan granidter :c. mer bairintgein waren efetidf^e ftebe, a« Setoart^ xc, inb bie l^ietben mit ber ftat Dan ©roeningen, inb bairumb joid^ l^e Dur bie ftat Dürfe inb tad^ bairbur umbtrint 3 wed^en. inb bie Dan (Sroenin^ gen ttjoulben bie entfe^en, mer fi entquamen mit nautoer noit, inb bie 1. art gaf fiei^ in bie ijant bc« l^etjogcn butß , inb l^c bebe mad^en t>it btod^ufct inb ffocffe im (anbe. 3tem bi bcr fcfbet jit a^ bat but^ boull int fant quam unb bie lantfdf^af ferc \ä)th\äftt, fo bergaberben \i6) bie iJ^iefen, bie genant fin bie 5 ®ebentt)oIben ^ inb quomen jo betbe intgl^ein bat bur^ boufl, inb bat ge* fd^iebe in ber tointerjit inb bie tpaffer n)aren oberbroren, inb bie iJ^iefen toaigben it inb gaben fid^ u^) bat i«, alfo begerlid^ toaren fi m) ir bianbe. bat i^ bradf^ inb ijerbrnnfen njait 8 l^onbert man ban ben ^riefen. 3tem naebcm ate bie ban ©roningen Dan 8ett>art geipid^en tt>aren, 10 batb bairnae joige einre ban be^ l^erjogen ban ©äffen toegen, genant iunfer ^o^^, mit groiffer mad^t in ber ©roniger tant. bie ban ®ronin* gen fanten an fi, in toat meinunge fi bair quemen. in wart geanttoort: fi weren bae umb gelt jo J^aben, be« fi bit ^ebben, inb tt)ouIben fi ir quit fin inb ungefd^ebiget bliben ban in, bat moiften fi mit gelbe afftetten. inb 15 up bat in ir tantfd^af inb ir goiber niet genommen tt)urbeh inb gefd^ebi* get , gaf bie ftat Dan (Sroeningen ben felben 32 buf ent gutben. 3tem nu jer jit anno 1499 umbtrint fent 3acob^ bad^ quam Jonler 3»^» 26. go{ mit eime treflid^en gejuige up bie ban ©roningen, umb bie jo fd^e* bigen. inb l^e toart ban ben ©roningen berf^eet inb bleif boit mit bit an* 20 beren, inb bingen bairjo ipait 3 l^onbert man inb nod^ l^onbett burger ban Simben k. ^ II ^m eime f4ieliel{4ien flrenf in Hat (ieiff4ie lant. S(.350a. 3n bem burf jair umbtrint pin^ctzn joigen tißdft hried^^fned^te, aßaii». umbtrint bri bufent, bau bem ^erjogen ban ©uitd^e inb ban bem l^erjogen 25 ban 6(ebe jo bem l^erjogen ban ©elren, inb in bem afjud^ ungetoarnter fad^ öieten fi in bat cleiffd^e laut inb fd^ebic^ten bat fere mit rouf inb brantf^afeunge , beibe doifter inb borper. fi quamen Dur Jancten inb brauten af bie »intmolen bur ber ftat inb bingen bit burger. fi murt^en af bie beft genant jom öeedE ^ fi brauten af, toat niet gett geben tt>outbe. 30 bat ctoifter 3Äarienboum brantfd^afeben fi, etjtid^e anber doifter Derbranten fi, inb treigen groi« !red&tid^ goit. inb toa^ fere »unbertid^, bie tantfd^af bae anjotaften. 3tem jo befen burß fried^«!neidf^teu bieten nodf^ mere anbere inb joigen in bie camer bau ßtebe, a^ mit namen niet berre ban ber ftat bau 1. '2)ic gcgcnt jum ©ibenwalben*, %n6f^, ben SBitooIt (»gt. 168) in feine *bic toon ©ibcnnjalbcn* bei Sitoott 172. ©icnjic genommen l^attc. 175. @o ^>ie6 ber füböfUi^e 2:^eil bcr 3. ©cnaue «efci^reibung bei 2BiI»ptt beuttgen ^onänbifci^en ^robin^ griedlanb. 177. 2, :S)er er t)on in bie f oine ntet l^alben tt>outbe, bem looulbe ber f oninl öur^ mit lo fimc liöe inb goibe toeberftant boin inb bem l^albenbe biftant. inb bic foine i^ gefd^iet buiffen ben roemfd^en loninf, umb be^ »itten bod^ ber fried^ begonnen toa^, inb J)U luibe öerlounberen fid^ ber foin unb be« foin* med^er^, Dan ben bingen bie gefd&iet fin inb gefdbien füllen bi befer foine, ate men faget ' 15 Dat llift oatt )(tri(||t üvttuUn Me (Ileiff4iett. 3tem a« ber fried^ gefügt \oa^, mm ber l^erjod^ öan SleDe bie Wed^^fned&t tt>eberumb in joutt inb fenbe bie int ftift Dan Utrid^t, bie eme nod^ fd^utbid^ toaren Dan bem a^ fin brober Durmaü^ gefoiren n)a^ gu« bernator be« ftift« Dan Utrid^t, vide folio 329, inb beben groiffen fd^a* ^ ben im tanbe mit rouDen inb brantfd&efeungen. ber bufd^of inb i^ere M ftift« fa« ftit bairjo ein jit tani, bat Dil (übe Dertounberbe. id^ ^ain ^oeren fagen, it Derbrie^ be« fttd^t« naebere unb mitten bem i^erjogcn Dur§ Drembe gl^efte in fin (ant fenben \ Die f[ü$ttU M9 boi40. 25 30 ber eren gofe, finre tieDer mober unb ber l^ittiger bri toninge, item jo nufe inb unberrid^tunge in Dil fad^en ber gemeinre burgerfc^af ber l^ittiger ftat Soetten i« bit boid^ Dan ben gefdf^id^ten ber erfebufc^oDe inb ber l^ittiger ftat Dan Soetten, mit etjüd^en anberen ^iftorien Dan be* ginne ber toerlt inb be« intgl^aintoorbigen jair« Dur§, Dergabert mit 30 groiffer arbeit inb Dü« ui« Dil boidf^eren Dan ben bett>ertften inb fid^erften l^iftorienfd^riDeren baeDan berorenbe, inb l^ait gebrudEt mit groiffcm emft inb Dli« Sol^an Soell^off burger in Soetten, inb Dottenbet u}) fent S3ar* 9iufl. 23. tl^olomeu« abent be« l^ittigen a^)oftete anno Dürfe. 4l0t ^atie lof }ü aller |it nttH etDid^lii^. » 1 . 1499 3um 20 rourbe SaffcnnilS^e ©erg unbÄarl Don ©dbera erfolgte 1499 Bio 1500 3Wfti 31 Dereinbart. Nijhoff ®ec.9. Sacomblct, Urfunbenb. IV, 605. 0. a. O. 190. (Sim fcfete f^ter ben Äricg fort. 9ictte«' 2. 2)er ©(i^iebsf^ruc^ Subtoigö XII. \)tm 206. ^ifc^en ^ecjeg SBilf^elm Don 3^tiä)' 3. ^qI Seo, 9{teber(. @ef^. U, 268. ^Seiragen. I. kleine d^ronifalifd^e 9lotijen. 1. Srobetung t>on Sorji 1419. 5 (®(ci(i^jcitigc Slufgciti^nuitg im gelfibe* unb ©ctettS^Sicgiflcr, ^tahtax6). Siyifc. A xm, 40, «1. 160. S5gl. Äocilfi. (£]^r. @. 756.) Stern anno domini 1419 up bett fatetötad^ nieft na paifdben toatt bic«»jr. 22. ftat öiant mit aBc ircn ^etpcren 3o^an^ »an S3eBc , 3o]^anö SBiO^cmö inb ®obaturg. inb ©obatt fm fun toorben gegangen inb barjo ^o^an S^ffd^e »an ©unteröbotT), ßoingin ^einbetd^ »an ®(ue(, $l^ilip8 ©oebarfe fneid^t t>an 15 ®(ne(, älif §atbepein, Ool^an ©oebarfe fneid^t ban Seile, inb t)axna npmai 20. ben fatcr^bai na Cantate bo foinbe ber eirtoirbige futpe ^er Otto er^Bn* fc]^of jo Stete ben fteici^ tnfd^en beim etftbnfd^of »an SoÜen inb bet fiat inb t)abinget in bet foene befe üntg. np ein albe oitüebe qnit. be oitcebe baben fi a^ getooinlitj^ i^ np ben fatet^bad^. ba toaten ii l^et ®obe( SSSaftaüe but* 20 getmeipet inb tentmeiftet, l^et ^eintid^ ^atbfnift tittet, l^et ßoin ©dfeimmel* pennint tentmeipet , ^et ÜRatl^ig S3SaItat>e, ^et 3ol^an t>an Setoenfiein , be quam na batbi inb fd^alt fi quit. 2. 93efd^(agna]^me gegen SBaftam t>on SWötö 1426. (©Icid^aeitlge 3lufiei*nung. ©tabtarci^. m]c. A in, 51/2, ^l 229b. 25 SBgr. Äoel^. (£^>r. @. 760.) Anno domini 1426 bt fent SJemei« bad^ maid^be jnnfet SBaltam t>an Oct. 1. SKoetfe cfelid^e üianbe bet pat ßoelne unbet flme feget inb np beim fege! floinbe clait gefctcüen, Dat ^ee ein fn^et in beim boim jo ßoelne toete. alfo 8. fflaüf ^fitipttm' m h))}ant' loteberl^olt. 12. an Unfer antaflcn. inb a« P angctafl tooren, bo quam bct junfer »an tcr ?tppc inb annom fic^ bct toin jo t>crant* toerbcn inb faic^t, ^cc tocit fuficr inb jocntc barup ein injlrument, bainnc iunfer SBaltam jtn procuratores gcfat l^abbc bc fuflcric jo Teftgnercn in anbcgtn bc« mcicö in beim jait bürg, inb jointe bort ein bufle, bainne ber s pai« beim ptoifl \>an fent änbrea« beöolen ^abbe be resignatio t>an jnnfer SBartam jo untfangen inb beim üutg. junter ban bet ?ippe jo ptobiberen t>an bcr fujlerien. inb up bcr büßen floenbc, bat be resignatio gefci^eit toa« Ocr. IS. np fent Suca« bad^ bc« ledigen ctiKingelijicn. inb nabcim bcr b^rfft bat jair ;\itti(i^ bei! , fo töaren be »ine jo ber jit gelefen inb gcüajt. inb a« fid^ bcr lo iun!^ »an ber Sippe be« bcnncffcn l^abbc, bat l^ce cujtcr tocre, fo fc^irfeben unfc ^cren in ben boem inb (achten ben leeren bc faid^c r>vcc inb öraici^ben, tocn fi t>ur einen fujter be« boem« !cnten. fo faic^ten fi offenbair, fi entoijlen nod^ toan neman ban ban junfer SBahaücn ban ÜRoerfc. alfo bcbcilbcn unfc l^ere be toine, inb ber toin£ toaren . . . toober, inb n)a« fnobe toin. inb galt n bat üoeber 5 gulbcn. 3. aiotijcn über Äaifer griebrid^. 1442. 147 1. (3lu« $f. A II, 1 ber «fltippina, «t. 161. «gl. ^ctl\). C^^ron. @. 783.) 3n bcmc {airc na go^ geburt 1442 bo toart foninf grebcrid^ öan Di' jlcrrid^ jo eimc roemfd^en foninf erforen. inb in bcmc fetben jair up fentso 3un. 21. Sllbain« bad^ qtoam l^ci ben ^in l^craf jo ßoerne inb joid^ bo bort jo äic^cn. ba toart l^ei gecroint inb qtoam toeber jo ßoefne inb laä) alba umetrint bier tocd^cn inb l^ulbc ber flat »an Soelne , inb fi ieme toeber. inb bic jlat mU finf in civlid^cn, inb oocr jicn jair na befem burß datum joid^ l^ci oöcr ber(^ JO Siome, ba toart l^ci feifer. v> «pr. 14. 3n bem jarc 1471 tufd^cn pafd^cn inb pinjcfien bo qtoam bcfcr bur§ "* ' feifer J^reberid^ in ©ui^lant 50 SRegclberg in ©toaben, inb bcr pai« ^aitt oud^ einen Icgatcn of carbinail bar gefant. inb ber feifer befd^reif afic bur* Pen inb ^cren in bui^fd^em lanbe inb aV,^ ftocbcfd^c jlcbc inb f ric flcbe, \)(A fi ire rebe bar fculbcn fenben, inb ben furjtcn inb ^cren, bat fi fclf« feult)cn36 fomen. inb qtoam barumme l^crui« einen fd^a^ 30 ^aücn up bic Surfen jo tredten, inb fa^be up ieflid^en furjten inb bufd^oücn toat fi geben feulben, bort ieflic^ l^ere, titter, fncd^t, toufman, rentenet inb buman. alfo fd^iben fi alle oan banne inb l^abben toail jtocne mainbe ba gelegen , inb fd^cit^en unein«. otocr ein jair bama fantc ^ei pne ot>erpe rebe l^crui« inb lie« ten 35 leeren, furpen, lanbe inb paffd^af fagen, toie p ib mit ber fd^efeongen galten toculben. baoan toart in geanttoort, p entoeulben niet geoen. bo tooulbe t)er feifer bic fd^tocbefd^e pebe in bie ad^t boin , inb ber pai« tooulbe bie geijl* lid^cit in ben ban boin. bo jogen p alle mit ber geiftlid^cit bi ein anbcr int bereben pd6, bat p niet toculben gct>en inb appeflierben an bat niePe con« 40 Plium. alfo blief ib Pain, inb be« feifer« rebe jogen toeber l^eim. 4. 'n>' fiatt 'fln\ 8. hifttxtn, 9. *be' fiatt 'be«\ 15. %nx bie 3a^l iftmanm^t' Uffen. 26. piin9tfttn, 38. fmefc^c. I. Sterne ä^xcn\Mi\^t 92oti}en. 921 4. atnfunft te^ päpjtltd^cn Scgaten Sirejcanbct t>on JJorU in 6ß(n, 1475 2lpt. 26.* (Slu« ben @ci^i(fung8^roto!oKcn ©tabtarti^. 3Äfc. A IV, 203, S3t. 47^. SBgl. Äocilfi. (£^r. @. 840.) 5 Die Mercurii 26. aprilis. Post prandium hora prima venit reverendissimus pater dominus Alexander episcopus Forliviensis cum 1 6 equis ad hanc civitatem ha- bens commissionem cum plena potestate legati de latere. et venit de cero (sero?) circa horam octavam ad presenciam domini imperatoris 10 et principum et presentavit breve apostolicum domino imperatori di- rectum et locatus ad latus dextrum domini imperatoris fecit relacio- nem suam , primo dans benedictionem apostolicam , postea dicens se missum a sanctissimo domino nostro papa motu proprio ad assisten- dum domino imperatori in hoc negocio contra ducem Borgondie et 15 archiepiscopum Coloniensem inobedientes, eciam ad privandum domi- num archiepiscopum, si non desisteret a rebellione sua. et hec missio * esset conclusa eciam cum reverendissimo collegio cardinalium. offe- rens se ex parte domini nostri pape ad desiderium imperatorie maie- statis que ad pacem tendant et necessario fuerint facienda pro tranquil- 20 Htate et sedacione huius cause, ad hec respondit dominus Johannes Revell doctor cancellarius Austrie de mandato domini imperatoris cum assensu principum , quod hec missio multum esset ipsis accepta et grates referrent domino apostolico perhumiles, et vellent cum consilio domini legati procedere in hoc facto, et ad longum deduxit idem do- 25 minus doctor inobedienciam ducis et archiepiscopi in destructionem ecclesie et patrie Coloniensis ac tocius Almanice nacionis et sup- pressionem Romani imperii 7C. 5. 3^^^ö^fi^i6 «li^ ^^tti ©ubctnatot Hermann unb §crao8 aBill^elm üon 3ülid) 1479. lo («u8 bcn ©(i^itfungg^wtoMcn SKfc. A IV, 136. «gt. Äocilfi. (£^>r. @. 850.) Anno 2C. 79 feria quinta crastino concepcionis Marie , que erat 9. decembris, t)c^ aücnfe tufd&eti 8 ttib 9 utren, fint l^er^oid^ 933i(l^e(m mn ®ui(d^e inb »an tem Serge inb (antgreüe $etman »an Reffen , gubernatot t)e« ftiffe ßoelne, mit iren lantfc^aften an ^olre U)iben mit gewaipenber 55 ^ant inb gefd^ufee gejoigen , inb fuld^en nutoe töcrt of l^euft unfe leeren bar in ben SRin l^abben boin leigeu mit gewalt afgefcrod^en inb baane bie nad^t ben üribad^ inb nad^t 6i3 up faiter^tac^ jom mibbage gearBeit inb a^^tixo^ dfcn tnb bo tan bannen gejoigen. 922 eeUagen. n. ©öincr Slufjcid^nungen 1460 — 74. (»gl. Äocl^. €^r. @. 801.) S)ic bereit« frül^ (e^onifen vm, 216) Sefc^ebene $f. be« ®er= ,man. SRufeum« ju 9lfimberg n. 8827 — 28 enthält an jtDei ©tcHen fceras 15. 3a^t^. mige^ortge 9?ad^ri(]^tcn (Seiner Urfpnma«. ®^^ ^ *^^^ be^ie^t ftci^ auf bte "^fol^ trat) äRatnjer Se^t)e trab bad 33egrabntg be^ 6o(ner Srjbifc^ofd SDtetric^ (1460 — 63), ber Sobier Saufmann 3acob Äierman bqetc^net ftc^ ate Scrfaffcr trab ä^tgenoffcn. ®te jtoeitc, hi ettoa« abweid^nben 3^9^ * bicHeif^t ober bo^ üon gleich $anb gcfcbrie* lo ben, betrifft Sreigniffe ber Stegiemng Srjbifc^of Stuprec^t« au^ ben 3a^ren 1463—73. SSorau« ge^fen einige SJotijen über bie ©efci^id^tc be^ pfalj^ gräflichen ^nfed, toti^^tm "SivcpxeijX ange^orte^ bie le^te ifl Den 1474. «t.«**. 3tem ba man fci^reif nad^ gotteö geburt 1460, ba laci^ ein i>al|grat)e genant ^neberid^ bor einem borf i\ SBorm^ genant Socfen^eim. ein bift^cf J5 k)on 3Ren$ tt)olt in bon ban ftagen unb ^t ft(^ fafi beioorben mit ruttem unb duif mit fn^gengern. ber bifd^of ^ieg Dtetl^er bon dfenbecg unb er la(| mit finem ^ere 30 "JJeberd^eim ^ nnb er brad^ of mit finem juge unb mad^te ein Wagenburg unb tt)oIt an ben pal^^grafen. ber ))al^af u>ad gor ein jon- ger »ifer man: er l^atte fid^ fafl beworben mit ruttem, be« bie anbern dJm getoar toarben. er l^at aud^ bi ime ben lantgrafen bon Reffen, toant er mit bem erften mit loenig luben bor bem borf lad^. unb Perfte fid^ alö l^eirafit^, ba« eö ber bifd^of nit getoar toart. ba nu ber pa%rat)e geioar uxirt, l)(rö ber bifd^of 50 ime toolt unb an in , ba name p^ ber pat^a^e fliegen« an unb (ieffe bie l^uetten anpeilen ba er unb flu l^er gelegen |atte, unb üeffe fi2i ferbernen. ba riefen beö bifd^of^ rutter: %ij, ber j)at^abe toil un^ ent* fliegen , er toil unfer nit beiben*, unb fafl fie( anber »ort. ber palftgtotc ^atte bri Raufen gemad^t, jtoen ber enf ad^ man nit, aber er (ieffe jic^ fc^cn mit fime ^uf unb }od^ almed^tid^ ob er fliel^en too(te. ba ranten bie3Ren|eii im nad^ unb riefen : *er mad^ barfon nit*. ber pa(^grabe name fid& be^ nit» an, er toiefle toot toa^ er ju fd^affen l^atte unb lieffe fi fafi nad^jagen. ta in jit bud^te, ba toante er pd^ mit pme l^auf unb bie anbern jtoen l^euf Bta« d^en CLVii!i of unb ranten jo l^auf . ba toart mit bem erften beö bifc^of^ mar* f^alf erjptoed^en mit namen ©ojjfd^att bon Sod^enautoe unb pel anber unb ber bifd^of toart flod^tig. ber j)al^grabe pnge im abe 250reipger, barunter» toam tool 135 ebeler, ba toaxen unber per graben, mit namen graf 3c^n 14. 91m dtanbe t>on ber «^anb bed Fastor Tuitiensis : SSan einen freig fo gwifi^en eim W^t^ t>an (D2en<}0 unb td . . . @a^ unt>ottenbet. 1 . ?5fcbber«^>cim. 2)a8 treffen fanb brid^ ber @icgteid(fe (SD'^nd^eu 1861) 1460 3ua 4 e 5 g^toan bem Bifd^of pn || toagenburt an unb pn bannet, ber bifd^of quam »i. 7« nau batfon. ber jjal^grace rant ime nad^ bi^ for bte porte 50 ^ebet^^eim : l^ette ber paffegraöe folbrudft, er l^et ^eber^l^eim 0iVi6!i getponen. be« bifd^of« tube fagten, ber bifd^of l^ette p fenaben, unb fj)rad^en ime gar ubeP. ber frie! toart gefunt tufd^en bem bifd^of unb bem pal^gracen^: ber bifd^of 10 muPe ime ein grofte fume t)on gelbe geben, bie SJinfgautoer töorben alle lebig omefu«, maHid^ gab nit me ban 3 Porin jo a^geft unb flofgelbe. be^ Ueften pe ben bifd^of genieflen unb erbad^ten, toie p ben t>on 3fenbcrg öon bem bi^tum brengen mod^ten. pe baben eö nit allein, p Ratten Pet boeffer Reifer, laö id^ pan ba i« ftet. ein« bei!« t>on bem cappittet toorfen ein öon 15 9lauPautoe of jo eime bifd^of unb gaben bem üon 3fenberg grofte fd^ott, fo roie er bem babp ongel^orfam toer getoefen , unb (ad^ten p( artidfel an in, alfo ba« ber babp aud^ pn ongnqbe of ben t)on Sfenberg ladete unb bebe in in ben ban unb toer im bipant bebe. älfo ^uffe pd^ ba« ongtudf an 1461 in decembri,. ba« bie 3?infgau* 20 toer bem oon SRaftautoe, mit namen genant Slbolf, jopeten unb ftooren ime unb l^ulten ime Oii^ lube irme l^ern bunt, aber pe toolten nit meineibig pn. XiQi^ ponbe alfo ein jit. ber üon 3fenburg nam ben J)a(6grafen jo ^ulfe. ber palggraoe toart be« üon Staftautoe pnt, unb bie jtoen l^ern jogen mit mad^t^ for ba« 9iin!gautoe mit mand^em poljen mane unb (egerten Pc^ t>or 25 tne lanttoer. unb bie 9iin!gautoer flol^en al ^inber Pdb , unb e« toart ein gef(^rei in bem SJinfgautoe, e« toere getoonnen. e« pel bie nad^t fo ein groffe fne, ba« ber bifd^of unb ber pal^grate üon bau mupen jiel^en ; l^etten p einen man gel^abt, ber in bie puc^t ber Stinfgautoer gefagt ^ette , p fetten c« on pid^ unb flag getoonnen. d^of t>on 3fen* ie fd^apen aberst. 7b. 30 3tem barnac^ in bem 62. jar in ber faPen jod^ ber bi berg unb ber j)al^grabe || aber ein« for ba« 9tintgautoe. nit pel nu6 ba, p mupen aber t)on bau. bie Stinfegauwer ^tten pd^ la^ bepalt ban jo bem erpen male: pe l^atten üiel l^ulfer, ber marJgraf t)on Saben genant Äarlu«, ^ercjog ?ubtoig t)on gelben^, ber graf üon Siedeten« 35 berg, graoe t)on ®ul|j unb pel anber Ferren, ritter unb tned^t. 3tem barnad^ in bem bufent perl^unbert 62. jar famelten pd^ mit namen marfgraf ffarl t)on S3aben , ber bifd^of t)on SRefe pn brober , graf Ulrid^ bon SBirtenberg unb pl graten , rietter unb f ned^t unb toolten ben pal^graten oberjiel^en unb l^erfd^en in pme lanbe. unb ^oben an unb brau* 5. ^m Jtopf ber «Seite itotx Durc^flric^ene 3ei(en t>on gleicher «ganb : *3tem in ben {aren und ^em bufent vierl^unbert fedqtg unb [3 jar burd^ftrtcl^en] ein far ba wag ein bif(^of genant ^er Diet]^aropn3fenBejrgjoü«enfe'. 8. ^bt^fc^' flatt *&lf(^of' . 18. 2lm9?anbe: MOCCCCOLXI in deeembrij. 20. *nannen' jJatt 'namen\ 21. *irnne' flott *irme\ 28. 'man' bo|)Jje(t. 1. Scrjeid^niß ber ©cfangcnen bei bcrid^tet. S3gl. üWenjel a. a. O. 50. Bremer, Urfunben jur @c(d^. fcc« Äur* 3. @(i^on am 18. 3uli. 2)ic SBcbin* fürpen gnebrid^ 202. gungen bei Mtraiti 50. 2. !&ie« toirb aud^ toon anbetet orf genant SBoebelinaen, Sfcingen unb cinft)ettö ©edtenl^cim. ber })al|8raüe üerga« beö finen nit unb mad^te fici^ an bie pnbe. bet bifd^of üon SKenft 3fenberg quame im 50 l^elfe mit 300 jjerben unb fingen bie bri fetten unb mit in 1 24 cbelcr unb me bau 300 armer Jnec^t, unb töorben t»oI 60 erflod^en. bie gefangen »orben alle in ^eibelbcrg ge* 5 fürt, mit namen bie jtoen r>ou 33aben, genant einer Äarolu«, ber anber 3oriu3^ unb graf Ulrid^ üon SBirtenberg, graf 3org t>on Sfeerbenberg, ber $an« l^tx jo galfflein, b^ ^^n« üon Sobemen ritter, l^er $an^ Sanbecf ritter. $einrid^ t)on ©ternfel« k. gefangen be« bifd^of« üon SKe^ : graf 3acob üon ©atmen , $auman üon ?iningen i^o JRu^ingen , l^er ^einric^ «o S3eier üon SSobart, ^eter t>on S3efermont 2c. bie gefangen be« Jjon SBirten- berg : SSSiflem ^eroer üon $ertenecf, SBotf ÜDucbcnl^ufer, ^a^pax üon SaU benbat, §einri^ t)on SBerbenautoe, Dieterid^ ©pett :c. unb toorben gefan- 3uni3o. gen in bem monbejunio of ben tcflen bag be« felfen monbe^ unb tagen gefangen üon bem bag an big tange jit bama unb trotten ftd^ nit fd^e^cn. is ba tieffe fte ber j)aton iDVe^. $gt. bei ferner, Ur!. jur ®efd^. bc« ^if. übrigen« ba« ^erjetd^nig ber befangenen griebrid^ 277. II. (Sötncr Sluf8ci(]^imngcn 1460—74. 925 nrit 3aco6 SldEerman ein [d^if gcnomen , ai^ ein fcä^on frc(j^tct[(!^tf afö e3 of bi« jtt of bcm SRin ginf . min ^crrcn J)on Sollen l^atten nujl jo fd^affen mit in, pe toarn auc^ ir pnt nit: c« l^alf alle« nit, fi namenfe ben frunben mit t>en pnbcn. met td^ gettuwe gobe »on l^imel, || e« foHe mir ober min erben «r. »b. 5 behalt »erben f on ben 33ingern ober ben Siinf gautoern , id^ geftoigen be« bifc^of« unb ber anbem l^crrcn. 3(em barnac^ in bem 63. jar flarf ber bifd^of bon Motten, genafit ©te*' bcrid^ üon SÄorfe, go 3onfe of monbad^ fant Salentinu« bag for bag, unb Scbr.H. man toart e« jo ffoflen om 7 uren getoar be« morgen«, unb barnad^ of ben 10 guben^bac^ Jtac^t man ben bifd^of gefurt in cime [d^if, unb man brug in bieB^cbr.iß. Stutoegag of ba« in ieberman feigen mod^t (ip^aftig unb go ber ^ad^tporfeen in bord^ ben nutoen bome unb for ben l^eiligen brien fonigeu l^in unb alfo fort in ben for, ba flalt man in nieber. unb un« l^ern oonme rabe gingen ime na, al paf^eit ging for. alba fionter bon bem mittood^ nad^mettag an 15 jo öier uren bi« of ben fam^bag ba« bie l^omcffe u« loa«, ba begruf mangcbr.i» in. unb e« toa« aifo ein groffe toint ba man in ben 9tin l^erof fürt, ba« bie fird^ jo äiinborf nicberfiet, unb wert foHid^ »int unb ongeroieber ptna fo lange al« er boeffen erbe toa«. fein man ber of biefer git lebte, gebadete fein fo groffe toint fo lang an ein. ber 9tin toart aud^ fafi gro«. er tocte aud^ 20 pl fc^ompein om jo ffoHcn unb bebe ben inun groffen fd^aben. II ötcm in bem fcfeen jar toa« ber gro« fapabcnt of fant "ißettcr« bag m. 9». unb toa« of ben 27. bag februarü ^ II Anno domini 1434 uf jair« aöent^ parf l^erqog ?ubtoig mit bem «mit». bart be« öorgcfd^rieben fonig 8to|)predbt« foin jo $)eibelberji unb lie« bri®*^'^'* 25 föne: einen genant ?ubtoig, ber anber tJrieberid^, ber britte SRuppred^t. ber eipc fon genant Subtoig nam ein toip bo er manber toart, bie toa« oon ©af« fügen 3 : mit ber jtelte er eiu fon genant ^l^itippu«, unb be« finbe« faber Subtoig parp ju 2Borm«. l^erjog gricberit^ toiart big tinbi« montbar getru* toettd^, ai^ funbig ip. in bieder montberfd^aft toart oerbvagcn mit toiflen be« 30 lanbi« inb ber grafen, ritter unb fnec^t, ba« l^erjog grieberid^ ein'IoirfurPe folbe pn an be« finbe« pat, unb ba« fint folbc pn ob e« pn fint toere. be« utoergaj) l^erjog grieberi(^ ein gvo«, ba« id^ nit l^ettc gebain, ba« er fein eßid^ toi)) folbe nemen pn lebbage. of ba« ba« laut ouöerbeilt blibc^. big gcfd^a(^ mit toiflen be« tonijc inD feifer« ^li^ieberit^ üon Dpcridb. ber öor* 35 genant ^l^iflip« toart groi« unb nam jo voibt be« rid^cn l^ergogen bo(^ter 1. 'jltbfp ftatt 'fi^ir. 6. Safl eine l^albe @eite unBef(^rteBen. 23. t>ai Solgenbe t>on Al^n(t(^er, aber bod) \>ie((ei(^t anberer «gtanb. 1. 3118 große gapna(]^t toirb &ict alfo ber r^einifd^en ^^Jfalj I, 312, ber Sonntag Invocavit, lüdf^t Est6 mihi 3. 9Wargaretl^a, 2^od^ter bc« ©crjog« angenommen. Unter *fant fetter« bag* 3lmabeu« viii. fann nur ^etri @tulj>Ifcicr tterftanbcn 4. 33gt. SWcngcl, gricbrid^ ber (Sieg* < werben, bie aber auf ben 22. gebr. fällt, rcld^ Iege blietjen bi bifd^of 8tin>pred6t. Anno K. 73 ba ^atte ber (antgraöe öon C)effen3, ber ein mowtbcr ber Dnrg flebe loa«, ein anfladf gemad^t mit ben üorgenanten fleben — boc^ bie Don änciler baben nit barjo unb faffen piße — mit l^ilf be« graben t)on ©ein, SBitgin^flein , Stunfel, Staffautoe 2C. ,. ba« pe tHn« jlormen unb gc^s »innen »olben, bod^ fie fd^uffen niet: ber üon ärburd^, 2Ranbctfd^eit toaren JO Sin« in ber flat. alfo jo^ ber lantgraioe mit ben ftnen toieber jo Sonne, 9Jot).29.unb gefd^ad^ of fant Slnbre« aöent. uf fant änbre« bad^ quam !cifer Srebc* ^U^^' rid^ JO Soflen in bie flat mit bem bifd^of öon SKenfe, bifc^of öon 2rier, marfgraöe üon Saben k. unb quam perfonüd^ go toaffer »on Sricr ^eraf, 20 ba er unb ber ^ergog J)on Sorgunbien bi ein ein gut git ^tten gelegen. III. ^rofarclation über bie Unrul^en 1481 — 82. (S3gl. Äoct^ (£^r. @. 852 ff.) ÜDer einge^enbe Serid^t über bie Sßlner Unrul^en J)om 29. ©ept. 1481 25 bi« 19. gebr. be« folgenben Saläre« gel^ört, toie ba« neue Sud^, bie %^^ t)on 1405, bie SBal^l 3)ietri(^« 1414 u. a. in bie Kategorie ber offtcicBen fiöbtifd^en Oefd^id^tfd^retbung . S)ie ©prad^ belegt fid^ toieber burd^ge^nW in ben SSenbungen ber ©tabtfd^reiberci, einige äctenflüdfe ftnb »örtlich auf* genommen, bie d^ronoIogif(^en Seflimmungen gu 5lnfang finb buri^auöso nac^ ber ©(^abtöne notarießer Snflrumente gefaxt. Dbtool^l feine ^f. über bie gleite ©älfte be« Iß.^a^xf), gurüdfge^, mug ber Serid^t bo(^ balb na(^ 14. 'nif flatt 'm\t\ 1. ailargaret^a. Sod^tcr Subtoig« be« n. 6372. SRcid^en. S)ie ^od^jcit faßt gebruar 3. ^einrtd^, »ruber bc« (Jötacr ®ir« 1474. Säuger a. a. O. 421. bernator« unb fiteren (Srgblfd^ofd $€► 2. 2)te Ur!unbe taifer gi^iebrid^ ifl mann. Dom 1 . lug. batiert. (£^me(, 9legeflen I 111. «ßrofarclation über bie Unruhen 1481—82. 927 ben (Srcigntffen [e(6ji entflanben fein, ba e« am ©d^tu§ l^ctgt, einige Sluf* rubrer [ägen nod^ gefangen. St. 8^ toitb bemerft: *ö)ie aud^ bet banf (für nnterbrüdEung be« Slnfjtanbe« am 19. gebr. 1482) gefc^el^n, pnbeflu l^icr^ nad^ flarUd^en 6ef einrieben'. Sine berartige ©teile finbet pd^ fpäter ni(^t, bod^ 5 fd^einen jene SSorte auf ben Siat^^befd^lug t)om 3funi 1482 bejogen »erben 3u muffen, ba« änbenfen be« 19, gebruar burd^ ein jäl^rüd^e« S>anffejl ju feiern, SWe §f[. brechen an gleid^er ©teKe mitten im ©afee ab, gelten alfo ol^ne 3^^^f^I öuf eine einzige unüßßjlänbige §f. jurüdf. Stur in einenj So* 10 be^- finbet pc^ eine J)on fföterer $)anb beigefügte gortfeßung, bie aber ben abgebrod^enen ©a^ nid^t ergänjt unb am @nbe ebenfall« unijoBfiänbig ifi. Dbtool^t burd^au« im ©inne ber pegrcid^en ^aü)^)ßaxtti gef (^rieben, .ijt bie Srjäl^tung in tl^atfäd^üd^en ^uncten aKem Slnfd^ein nad^ fel^r juöerläffig. 3ur $)erjtenung be« Se^te« tourben folgenbe ©f[. benuftt: 15 (A) Söfner ©tabtard^ii) A n, 110 gol. ^ap. »(. 2^—13* entl^al^ ten Stotigen gu ben Saf)xtn 1495 — 1503. golgen fünf (eere Stötter, bann ein jtoeiter befonber« foUierter gaScifel, entl^altenb bie ^Relation bi« ju ben Sorten 'ban l^cr^en (eit unb tootten'. ®ie §anbfd^ift gel^ört bem Snbe be« 16. ober Slnfang be« 17. 3a^r^. an. auf fte begießt ftd^ bie »lattaä^* 20 hing im Slbbrudt. (B) »onner Umterptätöbibliot^ef S 463 gol. ^ap, aWi^cettanbanb, entpt 9eat^«üerorbnungcn, ^rotofoHe »on 1513 :c. S(, 299^-^311^ j)on einer $anb Slnfang be« 17. Qal^rl^. bie ^Relation U^ *un3 j)on l^ertjen teit :c.', bann Sl. 345* — 346* üon toenig fpäterer $anb bie furje gortfe^ung. 25 (C) Sölner ©tabtard^ii) A H, 91 gol. ^af. 17. 3c^r^. Sl. ir — 37^ bie 3tektion bi3 jur gleid^en ©tefle toie in A. Da fie ber älteren ^f . A fel^r na^t fielet, fd^ien eine Senufeung nur an fe^r toenigen ©teilen Ttötl^ig. II 9tt ben fal^ren unfer« l^errn boe man fd^reif bauiffent trierl^onbert gsr. i». io ein unb ad^tjig, i^n jeiten pab^tomb« be« aHer^eilig^en in gott »atter« unb l^ertn l^erm Sixti gottlid^er üorpd^tigfeit j)abjt be« vierten il^m jel^enben IcäfXtK faifertl^omb« be« aUerburc^Iud^tigften l^od^gebornpen furjlen unb l^xn l^erm greberi(^« öon gott« gnaben romifd^er feifer, ]^er|og gu Dejie* xiä) unb go ©tir :c., al« aud^ ein er^bifc^of tool^r gu ßöUn ber ^od^geboren ^^ furfi unb ^err §erman lanbgraöe ju Reffen, öor ©t. SKid^aeli« bag be«@ei)t.29. , ^eiligen erzeuge! eilige tagen, umbtrint ad^t ober mergelten tage, burd^ il^n* 29. betn^. 1. Stelmel^r im elften 3al(ire, ba tann bie Angabe ntd^t gebogen merben, ^iVtu9 IV. im Slugufl 1471 gctoä^lt »eil gridjiid^ Ill.if^on 1452 bie Äaifer« unb geweift tourbe. 3wm go^cnben frone erhielt. 928 Setlagen. giegitng t)ed teufeld Don ber ^eUen, t)er ein aderman tft oller ^loeibragt, gefc^ag t?a« ein ^eimlic^ Dergatemng unb locrbtagung ctUd^et Boeder gcfÄ* fc^aft tt)ieber einen tötrbigcn rot^ ber jtatt Eottn boe jur jeit ft^enb bejlonb ju erfcä^etnen. (5tP unflunb aui^ ber gutbclmacä^er gaffelen, baerüon einer gnant So- & l^n $emmerö6ad^, gnrbe(mei^l\&i al^nl^er, BeCeufer unb ^ubreiüer xoa^ mit feiner unreiner gefeüfc^aft, ai^ ^iemaci^ gefd^rieben »otgt. toeld^e gefetfc^ft burc^ i^r un* »a^rl^aftige mehren, bic fei andif nit allein bei pc^ felb« Ratten, fonber aui^ etüd^en anberen unb befonber üon et(i(^n »an bem alten l^erfd^aft ober »on lo ben alten gef(^(ec^ten, a(« fid^ nac^ erfunben l^at, ire fenein al^n bem erjlen auf ber gurbelmad^er gaffelen il^n bie leube gegogen unD boe üon jlunbal;ii p ber fd^uemec^r gaffelen gefc^icft, bie auc^ nae ftc^ unb }u il^rem toiHen gefriegen, alfo ba« fold^en »enein bag üor bag binnen fur^ lou^fe unb i^n üifle gaffelen gefd|utt loarb , baö burd^ unioarl^aftige furbrengen ber gc^nc. is bie gern untoillen unb ungtudE jtoifd^en einem toirbigen rati^ unb ber erBor gemeinben ber jlaebt 6öKn gefe^n unb jugebiieben l^etten, [unb toie] fei bic goffeln gemeinlid^en ju einanberen baei?en unb fid^ beieinanbcren t>ergabertcn 6cDt28. auf ©. SKid^aeli« abent »ur^ ju ber fd^uemad^er gaffelen. aCbair »erbroegen ade anqjter unb gaffelen etlid^er puncten unb articuten, be^ morgend, ncm* 20 lid^ ®, üKid^ael« bag, unferen ^errn üom ratl^ etlid^e üorjubrengen, bic ani} mu i\ il^n fd^riften ju fefeen unb unferen l^erm uberjulieberen :c. || toa« au« tcr Dergabemng nad^ fommen ijt, ba« foH aß l^iemad^ flarlid^ gefd^rieben P#. unb toel^r barumb toot »on notten , ^ieraui« ejcempel gu nel^men , ful(^ l^eimlid^cr »ergaberung au ^dt, toan mal^n be^ befhmb genwl^r ju loerbeD,» JU toibberjial^n, ba« leiber nul^n niet gefd^adb, fonber gan^ loerad^t tooi^. fo ^at c« ftd^ begeben, ba« auf ben benanten ©. SKid^ael« bag beö morgen*, aU unfere l^erren »oni ratl^ mit i^iren freunben gu rat^ faffen geiool^nlidiß toeife in ber flalt fadfeen gu ratl^en, alle ampten unb gaff ein auf ber fdjiie* mad^ev gaffelen f«^ be^ morgen« aui« aflen ampten unb gaff ein mad^ten ra^» orbinierten , ojö Don jeber gaffeln gu fed^« ober ad^t mal^n foe ungefc^rlii^ min ober mel^e, bie auf unfer l^errn l^aui« in einer groger procefpon traeten unb liegen unfer l^erren ^ui« nad^ fic^ guf (fliegen, foe fei auf bem ^auifi toal^ren, liegen fei un« l^errn öom raitl^ il^n il^re rait^famer cntbiebcii, fei toel^ren baer unb begerten mit il^n gu f))red^en. baer ujofben unfere ^enn» merflid^en erfd^redft unb befd^toert unb fd^idfen l^erau« auf ben fat, baer man bie gerid^ter pflegt gu befifeen, l^err ^ermann Siindf rcntmcijier gur jeit, ®obbart »am SBageröag, Söer^arbt »am C)irfe, ©»erl^arbt öan ©d^ibcrii^f. öol^an ©roelman unb äfacob ^afioir eine mit @munbo SSrunt , boe gur }ß prothonotario ber jiatt Sölln, umb gu öer^oeren, n)a« i^r toiß ober begerten « 2. 'unb t>etbr.' fe^lt B, 3. 'rfit^' fafl burAfle^enb« A. 5. 'einem' flatt 'einer* A. 8. 'ali — gefelf(^aff fe^lt B. 9. 'au*' UW B, 11. 'bem' flatt 'ben* A, 14. '»neinififeif flatt 't>enein' B, 'i^n' fe^lt B, 16. 'erbaren' flatt ^»irbiflen' B, 17. 'unb »ie' fe^Ü A. 18. 'baelen' flatt 'baeben' A, boeln 5, balen C, 20. 'nemlic^' fe^lt B. 21. *etlid»e' fe^It B. 24. ein er. B. 29. 30. am))ter fitb bed morgend off ber f*. g. ocrgaberten snnb orb. B. 31. 'ju' fe^lt B, 33. 'un^' flatt 'unfer' A, 35. Ferren »om rat B, 37. ba< gerii^t A pfegl^ A. 38. ®ob^. SB., <2h>. ^. B. 39. 'boe' fe^It B, III. ^rofarctation über ble Unni&en 1481—82. 929 ulc^ed aUtan iDteterumb tl^n ben xati) }u brengen. tioe itu^n bte reunb be« xat^^ giengcn fi^cn tact man ba« gcrtd^t bcr amptlucbc pflegt ju ^laltcn, foc giengen öier öon ben gcfd^idtcn Don allen am^)ten unb gaffe(n, nemlid^ äßetnl^er Don ?i§fi^en, Sol^an iDon ber (Sitten, 3o]^an 5 öon ßuerten unb $erman 3foenge, btc and^ ate geflcren öon aßen artupttn unb gaffetn gefol^rcn toasten, ber gemeinbe »ort ju tl^nin, ^inber biemaiflct jer 6anf, »on ber gcmeinben baer gefaxt, mit nal^mcn granf 935ar§, ©toe* bcr mn Sl^otten, unb boe l^oeb Sol^an Dan Suetten al^n unb fptad^ ju ben gefcä^idten l^errn öurg in biefet meinung: bie ganfee erbat gemeinbe öon 10 aöen ampten unb gaffe(n l^etten tl^r freunb ju unferen leerten Dom rat^ gc= ^6}xdt, bie fei baet pegen , unb l^etten einen Brief tagen Begreifen , baeril^n ei^lid}t geBred^ begriffen jlunben, bie eine erbar gemeinb l^ette ju- unferen l^crren Dom ratl^, bie auc^ bie erbar gemeinb begerten guettid^ abjufleflen, unb begerte ben brief barauf ju (egen, ber a(baer Don flunbal^n gelefen toart, 15 bur(]^ ben obgenonten Smunbum SSrunt prothonotarium offentlid^, Don xooxt II JU toorben atfo lautenb : «r. 2«. ®nebige Kebe l^erm , f o ban il^n Dorjeiten be^ Dcrgangen Weg« ^Iben [cur 9teug] ettid^e ungueblid^e unb befc^töerlid^e afftfen aufgekgt toorben feint unb S. ®. un« oDermife S. ®. fd&idonge aßen anqjten unb gaffefen 20 gefd^eit ^aben tagen bitten unb jufagen, baeril^n gebutt ju ^aben 3 ja^r tanf, »ant barad^ter biefetbige fd^ioertid^e affifen abgeflatt fußen toerben, be« fo nict gefc^el^en i^ unb bie nul^n in« pebenbe jal^r Derl^erbt toorben ift , bar* burd^ tt)ir aße nal^rto« unb Derberblid^ »orben feint unb begtid^« Dorber »erben, fo ba« teiber unö groge armut^ unb al^nflel^enbe notl^ barju bringet, 2.V t)cr affifen nit tengev ju teiben unb baerbei ju tagen, bibben unb al^nrufen barumb S. ®. fo toir aßerbiemiettid^fte unb oteetid^fie funnen unb moegen, fold^e Durg aße Derberbniffe unb al^njlal^nbc noeten ju Derl^ueten unb bieffe al^ngeftatte fd^toar^eit unb affife ^ernad^ gefd^rieben abpjleßen, al« mit m\)^ mcn ben auffd^tag, ba« fe(^ftc Doeber, ben oierben l^aHer Dan bcr fuiten, ben ^o fd^ißing Don beut brot, Dort bie munfee unb aße anbere ungetool^ntid^e äfft« fcn, bie auf aßen enben unb fhagen getagt unb bejlatt fehl, auf arme tuibe JU bejaßen, Dorber bau baerDon atbod^ bi«^|ero getool^ntid^en'^etoefen ijl ju geben, aud^, liebe l^errn, bitten unb begcren toir oetmocttid^, futd^e ^eimtic^e ratl^^fpreid^e unb f^idfunge , bie in ber jeit l^er bauffen »igen bc3 gemeinen ^Ä ratl^« l^alten, aii toir Der^an unb toibber ben Derbuntbrief ift, aud^ abjuftet* tcn. baer »ie un« bcbunft Dit unratl^« enflel^et. Dort, tiebe ^errn, bitten unb begeren toir oetmoetlid^, mit S. ®, gerid^teren binnen SöIIn fo ju fue* gen tl^uin, ba« Jebermal^n, ^^eimfd^en unb auiötoenbigen, bei gefc^tooren eiben unterjoegtid^en red^t moeg toieberf al^ren , unb aud^ 3o^an $anl^auigen Dan ^ 6. ®naben Derfel^en ifi abjufteßen unb il^n Durba« niet mel^r mit geinid^er 3. )}fled^ A. 4. iunfer SBecnl^. B, 6. ^am))ten unb^ fel^It B. 6. gememben bad »ort B, *bcr' flam'bie' B, 7. SBra^ A. 12. 'begriffen' fe^lt B. 12.. 13. *bie eine — bie au(^' fel^ft B. 13. ba« guttUi^ B, 17. in verleben iaren be< frieg« B, 18. 'our Stetig' fe^lt A. ^»ngnebigtid^e vngetooentUc^e tinb befc^». B, 21. ba< fo((^« nitt B. 24. grof en A. 25. bie arinffe B, 'unb baerbei ju (af en' fe^It B, a^rnffen A. 27. fotf^c toie »urf B. ver|uette A. 31. Cuiben A. 32. 'baervon albod^' fel^U B. 34. bie ein aeitt B. Sß. baennit »n« B. 40. 'geringen' ^aU 'geini(^er' B. etäbtecttonifen. XIY. 59 930 HeUagot. iS. ®. Menflen )u üerfd^en, toxmt er, gtieb^e (iebe iftctn, Dt( fc^iDor]^ uv^ uniDUIen« gegen und arm^ gememt)e i>urge6ta(^t inib gef^offt l^t unb yn Beforgen ifi borber tl^unibe unb ot^nflellen totrb. t>orttue]^r» gnebige li^ ^ferm, Bitten »tr 6. ®. al« t)ot, bie§e [unfcre rebüti^ Biligc frcunblit^ Bebte unb Begerte ntet ^on und t)OT emtd^en untotOen aufzunehmen , fonbet s il^H bem Befien )u berfto^n unb boeril^n ^u k)oegen tl^iün, nocB unfer nct^ gemelter Begerten gef(^en loerbe unb und oSk Bei Bd^altener nal^rungen, «(.2b. guiten II altl^ertontmen unb Butgerfrei^t guetltd^ ju Bellten, unb Bege- Ten bed euere guetli^e troe{llt(^ anttooTt. Suer @naben tDÜIige Bürger, ingefegen, gan^ gemehibe unb ge« n felf(^ft i>on allen ompten unb gaffelen Binnen SoOn fementU«^ • unb Bef ottber. ÄÖ nul^n feb^er Brief negfl t>urf d^rieBen offcntUd^ gcCefen »a^r , boe l^oeDe al^n einer non ben t>ier geforren t)urg mit nal^men dol^n loan Suer« ten unb ftenb l^inber ben maifhren jur Bau! t)urg unb fagte »on »egen ber i5 ganzer gemeinbe : unb bae toel^ren nec^ t>il mel^r onbcre punttn unb arti^ culen, bie teoOten fei munbiic^ f^tgen, unb bie tDOÜe aud^ bie gan^ gemeint« etned ti^xU gemefflget, eind tl^eitö geBegert unb eind t^itd gan^ aBgefd^ l^en, unb boÄ unfere If^erm t>cm ratl^ »ol tl^eten unb geBen ber erbom gemeinben l^ierauf ein fur| anttoort, toant bie gon^e gemeinbe ftunbeauf» bem )>(a^ unb iDoQten oud^ t)on bannen niet fc^ben, fei litten bau be^ ein aBbragt unb antnwrt, j|a ober nein, man mnße il^n einen fanren cup^ Beigen, unb baö man ftc^ htr^ Bereb. unb toal^ren bid bie )>unten, bie ^ter« unber fulgen, bie 3ci^an bon ber S^ren munblid^ er^(te : 3tem bad man ben franmeifleren i^ren (o^n minneren unb aBBre«^^ foOte. 3teni bie t>ier BefeBer, bie in ber (eut feller giengen, ben toein lu^ fe^ea, gon^ aB^ufleUen unb ben Burgeren bed auf i^re eib glauben. dtem ben rati^duyein t>urBad f o miltUc^ nit ju t>erfd^(en , fenber tm* i^n aviä^ ein aBBred^ung p ti^uin. * dtem bem afftdmotfler feinen (ol^ gu minneren. 3tem dol^an i^n bem ratl^feder feinen lol^n minneren. 3^em foU^e f(^^ung a(9 t)an ben (euben , bie auf ber fhogen ^ lapiptn unb mi ^Ben, gong aBjufienen. 3tem feine Burger mäft aln^ugreifen, man l^B erfl feine DerantWöt*» ben geljfort. 3tem bie gefe^aifleren aBjufieHen unb ber gefe^ niet mel^ )H ge< Braud^en. Stern bie Burger unb il^ngefeffen, bie reuten l^Ben al^n unferen 1^ bom ratl^, ftd^ eine ^t t)on jal^ren ^u fd^n)eigen unb il^r reuten ^n entBeren. ^ 4. S>or^ fe^ft B. 5. 'niet' fe^lt B. 9. begcrcn bi§ G. <9. ein guttli«^ anttoortt B. lu. ivgcf. iDiU. fturgrr, «ort bie g. gem. B. 13. bricf ^org. gclefcii wcrtt B. 14. *a^n' fe^lt B. 16. ba« erfle 'unb' fr^It B, 17. Sinb' fe^tt Ä. 'aud»' f^d B. 18. 'gan^' fe^a B. 21. 'aud^' fe^t B, 22. onb ein ant». B. 33. !Da« rrüt 'unb' fd^(t 17. 6etiet B. 27. 'bncger' flatt 'leut' B. 28. 'bei' fe^It B. 30. bnin ein abceä^ng t^un B. 32. '3teni — minneren' fc^ ^. 33. 'man' ^a^ '«an' ^^C« 40. )eit ioad »ob ^. in. ^rofarektion ü6ev bie Unnsl^en 1481^82. 931 ^tem oiei' ilo^maifteven mteber p fe^en. afö t>eY getoefl fint. 3ttm aOe beue t)er flatt aBjufleUen. ötctti t?ie mal^nBrtcfe abjufteKcn. Unb afö bie gefii^irfte l^errn bc« ratl^« üurg bieffc üur§ ^Junten eine mit 5 bem Brief 'owc^ fle^ott fyitttn , fagten fei guetlid^ burai)x, ntufte man ein tur^ berat^ fu^en, xoant ein groffe mennid^eit unb »ergaberung be« »olfe auf bem pta^ Dergabert m\ft unb beftunben flc^ »afl ju mehren unb groffer ju »erben, f^ ba« unfere l^erm ein« argeng unb i^re leiber unb gueber beforgten unb »erbrögen ein« 15 brefl^tigfid^ mit il^ren frennben t)or ein antmort ju fagen : »a« bie erbat ge* meinbe b^gert l^äte, bari^n toollten unfer ^errn il^rer begerten geniegt fein, bod^ bad man äS^m negften tage ein )}erfcmmen tl^ebe unb befel^e, n?ie mcm bieger jlatt, bie merfli^en ju ad^terS »e^re. »icberumb auig bem laft ^ulfe, auf bog t»ir aU bei eieren unb »olfart bleiben moed^ten. unb [bo] bie ge* 20 fd^icfte l^erren toieberumb l^erauig quamen ju ben »an ber gemeinben barju g^fd^idft, unb biege anttoorb loal^rt gefagt burd^ l^erren ^erraan 9tindfen üorg, fo »erbrogen fei fid^ unb toolten, bag man »on jtunbal^n bag liege auidrufen auf ber lel^nen, baer man bie morgenf))rad^ ))flegt autgjuvufetiv unb bo toarb alba »on punbal^n entworfen einen ^ebel otermi^ ben protho- 25 notarium üurg unb berfelbe jebel toart o)oermi| ben felben prothonotarium albar öffentlich por bem gemeinen t>olt auiggerufen. nacl) l^abben etlid^e t>en ber gemeinben bara^n feine ben>egung unb tt)olten aud^ nid^t loon bannen gel^n, big alfo läng bag 3o!^an ^emmergbad^, ber ))rinct}}al a^l^er unb jubreiber )ourg, o^entlic^ rief, bag alle mal^n l^im gi^ge, eg totlix nu^ ^<^ aOeg abg^fd^fft naäii i^xt begerten, unb boe gieng aKe ma^n l^eim^ unb ber gebel, ber auiggeroffen wart, laute öon tport p »orben alf«: 3^r erbar leut, fo alg bie erbar gemeinbe ber flatt ßölln efelid^ »oit«^ öerung unb gebred^en ab jufiellen [begert], fp l^aben fid^ unfere l^errn »om ratl^ berfelben tjoirbcrungen unb gebred^en eine mit ben erfamen l^errn unb ^s frennben i^n allen gaff ein unb ampten guctlid^ öerbragen unb vereiniget unb feint beg gan^ jufreben, unb l^aben bie aud^ eine mit benfelben gefid^idften ^crrn unb frennben von aßen ampten unb gaffeln || gen|lid^ abgemalt,, bod^ ®^*^**- alfo, bag man ein beifomen t^uin foQ t)on ciSim ampten [unb ga^elen] al^m negjien tage, nemli(^ negP monbag al^njul^eben, umb ein notturf tig »erfud^^ •« nug ju finben, bie »irbige flatt Sölln, bie nod^ il^n grogen merflid^n fee^ fd^mcmug ifl, bei il^rem glauben unb i^n gemeiner toolfartl^ bleiben moege. 3. ^3tetn — abju^.' fe^tt B. 4. ta% biffe «ur§ eine B. 16. geneiflt B. 17. ein bei^ tomvi nw^c B. 18. 'fatt' fÄr *flatf A. 19. 'bo' ft^U A. 24. ben fefben pr. B. 26. 27. von ben flem. A. 28. ^alfo tanq' fel^It B. ber ein t>v. a. vnb jubriuer toat B, 30. oSLH \>ottenftra(!bt «nnb abg. B. ^a« erfle ^unb' fe^ft B. 31. ^t}on n>. ju n>.' fe^It B. 33. 'begert'fel^a^Ä. 3«. *gant' flatt 'gan^'^. einengt?, feblt Ä 37. *unb fr.' fe^It B. 38. 'a(fo' fe^(t B, 'unb gaff.' fe^Ct A. 41. 'trawen' fiatt Hörern' B. 59» 932 »cilagen. unt) l^icmtt begcrcn utib bitten unfcrc J^crrcn t)otn tatl^ unb t)ic gcf^icfte ^erm »on aflcn ampten unb gaffcln , bo« ein {cber be§en alfo pfreben fei unb fl(j^ l^oeflid^ unb froelid^ l^alte. 81« nu^n bev ^ebcl öurg alfo offentU(i^ aui«geroffen toa\)x, giengen t)ic gefd^icften üon allen am})ten unb gaffeln toieberumb auf ben fal bei einaiis 5 beten unb folgten unber fid^ aui« il^nen bon ieber gaffelen jtoeen mol^n, umb ein beifommen ju t^uin unb ju l^elfen tätigen, »a^rmit man biger ftatt SöHn ju l^elfen fönten moe^t. ba« fei auiö beut lafl ferne, unb biege fti^idung ^ief(ä^ t>on bem tag al^n bi« ^ur jeit ba« fid^ bie fachen t^etanberten , al« ^er- not^ gefd^rieben üolgt, bie l^errn bon ber !(einet fd^idung. unb tDannebe bic 10 l^errn t>an ber Meiner fd^idfung bon noten fein boid^te, fo lieffen [fei] tic groffe fd^idfung »ergaberung mad^en: ba« toa^ren bie fed^« ober ad^t manner x>an ieber gaffeln, bie t)or aui« ber anberen gaffeln t>an ber ganzer gemein* ben gefol^ren toal^ren, unb biefc^ üurba« bie groge fd^idfung. unb toa« bieget l^eiliger toerbiger flatt ßölln aui« ben jtoen fc^idfungen fd^bcn« foni, »artiä man barna(^ fd^einberlid^ geioal^r binnen einem l^alben jal^r: tDol über bic ttuffeig t^aufent oberlenfd^e gulben, bie bie rent!amer boben ade andere d^ulbe ju ad^ter fam. 2)amac^ auf mol^nbag be« erfien tag« octobris , nemlid^ auf ®. Sfc* migii tag, ^ben fld^ bie gefol^ren freunb üon ber Heiner fd^idEung mit ben» t)ier gefol^ren ani« ber gan^jer gemeinben ba« »ort ju tl^uin ju bem crflen in ber üierunb^ier^igfamer bei einanber gefuegt unb albaer tl^ren befont)cten ratl^ ge^lben, ald fei aud^ mxhai tl^eiben tool über ba« ^Ibe fal^r, bid t)a9 e« gott beffer fuegte, unb boe \)on finnbal^n, boe l^at Sol^an t>on Suertcn oon »egen ber gan^ gemeinben erft a^ngel^aben unb l^at gefunnen re^»» fd^ft t>on unfen l^errn Dom ratl^ unb t>pn ben, bie ba« ieocli^ gel^abt ^atta m. 4«. ton il^nnel^men unb aui«geben, unb toolten i)txxn ^eter« fol^n || bon ©rf« len^ unb nod^ einen SBil^etm tjan @rd(len(j, be« öurg l^errn ^eter« natur« lid^en fol^n, jotlbiener, t>on i^ren bienfien unb befel^l l^aben, unb toa« fö alle« toolten l^aben, unb aud^ muefi man boe üon flunbal^n ben ratl^^f eilet» fd^liegen , nieman« baraui« toein ju lagen bau ben aui«toenbtgen nac^ alter getoo^nben. ^ixnaä) auf guebe«tag« be« britten tag« octobris tüaxt bie re(^enfi^ft il^n ber xaif^tamtx a^nge^aben il^n beitoefen unfer l^errn t)om ratl^, bet freunb unb ber Heiner fd^idfung J)on aßen ampitn unb gaffelen, unt)l>acr» tt)art mitten i^n bie ratl^«famer einen tifc^ gefielt unb barumb benf, unt auf ben tifd^ »orben bie bued^er »on bem ja^r fünfzig ein, ba« mal^r üon brei§ig jal^ren, ^ingelagt, Unb Sorben bei bie red^enfd^aft geforen SBernl^er öon 8igKrdben, äol^an t>on ber 9tet)en, ©erl^arbt bon SReibt, §erman Soenge, ^enrid^ 3)ringenberg , 3o^an t)on ber S^ren , äfbam ban ßonrefd^em unt <* «. fö^ren A. 7. lX)a« gleite 'ju' fe^ft B, 10. IL 'unb toanne^c — H. fc^irfung' ff|It B. 1 1 . boidjten a. *fei' fel»lt AB. 12. *»f rqaberung' ft^lt B, 1 6. 'toerbtger' fe|ft B. 21. )u ben er^en A. 22. 'unV fe^lt B, 29. ^uotbenrr A, 30. mu% man tetB- 33. ben br. oct. B, 34. ratt »nnb ber frunbt t>on ber B, 36. 'ber' fkatt %€ B. 37. 38. bued)er t>on 60 Jaren ^er onnb »urben (et ber B. 38. iunfer ®. Sif f. B, 39. 9ei> afftt 9i. B, 40. Srinfleber^ A. ^bam Jtoininerd^cm B. III. ^rofarclation ü6er bie Vimn^tn 1481—82. 933 3o^an öon Sucttcn, bic gtengen »on jlunbal^n baerBci ftfecn in bie rat)^«* fatncr umb bcn tifcä^ l^cr unb l^eifd^en ju ftd^ ^cnticum t)on 3)ut|, secre- tarium ber flat 6öin, bcr i^ncn bie bucd^cr (a« üon par^cle [ju par^c(c] üon einem tag ju bem anbeten, unb ©etl^arbt i)on SReibt ber ted^te bie 5 rec^nfti^aft mit Pfenningen. Darnad^ auf bonner^tag be« ijierten tag^ octobris feint aber bie ge* fd^icften öon ber Reiner f(^i(fung ju unferen l^errn J)om rat^ il^n bie ratl^^^^ famer fomen unb ^aben aKe jeit erfi il^ngel^eif d^t , unb a(3 fei be« red|en« ttjieberumb befielen foUen , fo tt)arb albaer geranH)f(^(ad^t , Qian ließe fid| be* 10 bunfen , ber flabt anbere fad^en auitoenbig tDorben burci^ bieße red^enfc^aft öerl^inbert unb ad^tergefafet, toant man i^n ber ratl^^fameren niet anber« getl^uin ober ioernel^men moed^te. fo lang al^ man barinne red^enbe, unb ba^ man barumb bie al^ngel^aben red^enft^aft tjortme^r b^lten unb tl^uin foHe tl^n ber »ierunbioiertigfameren . alö aud^ jjortmel^r gefd^ad^ bauigen 15 fameren, ein toeil il;n ber öierunbioierfeigfamer unb ein »eil i^n ber prop^eten* f ameren unb ein »eil auf ber gulben fameren , unb furberten auf ben tjurg tag t>on be« rat^ö toegen bie barju gefol^ren ober gebepuliert »a^ren, mit bei ber red^enfd^aft ju fifeen unb guebe unberrid^tung ju tl^uin, bie erfame l^errn || ^enrid^ ©uiberman, rentmaifler jur jeit, 3acob ^afioir, Ool^an »f. -»^ 20 93roeflman unb 3o^an »an bem 93roeU, bie barnad^ etlid^e bagen mit bei ber f eiber red^enfd^aft toal^ren. bod^ toart ber »ed^ unb ratl^ gefunben burd^ e^lid^e, ben e« nit umb bie rec^enfc^aft getl^an »al^r, bau bie gern.jum qua« Den unb ungludC gereifet unb geratben l^etten, ba« bie gefd^idfte freunben [niet] bei ber red^enfd^aft bieben, man burft il^r niet baerbei biö jur jeit ba« man 25 i^neu rief, fo mufien bie baerab bleiben, bat muflen unfere l^errn barbei lagen, aud^ l^ielten bie ^errn t)on ber Meiner fd^idfung t)on bem tag al^n i^ren befonberen ratl^ il^n ber jjierunboierfeigfamer, unb baer l|atten fei lagen tttad^en ein fd^toarfee tafel gleid^ unfer l^errn tafel t)om ratl^, baeril^nnen flonben il^re namen gefc^rieben, unb l^atten i^re meifter jur banf unb tjer^ ^o fud^ten alle morgen« ju fieben ul^ren, unb toer nit baer toa^r, ben boift man Qieidi) M i^n ber ratl|«fameren , unb l^atten bar^u il^ren eigen fd^reiber, einen genant 3ol|anne8 93ec!er tyan ®uiren il^n ber 3ubengagen, bem muflen unfere l^errn öom ratl^ barnad^ burd^ berbrag unb bebeK ber Heiner fd^irfung für fein to^n [geben] fed^^^e^en oberlenfc^e gulben aui« ber ftabt rentfamer, ^s unt tüa« fei bei il^nen il|n il|rem ratl| berbroegen, ba« mufi all feinen bort« gang l^aben. fei gaben efelic^e bienften unb bebell ber fiabt bangen unfere ^errn bom ratl^, toelc^em fei toolten bem gaben fei geleit bangen unfere l^errn, unb unfere ijcrrn bom ratl| burften auf bie jeit niet merflidö« ober 3. (a§ »nb parij. A, *ju jjartj.' ftffit ABC. 6. ben 4 oct. B. ß. 7. gef(^i(fte Ferren B, 7. Hf^n bie r.' fe^ft B, 8. ffahtn fl* atte B C. 0. 'geramjjfcbJacfct' In A bur(ft ©dtrectur au« urfprändtic^em ^gerat^fc^ta^f J^ergefieUt. qerattfc^faqt B, 12. rec^enben AB, 13. *barumb' fe^U B, 14. 15. '•ai^ aucfc — »ieninb\>.' fe^U B. 16. \>ttnb auc^ ein B, 'inn' für 'auf B. 21. 22. 'boc^ ttjart — ban' fe^lt B. 23. 'niet' fe^lt AB. 25. 26. 'bat muften — lafen' fe^It B, Tl. 'unb' fc^lt B. :jo. t»oi B. 31. 'barju' fel^Ct B. 32. (Düren wonnenbe in B, 34. 'getcn' fc^tt AC, ^flabt' fe^lt B. 37. flatt \otU (^etn fei t»o(ten bauffen )>nfer Ferren )>oni ratt burfften B. 934 fkUagca. tteffCtd^ f daliegen ober t^nm baugen fei, ttitb loan e& i^n iddI feeOefte, fo moß ed feinm Durganf ^aben mt> fnn^ ntet. 3tem auf ben Dutg. botuter^tag, ald bie Dim ber f (einer fc^tmg let unferen J^erm t)om rat^ t^n tl^e rat^famer fogen , boe ^oef an SBern^ Don Stdütd^en unb fagt, xok er t)on be^eü ber gan^ gemeinben ^tte biege 5 )>ttnten l(fterna(j^ gef^rteben ol^n unfere l^erm t>oni xati^ }u brengen unb loon il^nen §u gefmncn. jum erjicn fo gefonncn fei bie f(i^(u|el t)on beiben rent* famern, alfo bad i^re freunb Don ber gemeinten a\x6) mit il^nen i^n bie rent- famer unb }u ben fiflen fomen moegen, unb bad t>urbad feine fad^en i^n ben felben rentfamern getrau ober Dorgenomen n)erbe bau i^n bein)efen i^rer 10 gef(i^i(fte freunben, mit nahmen 5äBem^er Don ?iöfir(!^en unb Otoeber ton »(.{>•. I^oiren in ber || fater^taggfameren unb 3o^n Don Suerten unb granrf 338ar6 i^n ber guebe^tagöfameren, loeJd^e fei barju gebcputiert fetten, unt bat man bie red^enbuei^r i^n ben felbcn tameren finfdjfUe§en [folte] unt machen neu regifleren expositorum et receptonun. jum in>eiten gefonnen 15 fei bie f(^(uffe( unb bued^er }um joQ, unb ba^ baer aatl^ niet gefc^e^e ban intgegentoorbig ber Dur§ i^rer gcfd^icften freunben. jum britten gefonncn fei bie fi^tugel Don bem getoutb unber bem ratl^^tl^orn , baer unf er ^erm privilegia il^n liegen, unb ba^ man aud^ baril^n nit t^nge^n ober ettoan baril^n tl^ue bau i^in beitoefen ber fctber geft^idten freunben. jum Diertcn2o gefonnen fei ba^ l^art unb fci^(ed^tü(ben ju ^oren , toant fei motten koigen, UKil^r ber flabt Solu banner toe^r, ba^ fei auc^ barju mocä^ten fomen ti3an fei »oUen. auf bie brei erften punten tl^eben unfere ^errn Dom rat^ iljfrem p pnnen genod^t unb bereitten i^re fci^Iuffeten Don ber rentfameren , Don bem jott unb Don bem geioutb, unb Don ben fetben fd^Iuffe(n roorben ctiiiits f(3^(uf[e( abgenomcn unb toorben ben gebeputierten Durg uberticbcrt, alfo l^ ein iegtid^ Don il^nen l^abte einen fd^tugel ju ben tameren, einen ju bem ge^ tt)u(b, einen ju bem joH unb einen ju ben rentfameren. bau auf ba« oierte gefmnen bc^ banner«, fo unferen l^erm Dom rat^ unb berfelbcr fiabt 65fln baral^n grog mtxtiiö) belauf gelegen toal^r, fo toolten unfere l^erm ftd^ Beta- st; tl^en, unb toart bo4 burc^ unbertoeifung efeüo(teii' fe^Ct B. 23. ^' reu genug auff iv gef. unb B. 26. 'unb worben — nberüebert^ fel^lt B. 27. Sim t^nca' fel^U B, eine ju A. S)ad jweite 'einen' fel^U B. 28. einen von ber rentf^anuner. auff B. 29. bad banner B. 'ond* flatt 'unferen* A, 'felber' fe^(t B. 30. groiU(^ belauf B, 34. I^eifd^en fl(^ in B. 36. bie von I. B, 38. toA man bat inn fcineclci »cii B. m, ^rofarelatton über bU Unrul^en 1481—82. 935 tiwmt fei töorben aüjuma^l barbun^ el^rlo« unt mciuetbig , »aut fei gtcngc« gan^ auiö tcm t)erbunt)6ticf. ma« unfcre l^crrn tom r«ti^ mit gneter unter» toeifung bargegen fagen meßten, toci^x aK^uma^t unoerfenMic!^, ban bie t)on ber f (einer fc^idung || ^ptatS^n, ber Dettunbbticf »el^t bod^ fo wtn ubertre* »i.6b. 5 ben unb jubroc^en, bad man einen neuen mad^en muefi, fei ad^ ten auf ben üerbunbbtief uberatt niet, ban bie gemeinbe tooCten il^ten »iUen bari^nnen ^aben unb bo« man il^n bari^n nit broeg. bo muficn unfere l^crrn t^n ful(^« auf bie jeit jutagen, unb fei giengen bamad^ alfo gu d^rtfhnigen bo negfitomenb unb folgten bo t)on ieber gaffrien jioen , bie tor ntet md^r ban 10 einen getollten Ratten, bod^ toatt e^ nod^ binnen einem \a^x t)on gotte^ l}nU fen getoanbt, unb fam toieber auf feine altt fue« el^e ©. Sol^an^migen, atö l^iemad^ gefd^rieben flehet. 3)arnad^ auf guebeötag be^ fiebenben tag« novembris, fo aU bie Don - ber gemeinben unber anberen ii^ren punten unb articulen 3o^an ^ßanl^aui^ 15 burgermaifterfd^reiber öon feinem bienjl abgejlalt tt)o(ten l^aben, aU and^ gefd^ad^ , fo f ol^^ren bie üon ber groger fd^tdfungen einen unber {tif mit nal^* men meifter 3oi^an 51Kunfe, fd&uilmaifter i^n bem ti^um, unb ben praefentier* ^n fei unfcren l^errn »om rat^ burd^ il^re gefd^tdtte freunb unb fprad^en/ fei fetten ben gefo^ren unb begerten ben jujukgen unb feinen eib barauf ju 20 ettH)fangen. fo liegen unfere Ferren ben ju unb entpf engen feinen eib in ber rati^^fameren. 3)o pd^ nu^n bieffe bingen »aft loerKefen unb ber unfreb jtoifd^en bem rat^ unb ber gemeinten tag t)or tag [guna^m] unb aud^ ber rcntfamer bar* oon grog fd^ab erftunb , toant aüt man tl^ebe »a« er toolt, niemand gab 25 l^ierbinnen ber rentfameren ba« gel^ne, ba« fei fd^ulbig toal^ren, ber ratl^ l^att auc^ fein mad^t mel^^r, toant tpa3 man il^n ber groger fd^idfung Dcrbrog unb ^aben »oUe, ba« lieg man »erfunben ai^n ben rat^, ba« toott man atfo ge- l^att l^aben ^. unb baerüon »al^r 3fol^an ^emmeröbadb ber frifd^r unb für- genger, unb toa« er ^ben tooft ba« moejt gefd^ei^ien, bau eö fam nit atte« 30 ani^ it^m, tt)ietoo( er ber gedffte unb ber fö^nfte »a^r, boc^ »al^ren tl^rer öier ober fünf, baraui« er ba« tl^'et unb tjon ber l^enben e3 floeg. loei fei aud^ nad^mal^I« »eroueren, fott man aße« ^iernad^ beigef (^rieben pnben. 3)arnad^ bo fid) bieg^ene befolgten, bie big loer! a^ngel^aben l^atten, t>a0 e« il^nnen qioatid^ baruber gal^n foUe unb fei folten ba« niet moegen 35 oofbrengen nad^ il^rem boegen auffa^, beretl^cn fei fic^ unber ein, au(^ ötid^t mit ctli^en boctorcn unb anberen getel^rnten , unb (iegen unfere l^errn t)om ratl^ ben felben brief mit i^re ftabt SöBn meifte fegel befegelen feiten, auf baö fei i^re« || muittoiUen« öortal^n gebrauchen moed^ten unb ba« m. e« 3. fagtcn B, ünerfcnrflirf) B. 6. '»an' flatt 'ban' B. 8. ^fult^ö» fe^U B. 13. gobt«* tag« bell ficb. nov. B. 17. 'melier' feljlt B. 'bem' UW ^- 23. 'junal^m' fe^lt A. unb bie rentf. B. 24. ein ieberman tl&cbe B. 26. 'auc^' fc^tt B. '»anf feilt B. 27. »rfunbcn A. 28. 'friegS^er' ftatt 'frifAet' C. 'ein' flatt 'unb' B. ^ 30. 'ba^' flott 'bo(^' B. 31. »on ben ^enben er fl. A. 'unb von — floeg' fe^It B. 32. ferneren A, «erna^menn B. 'bei' fe^It B, 36. Offenbar fel^U ettoa«, obwohl bie ^ff. feine Sücfe l^aben. 1. 2)ie einjetnen «cfc^flüffe finb aufgejä^lt bei (Snnm Hl, 593. 936 aScilagcn. man fei barumb nu^n ne&i \)cxnadfmai& ntet fhofen moed^t. unb t)ad ettt» tt>erf laute alf o ald l^ietnad^ Qef(j^rie6en t>o(gt : Hl9 0i)n bie etbate ^erm unb freunb Don aKett ampten unb gaffelen fotnen x% tote man tad gemetn(t(j^e f))rt(^t unb gefagt tottb, ba^ man tl^Üöit bon ber erbat gemetnbe gefd^tdt l^at umb ber fad^en unb ^nbe(^ xoxUtn, auf s @. 2Ri(i^e(td tag negflteben inx tßoi^axt^ bed gemeinen gut^ unb bet erbar gemeinbe binnen Söün al^ngel^aben, bi^ noäf bel^erbt unb »otta^n für biefe toirbige jtabt SBIIn unb ber erbar gemeinben t)on noeten fein foH furjune^* men, l^ernad^, toan biefe faci^ gef^U(i^t unb l^tnge(a(i^t fein, ^u reben gellen, bie ju jirafen unb eineötl^eil« i^re l^eubber ah^ian fuKe, fo ifl bei ber großer lo fd^idung bon ber erbar gemeinben geram<)tf4(a(!^t unb üerram^)t toorben, auf ba« bie »ier l^erren, bie gefol^ren feint »orben, bon ber erbar gemeinben toegen ba« »ort ju t^uin , unb t)ort bie anbere l^erm unb freunb t>on aßen amfitn unb gaffelen gef^idt, be^^alben i^red (eib^ eieren unb gui^ unbe^ forgt, bor bie el^re gofe, ber pabt el^re unb toolfart^ unb ein gemein bep 15 fo^ntid^r f)>red^n moegen unb ratzen, bad bie gefc^idte ^errn unb freunt bon allen am))ten unb gaffelen, atö malli(j^ auf feiner gaff ein, bie erbar ge« metnbe unb gefelfd^ft albar bereibt unb bcrbunben füllen t^uin t)erbieben unb il^n biffe bingen furtegen unb guetlic^ ju erfennen geben unb o^n i^n freunbüd^ begeren, ba^ fei fld^ mit ben anberen gaffelen einbred^tüci^ üereini* 20 • gen unb öerbragen toiKen, ob eljman« Don unferen ^errn »om rat^ ober ben ^errn unb freunben bon allen am<)ten unb gaffelen umb einige find ber öurgerorter fa(^n nu^n ober l^ernad^mal^I« binnen ober bangen Sijfln mit toorten ober mit »erfen geargioiKiei^t tt)urb al^n fein leib, e^r ober guit, ba« al^ban bon flunbal^n, fo balb man bed geioal^r kourb, bie erbar gemeinbe 23 femptlic^ unb ein jeber bon il^n befonber, beut ober ben, ber »el^r ein ober mel^r, ber alf 0 geargtoiHigt tourb ober toerben, mit leib unb guit ^u l^ulf forn- men, beijtant t|uin unb bara^n fein mit aller mad^t, fo »al^r man bau ben ober bie binnen ber flabt Eöttn al^nfomen mad^. biefelben »erreb unb bic^ ienige, bie fold^e argn)illung getl^an, ratl^ ober tl^aet bar^u gegeben l^etten 30 oöermi^ [idf felb« ober jemant« anber«, jlrenglid^en ju reben fleUen unb mit 81. 6b. bem fd^toert gerid^t »erben, || alle« mit bieger öortoai^rten : ob jeman« »e^r, baral^n man tuntlid^en erfunb, ba« er fid^ il^n feinem am))t unb befel^l, M er öon unferen l^errn unb ber jtabt ge^bt ^ett, baö gemein guit berorent, anber« bau frumblid^ gel^alten, ba« man benfelben barumb »ol ^u reben 35 fleHen unb fuld^« »ol galten moeg, unb toa« er atöban \ym notturft unb bitligfeit niet öeranttoorten !unt, ba« er barumb leiben unb gelben foH unb ba« bie gefd^idtte l^errn ober anberen , bie erbar gemeinb »on allen amptcn unb gaffelen barju gefol^ren l^at ober liefen tourb, ben al^nge^abcn fad^n »ort mit fleig nad^ge^n unb al^n bie enbe [brengen] füllen al^ fei erft funnen 4« unb moegen, unb fo balb ate baö gefd^el^et ip, ba« man alöban fonber oct.- 2. lauten A , Xantfi B. '•%t\^xxt\>txC fe^It B. 4. 'man* feiert B. 9. gef^Iti^en ^ i^. 13. '»fflcn» Wt 5. 19. furtagen ^, »ortagen 5. *il^n' Wt 5. 20. 'f«» fe^Ct ^. 24. 'lieb' Hatt *(eib^ A. 25. gemetnbe )Don vnferen ^erm vom rat^ fcmptlid^ ABC, 26. befonber, ben ob ban ber A. bef«, ben off benn ber B. 28. man ban ob bte binv. b. fabt A. 29. 'jur rebf flatt 'oerreb' B, 36. folc^« ben ttoU B. 40. 'brengen* fe^It A. I III. ^Jröfareration üBcr bic Unrul^en 1481 - 82. 937 jud^ bara^n fein unb MctBcn foH nadf laut bc^ »etbunbbrief«, bei bem man au(^ auf aU unb teglid^e fad^n, biege l^eilige ftabt SöIIn unb bie erbar ge« ttieinbe femptiidfe ober kfunber beröl^tenb, unb fein furfptec^en ober tjertl^eiUen xatf) unb fd^idung ober anber« il^n feiner »ei« l^alten ned^ 5 l^aben foH, umb arg unb jtoeibrad^t ober untoiflen, baraui« erftal^n moed^t unb jtt üerforgen fl^t, ju Derl^ueten. ä(« big enttoerf t>ox unferen l^erm bom ratb flelefen »art, fo befel^Ie e« unfern l^errn nid^t, bod^ fo e« bie groge fd^idfung unb fleine fd^idfung alfo gefd^loffen, toietocl fic^ unfer ^erm l^ertUd^ barwieber tagten, fo mujlen un« 10 ferc l^enn ben brief a(fo bewilligen, bod^ auf fuld^ üortoal^rt, ba« man ba« untiocrf auf all gaffelen brengen [foflt] unb bar fottt man e3 erjl ^oeren (efen: »a^rbei e« bau alle gaffelen liegen, barbei tooKten e« unfere ^e\*rn auc^ lagen, fo gefd^ad^ eine »ergaberung auf allen gaffelen auf @. 9?icolau« 3)cc. «. tag be« l^eiligen bifd^of« unb unfere ^errn fd^idten il^rer freunb öier auf jeber 15 gaffel mit bemfelben jebel. fo tootten bie gaffelen ibn^gemein ben jebel i^n feiner loei« julagen *, fonber fei toolten bei bem gemeinen berbunbbrief blei* ben unb feine neue wrfd^eibung nod^ berfieglung gefd^ebn lagen, auc^ fd^icf« ten unfere ^erm tom ratl^ bei ber fclber jeit fuld^en brief , atö bie gemein fanfleut ber {labt Sölln a^n ben ratl^ gefd^rieben l^atten, auf alle gaffelen ju 20 Icfen, ber aud^ albaer getefen toa^rt, barauf bie boege gefclfd^aft einen grogen i| fj)cit unb ein berbrieg bitten, »ant bie tjurg mad^ten biel rumoer« unber «t "•• bem gemeinen bolf , bie jld^ al^n ben fauf leutl^en ernerten 2, unb bie öon b^n alten gefd^led^ten mit etlid^en anberen mad^ten aud^ bargegen neue bergabe« tung unb berbuntnig ju ©t. üRariengraten auf ben belen unb ju ®t. älu* 25 guflinen unb anber^mab. auf ben negflen burgerorten tag, nemlid^ be« fiebenben tag« be« mana^ novembris giengen bie l^errn öon ber groger unb fleiner fc^icfung ju vat^ auf ben grogen fal auf ber burger baui« unb fd^icften efelic^e il^r freunb ju unferen ^errn t)om rat^ in bie ratl^^famer unb liegen unferen l^errn fagen, 30 fei l^etten bon gel^eifd^ unb befe^l ber ganzer gemeinben 3oban ^an^auig Surgcrmeijlerfd^reiber tjon feinem bienjl gefialt. fo fei pd^ bau unbertounben fetten, fo »ölten fei aud^ ben lafi a^n ftd^ nehmen, einen anberen barä^n JU fe|en, unb fagten unferen l^errn, ba« fei fid^ be« niet froetten, unb fo^* rcn bo meifier 3oban äRunfe, [ber] fd^uilmeifier ju fein pflag in bem tuim. 15 unb bo fei ben gef obren l^atten, bo f(^idtten fei bon finnbabn i^re freunb ju unferen l^errn bom rat^ in i^re famer unb präfentierten benfelben öo^an 3. 2ln @tc«e ber Surfe fle^t in ABC \>a9 flnnlofe 'öon ben'. 'turgef^jried^' flalt 'furfi)re(^en' ^. 5. »mb tjrabt A, tjmb ^a^ C. 11. 'fottt' fe^It ABC. 'foU» flatt 'foUf A. 12. Ha^en' flatt Mefen' A. 15. 'fo »olten - ^ebel' fe^lt B. 21. »ein' fe^lt B. 22. 23. »on bem aUten gef(^(ed}t A. 24. 3)a« jmeite ^ju' fe§(^ B. 2(;. ben fieb. tag B, 28. fi^irfte A. 29. @tatt 'ttom rat^ — fagen' f^at B nur 'fagenbc'. 32. 'anberen' fe^lt B. 33. 34 f ö^s rcn A, 34. 'ber' fc^tt A B. ftbuKm. im boim fo fein ((entere Beibe SBorte autb A) plegt in bem t^umb B. 36. prafentierten A. 1 . 93gl. beifpiel^toeife bie ^nttoort ^ergeflellt toerbe, fo toürben fle (SBln t>er« ber 3unft fBinbcd bei @nncn lll, 598. toffcn. 2^gl. i\)x ©^reiben bei Qgnnen 2. ^te ^aufleute brobten nämlid^, 595. fatt9 bie 9iu^e in ber v^tabt nidjit balb 938 8eUagen. 9Nun$ unfeieu ^eirn unD begettett t)on uttferen l^tvcn, tmd fei ben §tt(agen toolten unt em)>fangen feinen eit, loant bie gemeinbe l^ett i^n gefol^ren mit motten i^n anäf l^aben. a(fo fönt meifler dol^n 3Run^ in bie famer unb unfere f)txxn (iegen il^n ju unb em^fiengen feinen eib. beöglcici^en tl^eben fei bon ber groger unb f leiner fc^irfung mit biet anberen bienflen unb bcbe^it : 5 fei faxten ab ^cter bon Srdtenfe l^enn ^tere fo^n bon ber ritmeijlerfti^ft unb ä^l^elm bon Srtften^ bon bem 50Q unb me^r anberen, alle unber- fd^ulbt unb na&i il^rem muittoiQen, unfere l^erren bom ratl^ muiften tl^n in allen bingen toillig fein unb muipen ba« ntet tt)ibberfj)rec^en, unb unfere l^errn l^offten, fei tooften c« aß mit guiten ubertotnben, bocä^ moi^t e« att niet 10 l^elfen, toant i^r grünt unb auf fa| loo^r 6oe^ unb fd^noeb , a(^ ftc^ bamod^ erfunben l^at. ' jDarnad^ fo atd mein gnebiger ^err (antgraf ^rman 6if(i^f bon SoQn biege jtoeibragt jtoifci^n ber jlabt S&ün unb ber gemeinbcn bcrnal^m, fuegte er fic^ i^n eigener j)erfon mit feinen rätl^en unb freunben al^n ba« ratl^oui« is ^i. 7b. miber i^n || bie Heine famer unb begerten mit ber ftabt unb ber gemeinte freunben ju f<)re(i^en, barju ber xaü) unb bie gemeinbe il^re freunb ju beiten feiten gaben, atba lieg mein l^err bon (SöHn lauten, toie ba« er bon biegem untoitten jioifd^en ber fiabt ßiitln unb ber gemeinb ^ett bernol^men, ba« il^m t)on Ijierfeen leib »el^r, unb erbotte fid^ barumb, barjtoifd^en ju bem freten» )u f))re(|en unb ju ratl^en, barol^n er fid^ aud^ ju feiner jeit moetnig mt arbeit toolt lagen berbriegen, mit biet anberen freunblid^n toorten. M* gleich« famen feiner gnaben rätl^ unb freunb unb erbotten fld^ in glcii^cr toei«, barnad^ meine« gnebigen l^errn bon ®uilid^ unb bon bem 33erg röt^ unb freunb, barnac^ ber fläbt mal^n ©tragburg, ©peir, granffort unl)» äBorm))«, bie bon il^ren fteben aud^ trefflid^ i^W^^ toal^ren unb aud^ eine lang ^eit alliier lagen unb biel arbeit« barumb treten, be^gleid^ au^ ^ie l^ern bon ber toirbiger paffd^aft, auc^ ber rector unb bie gefc^idften bon ber »irbiger uniberfitet ber fiabt Solu, bie fld^ alfuld^« untoitten« bebrinflit^n JU l^er^en ^ai)n liegen unb l^etten gern barjioif^en in guitem gcbabingt. 3« mar nein, e« mod^t fein guitlid^ babing baeten nod^ l^elfen, ban fei muiften all bebloi« t)on Irinnen f^eiben, toant ber auffafe toal^r niet a^ngel^aben, ta« man freb ober ber gemeinben nu^ unb toolfartl^ fued^en ober furfe^n »ol- len , bau ein jeber f ud^t feinen anben ju toret^en unb man »oUct all fünf ober fec^« bon ben oberflen bon bem regiment l^aben \ unb niet el^r toe^t 34 ber freb ju mad^en, auf ta^ bie bon ben alt^en gef(^led^ten, bie fic^ bebunfen liegen eine jeit lang ad^terfafet ju fein, »iberumb ju ber fiabt regiment !om* men moed^ten, toeld^ fld^ aud^ nad^ al^n SBern^er bon ?i«fird^en unb mc^r anberen befentlid^ unb liaxüdi erfunben l^at, bie barumb mit bem fc^ioert gerid^t morben feint, al« l^ernadb gefd^rieben bolgt. « 2. gcföl&reii A. 1. i^nen A. 5. tieU mc^e anb. B. 8. ü. ^mutfien — fein unb' fe^U B. 10. ba« mo(^t aHcö ntdjt B. 13. 'fo' fe^U B. 14. fuegten A. 23. 'in' fcWt B 26. aBörmtd A. 26. 27. ein jeit (ang B. 31. mer B, 33. fuet^tcn A. fudj^ ten B. 34. feine« anbeten ju kvretben ba^ man funff B, 36. 'gcfd^idteu' flatt 'alt^ gefc^lec^ teu' A. 1 . Uebei' btefen ^^lan t)gl. bie ^e^ !3)i'tnpenbei'g unb bed 9ur!^arb t>on Sol« fenntniffe be« (^olbfd^mtebeS ^eincid^ fenflem bei (Snnen 599. I III. "ßrofaretation über bie Unruhen 1481—82. 939 SJon bieget jett Dortal^n bi« jum fajlctabent fo nal^men mtfct ^crrn Dom ratl^ tafi mand^rlet gmtltd^ tntttedoeg f ut , t^aermtt fei aü mit guitet« tieren^eit nieinetcn eine eintragt unb fteben ju treffen , unb toa^rt man^ etoige ft^idfung t)on unferen l^errn öom rat^, and) t)on ter groger unb tku 5 ner fd^idimg tarju georbinert, umB ein beifommen ju t^uin unb aui« ben . bingen ju j^reti^n «nb einen gemeinen freben ^u flnbeh. wie frennblid), tt)ie gelimpf (i(^ unfere l^erm bom rat^ ba« || fuma^men , muiji aüe^ niet »f- '»* 6aeten, ban bie boege gefelfci^aft nal^m alle« für fid^, fei »otten ju feinem freben öerfta^n, fei l^etten erfl ber a^ngel^abener rec^enfd^aft ein enb, ber fei 10 boc^ btinadi ein enb Ratten, unb toolten boe bie »on neue« a^nl^eben nnb faffen tag.unb naci^t anf bem ratl^^ui«, fo i^n ber prop^etenfamer, fo in ber gulben famern, fo in ber merunbüier^igfamern nnb anbertoal^e, nnb lagen nnb überfallen bie red^en^bue^er nnb fd^rieben baraui« mäßig nad^ feinem gefallen unb »al^ren öerl^offt, fei »olten efeUc^en bari^n ftrafü^ fun- 15 ben ^abcn, ban toel^r i^n il^r auffa(^ red^t Totgängen geioefl, bod(> mod^ten fei nad^ aöem i^ircm fleig unb arbeit i^n ben bued^eren niet finben , ba fei el^e^ man« mit befd^mi^n moed^ten, be« fei fid^ fel^r fd^ampten unb aud| erfd^redt« ten unb beforgten fld^, fei folten feuUd^ baruber fal^ren, aU e« aud^ burc^ bad redete urtfei( gotte« gefd^^ad^. e« moed^te aud^ äße« niet getl^uin, ba« ftd^ 20 biejenige, bie auf bie ^eit üon bem regimcnt ber ftabt SöUn ttjal^ren, bie man gern t)on bem regiment gel^abt l^ett, afle jeit für unb nad^ bor ber ganzer gemeinbe auf gaffefen unb anber«toi^e offenttid^ unb guittoillig erbotten ^tU ten : »el^r e« fad^ ba« man jemant« befunb , ber fid^ il^n feinem regiment anber« ban jenUid^ unb gebeurlid^ gel^alten l^ett, ober ba« jemant« be« ge* 25 meinen guift anber« bau gebeurüc^ genoffen l^ett, ba« ber bamad^ gebeurlid^ fonber gnab geftraft rnurb. be«g(eid^en erbotten fid| unfere l^errn bom xaii) a^n ber erbarer gemeinben: »ift man jemant«, ber fid^ anber« ban gebeur- . (id^ il^n feinem regiment gel^alten ober be« gemeinen guit« entfrembt ober migbrauc^t l^ett, ba« man ben ober bie meltte, bie toolten unfere l^errn öom 30 ratl^ barumb gebeurlid^ tl^uin flrafen. mar nein, big loal^r nod^ niet bie braut, barumb ba« man bannte, al« fid^ aud^ nad^ fd^einbarlid^ erfanb 2C. ©0 nu^n fein menfd^lid^ rat^ l^ju funben werben mod^t, »ie man biege bingen jlebelen unb ju einem freblid^en enb brengen moed^t, toant ber Boe« geift bie l^erßen ber boegen fo gal^r befegen unb üerblinbt l^att, ba« fein 35 freb nad^ einbrad^t baril^n ju brengen toal^r nod^ mit bitten nod^ mit breuen, t>cr attmad^tiger gott^ ba« aud^ oüd^t niet l^aben toolt, ba« fuld^ ratl^ burd^ unfer funben toiHen öon ben leuten funben n)erben foKt, ift bod^ ber barm* l^cr^iger gott t)Ii(^t burd^ gebet unb tooltl^at einiger guiter l^erfeen betoegt »orben , feinen ratl^ unb gottUd^en »iflen , be« »ir nu|n bon @t. StRid^ael« io abcnt bi« ju grog fafletabent || genfelid^ beraubet toal^ren, binnen bieger »r.s»». wirbiger ftabt ßößn toieberumb ju f^idfen, bi« biege bingen gefieijelt unb 6. 'barju' UfjÜt B. 8. 9. »ölten feinen fr. B. 10. 'bie' fel^tt B. 11. ^jropl^. ban inn B, 14. »nnb fei ». *erl^. B. 16. finben hinnen B, 17. 'au(^' fel^lt B. 19. 'ba« rel^' fc^lt B. 25. *«u^' flatt 'gui^' Ä. 27. 'ban geb.' fe^It B. 30. mec ne^in B. 31. bannten A. 32. 'q»am' jtatt 'fein' B, funben wart B. 34. »fo ga^r' feitt B. 36. '»lidjt» fe^a B. 37. foU A. 38. guttec einiger %. A B. 40. 'fo' flatt 'ju' B. 41. 'bei' flott 'H3' AB, 940 eeitagen. l^mgelagt toorten. fo tft gott ban! binnen fnr^er loemanblung t)er red^ter ^ant« gotted ^ g^f^^^t, bed mir gott almed^tig p emigen feiten t)anf unb lob fagen foUen. toie auci^ ber banf gefci^el^n, finbefln l^iernai^ tiaxlxö^cn be» fd^tieben. S)arna(i^ atö ttul^n ber aUmad^tiger gott ftd^ über bie l^eiüge fiabt ßöUn ^ erbarmen unb niet langer l^at miUen leiben t^n fuld^em unfreben ^u fia^n, ^at ber teufel t)on ber l^ellen bie l^erfter ber boefer fc^noeber leut bcfe§en, bie nu^n il^n ganzem auffa^ tDal^rn, il^rer a^nge^aben fd^noeben fa(!^en ent^ fd^aft )n mad^n, nnb anf fater^tag t)or grog fafiabent, nemlid^ bed 16. tagd februarii, feint etliche öcn ben ienigen bie bie aufrol^r abnl^oflen, jubreiben «o unb belferten , be« abenö fpat ju fe(|« u^ren barfur unb bornad^ bei einan^ beten t)ergabert getDeft auf bem ))la^ t)ur unfer l^errn l^auid bei beut pu^ unb ^aben baer einen ^eimlic^en rat^ geilten unb gefc^logen, toit unb load manieren fei il^r fachen al^nfteUen n^olten unb bad fei Ded mo^ntagd negß »e6r.i8.t»arnacl^, nemlid^ ben mol^ntag ju fajlabent, efelid^e üon ben ober^en 1001115 i^rem regiment fe^en iDolten unb e|^li(^ entl^aubben, atö ftd^ ba9 aud^ nat^ erfunben ^at. fo feint auf mol^ntag ju grog fafiabent, nemlid^ ben IS. fe^ bruar, »ergabert getoejl auf ber bonttoorter gaffel ein merfltd^ gejaü boefer f(^noeber boefen, e^li(^e magren burgef, eljli^e arm ingefeffen, bie fid^ mit barunber mengten , unb l^aben il^ren boefen fc^noeben rat^ albar gefc^logen 20 unb feint mit einer mirflic^er groger ))rqceffion fomen auf bvid ratl^l^aui^ mit einem grogen ungebeir unb geruid^t , bar pti^ barnad^ me^e barbei oct* gaberten, fo ba« il^rer ^»ifd^en brei ober üier taufent »ol^ren, unb flalten fid^ a!^n gteid^ al^ toolten fei mit getoalt il^n bie rat^^famer treben unt) il^re^ muittoiüen« al^baer gebraud^en, bod^ »orben fei burd^ eglid^e be«2' ratl^« unb audf anberen mit guiten fanften morben unbermeift . ba« fei boc^ fo grogen ungebie^r niet ma^t^n, fonber ba« fei bem ratl^ ju fennen geben, tt)a§ i!^r begerte mel^r : ba« f oHt man bem ratl^ al^nbrengen , e« f oflte il^nen auc^ trol geft^el^en. bo giengen fei il^n bie gulben famer unb berietl^en ptj albaer unb fd^idften aui« i^n jtoeen ju unferen ^errn bom ratl^ unb liegen ^ unferen l^errn fagen, fei toolten tier )>erfonen aui« ben l^errn t)on ber f leiner fd^idtung unb aucb ton ben gefd^idtten t)on allen am))ten unb gaffelen, bie audb auf bie jeit bei unferen l^errn in ber ratl^öfameren ju rat| fagen , ju ^f- 9». i^ au« ^ben, mit ben tooöten || fei fi(^ beratl^en unb al^ban unferen ^errn tjom ratl^ i^re begerten t^uin fagen. bo bie t>ier ju i^nen ^eraui« ju il^rem 35 rat^ famen, bo f^idften fei einen öon ben »ieren in bie rat^^famer unb gc* fönten, einen unferer ^errn secretarium l^eraui« ju il^nen ju fd^idfen, bem follten [fei] bie jenige, bie fei aui« bem ratl^ l^abeu »ölten, i^ren bitten bar* mit JU fd^affen, a^^njeigen. fo toal^rn il^nen unfere ^errn öom rat!^ baril^n ju toiflen barmit ju f (Raffen unb fd^idften ju il^nen einen secretarium, gnant w 1. flott tob »nnb banrf fnrfter B. 2. 'gottcö' fe^lt B. 5. 'göttn' fc^U B. 6. etbatMft ^att onnb B. 9. ben 6. tag B. 12. 'bei' flatt '\>iit' Ä. 15—17. '511 faflabent - mo^ntaft' fe^rt B. 20. 'f(^noeben' fc^tt B. 23. 'bei' flatt 'atoiftftcn' B, 24. 'fi* an ob n^olten' B. 26. 'au(^^ fe^It B. 30. ''itotttC fe^tt B. 33. «nnb bo B. 38. 'fei' fe^lt A B. 1. MutatiQ d^xt^ri^e excelsi. Psalm. 76, 11. III. ^rofaretation übtr bic Unruhen 1481 — S2 941 meiner $cnrici^ Don 3<^ntcn, bcr unter fei t^n t)ic gult'cn foiner gieng pften unb f^reib tie jenige, bie fei i^m aVtox mit gTo|cm geruckt unt) mit un- gefteuric^feit nccmpten, ju 3 1 perf onen, fo mit nahmen * : ^er ®otoin »on ©traKen jur jeif burgcrmeiflet, ^er ^cntic^ ©uiterman, ^cr ^etcr »cn 5 (Srrflen^ 2, 3o^an Wenigen , ämbt »on SBe^Iing gewaltrid^ter jut jcit. Oot^an Don bem Sroefl, 2Uman ©almunfler^ 3o]^an Spoir, Stand S5öt^, 3o^n ©reffrabt, ^enric^ SWarBurg*, ^enrid^ $^ed^, 3o^an 9iumme(*. ^eter Surbad^ , ^enric^SBin, 3o^n öon Scrd^em auf bem 9?eumarf, 3o^an Sl^oinberg, 3o^n öon SlrtDeiHet, 3o]^an »on SWcbman, 10 ßonrab »on Serd^em unb 3o]^an ©ommet. Don unfercn l^erm bieneren 3ol;an Don Herten, äffiret^t Don ©d^Icbufc^^, 3o]^nne«$e(man jin«meijter, ©erwarbt muHenf^reifecr, 3o]^an Don Sommern Burggraf unber bcm ^aui^, ^enuan SWni^gcn burggraf auf bcm granfent^om , unb bie brei getoalb* rici^terbotten. unb fo bie nu^n gefc^rieben toa^m , fo famcn fei eben mit 15 großem geruckt unb beflonben ju ber prop^etcnfaracr mit geaalt i^njubrin- gen , al« i^r auc^ eine« t^eil« bari^n famen , unb fd^icften il^r Dier auiöge* l^eifd^tc l^erm ju unfeten ^erm Dom ratl^ i^n bie rat^öfamer gal^n, bar toal^rt ber jebel ber auiögel^eifc^ter ^errn getefen. bo bie al^ngc^cid^ente ba^ nul^n l^orten unb fa^en niet barDon ju fomcn, fei fanten fit^ aut^ be^gc^n 20 man fei uberfad^t unfd^ulbig , fo ergaben fei ftc^ toiHentlic^ barju , ben f(i^noeben boefen unber il^r ^enb ju ga^n. bod^ liegen unfere ^erm Dom ratl^ ber boefer gefclfd^aft fagen, ba« fei tool tl^eben, man fo(t il^nen bie obgemelte pcrfonen laffen folgen, il^nbem fei i^re^ leib« Don i^n Derfid^ert tourben, toeld^ bie f^noebe fort affo Dertoiflic^ten. a(fo giengen bie auiöge^eifc^ten 25 aui« ber ratl^^famer mit trauri(^em gemut^, unb bar flunben bie boe^toic^ter für ber j)rop^etenfamer unb nahmen ber l^errn toal^r unb nahmen ^errn @otoin Don ©trauen feinen fiaeb unb führten fei mit fic^ mallid^ nac^ feinem »olgefaHen, ben einen l^er unb ben anberen bar, || auf ber flabt t^orn 6f. »»>, umb unb umb, il^r brei ober Dier beianberen auf einem tl^orn, unb bie jenige 30 bie fei niet be^ morgen« ju t^orn geteit l^atten, ben tl^eben fei fagen nac^ 3. t^ngeüummigfeit B. vngefiuri(^fnt C. 6. Ititm. (Sal^meifler A. 7. 9Bra^ A. 8. 3o^. iTummeU B. 9. 3o^. ^iontberg B. ^0^. aRebm. B. 11. geimeifier A. t^ormeiflfr C, 12. unber ber Ferren ^. B. 13. *bem' unb *bie* fe^U B getvetbrid)« ter«biener B. 15. HfftC fel^lt B. 16. ^aud)^ fe^It B. fotnmen tt>aren B, 19. *fun< ten* fiatt ^fanten^ B, 20. man »berfagen B. 24. au ifgef (Reiben A. 27. flaff a{f vnnb gaben bcm iunder SBerner £^^fir(^en t)nnb B, 3ü. nitt be$ morgend nitt geleibt B, 1 . 3m fotgcnbcn »erben nur 30 ge* ttannt, ba9 ^ergetdf^nig ber 9?eim4ronif nennt ^. 582 no(^ 3o^an dtobenftrd^en. 2. 9{etm4ironit 566 nennt {!att feiner Den ^eter Dan ber Dioden. ©cmSß (gn* nen 602 jlanben bcibc auf ber ^rofcrip» ttondlifle. 3. @in2:i(man@a(mönfler wirb 1477 im Lib. registr. senatus III, ^(. 68^ er«* toä^nt. ^atgmeifler, n>ieau4^bte9?eim(^r. 596 ft^retbt War nad^ (Snnen 603 9loU bamatö 3<>bann bon ^rd^em. 4. SBtrb aud^ bei @nnen 602 ange* füf^rt. 2)ie 9?eimd^rontf 572 nennt ^em- rid^ Oberbad^ an feiner @teQe. 5. 2)ie 9{eimd^ronif $. 590 nennt ibn Hummel, anbre^ff.banai'tert. 2)od^ finbe idf^ 3o^an 9{umme( al« (£ülner mx» ger 1482 3an. 27 erwähnt. (£opienb. XXXIII, 5B1. 102». 6. $ln@tel]iebieferbeiben9{amenM bie 9{eimd^ronif 604 : tnta^n: bet gieng au i^n ber rot^fanter nnb ouc^ iKitbangeB ten gan^n morgen unb 1^ ein loeig fieffgen in feiner ^nb nnb ber regierte aQen biegen ^nbel. ber gieng ju ber roi^ameren anid nnb i^n a(|o bnd h bed morgend atö tl^m beliebte, nnb bad regiment bnrte bid a^n bte elfte n^r. bo giengen unfere ^^erm oom rotl^ mit ben ^erm. Don aQen amptvn mt gaffelen nnb mit ber ftetner fd^idung }u rat^ fi^, nnb bo n>orten e^id^ Don ber fteiner fd^icf ung gebeputiert aü nadf toillen nnb gefoQen 3o^i^ ^emmer^bac^ ourg : ber einer unber ber {kbt rati^l^aud umb bod jn Dema^^ n ren — f o ber burggraf Sofym Don Sornl^em mit gefangen tooijx — , e|li(^ auf granfentl^om — fo ber burggraf aud^ gefangen too^r — , e|(i(^ i^u bem blitl^ud, unb barp tt>orben gefd^idt @oebbart $alm nnb 3oban Oem- mer^bac^ Durg. unb bo bid alle^ gefd^et toaifx, bc gienge aE man ^im. big befiunb nul^n ein groge mmoir binnen ber fiabt Qolln p ma^, unt n fo gott ber a(me4tige bie l^eilige ftabt (SoQn fo eOenbig nit Dertagen toolt, fc feugte e^ flc^, ba^ bie gan^ erbor gemeinbe, bie nod^ ber treuen nnb t^niben. bormit fei bem ratl^ Don SoQn Dertoant vocü^xn, niet Dergeffen ^tt, loietool fei bod^ e^ßd^er magen tur^ barfur auf ben ratl^ unbiQig n>a^m, ben nad^« mittag unb bie nad^i bur(^ fteigige arbeit, bie fei Don einer gaffelen ju ber» anberen tl^eben, mit gotte^ l^ulf e^ barju brad^t mart, bad fuld^e fc^mac^t unb n)iebenDerbigfeit, bem toirbigen rot^ biegen tag gefc^e^t, mit (eibmoebi- gen unb unleibigen l^er^n aufgenommen unb fuld^ unDerfaJ^ren^it ber boed« told^teren gefhraft toa^rt, a(^ l^ternad^ gefd^rieben Dotgt. ^amac^bed anberen tag^, nemlid^ bindtagd bed (e$t fafhibend, atö bieii gefelfc^aft Don ber boeger forten ben anberen tag i^ren fafkbent geilten Ratten unb froüc^ getoefl toal^m, fo toorben fei }u ben (e^t fafiobent bebroSt unb bie gefangen l^ielten bo au(& il^ren fafkbent. bed morgend gu 9 u^res giengen unfere ^errn Dom rat^ bie noc^ ungefangen toal^ren loiebemmb 2» ratl^ fi^en, unb l^atten fu^ bie gemeinb Don aQen ampten unb gaffelen jeter 30 «1. 10«. auf fein gaffel Dergabert || unb ratl^ gel^alten, toie fei il^re gefangene ^erm unb freunb toieberumb Don ben tl^ömen brengen moe^ten, unb l^aben ge- meinlid^ fu^ aQ;^umal^( gel^arnifc^t unb baben fid^ bei einanber k>ergabert auf ben ^eumarf unb albaer ein einbrecbtig fd^log gefc^togen, i^re l^erm unt) freunb Don ben tl^omen gu l^oQen mit ber geioalt. bod^ fd^idhen fei auid bet » gan^ gemeinben 7 ober 8 geioapfenber p unferen l^erm Dom rat^ aim ju ratl^ pfeenbe, unb biefelbe gefd^idften famen Dor bie rat^^fanier unb k-- gerten mit unferen ^erm ju ff)re(^en. fo tourben fei i^ngefi^idft unb ^pxoä^ l. 'boe bit' flatt 'ba ber' B, 2. 'einer' fe^lt B. 3. Sift' fe^rt B. 'unb' fe^tt B. 4. w gierten A. regierte otte [allein C] B C. 6. beliebten A. 'biffTatt 'bad' B. burt|enX 10. 'nmb botf^ fe^tt B. 11. j^om^em m. gef. ». ber burcbgrejf ))ff $r. mit gef. toar et- liche B. 13. ^a9 er^e *unb' fel&tt B, 15. 'nn^n' fe^it B. 17. fengten A, 18. h>i« diün'* fet^It B. 23. leitntoebigem l^^enn B »berfbaren^eit B. 25. ncnbliA ben legten oa^abcn(^tagb B. 26. tag ju fafiabent B. 30. 'jeber' fe^lt B. 31. 'feT fe^tt B. 33. unb bie genuinbe ^bcn fi(^ B. 34. alboe einbr«<^tlt(^ befi^toflhi B. 35. '^tten' ^att 'boden' A. 36. 'ganzer' fe^lt B. 37. 'olbar yi ta^^ fe|^U B, 38. i^ngeforbert C. in. 9rofare(aticn üBet bic Unruhen 1481 — 82. 943. jtt lu^eucn l^^eun, fei tocl^tcn üon bcr flanier gcmcinben attxut gcfd^Wt, umb unfcren l^cmi gu fagcn, fei ^fetten flef(i^Ioffen unt> öerbragcn gemeinüd^ un* ter fld^, bad fei i^re gefangen ^ettn ton fiunbal^n ouid ten fii^logen unb tl^otnen ^ben tooltcn, toel^t barumb ii^r begeren ba« unfere l^errn tom ratl^ ^ t)on fiunbal^n giengen unb ^öKten il^re gefangen auid ben gefengnigenM unb »oüten unfere l^ertn beö niet t^uin, fo flunb e« il^nen niet ju leiben, fo bebben fei unfere ^errn, fuld^^ niet für unguit ju ncl^men, fo toolten fei baer treben unb tt)olten il^re l^errn mit gen)a{t auid^ollen. a(fo fiunben unfere ^erm com rat^ auf unb giengen mit einer ^erlid^er proceffion por unb ^>ar *o mit allen i^ren bieneten ju ben tl^ornen unb Jjfor^en ju, baer bie gefangen fagen, unb polten bie mit groger el^rtoerbigfeit l^rab. unb l^erm ©oÄtoin^ öon ©tralen burgermeijier^iung gieng bcm einen burgermeifler l^erren 3o* l^an )Dom ^axo nac^ beneben feinen iungen unb brug l^rn ©odwind ftab auf feinen fd^ulberrn bi« für ben tl^om : albar empfienge l^er ©otoin feinen 15 jiab toieberunib, unb atfo giengen bie gefangen mit ben anberen ^errn i^n einer fci^oner <>roceffion toieberumb jum rat^^aui^ ju. albar toal^rt manä) menfid^ i^^ixi) fd^reien t)on groger freuben , banlent bem almed^tigen gott ber groger gnabcn. unb afö nul^n unfere l^errn t>om rat^ toieberumb mit ein* anberen il^n i^rer ratl^öfamer toal^rcn unb ju ratl^ fageUf umbtrtnt gelten 20 ober e(f ni^xm für mittag, bo toorben alba gefd^idt aui^ ieber gaffelen, aui«* gefci^eiben »on ber f(i^u^me4er gaffet, jel^en ober jn)elf getoa^^fenber, bie eine für bic anberen nad^, unb l^eif^en einer nadi bem anberen i^n unb toal^r gemein(i(^ il^r t)orgeben il^u biegen ober biegerglei(i^en morten: 'gnebige . üebe l^erren, || eueren gnaben ift gejieren ein grog untoiH jugefuegt, ber iftsi- lo^. 25 unö t)on ^er^n leib unbioolten* II 3tem bo fragte ber rat bie gaffelen, bie eine öor unb bie anber nai, »(.346*. of baiS toere mit in ober unber in gefd^logen, bad man a(fo mit in umb folte gain. unb ein rat fragte au(^, of fei aud^ »ulten ben Derbuntbrief l^alten aU »urg. ifl. bo anttoortten bie gaffelen ber meifte ti^cit : ba« entoere alfo niet 30 gef(i^(of[en unb fei entoulten auci^ nit mdneibig toerben, fonber fei toulten ben öerbuntbrief l^alten. bo geboet ein rat, ba« ein ieglid^ geinge auf fein gaffel unb fein l^arnifd^ antrete, unb motten fei fued^en unb erfragen, toer biefer fa^fd^ulbig toere. unb ba^ toaren bie gaffelen guttoillig unb tl^eten bem alfo atö ein rat begert l^otte, alfo ba^ bat doI! toillig n>ar unb liefen 35 rifci^ in ir l^arnifd^ unb maUig auf fein gaffel. bo fante ein rat mit iren tafefncd^ten einer ieglidfeer gaffelen of gefetfdfeaft mit iren getooeatlid^en jeinen fannen ^erlid^en tocin. unb alö nu qtoam bie ul^r nae mittag, bo tourben gefangen unb gegriffen fonberlid^ fed^«, irer einötl^eilö in iren ^cuferen, ein* t^eil uf ber ftrafjen, unb rifd^ gebrad^t uf ben $eumart. unb lieffen bar 40 fomen fed^^ minberbroeber^erren bie in ire beid^t ^oerten, unb tourben ir 1. 'gantjer' UW B- 'umb' ffl^lt B. 2. gem. att ju maitt MxCbtx Bc. 5. gefangene (crren B, 6. torxUtn fei ba« nid)t B. 7. auffjun^emmen B. 8. getDaltt au§ ben t^urnen Rotten. :3)arna(^ dfo fiunben B. 11. l^err ®oin)in B. 13. ^err dtofkmn von (Straten feinen fiaff B. 15. gefangene Ferren mit B. 17. baniften B, 19. 20. jel^en off t)^ren B. 22. 'einen' flatt 'einer' A, 25. SBit '»olten' breite» AC, mit 'ieit jc' B ab; bann fd^rt xmB, 33 93tt. »eiter, mit Htcmbo' eine anbere, menig ftodtere .^anb fort. 30. meineibg. 944 8d(agtn. 8(.345b. f^uhtcc a%f(^lageti. unt war afled gefettet jn t)ter n^en noil^ mittag. || unb »tttben in (abcn gelad^t unt) @t. Srigtbcn auf t)CTi firc^f Begraben. ti§ tDoren ire normen bte gerieft feint, unt) aO feint fei nberjengt mit bem oerbuntbrief : 3o^n ^emmer^baci^ ein gutbetmed^er, iDonnenbe in ber Pforten DoT grog ®t. SKerten, unb ))(a(^ gemein(i(^ bad iDort ^n fueren tn>n & bei' gemeinben Der bem rat. dol^an 3)uid ein ftfc^menger, toonnenbe in ber l^intgaffen. Oo^an Simbac^ ein »nOen»et>er, toonnenbe bei ®t. (Scannen. Ool^n oon Scvptn ein gurbelmed^, tt>onnenbe an ber 3Rar)>or^. 3o^ @inid ein ftfc^menger, toonnenbe in ber Sintgaffen. Scfym ©c^ibenmec^^ »onnenbe in ber 9teuergaffen beneben bem 3fer^oit. biffe fec^ feint gerii^ «» Mr. I». te« bin^tag« bcn (eften t)afiabent. %thv.T\. Sort negjl fater^tag« bamae^ ju oier ul^en bo toart einem fein ^uft abgef(^(agen gnantSurc!^ oon S^ltenfiein, ein gurbelmet^, toonnenbe hä ben frauenbroeber. bem toart gemocl^t of gejimmert ein gebnnne t>an bte« beten eined mand ^o<^te ^oicb t)on 18 fuef|en (ang unt breit, unb ber toart m au(^ auf bem firc^of begraoen. 9;ar)9. 3tem }Wae Wochen barna(i^ bed faterdtag t)ur fent ©regoriud^ toart gerichtet unb entlauft au fonber f(]^ffenurbe( einer t)on bem alten ^rfc^ft «(.346«. oon Sollen, genant junfer Jffiemer oon || Si^firc^en, unb ^at ge^at ju einer ^udfrauto)en junfer ©illid boci^ter oon bem Sroic^, unb toar ein t)on bem 20 alten l^erfi^ft unb toonet bei ber getterl^nncn ^d ber $aiffen))or^en. unt» ber lieg ftci^ mig t^un uf bem tl^om bae er gefangen fag bed tagd guforen unb lieg ft^ berichten mit bem ^eiligen facrament, unb er ma^te ein l^ig teflament unb gaf oiel umb go^ miUen. unb biffer toart enti^ft 3U ei(| ul^ren t)or mittag, unb bic prebigerl^erren l^olten in mit groffer j>roaffion 25 unb toart in ir fird^ begraben. 3tem biffe ft^n noc^ gefangen, mit namen: junfer SBemer Ouatter* mart , unb l^at ein burgermeiflerbo^ter gur l^au^frauen unb mol^net a^ter ®t. Slpofleren. ^einrid^ S)ringenberg bei ®t. ^antl^leon*. Stjert batt* ftuffer auf ber ©antfolen. 6(a« ein fif^breger. ^einrid^Dberftolg ein toein* s« feufer unb tool^net uf ber Sruden. item ein reimfcbneiber an ber üRar^ ))or|en, unb nod^ mer ber nal^men ici^ nit aß entoei^. fomma man fagte ba« ber tool 13 of 14 toaren, man meinte anber« nid^t ba« fei ben felben ganf folten gain. item nod^ einer, ber l^iefd^ (S(a« 5U ber ®and, ein jort^ tu(^n)eoer in ®t. ^eterd !irf))eL biffe feint ^tntoeg lommen aud (Soden mn( % biffer fac^n »iUen ald man fa^te. 4. in bem )>f. 6. »or@t.grof@t.W. 16. ber ftrd)off. 32. ein n>eip. 36. tif« fen. — ffitfk ber legten 3ei(e bur(^ einen en anberer ^anb iBerfe ä^er bie Unrul^en von 1513. 1 . 2)ie d^eim^^ronif nennt i^n $. 53 (^offfc^ien (£^roni! iiberetnflimmen. unb 748 Sitman almbag', alfo erft (Sube 4. Seiner Duattermart unb ^tnri4 9Rär} 1482. 2)ie genauen Angaben ber ^ringenberg enttarnen. $g(. (Snnen lU, ^roforclation »erben \^kx ben S3orgug 609 ff. oerbienen, ba fte mit ben ^aten ber^oel« » IV. aieimd^ronif über bic Mniul^tn 1481 - 82. 945 IV. Sleimd^ronif über bit Unruhen 1481 — 82. (»0l. Äoe(^. (£^r. @. 852 ff.) 3lu§cr bcr $rofare(ation beflfecn toir ü6cr bic SScrfaffungötoirrcn, toc^c burd^ bcn ©tcg bc^ Statine« am 19. gebr. 1482 i^rcn ätbfci^Iug er* l^iclten, nod^ eine SRcimti^ronif öon 887 SSerfcn. ®te t^eilt aöe im 15. 3ioi)X^. getoöl^nlici^en ÜRängef btcfer bamal« tief gcfunfenen ®attung unb fielet ^inter ber SBet)erf(ai(i^t, bie offenbar aU Sorbilb bicnte, ttod^ toeit jurüd. SDian bcf ommt f afi ben Sinbrui , a(« l^abe ber 9Serf affer feinen Serid^t juerft in fc^Icd^ter ^rofa gefd^rieben, il^n bann in einige l^unbert ^tiien jerfd^nitten unb biefe, fo gut ober fd^Iec^t e« ge^en »oöte, mit Sieimen gefc^müdtt. ffiag bei einem folc^en ober bod^ öl^nlid^en Serfal^ren fid^ neben fielen nid^td* fagenben glidttjerfen nod^ eine SDienge t)on SBenbungen finbet, bereu ®e« fd^madrofigfeit mit i^rer Äü^n^eit wetteifert, erffärt fid^ leidet. SSon ber %oxm abgefel^cn, ift bie 9teimd^ronif, bie ebenfalls burd^au^ auf ©eiten be^ Siatl^« fielet , ein red^t braud^barer Serid^t , ber bie ^rofa* relation, obtool^I fürjer unb d^ronologifd^ toeniger genau ai9 biefe, an manchen ©teßen ergänjt. ©efd^rieben ifi fie (ögl. SS. 882) nad^ ber erflcu S)anffeier für bie S3eenbigung be^ ätufjianbe«, alfo nad^ bcm 19. gebr. 1483 , toalfirfd^einlid^ nit^t mi f<>äter, ba fie am @d^Iu§ ben Siat^ öor ben ntd^t befhaften S^eilne^mern be^ äufru^irö afö oor einer noc^ tätigen unb gefäl^rßd^en Partei toarnt. 3^ berüdtfid^tigen iji allerbing«, bag biefe SBar* nung jum JD^eil »örtlid^ ber 3Bet)erf(aid^t enttel^nt iji. 2)er ^anbfd^rif tenbejianb iji f otgenber : (A) eöfner ©tabtard^ib ad A H, 66, gol. $a|). 18. Oa^rlff., 15 pa* giniertc Slätter, »ruc^jiüd eine« größeren 33anbe«. (gnt^ält®. 325—333 ein aBei«t^um bon S)eu^ 1386, bann @. 334—354 bie 8teimd^ronif. (eine eo))ie bcrfelben entl^äft u. ät. bie $f. A IV, 99 be« eötaer ©tabt* ard^it)«.) ®ic iji bie öoßjiänbigfte $f. unb Ifiat, obtoolfit öon @^>rad^e unb ©d^rift il^rer ^dt jiart beeinflußt, bod^ SBortformen unb Drtl^ograp^ie beö 15. Sal^rfy. t)er]^ä(tnigmä§ig am treuejien bemal^rt. @ie iji bc^lfialb aö ®runb(age be« oerborbenen Sejcte« benu^t ; auf ba« nid^t ungefäl^rlid^e unb t)abei böBig nu^lofc (£jc))eriment, ben £ejt in bie @^>rad^e be« 15. 3a]^r* l^unbert« umjufd^reiben, tourbe berjid^tet. (B) 33onner Uniberfität«biblio%f S. 463, ßobej B ber ^rofarela* tion. S)cr Sejct ber ßlfironif, 33(. 312»— 319^ bon einer bem Anfang be« etatte4)toniten. XIY. 60 94« 9ei(agen. 17. 3a]^T^. angel^ötigcn $anb gcfd^ricben, tfl (autlid^ unb ort]^ogta))]^if(^ fiatf moberniflert, jeiflt aud^ Bcbeutenbcäuölaffungen unb mcIc gcö^ttt ä6* tDei(^ungen. (C) ^roömcialarc^it) ju Düffelborf A 75. gol. ^ap. (Snbc bc« 16. oberänfang be« 17. Qa^xi). 3)ic crfien 20 331. enthalten 9iat]^«i)erotb^ nungcn, 8(. 10» tritt eine anbete $anb ein, toe^e 331. 21^ — 37^ bic SReimd^onif beifügt, ©er mobcmifterte Xt}ct fd^licgt fi(i^ jiemlici^ eng an A an. (D) Söfner ©tabtarAtt) (o^ne 33eaeid^nuug) %el, $ai>. gtdgment t)on 4 S3(., tjon gleid^ ^nb toie $f. A ber ^rofatelatton gefi^Ttefecn, 81. 1* •—2'* it. unb toan man fein i>berflen nnge^ l^orfam iji, 10 fo toxttpt jamer unb »erbrieg. unb bat man bie armen toiltftraifen unb bie reid^eri in unboeci^t leben, bat teilt gott in bie lengbe fel^r f redten unb geftrenge. 9tn l^uirt toat ju Sötten in ber goeber flatt ijl gefd^ict aU i(i^ loernoJ^men ^att. 15 nac^ got« ge^)urt bufent üeirl^ontert ein unb aci^gig fair, bat ifl ol^n jweibel xmx, tt)> fent Wlaidfä^ tag ju morgen 20 quam ju döütn ein rait in groif|e forgen, unb fei nit attein, be« feit geioicg: mand^ from man quam mit in oer- bricß. fo toie fei it t)urgenemmen l^ont, bie unberf unnen gemeinbc faß i(^ eud^ boin bcfant. 25 unb bat teil idj tnd) laiffen tjerpain bat befite bat id^ mac^ unb fan. bie üon gürbelmed^cn litten ein man, ber bat »erf l^oif jum erflen a^n. id^ tüitt eu(^ in tool nennen, 30 ir moc^t in »itteid^t tool !enncn : öol^an ^emmer^bad^ ift l^ic gnant unb ttKirt mand^em man befant. 9lu l^uirt toie l^e it anftenf : auf anberen gaffeln ba J^ie gien!, Ueberf(^rlft. 2)it i« ber «»touff fiC. Wffcr j^eirifl« flatt -BC7. 1483 5. 1482 C. 5. 'unb' fe^rt B, 6. aVit Ä, 8. 9 feilten C. 8. barna* fo S. tt. «^tnan* fe^It Ä. 12. *loBen' flatt Heben' BC. 14. tvredjen fe^er ^reng« B. 15. bUfer flobt C\ 16. 'il gef(^.' fe^It ^. 17.1482(7. 20. quam ein ratt von (SoUen ^. groiffer ^. 23. fef fe^U Ä. 24. unge^orfame C. 25. *unb' fe^lt B, 27. »an bem C, 30. m^ uifttidjt C. » IV. 9?cim*ioni! übw ^i^ie toru^en 1481 — 82. 947 35 unb WK im f^nb hü ber tpa« mc ban brci. unb Ufttc fei fmt gnant, bat fofi id^ eu(i^ bom klont. 3o]^an S^6acl^ l^iefci^teT ein, 40 36f)an bon Äctpen blief ait bi^im. äSotci^dict loon ^^(f en^etn toa^ ,au^ ba, fo toie fic Jörnen j^mol^. II 3o]^n bion 2)äffe( fonber fxaigen tt)o(t bie leerten mill furtjtt A, 59. '3acob' fcl&U B. 61. »on ber B. 62. Um AB. 70. fei t>iai(^t tvott fennen B. 71. J^aUn l^elffen C. 72. al;^cit froe oNnb fratt B. 74. *mit' fcl&a A. 75. unb au(^ B. 77. 78 festen B. 78. ber badj A. 79. JDringenberger B. 82. barumb C. 83. 84 festen B. 84. 'frei' fei^lt C. 85 id) f^ttt B, 86. foUt Tte t>ieUi(^t »ot C. 87. idf enbar J9. unb bavff C. 89. ber von XC. bie twn B. 90. fagen B, 91. *frei' flatt 'fei' A. 92. 'au«^' fe^lt 3. 93. }egam)>t B. 94. fei barinn B, barinnen e^rgangen C. 96. bejiant cn bur« fien B. 60* 948 Beilagen. bie fd^omed^er tan i(^ geloben ntet, toaitt in her goffelen ifi bie un^ boec^t gef(i^tet. e. 336. II ba ifl gel^olten tatt 100 oljeit free unb ^pait. bod^ fo motg i^ bie toori^ett fa= gen — bie fromcn enl^uiren^nit gern ge* toagen — fo loee it nun loort geft^ad^ t)on dol^an ^entmerdbad^ : 105 ]^te bebe cl^ im geraiben toad ju bcr flunt unb na^m irer ein beil unb t^ebe innen htnt, fei toolten ^u aQen gaffelen gain unb laiffen fei berflain, bat fei ed niet entoulben (aiffen, HO fei entoolben fid^ barjo faiffen unb get>en ein gebot ban ffatnt an unb tiefen feg of ad^t man unb laiffen fei in bie fd^omed^* gaffel goin. ba fall man fie laiffen Derftain 115 fo toat bie meinung fei: aQe ai^n^ toolben fei l^aben frä. in loart toeber gefagt, e. 337. it enboed^ [\df niet n^bcr ben löer* buntbrief gelacht, *ben toit alle gefd^tooren l^ant: 120 bem rait f ollen toir boin geinen toeberflant nod^ aud^ geflaben unb laiffen unfe leerten boömed^* tig raiben\ toat bie guiben in fadsten, baru)> entoolten {te nit ad^ten. 125 na(^ irem miOen moifl ü gain of fei toulben anbcr« batbei boin. bo man l^ohrt bie l^atbic^, bat tt>ad ben goeben (eit ünb funtend geferen niet 130 unb moiflen fingen ir (iet. ein jcbe gaffel fd^idfte ir frunbe bor in bet f d^omed^er gaffel,bat ifl iwir, umb ju öeme^men bie mcir, n>at bie fac^e toer. 135 ber gaffelen gtoeiunb^toan^igioad, ald id^ red^t tyexnai^m unb lad. ein jeber l^ait gefd^idCt ad^t man. bcr toarb anberl^albl^onbert unb fc§ unb jUKin^ig jufammen. bie anbcrl^alb^onbert unb feg mö) jioan^ig man 140 flaigen aud^ ju rait ju gain. up bem ^aud ba man ju bingen plad^ ba l^etten fte ir gemad^. ba toarb rait geget)en, bie ben fromen niet enquam eben, 146 unb fatten ben einen äff ben an* ber oif^n: bat moifl aUed fein gebain. II it mad ben meiften beil barioan lett unb funben^ aud^ geleren niet. ^0 fei nu fud bei ein loaren 150 bo l^oif ^emmerdbad^ an ju offen« baren unb fpra(^: 'it buinft un^ gnit fein gebain, bat tt}ir u)> bat raitl^aud gain »7. qlobtn B, gtoufccn C, 98. Iren A. 99. »Dorben ge^. B, 101. 'fo' fc^ft C. 102. «i^uirt un« A. ^orbt ir un« ait gerud^t manc^falt'. ber rait in anttoort gaf unb }u inen guitlid^en fprad^ : 'bie ajcinfe bae ir »an fpred^t, 200 bat gefd^ad^ bo 9iuig toart beladet mit mand^en bufent man bau mand^en frembben lanb unb 5Rui6 toolten t>crbert)en in ben grünt, bie feirbe bie fiat t)an Sollen ju ber fhmt, 205 unb brachten mand^enman in noit, it bieben ot)er 20 bufent man boit, unb l^ulpen ben t>an 9iuig ui« ben fd^merfeen, be« fei un« banfen mit Keinem ^cr^en. 153. lagen BC, 155. »ollen B, 160. foH B. 161. anäf albl^o B, 162. vnnt qn>amen B, bat r^aibt^uif BC. 164. ^unb* ft^lt C, t>nnb toat innen atfamen nitt B. innen aa nitt C. 167. unb »irC »ollen ^avenB. 168. ^inf A^ faa [er fad Cf\ nitt tenfler an bem bienfl Hetuen BC. 171. 172 fehlen B. ^ufen A. iff er C. 173. *bel' fe^tt B. 174. ber ferrer A. folbe A^ foUen C, fe^a BC. 178. *nu' fe^tt B, »orttain C. 179. fd^. Bei fei BC froubt fd^iifen B. 185. »er gu tl^nn B. 186. I^ein B. flehen C. fidiB, 191. »iribt^C. 192. anber^ 196. off ef funi^t ^. ein ant». B, 199. fe^ft C, ber ^inf e bie A. 200. beleiht B. 202. auf B, BC, feirben A, *»on* fe^ft BC. 206. »Ber bie C. 170. en» 172. 3o^an 177. *nu' 183. gern ir 187. )9nnb 197. innen 204. ba< 174. ^te (SrbfS^ren, toeld^e bie ga^r- (Sr^bifd^of )U Se^en trugen. Sgl. Stodf^. gered^tiglett )toifd^en (SMn unb 2)eu^ t)om (S^r. @. 438 Slnm. 2. 990 fOc'iiaam @. 339. 3. 340 büt 1% öffcnBatr Bcfont 2t» loett \>ux6f oOe kitt. t>o ^er^o( SttrI Dan ^ttTgonfc^ unb u^DTfc^ moiß, bot man it t>a l^te ^degen ^tte ein gan^ jatr wxt> 29 tag, bat i^ toatr — 215 tootit ^lettc ^e 9}ittg getoonnen, fo ^c ^ie (SoOtn begimnen — ba Betoei^ben bte bon ScDen tr mcK^t Httb a(!^ ntatl ^onbett bitfent gu(« ben baroa (cM^ten. ber Toemfc^ taif er mit bf n xtidfi^ ficben no &>Drben (ä bor^u gebfben. barumb (difl mi9 bte jeind beßain 6i9 iDtt bte f(^0«(t Be^Ct ^n'. tixit man hi Durfac^t, bat loart aUed t>tta^t. 225 bo quam no<^ einer gnant bed i(6 niet bat fein befant, unb fprac^: 'tt motg fein, ix moifi nod^ Betffen ein faut tp^ l^lgen*. II be ber tait fat^ ben ftorfeft ftn, 230 jle üeffen« got n>a(ben unb gein- gen ^fin, unb meiften gain flain u)» bte fiatt ba man bie morgenf)>ra(i^ af fac^t. ba fhtnb ber flabt renmetjter hx, \^trc ^erman 9iin(!> unb no<^ brei. 235 Duttüatr madi i6 fagen bat bat fei in irem l^^ien tDaren getDat, unb fei ntet allein, « mer ber tait fel^ allgemein, 211. 'bo' ff^tt BC. "WM «ur«.' ftSfUB. ttnb mtnd^ etbcr iwui 240 bet bed bagd in greiße f orge qnom. U^6)xetocn enfinbt man^ iitrgeH« bot bem tait f o nn^tiic^ foc^n ftnb wtd^o^oi. gott Dcm^CBid ^^ und BooM^en. 245 no<^ mciB til^ bie nxit^ fogtB, ^ut teertet ^eit^Srt t^e^geiKigen: bot nxttt cSk& iKta^ tHm irnien, bottniB meift fold^ i»at( gefd^ien. SBat ntt Dort gefd^«^ 250 ttp ben neiften bonner^tac^, bot TDtU i<^ eu(^ loiffen Detflaai. fei qnomen mebet bei ben tait gf gain. man lieg pe guitlic^ innen. ' ba betjalten fei itcii fin: 255 'und bttinft aud^ fein gsäi bat bie })ot|en )»erben beffer U- bat it imb nnt allen niet emvetben übetfatten Dan unfen mi|guniieten, 260 bie iä^ niet bat noea^n. unb ta>i0en botniiib ^n uf> iebet }pex^en Deit man * Dan ben unfen in bet fiatt*. unb fei tt>o(ben it fyoi ge^it. 265 bet tait antiDotten in bo : *be« feint »it fe^ ftoe. bie geineinbe ftHt bie l^etren toie tmr unb tDrr ftnt bie gemeinbe M ir'. II 'ir ^tten, koit ^nt endf utij me ju fagen, ^70 bat n?it nod^ toillen ^öDen*, 21 2. 'mV fel^It BC. 213. er «kt %A. S. fie gd.^atnbt C, 218. 'moit |onbnrt' ftffit C. Ia(^t A, 219. rrcmfi^cB A. mit aUci f. 221. 'uK«' fe^a C. iXini Ibeflabcn C. 225. 'bo<6' fe|(t B. 226. cnkar B, boiff C. 22S. a|>)>etctn C. 229. faid) tr ber C. 'Farben* ftatt 'flarfen* B. 231. üan* fe|lt C. 234. '9ttncf' fe^a C. 23S. ganle r^atbt fixier C. 240. 'grotffe* fe^lt C. 24X bal fie C, fei fo ii. 245. a«d) C. 245—48 fe^Ie« B. 249. 92^v ^octt Ml B. 250. binltag^ £. 262. ^tveen B. 264. »ir »olten ibt B. 267 n. 268 ia Hmgcfe^r' ter $clge ^. 268. 'unb* fe^tt. 269 u. 270 feilten B. m« »inen to. v. ge^t ^abci C. 214. ^ie ^(ageruna bauerte ni^^t 225. ^ie $rofarelatton nennt 3t^n etttmal eiütnal ein DoUed 3a^r. I^gl. DonSuettett. ^oelf;. (Sf^ron. 832 Knm. 2. IV. ^tmäfxomt ükr bie Unru^^cn 1481 — 82. 951 unb tat fei ed ntet nemen Dur ungutt: bie rentfammer »otben fei l^atjen baß bel^oit, 'unb toiBcn au(]^ fc^luffefen bar* t)an l^n, bat moiß gefd^ien fonber toeber*' flain*. 275 batjo tüolten fei l^an txtn bcr gemeinben jtoein man fifeeti u^) ber tentfamer ju. bat 9ef(!^a(j^ aud^ bo. unb fei toolben teii^enfd^aft ))an gebain, 280 unb liefien fei batki öctfiain, üon btiffici^ jairen l^et. bat n>a« ber gemeinben beger: 'unb bint man bie faci^en ted^t, fo ifi al binf fc^Ie^t, 285 too toit l^offen bat fei foHen, fo gefd^ad^ bod^ ber unfer tJoiSC. ber roit moiji ol^rlof get?en, ber gemeinbe bie boed^ öurlefcn, umb bat fei jufreben tt3eren. 290 nod^ iDoIben fie fid^ baran niet feren unb ]^ot)en ein anbert an : 'jair« fuifi ber rait brufeein man, bie toerben in bat gebrud^ gef oren, ber moifl ir nu bort entberen. 295 ber toiHen toir eud^ brei taffen. bie anber jel^n ju guiber maiffen toiöen toir Deilen bort up anber gaff efen l^ci unb bort : ba niet me enid ban ein man, 300 bie f ollen nu bortan jtoe^ l^an'. ber rait ließ fei anbertoerf berftain, it toere toeber ben öerbuntbrief gebain. 4t faH in bie lengbe niet moegen fein, toat l^itft it ban bat toir un« geben brein, 305 ba toir fd^ben af moegen fregen nu unb ju etoigen jeiben'? bat toa« alle« tjerloren, fei toolben fei ]^at)en geforen. it toa« in umb bie rec^enf d^aft niet gebain, 310 fte tüolten bie fromen »erbilget l^an, II nod^ umb bie jel^en man niet @. 34i. toa« it aKet niet gefd^iet, al« i^fx l^ernad^ nod^ folt l^uiren toie fei it bejlunben burjuferen. 315 l^err $eter \>an ber Slodten , al« id^ ge^oirt ^n, ben geinf ^emmerdbad^ mitfd^noi« ben toorben al^n. in rait^fiatt bat gefd^ad^ bat it mand^ man l^oirt unb fad^, bo l^err ^etcr fott öerjeKen 320 »an »olfart bcr flatt tjan Sööen. I^err ^eter moifl fd^toeigen ben ganzen bag bem boöen 3o^an ^emmer^bad^. 271. 'unb' fel&aÄ. 272. toittcn »ir 5. 274. muflA 276. auf b« C. 277. feftcn A, flegen B, fienbt C. ieber rmtfamcr brct? A, 278. \>atht) A. 279. 'unb' fc^tt B. 280. 'fei' fel^U B. 282. i« B C, 283. man bad ban r. B. 284. fetnbt aVit Mtn ge« Wi(^t B, 285. 'fo' ftatt 'too' B. 290. »oHen A. 292. !uif A. fcufl B. fuef C, 'ein' flatt 'ber' B. 299. 'me' fe^t B. 300. man B, 301. in C. anber »erff 1. 304. l^ilff 1. St ban' fe^lt B, 306. nac^ unfen einigen C. 31 1. no(^ au(^ B. »mib bie a^ein m. B, 313. 'no(^' fel^lt C 315 - 32 feieren B, 316. ber IC. fc^ocnen C. 319. *b*r' flatt 'bo' A, 321. fc^megen A, 295. ^aäf ben Sefifmmungen be« SSerbunbbricf« öon 1396 bejtanb bcr9?at(> aus ben beiben ^ürgermeifleru unb 49 dtaüßifttxtn, 36 ber festeren tourben t)on ben 22 3unftcurien gemä^^lt, unb gtoar f 0, bag eine iJEurie t>ter, eilf ie }toet, gef^n ie einen toä^Uen. 2)ie übrigen breige^n todifUt ber ^atf) au9 ber gangen i^ürger« fdf^aft. @ie (»iegen ba9®ebred(^ (defectus), toofür f^äter bie 8egeic(inung @ebru(^, (hieraus mi6t)er{!änbltdf^ @ebraud^0t>erren, auffam. ^gl. bie (Einleitung gur Sßtt* faffnng ber Stabt. 952 8et(agm. bat qto>e(be bem erbot man fein ^er^ e. 342. \^fni xm btad^t gtotffen f(i^ttter^, 326 t)ot l^ie ftd^ lagt neber unb ffatnb nie vcp toeber. niemand enborfl im f omen }tt fla« ben, fo ^ait {t(i^ bet 6otf mit f(i^alfl^eit belaben. unb wp feinem bebt ba l^ie lad^ 330 moifl l^ie ^uiten bet faci^en getxxKi^. gott toin innen t>tXitom bie in fo braci^ten umb fein (eben! 3(i^ fall eud^ f agen xoat icb tan, toer focr bie jel^en man, 335 unb toet bie aUe toaten bie bur niet ban einen enfoten. bie Dan jiegampt Ratten einen man, nu Dort foHen fle jtoein l^an. bie öa^benber beöglei^en, 340 of fei toulben toei^en. bo bie meiler bat fagen, fte toolben auc^ jtoein ]^at>en. bie fd^rober enl^atten be§ niet noet unb (ieffen fid^ genoegen barmit 345 bat fei auci^ moel^ten l^a^en }toein man, bae fte bur niet ban einen f)Iagen ju ^an. atö id^ it red^t Derftnnen f 0 moegen bie Dan bem fleif d^am)>t iw^en getoinnen. bie l^arnefd^mad^er unb fannegefer 350 toolten bed aud^ genieffen. bie beder qtoamen aud^ barjo, bie fleinme^ maren aud^ bo free. II bie f(^ome(^er tooulben be« für« bei ^n, toant fie l^atten in ire gaffel u))/ gebain. 355 n)eren fei ba niet untl^Iten, gott ^td (id^t anberd (oiffen \oaU ben. toant atö in ietioad gebrad^, fo toaren fei in ber fd^ome^er* gaffe( a( ben bag. 9?u l^oirt toie lang fiunt biefcr rait. 360 a(d id^ Demommen l^ait flunt [^ie] a(fo ein l^alf jair, bat id lunbid^ unb offenbair. unb toie bat juquam bat faU id^ eud^ l^emad^ fain. 365 bie meinong aud^ barDan mad& toa( Derflain ein j|eber man. ber anfd^taid^ toad unb ber fm bat fei ju ber gaffelen in toolten jelfien. ein bifd^of bau Sollen n>arb M getoar. 370 l^ie nam fein ebelman unb quam bar. fei l^etten gern ein foin ge^ait tufd^cn bem rait unb ber gemein* ben in ber fiatt. ber rait l^ette bat toait (aiffeit ge« fd^ien, fei entoolten barban niet l^uiren nod^ fe^en. 331. toiVi it in BC, 332. ^ulbta^ten C, 333. au(^ 1, td» B, fachen 1. 'ofT fiatt '»«e' B. 334. to>er nun B. 337. bie von 3U(^am))t Ä, jie^am C, 342. bie tooIten B 0 343. eii^oettcnX^. l^etten C. 350. bie »olten beffelucn £. 351. l^er^uB. 352. ^aui^* ftffUBC. 354. irer^^C. 357. iet 3. 358. fei fle^ i?. allen ba(^ C. 361. '^ie' ftf^UABC, 363. unb aud^ C, 365. '»at^ fiatt 'aud)' B C, 367. 't9a<' fe^lt B. 'unb' fe^It A C, 368. 'ber* fel^It B, injel^en B, bie gaffelen »olben gelten C. 3)er Serl fi^eint oerborben. 374 fe|lt C, 'niet' fel^tt B, 326. 2)tefe ^naabe iß t)erb(td^tig. Im 5. Oct. tourbe $eter )um ©tSbtetag nae^eßlingen aefdf^tdft ((So^tenb. xxxni, ©l. 75b), noc$ jum 22. 3)ec. flnbet fi^ (ebenb. 93») ein t>on i^m unter^eid^neted @d^retben, unb bie 9{etmd^ront( felbfl S. 566 nennt t^n unter benienigen, toeld^e am 18. gebr. 1482 Don ben 9uf' rfil^rern gefangen genommen tonrben. IV. «cmw^ronif über bte Unruhen 1481—82. 953 375 bct Bifd^of bat fei fc^t, bat fei wölben eine ju ber c^r günttcn barin ju fptcci^en, $ie tt)oIbc it l^etpen gelid^en unb maci^en ein f oin ' 380 of l^ie it funb geboin. toat l^ilft bat i(i^ it mad^en (an!? it entoart niet ban einen janf . fo fd^eibc ber bifd^of lantgrebe ^emian, ^ie enfonb gein foin ertt>ert)en. 385 beffefoen glici^en lieg ein l^er jog t)an ®ü(id^ unb 33crg fagen burc^ feinen rait binnen ßööen mit jüc^tigen finnen. bie gemeinbe filoid^ it aöe« af 390 unb gaben barumb niet ein faf . ber rait ban i^anffort toar aud^ l^ie unb fei töeren gern getoefl bie (I bat fei gern ben untotöen l^etten moegen niberlagen, mcr fei entootten beg niet l^uircn getDagen. 395 bie ban ©traigberg, aU id^ l^an gel^oirt, tl^eben ate crbar man : quamen ^eraf ben Siin, bod^ fo mod^t it niet fin. unb anber rid^^flebt, 400 fei enfraigben nar geiner bebt. graben, ritter unb fned^t fettend gern l^ingeled^t. bat toa« aöe« berloren, fei toolben ein anber lod^ boren 405 unb nahmen beir erbar man t)ür ftd^ unb l^oben an : 'mcr l^aittt berfianben, bat ir bie munfe ^it gel^ait bur« l^anben. ba tt)iflen toir red^enfd^aft »an 410 geboin l^ain*. in toarb toeber gefad^t, it toere aKet rei^t gemad^t, unb »orben be« unberrid^t, bat fei anber« finben fulben nid^t. 415 bat ^If aöc« niet, ei toolben in iet umbe niet. 0 tt^er biffe »eir man »aren bat mU id^ mäii offenbaren. ^err ©og^in ban ©trafen, al« id^ la«, 420 ber ein burgermeifler toa«. l^err ^einrid^ ©uberman loa« ein rentmeiflcr ber flatt SöU (en ban. unb bannod^ barjo l^err ^cter bon ber filodfcn, l^oirt 6. 343. id^ bo, 425 unb l^err ^cter ban (Srtetenfe, bamit mad^tenfei ein groig geben«. fein fol^n ein rittmeifler toa«, bc« l^atteri fei einen groigen l^ag. fei fatten in barban. 430 fonber fd^ult loa« it gebain inne an. bannod^ jtoein feiner hied^t, ben gefd^ad^ aud^ unred^t. it fieit nit au }U berjeUen toat breoen bie fd^nuibe gef eilen. 435 9ht l^uirt toat gef d^ad^. ban ber paiff(^aft l^oirt id^ gen)ad^ : fei unb ber rait 376. 'fei» ftfflt A. »cUen fle ju C. 377. tteiguimen B. 378. »erfltid^en B, 379. einen A C. 381. I^itff A. gu rancf A B. 382. fand A. fand B. 387. SoUen binnen B. 390. flauben barumb einen ralff C. 392. 'unb' fe^it B, unb ben to^aten C, 393. 'fetten' feftJt A. 'moegen' fel^tt C. 395. ©traf bürg B. 398. *bo' flatt 'bo*' B, 401 u. 402 fel&s ten B. 402. nibbergel. (7. 403. anber« aUe« C. 407—416 fel^fen B. 407. »^er löait A. toel&r ibt C. 409. 'mu' UW ^- 410. ftan geban C. 413. nnb ba« C. »art bei funben recftt A. 414. b^o A, ba C. funben A, 'fulben' fe^rt C. 415. anber« aUe C. 416. wonen ibt finben ni^t C. umber nicftt A, 424. 'ber' feilt B. 425. »an ber @rben C. 426. geboen« C, ATI. renbtmeifler C. 428. fetten einen A. 429. 'unb' jlatt 'fei' BC. 430. wart e« im getl&an an B. tvaf ein angebain C. 431. rl&et C. 433. nitt n>ott atte« B. 435—99 fehlen B, 954 Beilagen. flunben niet in gutben ftcnt, unb l^bbtn e^lkl^e anben 440 mx ben rait turl^ben ad^, bat ir un3 jum Bau mitt Brengen : bat enti)iüen toxx niet gel^engen. unb nimpt e« niet öur unguit, 465 bat »ir be« Beflain in btffer noit. unb toir boint eud^ fagen bat ir be« niet me enboit getoagen, unb fait un« of ir bat af »ilt jleaen, unb fait it fcnt a^jojtelen euren gefetteu, 470 bie aud^ bed l^nt Begunt ju biffer felBcr flunb'. ber pxtiattn fprad^ ein : 'jae ir fol^ gen>ad^ l^uiren gein. unb toitten nu un« 6a§ Befnmben 475 nu unb ju aßen flunben*. ein anttt)ort toart in gegeben: 'it fofl fic^ Ba(b ein anbert erl^eöen. bat ir bed Befianben l^ait, bat enid gein guit raitl^. 480 bod^ fo toitten toir bot nu loijfcn briocn unb »itten un« nit forbcr !it)en'. II 3)arnad^ up einen moentag ein morgenfprad^ bo gefd^d^, bat man »an Bauffen Soden ^er* Binnen 485 Broit moed&t feit Brengen mit ftnnen unb Beir beffelBen gleid^en. beg tt)a« aöe« noit fid^erüd^en : it toa« buir jeit in atten (anben »an wein, Broit unb aller pro» fianben. 490 id^ moiß »an tt>onbcr« fogen : toer ein quart oflic^« folt ^aBcn, ber moifl öeir alBuö l^an of l^ie moijl fei laiffen jlain. ein pont Boteren brci fd^itting, 495 ein quart toein^ t)unf fdBiUing, ein malber forn« neunbel^alf marl unb niet min unb ein malDer toeig be^gleid^en. toat Pft bat id^ öil fed^te? it toad aQed buir toat man ^u Sööen Bred^te. 439. anberen il. anbren C. 447. ^bcm^ fe^U C. 450. unb wen ber C. 451. gcipdl unb a(fo fameu Ä. 3)er Sßtxi fd^ctnt »erborlben ju fein. 452 fel^tt C. 453. ban man C. fulbcn Ä. 457. '§ufan\men' fel^tt C, 458. l^ueBen ju C. 459. 4t' fe§U C. 460. eincii gueben C. 465. ir beS Matt [befiäbt C] AC. 466. etid^ bomit A, 472. iptaijtni. 476. *tt>art' fel^lt C. 477. fott A. fall C. 479. bat em i« A. 481 . forber nit reiffcn C. 483. 'bo' fel^tt C. 488. ein buir C. 489. unb brobt allen C. 490. tounbrm C. 496. je^enbe^alb C. 'unb niet min' fel^tt C. 469. 2)a9 (^etgt bem (£apttel bed @tift9 @t. ^pofleln. IV. 9ecim*romf übtr bie ttnru^^cn 1481 — 8?. 95§ 500 3(j^ cnbatr niet gebcßfcn toat fei btetjen t>ic 'oan gtoner tentcn. auf fent ^cokud bad^ ](iatten fei gemad^t ein öerbtad^ unt) l^atten einen btief boin fd^ri- üen: 505 f 0 tsiat fei geboin ^tten unb tour* ben btit^n^ bat fo(t aüet fein geboin fonbct tijebetjloin, unb tüotben befegelt l^an ben Brief, it »ere iemant^ leit of tief. 510 ein feget oan jeber gaffeten tDoI-- ben fei an ben brief gel^angen ]^at)en. bod^ toQlt it gott gelangen niet bat it fo t&tt gefd^iet, unb bat fid^ bie fronten bebad^ten 515 unb fid^ bartoeber lagten, al^ aud^ i^^ä^adf up be^ l^iligen fent 9?icla« bag. toeren gel^angen an ben breif bte feget, .bat entoer mir nkt leif. 520 bat enioolbe ber goibe fentSiictau^ niet l^ain, barumb taift un3 alle fein bro* berfd^aft entfain. unb bie faufluibe aQe gemeintid^ tad^ten bart»eber fid) II unb entoofben be^ folgen niet 525 ben brief ju befegelen iet. »onber l^ait mid^ fe^r toat fei badeten, bie nu l^eir up ber jhaigen öur tudi gain, bie bie feget an ben brief tootben l^ain. 530 9iu fad id^ ud^ fagen t>txctan fo tme it iVL enbe cptont. bo man fd^eif 1482 jair — bat i^ ol^n jtoetüet toair — 5)ec. e. be^ moentagg ju üaflabenb »ebr.is. 535 }u morgen quament bte und^tit^ gcfettfd^aft att auf bat raitl^au^ mit groißem fd^atl, me ban jttyeil^onbert an ein l^uif unb l^eifdben ber rai^frunb tjiel l^eraud. 540 bo qruomen nod^ barjo ein gefeüfd^aft. I^oirt id^ bo: ettid^ t)on ben bontworteren giengen up mit ))aren \üß bat "^aud, uj> bat man fei fott tjoerten, unb quamen vcp bat raitl^au^. 545 bo l^oif fid^ ein groi§ gebui« unb atte^ toebet ben xait^ ber ba fag in groiffer noit, unb brongen in bie ))r o^jl^etef ammer unbtDotben bie Ferren mit nal^men, 550 bat man fei l^erui^ bebe fommen, of fei lootben fei mit gtoatt l^an genommen, unb l^atten fei in einen brief boin fd^riöen, ba fei iren toillen mit motten bri* öen. toat jtoei unb jtoen^ig erbar man 555 bie moijlen mit in ju tl^om gain, @. 346. unb bannod^ be^ rait^ neun motflen aud^ p tom ftn, fo bat irer ein unb briffid^ toa^ jufammen. fo tt)er biffe l^erren loeren mit na]^= men 501. ^^ie fel^lt B. toan Ux gtoenen für (!) C. 508. ^ant Ä. 518. bte br. AB, 520-21 feWen B. 522. *aUe' fe^tt B. 625. bie 5, bat C. gcfelen nidjt C 526. web^ ber ffait C, 527. fei itu bauten ^ier B C. 528. auf ben (7. fic. bie vur B. 532. 1483 A. 535. DO qtvamen C. 536. vnreblic^e B, 538. 2000 B, 540—43 fel^Ien B, 543. fol^ ten Ä. fu(( fragen C» 545. an ein B. 646. ^ben^ frl^tt A, 551. getoatt I^oUen B. 662. 'fei' fcl< B, 556. 'in' fe^it C. 657 fel&It C. getrou fJ?n.il. 501. '^te gejeUen Man ber groener tmtett' Riegen bie SÜttt^et gliidt^ttinge, bie fidl^ nad) ber Serpörung i*üttic<^*« burt^ Äarl ben Äüf^nen (1468j ^3lünbernb her- umtrieben. @in 9lat^i8beWIu6 1471 @c^>t. 9 toertpieö fte au« (£öln. üWorgenfprad^en (@tabtard(>. 3Rfc. A IV, 57) «(. 113»». 560. Ueber ba« fotgenbe ^er^eid^nig, 956 Beilagen. 560 bat fad iöf eud^ (aiffen k>erfiatn. ben itflen ben x6f faci^ a^n, @. 347. II ffttx ©oßtom DaH ©tral^tcn, atö bct ein bttrgcnncijier »a«. barjo l^etr ^cinrid^ ©ubcrman, 565 ber ein tentmeiflet toa9 ber flatt Sollen ban. l^err ^Seter »an ber Älocfen moiji mit, »ant ^ie toolt niet fingen ir Ret. a(j9 iä^ }u red^t faci^ unb (ad. no(!^ tDotben fei er me l^an bar, beg iDarb dol^an äRebman ^Gocifc. 590 dol^an 9tummel koarb ü aud^ ge« fögt unb tDart aud^ ju tl^om gelaii^t. dol^an t)an %m)ei(er bem loort gehoben bat l^ie ju tl^om gicng, of fei toul* ben in ^foHen. ^ beggleid^n 3o^n ©onier. ber Dierte ämolb tjan SBeffelinf 595 $eter Surbad^ moifl mit fonratcn. ber ber fiatt getoetbmeifter toa«. 570 ^einrid^ ^ai(| toad er ein gnant, bem üHirt auc^ bie fad^ 6e!ant. unb ^einrid^ »an Öücrbad^ — gott geoe und guiben bad^! Sonrait t)an äJerd^em n>ad aud^ ba, 575 fo »ie fei fommen l^emad^. dol^an Xointberd^ moifl mit gain, @. 348. 3o^an ÜRuißgen enlieffen fei nit fiain. unb ^cinrid^ 935in moifl l^ie aud^ einer ftn. 580 Sol^an @}>or bed »olben fei niet oergeffcn, Sol^n ©reifratt toart beffeltjen genieffen. 3o^n 9{obenfird^en al9 id^ fad^ moifl mitgain vap benfeben ba^. dol^an 'oan ben 93roe( toa^ aud^ ba, 585 fo toie fei fommen l^emad^. Sol^an oon Serd^em er ein n>a« ber (e^tc mad^ toot 2:ilman ®a(» monfier ftn, man bebe im aud^ beffelöen f(^in. t^ranf 2Bar| toa^ oud^ ba, be« toar mi^ öergcffcn toolna. 600 id^ »itt ud^ ber bener aud^ ein böl nennen, ir moed^t (id^t aud^ ein bei(too( fennen. II Sol^an öanSom)^ unbertm raitl^aud »a« ein bord^reüe unb moifl l^er* nid unb ber 6urgermeifler »iger beib, 605 unb tl^ebe in groiffe (eit. unb ber jeindmeificr mit, be« muttenfd^riöer toergaßen fei niet. unb ber bord^greüe np granfcn- tlfforn moifl u)) bie 3)ranfgag gain ju tl^om. 561. i^ bae M B, 565. 'ban* fel^tt Ä. 566. moi^ Ä. 567. 'niet' fe^lt C. 568. Xrsbt C. 569. ba< txfit *ber^ fe^lt B, ber bat ge». Ä. flatt (Sotten B, 570. xowrt cn ein A. 572. 'van^ fe§lt B, Otoerbeif C. 573. einen guiben B, 576. 3o^an t)on %stA' Berg B, dil^einberc^ C. motf A. 577. tef fie (7. 578. aRt}n ^. aGBvnn B, SBetn C. 579. 'er' flatt *^ie' B, 'einer' fel^It C?. 581. ©riert^. 585. 'fei' fe^ItJ. 587. 'gu' fe^tt C. \an ber ^lodEen, ^einrt^ £)t>erbat(, 3oban 9loi> benltr^en, 3oban Stummel unb 2:tlman ©atmonfler k>gl. bie 9loten }Ur fr^fa* relation, oben ^.941. IV. SRcimd^ronif über bie Unrul^en 1481—82. 957 610 bannod^bctgctocIbtid^tcrbobcnbTei t)te f&otütn fei aud^ i)at>tn batbei. bo fct nu aüc jo 4om toaten ge«» flain, cntöolben fei in gein guit boin. unb bo bit gefd^ad^ 6t & bat toa^ bed moentag^ t)OTmittag. unb bie jiatt toa^ gefd^Ioßen jo, bat niemant ui^ nod^ in moec^t bo, f 0 bat bie gan^e ftatt beioegen toart öanbem u^>(auf jubetfetbigetfatt. 620 bo fad^ man mend^en fronten man bie ben ba(!^ nie btug aug enge« toal^n, unb mand^e erbat frauen bie ben bad^ alfamen fd^rauen 'o l^err gott »am l^emelrid^! 625 nu (atg bodb erbarmen bid^ unb »enbe ben gefangen ire fd^mcr* feen ba fei auf bem tl^om fifeen. mit unre^t ^ait man fei nie be« funben. gott faU it ]^e())en ^red^en ju aUm jiunben*. 630 bo bifle l^erren u|> ben tl^orne loaren, gott t)am l^emelrid^ loolt fei be» loaren unb gaf in bat in treu flu bat fei bie jjorfeen namen in, unb l^atten baru)) fic^ alfo geftalt, 635 bat bie fc^noebe gefeQfd^aft l^atten gein getoalt quait an fei mod^ten lagen bi^ man in quam ju ftaben. II 9tu tt)i( lij eud^ fagen bort, a(^ idb nu l^an gel^oirt, 640 ton ben fromen bürgeren in ber jtatt bie in irem l^erfeen toaren getoatt. fie riefen bie gaffelen al^n: 'latft un9 ben gefangenen beiftain unb l^elfen in ui^ ber noit, 645 fo foQen u>ir be^alben e^r unb guit\ ber bae ein anl^eber toa^ l^ief d^ do^an t)an @(ftd^, afö id^ (ad, unb ber bie fromen alfamen anrief. bat load in aQ}ufamen tief. 650 bo ein jeber in fein gaffet quam, guibe mer l^ie aud^ ba t>anai)m. ba tourben alle gaffeten gefraigt mit flu: of jemand bae ttjere in ber ben rait l^ett l^etfen benfen 655 bat man ben rait fo fulbe frenlen. bo fd^ioeig maUid^ fliU ber be« morgend l^ait geboin fein toitt, unb toorben f«^ bebenfen unb ber moit loart in fidf fenfen. 660 it enwad gein man fo floi^ gnant ber bed borfi fein befant. unb f^>rad^en allet : 'nein, unfer enl^td geboin gein'. VLf ieber gaff eleu tt)urt gef^jrod^en : 665 *bat enbuid^ niet ungetorod^en ! tt)ir »illen und tjerbinben nu unb ju aKen fhtnben unb »itten bie l^erren ton ben tl^omen ^ten, barumb enbarf {id^ nie» manfe jomen*. 670 unb bo bit gefc^ad^, bat toad bed moentagd nae mittag. unb befd^eiben fid^ bo alfo bed legten tagaben^ froc @. 349, u)) bat raitl^aud ba bei ein, 675 beibe groi§ unb Hein, unb fd^Ioijfen ba unber fld^, Sebr.19. 6to. gett)e(bmeifler bobbeti B, 612 u. 613 fehlen B, 613. au(^ gein C. 616. ^toar fc^lt C, 616—706 fehlen B, 617. imanbt tiit in no(^ auf modft C. 625. 'do(^' ftffiX C. 631. \>an bem I^emmet »ot C tvoU Ä. 632. gaff bat C. 634 fel^It C, 635. '^at« ten' fc^tt C, 640. unb bie frommen C, 641. gerabt C. 643. (aif A, 647. (SU* WiitC. 652. flefoc^tC. 654. 'ffttf Ufflt A, f^at C. 660. *fo* fe^tt C. 664. *ber' ftatt 4eber^ A. 669. burfft iffx eud^ nit ^urnen C. 671. morgend nar]tentt)0lten^atnl^t)en 710 an tec (Srenf>i)r^n qtixmten fei f enter jemand toeterfagen. 680 Mi gefij^ad^ alfo. be^ »)a^ ]»jftner. ber ein burgermeifter ba fag ber ntet ju t^om emwi« — ^r 3t)i^an »am S)att> n)aiS l^ie gnant @ 351. 695 nnb )»ad mend^en man mol 6e« fant — l^oif aB ya ^yatAtn: *bie uuboi^t faiot uni8 gott l^elfen toxtäftn. 0 gott! to>tr banfen twif fel^r bat t^r nn^ 6enim))t biffe groiffe fid^töer. 700 toxx nnSen »on ffcnnt al^n gern mit tuii gatn\ ein fi^oin jf^roced ba gefc^od^ »an bem rait unb erbar gemein* ben ben bail^, nnb gien^ al^n bie tl^orn ßain 705 nnb lieffen bie gefangen l^rafgain, otd auä) gefd^acj^ auf benfelben bin^tog nmbtrint ju jmilf u^en . 677. bat fld^ r. 'Ott' fe^a C. 6«1, aQe ki ein beibe groig unb Hein, bo toort l^err @o§»tn tan ©tro^ (en ber burgermeijierdfiaf »ebcr bc* »d^en, bra im 3o^n ^emmer^a(^ 715 ben anberen tag genommen af. bie frome gemeinte geingen ^ unb leiten fei töebcr in bie xdp famer bo, nnb faxten ein ieberen in fein jlott ba ^ie bed anbeten bag^ gefefen l^tt. 720 bie frome bürget bleDen tm t«t tamer fioin nnb iDotben bie unboed^t geftraijt l^ain II nnb fat^^tcn in mit, bat fie öergcgen ber ttntoen nict, *bie tt)ir eudb gebain fymi mit güibem l^er^n, 725 bat tt)ir enci^ l^ant gel^otfen m ben fd^mer^en. nu begeren toir t>an jlnnt an bat ir fiie fhraift bart>an bie fd^ulbid^ pnt an ber bait: bat iß unfer aßet tait, 730 bat tm&tn toir tan ftunt an ^an gebain of )i}ir )9)itteit it fe(bet befiain'. bo fjjrad^ ber erbot rait ju in : 'toat ix teilt, bat fall fein, ban ir i^at un« öerloijl 735 nnb unfer toeibcr unb finbet ge- troifl. *erbar' fe^t C, 687. *aud>' fc^Ct C, 6b8. 'ubI' fel^tt C, 600. 'bat* fiatt 'ba' A. 693. t^i>rti€n toai A. ^4. inm S)ain G. «08. flitt bet bai|(ft A. 707. Stad^ einer Hat von 9i Werfen beginnt l^ier »teber B : 'auff tiinftag^ SU fafiabent omb stoelff ol^ren\ ®enau fo D. 710. 9l^etnpor(^eii C. 715. ben tau )>' uocrenl l^art gen. ^. 716. j^inju^. 717fe$lt27. 7t8. iebcr Ae. 720. 'bKrgrr' fel^It C. 722-26 feilten A 723. ben trutwar^ -4. ber tteunwirbt C. 725 fe^itC 727. 'bartton* fel^lt A. 728. alle bie B. 729. ba< fei iren («^n freien ba« ift viil uuB- ^n AC folgt (in Ctnit geringen ort^ograpl^ifdien %b)»eid)ungen) : bat tß eilt anbtr nietm^ enb^oet. 732. 'erbar' fe^lt B C. 73:». alle« »ar ijr^. toit^x tuinen C. gefd^ia^- 734. unb ir A C. 735. »nb vnd oafe B^ IV. 9fcimc^ronif über bU U»ru^ien 1481—82. d5^ tut (aift un^ !omes fytx bie benet mit kern l^nifd^ unt tDcn ir mit tt)itt l^fttt t)ie laifl auii^ ir l^arnifc^ al^m^Dtn'. 740 t>o feit gefd^ad^ b€« (cflen .öafiaknt) ju mittag, fei enbcrcben fid^ nict lang unb öan jiunt an i^an ban unb giatgen mit ganzer mad^t 745 uiib namen bcr gürbelmed^ctgaffct ad^t. ben irflen fei ba taften c^n bat t»a^ 3o^ ^emmer^bad^ unb nod^ ^kDein man. £i(man ©d^tinmed^et too« ^ie ein gnant unb Sol^an ^an Äet|>€ii bct anber genant. 756 vip bat taitl^u^ ben felben boc^ fteid^ man aud^ 3ol^an ?eimbad^. unb geingen bo »cttan u)) bie öifd^mengelgoffet uab !rc* gen bae pam man. Qo^an ^di^ ber ein »a«, ibb bcr anber Sol^an 2)ui6 aU id^ (ai«. unb brad^ten bie feg jufammen uj) ber fleifd^l^euer gaffet in ein famer unb bunben fei bae bei ein, ber enfunt cnttauffeu gein. reo unb t)an ßunt al^n (ieg man fe§ )>riefter bei fei gain. einjeber nam einen bur fid^ unb unbemei^ m fteigUd^, II bat l^ie bebe fein bid^t red^t 765 unb fi^ fücifilüi^ bebed^, 'toant bie geit l^ie i^ — beg pt pdbcr unb getoig — bat ir ban fiunt an in ben boit moijt gain*. 770 bo bie bid^t xoa^ gefd^iet, man fid^ niet long beriet. Sl^ie« ban ber ©d^teiben jiunt auf bem ^eumart, bem bat fd^toert ^u ber fettiger jeit beoo^ien toart unb ^tad^ Dan ber \tat wegen }u bragen, 775 ai^ idf ](|oirt fagcn. bem toart dD^ost ipemmerdbad^ bebDl^n. ben lieg l^ie ui^ bem tortl^auö i^oU len. bo l^ie in bem tortl^au^ toaß, f))red^en9 l^e beput al^ i^ lerga{fcU Rotten B. r^aibtl^auf ^alen C. 778. r^aibt^aup C. auf ber gaf? fe( B. 779. ^pvaäi er ir (ieber burger ^oert ba« B. 780. ba« ic^ get|an I^aben ifi bit B, 782. *unb' fe^tt B. 784. gu »att ^. 785. bef folt ir mit tvair^eit gleuben mir B, 787. i^B ben brci D. 788. n^am Sc^an JQtmmtv^ha^ »ieber B. 960 Beilagen. bat toa^ fan tool bdant, — unb f(&(otd^ im af fein l^euft, töumait mit bed gcfoift. unb bat fetbige aud^ gefd^ad^ 795 dol^an Seimbad^, unb ben anbeten oiet bamae, be^ geluift mir ourtoair. fo quamen bie feg umb ir (eoen. gott toirt in tergeDen, 800 bie in bat gegeben l^nt in bat fei »ebet ben tait folben pn. fent SStigiben »urben fei begraben, ^ toair ifi bat id^ fagen. tUTtöait f olt ir töiffcn bat : 805 fei enborflen*« niet »aigcn in ber jlatt bie fd^ülbig loaren an ber bait: fei padCten ir gen>ait unb irer liefen lool anberl^albl^on« bert }u ftatt aud unb roimben l^of unb ^aud. «. 353. 810 II unb ber fiat f^riter ein enborfl niet blieoen bal^eim . unb l^ie forest ftd^ fe^r bat l^ie folt leiben fd^»)er. nod^ n>a9 l^ie ein, 815 ber l^eifd^ ^ord^art )[)an S^atfen« Pein, bem n)art gemad^t ein geftciger^ uf bem ©eumart, in ber tood^eu cur ))a(mbag * fd^loid^ man im bat l^euft af. 820 l^ie »a^ ein gefeil 3ol^an $em* mer^bad^, barumb tyerloir ^ie feinen tra(!^. unb lur^ bomad^ unb niet Ion! quam jiunfer äSemer Si^firt^ u^) bicfelüe banf, unb barumb, al^ id^ la^, 825 bat l^ie k)an bem alben l^errfi^ft loart im gef)>rett ein f d^UHir^ tt)u^ len boid^, ba man im u)> bat l^feuft affdbloi^. bie pretgermond^n UKiren oK ba unb mit faigen gu. 830 ))an flunt an geingen fte l^in unb l^atten ein lab, ba ladeten fei in in, unb (ieffen in in ir cloijler trogen, barin »ort l^ie liggen begraben. bie frome bilrger alle gleid^ 835 beibe arm unb reid^ ftunben in iren l^amifd^ aQe ba« m — toair ift bat id^ fagen — unb fhinben bem rait bei unb »oulben tored^cn fei. 840 alle gaff eleu bleöen alfamen bei ein biö bat toer! toa« gefd^iet. ber rait nam ba^ ju banf, gel^, toein^ toart in genotd^ gefant. bat oerbroic^ fid^ bo toort, 845 atö xif l^an gel^oirt, bi^ im feptember ben gleiten bai^ toart ärnolt ®aji tan S)u6 J« eöHen brad^t. be^ anberen bag« — mir gctoift — 791. fe^r »oU B, 793. be< fleteufft B, 795. bem anber 3o^. B, 796. ben tjicren fi. 797. ^aben eben friegen fu((^e gnabt L. 799 fe^(t C, »iU inn ir funben t)er9. £• 801. fo(be^. 802. waren ^. 803. ^ifl* fe^(t ^. eu(^ fagen J7. 805. enborftenf* flewagen C 807 vor 806 C. 808. *ttnb' fc^It 5. cinl&onbcrt C. jur B, *fJatt' fe^U C. 812 u. 813 fehlen B. 814. 'er' fiatt %€ B, n}a« auc^ §ie C 815. ^etf(^t AB, 819. M A, fein l^eufft B. 822. 'unb* fe^(t B C, 824. 'unb' W% B. 825. ben alten C. bem altl^en gefc^led^ten B, 827. barauff man B, 829. bie ad mit B. unb bie mit C. 832. bat jweite 'in' fe^U A, vnb »art gu ^»retger getragen B. 833. barju C, ba toart rr inn bie !ir(^ begrauen B. 'liggen' fe^It C. 835. fei »aren jung alt arm ober reit^ B. 836. 'fiun: ben* fe^It A C. 837. ifl (eiber wair roai B. 839. bat xox, A. bie wair^eit mag i^ fagn frei!?. 840. ieber gaffet -4. auf ade (7. 'alfamen' fel^It Ä C?. 841. fo nur geflia«t»or bal gcfd)rei BD. ' 842. 'ba«' fel^lt C, ba« a^n luB. 843. gonnb tv. BC, 846 im jttilff femptber A, 847. »on A, tjan C. @oift A. 848. ba C. '§ie' ftatt 'mir' ^IC?. 818. lieber biefed unrichtige Saturn t)gl. bie 'Sflott gur $ro[arelation oben @. 944. IV. SÄcimc^ronif über bte Unruhen 1481—82. 961 toetloit l^ic fein l^euft. 850 fo idf^ xedft üema^m, toaxm itcr neun jufamen ben up t>eni ^eumart allen it l^euft afgef dalagen »avt. fei l^atten toeber t?en öerbuntbrief gcbatn/ 855 batuttib moifi it a(fo jugain. II 3r leerten t)an Söffen, ftet mx unb bebenft flei^Ud^ end^ unb nctti^Jt iter aä^t bic affjctt jint auf nif fcebad^t. 860 fei ntoegen eu(^ tt>o( antad^en, fei cnl^uiren e^ niet gern getüagen. it u^)fa|5 »a^ niet guit, bau gott »am l^emettid^ ^ait eud^ bel^uit. unb l^eubt eud^ öut ben, 865 ir toiji »ol toen, unb fd^toeigen l^art ftiü ber id^ niet noemen entoiü. funten fei bat getoerben bat fei eud^ moed^tcn untfietöen, 870 fei folben e^ niet (aiffen. fei gaint nodft up ber jitaiffen bie ud^ nad^ tif unb guit gefianben l^ant mit irem gemoebe. brudtt fei neber 875 bat fei bie ge»a(t niet fregen »eber, unb l^att öur äugen gott unb fein lief mober — bat i« mein ®. 354. rait^ — unb äff fein liebe l^eilgen mit, fo enboerft ir forgen niet. 880 unb l^alt bat jairgejeit öoral^n, atö ir begunt jul^ant bo man fd^reif 1483 jair in ber rait^fajjeffen offenbair. nf ben testen öojiabenb bat ge* fd^t^ 885 bat it mand^ minfd^ l^ort unb fadf^. I^ier enift niet mel^r. gott bel^uet unö mx affem quaben ungemad^t fd^n>eir. 849. xoavX im abgefdblaf^en f. ^. B, 850. i^ B, ibt e^ C. 851. gel^n D. 852. 853. bte all »ff bem ^ewmart ir l&eufftcr nvurben flef^Iagen äff B, 857. Bebenrf eiicö flei^llfl B. 858. 'ber feianbe' flatt 4rer' B. 861. en^uirten A, 862. bau ir aufffa| eni« tiitt B, 863. 'ban' ftf^UB. gel^orbt C. 864— 71 festen 5. 865. unb tt)ifl C. 866. fd)ttjeigett C. 872. 73. fei fiunben eud^ nae leib onnb gutt mttt (oefen xatt oimb gemutt B, 874. bruon grcnsborff (Oöttinger @el. Stnj. 1876 @tü(f 3), 2)fin§tr Oa^rbüc^er be9 Vereins t>on ^(tertl^umdfreunben im 9{l!^ein(anbe 1876), igimen (©anfifci^e ®ef*i(^t«bföttcr Sa^rg. 1875 @. 243), be« jweitcn ©onbc« öoneimcii (©tabtanjeiger ber ÄBIm^en 3«tung 18. nnb 20. 2)eccmber 1876), 6ciber«anbc V)on 2)ünt5er (ÜJ^onatöfci^rift für rlfjeiniW'toeflf. Oefc^ic^Wf. u. «Itertl^umsfunbe 1877 ^. 431). 3^ ^ermeibung unfrud^tbarer $okmtt iß eine Steige gSnjlk^ nnbered^tig' ter ^u^fleQungen ^ier nic^t toeiter bevüt^rt. »anb I. allgemeine Einleitung. (S. Liv. 3)er auf (Söfn bejügli^e 2(bf(^nitt bon Sorenj, 3)eutf erlaub« ®c* fc^id^tdquellen ifl in ber jioeiten S(uf(age (1876 unb 1877) umgearbeitet unb bis siim @(^Iu6 bc8 aWittelalter« fortgefe^t »orben. ©emerfungen baju f. iWonat^fc^r. für r^ein.*tt)ejlf. @ef*. 1877. @. Lxxn\ 2)te beutfd^e ^aifer(^ronif if! , toie eine nad^trSgüc^e $erg(ei(!^ung ergab; toon 9luboIf toon ^abdburg ab lebiglit^ Ueberfet^ung ber (Sötner Sortfe|^ung be9 3}{artin t)on Srop^au. @. xcii. gerbinanb SöaDraf »ar niiä^t 2)omcanonictt«, fonbern ißrofeffor nnb (SanonicuS ju @t. ^J^aria in capitolio. Unter ben für Erforfci^ung ber mittelaltertic^en ^efd^id^te (Sötnd toerbienten $erf5nti(^!eiten bürfen no(^ $. ^. t>on ^lum unb ber 2)om^err to. ^itteS^eim eine @tette beanf^jrud^en, biefer toegen (einer fpäter »ielfacj ausgebeuteten ^anbfd^rifttid^en 33orlefungen, jener als 35crfa(fer mel^rercr 2)rurf|(tri|' ten jur ©^»ecialgef^id^te. 2)ie t)ielen fonftigen Ü'^amen, ttjeld^e @nnen (^anf. ©efc^.' $(. (S. 246) anfül^rt, tommen für baS mittelalterti(i(>e (Süln entmeber gar nic^t ober in f 0 geringem SWaße in ^Setrad^t , baß eine fummarifc^e Ueberfid^t f ogar auf bic iBa« menSnennung ))erjic^ten tonnte. — ^retver's ^aterlänbifd^e (S^rontf bejeici^inet fi4 groar felbfl auf bem 2:itelblatt als „in j»angIofen heften" erfd^einenb, ifl aber in SBirf* lic^teit ixozi 3a^re ^inburc^ in je ixoU\ heften erfc^ienen. (S^ronifen. on ^(tert^umSfreunben in flft^eintanbe LIX, 114 eine 9lei^e ttjert^^^oUer ^ufflSrungen gegeben. 3unS(!^ft fem' men toicr ©d^reinSurfunben in S3etrad^t, t>on »elcben bie brei erflen 1271 mense 9ert((tigungat unb ^aäftx^Qt. 963 inarcio (1272 ncucii @tU«), bic toicrte 1279 mense marclo battcrt ftnb. @te betun« ben , bag magister Godefridns clericus et notarius civitatis Coloniensis ein frül^er ^(j^ut^of genannte« i^aud Uvi\\i6) eriDorben , bag er ein gmeited anpogenbe« ^arxi bem (Sd^netber $etnn4 t>on (Srou^ufen in (Srb^ac^t gegeben, unb bag er bad erfte ^au9 naä) feinem Xobe ber $etrtf[a , %od)tit be9 ^ermann genannt ©emgrog unb ber betriff a t)om i)>leuntarlt, fomie ben natürUd^en Jlinbem t>erf(i^rieben ij^abe, bleer bei feinem Xobe Don ber ^etrtffa ^interlaffen toerbe. ^etrtffa foH bann ben 92teg* branci^, bte ^tnber bad (Stgent^umdre(!(>t er^Iten ; fierben letztere fSmmtlici^, el^e fte münbig toerben, fo f^t ba« (Srbe an $etrtffa unb bte i^rüber bed 3J2eifier ©otfrib. 2)te bterte Urlnnbe mtWt eine t>on iS^eifier ©otfrib genel^migte ^bmad^ung über ha9 genannte S^an^ gtoifci^en ^etriffa unb i^rem @ol(^ne ©obetin. (Sine fel^r ertt>ünfd^te ^rgänjung bieten bier Urfunben über 9le<^tdgef4&fte, toetc^e ®obe(in, ie^t (Sanoni« cu« toon @t. ©eöerin, in ben Sauren 1301, 1302, 1303 unb 1308 abfc^Ueßt. ©ier n>trb iSf^eifler ®otfrib als t>erflorben (quondam) em^&^nt, einmal Pfarrer (plebanus) t)on @t. SKartin genannt , unb ^etriffa wieber^olt a(« feine rechtmäßige grau (uxor) bej(i(!^net. %n6f in smei bereit« früher befannten Urfunben bon 1286 unb 1287 (Duellen III; 231. 242) begegnet ein magister Godefridns atö Pfarrer t)on @t. iS^ar' tin. 2)arau« ergibt fti^, loie iSfSerlo n&^er ausführt, bag $agen fein ^erlj^&Itnig ju ^etriffa nac^^^trSgüd^ Wxä^ eine @^e legitimierte (bemgemäg ift benn anö) in einer ber Urfunben Don 1272 bei ber ^eseit^nung naturalibus liberis bad erfleSort ^m6)' ftrid^en), f:t>Ster [i6f bem geiflüc^en Staube toibmete unb Pfarrer Don ito(" gett^olj^nt, ifl alfo richtig unb Um^t ^^ft toal^rfc^einlid^ auf ^enntnig ber @(!^reindur!unben Don 1272. 3)ie grage, ob clericus ju jener 3«it einfad^ ben @d^reiber bejeid^nen fönne ober not^toenbig bie 3"9«'^örigfeit jum geifilid^en @tanbe anbeuten muffe, ob atfo ^gen jur 3eit feiner ^erbiubung mit ^etriffa bie nieberen Seiten (ber ©m^fang einer böseren ift burd^ bie f^)ätere SSerlj^eirat^ung auögefd^Ioffen) befeffen \)aU ober nid^t, tt>irb t>on 'MtxU, toenn aud(> nid^t mit DoIIer Seflimmt^eit, bejalj^t. @. 4. 3ur ©rflärung bon SS. 5552 bcmerft SWerlo a. a. O. 117 : ,,2)ag fid^ $. J^'itx @t. $eterd ^ote nennt, fyit ju me^cfad^en 2)eutungen ä^eranlaffung gegeben. (Bttod^niiä} nimmt man an, bag er einen Auftrag bed 2)omca)>iteId ausgeführt \)aU, SSSie aber flimmt ed )u einanber, bag $., ber fc^on im ^ugufl bedfelben Sal^red ald clericus Coloniensis bie ^däft ber o^I (St. ^eterd i6ote nennen; na« mentüc^ in einer 2)i(^tung." 0. 4. 2)ie ^nna^me, bie ^agen'fc^e fReimd^ronif fei ixt>i\6ftn 1277 unb 1287 Dcrfagt worben, ift öon mehreren ©eiten beanflanbet toorben. gren«boi-ff (®. ®. 31. 61* 964 Serid^ttgungen unb ^aüfixa^t. ^. SO) ifUt, o^ne bied iebod^ toetter audjufü^ren, ,^te ^Immung für ni^t )tetn« genb gcnng, um eine fo ^ofltit> anftretenbe Angabe (ba9 Sal^r 1270 am ^tug bei (S^roni!) iu entfroften", unb f&^rt bann fort: ,üRit 35. 5812 (d^Ucßt bic (grj5Wn«9 t)om ^am^f nnb @ieg am Ulrtc^t^or ah. SBa9 in ben nSc^flen 170 Werfen folgt, ift eine (Srma^nnng be« 2)i4terd an feine Sanb^lente gnr (Sinigfeit unb Srene gegea* einanber unter ^ieberaufnal^me t>on 9Rotit>en, toie ftc f^on in ber (Singang^ Betrachtung ^enoert^et toaren, fobag biefer $affu« fl(( tDo^l ba^u eignete, ben ^ef(((ng bed (^anjen an ma^en. 2)er Sefer ifl f^rmlid^ überraf^t, ttjenn mit S. 59S4 miebenim ber gaben ber (Sr^S^lung aufgegriffen koirb, gumal ber ^Idfitt iti^t nt^t ber ^xent* logifc^en Drbnung gemSg fortfährt, fonbem au (Sreigniffen }urüd^en!t, bie t)orbie 3eit ber inUi^t erjS^lten fatten. (SoQte ba utd^t bie ^nnal^me gerechtfertigt fein, bag ber urfprüngUd^e löcflanb ber (Sl^ronif, bid ttxx>a 35. 5983 reicjenb, mit ben toier 3"* (en 6289—92 über $erf affer unb Sntflel^ung^seit abgef(!(>(offen unb ber 2)i(4ter bie 1270 bereits tottenbete Arbeit ^interbrein no4 einmal tt>ieberaufgenommen, frftlier Uebergangened nai^^ge^ott unb bie (Srgäf^lung bid jur ^ül^ne t>om 16. ^pvil 1271 fortgeführt ffdM (Sr felbp ober »a^rfci^einlid^ct ein f^jSterer Öefer ober tlbfc^rciber ^&tte bann ben alten @d^(ug ^ier un)>affenb u^teber and (Snbe gerüdt." Ilbgefe^en ba* »on, baß pe bie auf eine fpätcre 3cit beutenben 33crfe 377 unb 620 nt^t befeitigt, unterliegt biefe ^tfpfit\)t\t \ä}mxtn ^ebenten. f^rendborff fd^eut [läf, in einer lüden* unb fel^ler^aften $f. ein ©d^reibtoerfel^ett anaune^men, mug bafür aber bem Slbfc^rei* ber ober gar bem ^erfaffer ben ttjeit fd^toereren Verflog }ufd(>ieben, bag er bie 2)atie* rungdaeile ber erflen Bearbeitung an ben «Schlug ber gtoeiten gefegt \)dbc, toe fie gar xiidfi pait Unterbrechung bed @angcd ber ^r^S^Iung begegnet bei ^agen me^rfa^; fo finbet fici^ 35. 3730 eine @inf*altung bon 32, 35. 5230 eine folc^e öon 40 SSerfen. 2)ag $agen auf ein @reigntg be« 3a^red 1267, bie ge^be be« @rsbif(^of« mit 3üli(4 unb feine ©efangenne^mung , f^citer jurüdgreift , brandet ntd^t au bef remben ; fein ©ru^^ierungdtalent ttjar nit^t grog, ed mar il^m bequemer, auerfl im 3ufammen^ang bie inneren ^äm^fe ber^tabt au eraS^len unb bann bie SüUc^er ge^be, tt>cl(i(>e ij^ter^n nic^t in birectem 3ufammen^ang flanb, nac^a^l^olen. UnertiärUc^ bagegen trürbe bei ber ^nnal^me, $agen l^abe bereite 1270 gefd(>rieben unb feine ^raSf^lung mit bem @ieg am IKretbor abgebrochen, ber Umflanb fein, bag ein fo toid^tiged @reignig toie bie ^efangenne^mung bed Si-abifd^ofd nur gana flüd^ttg unb !aum toerflänbli^ iit 35. 5511 angebeutet toorben fein foUte. (Sine anbere 35ermut^ung ftellt 2)ünt^er (Wlo^ natdfd^r. 433) auf: „^aä^ ben Unterfud^ungen t>on Sarbaun« foE bie Slbfaffung atoifd^en 1277 unb 1287 faQen, tt>obei freiüd^ bie ^nnal^me einer (Sntflettung ton 35. 6290 nöt^ig ifi. ^däfi CSntfleUung fiattgefunben, fagt (Sarbaund nid^t, unb be4 fd^eint t9 unatteifell^af t , bag ber geiler nic^t in febenaid^ liegen fann , foubcrnöor bemfelben eine anbere B^^i, etma fe^en, audgefaSen toar, tt>ad bad Ueberfe^n tot bem gleid^en fet>en am toa^rfd^einIid^f!en mad6t. ^ber fie^t ed benn fo fef! , bag bie (S^ronif nid^t bor 1277 gefd(>rieben fein fann? greilid^ toenn bie (Srtoäl^nung ber 9uf' finbung ber ©ebeine ber ^. (Sorbula ed^t ifl, fann fein 3^^tf(^ obtt>alten. (Sarbaund meint, in ber ^nna^me ber Uned^t^eit liege nid^t ber geringfie ©runb t>or. ^er er mug, um bie onnenen fRefuItat betr. bie W>^ faffung^^eit n)iberf^ric^t. i0löglid^ ifi bied nur hmdf Slnnal^me einer 3nter^o(ation* Ob bic ©cjie^ung bon SB. 622 „c^er au8gcf(^>Iof[ctt" unb bie 3)entung öon SS. 6285 (t)gL @int. @. 5) eine toerjtoeifelte ijl, mögen anbere entfd^eiben. iKir erfd^eint 2)ün* ^er*« ^enbemng nur al9 eine }toar mögli(!(>e, aber ni^t jtpingenbe $^))otl^efe. @. 19 l^eißt e« irrtbümüc^, ber «bbrud ber SÄeimd^roni! in ©re»cr»3 SBatcr« lönbif(^er (S^ronit laffe bie (egenbarifd^e Einleitung fort. 3)iefe(be finbet fid^ Sb. I @. 531 unb 591. aWerlo a. a. O. 115. (g. 208. 3n ber ißote ju 35. 1186 »firbc |latt „freitoiüiger ©afr beffer ber te(^nif^e ^udbrud Einlager flehen. @. 212. 3tt SS. 2870 bemerft grenöborff o. a. O. 86: ,,8efetern Sluöbrud ('tan funfjid^ unbe ij^unbert joren*) auf 150 Sa^re unb auf bie (Sntflebung ber cöini* fd^cn grei^eiten in ben 3"ten Äaifer ©einrieb» V. ju bejielfjen, fc^eint mir ni(^>t nbtl^ig, iöf mö(!(>te ibn eber bon einem ruhigen unt)orben!nd^en S3efi^ feit 50, ja feit 100 Sab*' ren V)erpeben ; SS. 5021, 5122, 5665 finben fiti^ «eif^iele, too 'in bunbertjaren' fo t)iel bebeutet al8 je, Jemal«." (g. 268. SSerlefung bon Sy^emoranba bor bem 92atbe begegnet aud^ anberdn?o, i. S3. bei ber im 6. S3b. ber ©t&btecbronifen gebrudten *©emenf re!enfco^>' ber @tabt S3rounf(3^tt)eig. grensborff 88. (b. 276 ^nm. 2. ,,2)er (gd^u^^flu^I ttjar ein auf bem i^eumarft ftebenber ©d^anbflubl (Ääjc)." iffen ober SiSen bed 9latbed folcbe t)ermeinte (Sbtonil gebrucft, bag er anä} etUcbe (S^em)}lare, n&mli(!^ btefelben, bie nod^ bin unb lieber in ben ©äufem etli^cr SSürger gcfunben toerben, obne SBiffen unb SBitten be« aiatb« t>er!auft unb ausgebreitet, bag f^äter ber 9latb ben toeitem SSerfauf ber Sööci^er V)crbieten laffen, baß barum ber SSürger Äoelboff in großen @d^aben geratben unb eine(fen*«, bie furfürfllid^e ©ibriotbcf ju 966 ^md^tigungm unb ^a6ftt^t. 2)re«ben Befl^ (S^rem^tare ber Jloel^off' fd^en (S^ronif )>on 1493 unb 1496, t>erU)ei|l SDfin^er (SR^natSfd^r. 437) auf ba9 Seugntg (Sbert*d: tiefer ernSrte fd^on 18^1 m feinem Sq:lfoit (@^. 321} alle anbern 9l«9gaben auger ber ton 1499 für aUnbmge», nnb (Sbert toax @eIretSr ber 2)re9bener StbUotl^ef , beren Su9gaben er dfo Befonberd genau fannte. 2)ag feine fold^^e ausgaben fld^ bort Befinben , bezeugt mir ber ie^ge @e!ret&r Dr. (^norr t>on (£arol9fe(b ." @. 283 %Tm. 3. 2)ie lloel^. (£^ron. fagt nid^t, bag bie (Stelle be9 Drofiu9 ober bie ©rünbnng (S8In9 fid^ in ber 2)ebication ber Historiae finbe, f onbem ertoS^nt bie 2)ebication nnr beiianfig. 2)ünter, 9Ronat9fd6r. 439. @. 305 Snm. 1. „®urd^ bie nenem gorfd^ungen i{t ber unmittelbare 3^^ fammenl^ang ber nod^ im 17. Sa^rl^unbert al9 ^rab be9 SD^arfUiu9 be^eid^neten SRauerrejle mit ber Don $ürt^ nad^ dUn gel^enben SBafferleitung feflgefleEt tt>orben. 9lod^ in biefem StüM<>^re (1876) fonnte man bie bei ber Segung ber neuen ®a9ro(re blo9geIegten ©ubfimctionen biefe9 überirbifd^en 9(qu5buct9 feigen." @nnen, (Stabtan;. ~ „(£arbaun9 überfiebt, baß bie ©trage nid^t SJ^arfUjlrage, nid^t einmal i0larrt(fiein genannt toar, fonbem am STlarfilflein t}on bem auf ibr fle^enben ^l'larftlftein, eben ienem angeblid^en Grabmal. @o toenig iemanb ben (Sigelflein )oon einem @tge( ab* leiten toirb, ebenfo u^enig ifl bie9 bei unferm anbem orau9 bie ^oeTb. ^^bron. 'fent 9)f{ertin9' mad^te, ifl toieber irrtbümlid^ au9 'fent Wltmm* entlauben. 2)ün> feer 440. (S. 456. gür ba9 8ibelcitat tertt)eifl 2)ünter auf $f. 75, 5. @. 471 ff. „«emerfen möd^te ^Referent, bag bie (lapM 471—473 über bie Äönigrei^e ber (Sl^riflenl^eit u. f. to. pd^ öfter« in ©ff. finben; bie ältefle bem «efer. befannte unb mannigfaci^ abtoeic^enbe 9lecenflon in lateinifd^er @)>rad^e in einer $i. ber ae^ebiger'fd^en (@tabtO ©ibliotbef in ©re«lau ifl »al^rfd^einlid^ unter »onifaj VIII. entpanben." Sinbner im Siter. (Scntralbl. 1877 @. 107. ©loffar üon %nton 'SSirfittjer. 3u ben DueUenanaa^en »on f8\>. I fommen weiter : DW: ®rtmm, JDeutfc^c« aOBörterbud». Pf. Ol. Pfeiffer« ®toffar in: Beiträge }ur Jtenntnif ber Uitiiiäim ^Inntaxt im 15. 3a^r6unbert in Srrcmmanii« 3eitf(brtft f. beutfc^e SRunbarten l. II. III. Stat. statuta ünb Concordata ber >&!. fxtQtn fKti^i Statt (SöKn u. f. ». mit 3 Beilagen 4» v. 1437 ftbbrud 16. 3a^r^unbert. GG: Dictionarium. Quod Gemma Gemmarum vocant. Impressum Coloniae per Martinum de Werden aMCCCCCXII. Oemmula: Antea dictus Gemmula modo vocabulorum Gemma. PerHermannum Bomgart de Ketw7ch exarata Coloniae 1495 (in m. iBeft^e). @nnen, DueUen u. f. tt). ^ie mit * be). äBorte gehören ä3b. I an. ©ie tölntf^e©^)ra^c if! in neuerer 3«tt*) ötammatif^ unb leyicodrapMf«^ »iebcr» ^olt be^anbelt »orben üon (5receliu3 (AN), 33raune, ^cinjcl, SDßein^oIb; fte^eigtie^t bic mittclfrdnfif(^e, ni^t mer nieberr^einif^e ; 2Bein^oIb in f. mittel^o^. ©rammatit gebraust ben Flamen ri)>uaTif(^. S)ie beigegebene Sautiere beruht auf jagend (S^ronif, fient bie allgemeinen ©efe^e auf. A fur^e a: af, al, an, as, bas, dat, began, gaf, gewan, man, rat (rota) , stat, vat, was; half, hant, lant; knappen, läppen. (Sr^altcn mie im mnb. : sali (foU), van. %{i rücfum* laut : bekante, besante. ^ür e : ge- schank, verdarft. gürnljb. o : heralt. ^Ite lange a oft \>ux6) ein marf^ein« li^ ftefpro^cne^ i jtart gebefent: all (&-il ober d-el), ain, altair, dair, gain, trair, jair, quait, rait. ^Vix6) i wirb aber au^ turjed a gebeut: daich, eeraich, rait (rota), wail; hailden, laichen, maichen, saichen, saigen. ^(ted langet a erhalten : jamer. ^(te0 abur(^au0 erhalten: yiant, viantschaf. abdragt/. tjer^anblung unb verein« barung babei, abfommen 930, 22. abel, gef^icft: was ein also abel man geheischen 183, 4. was ein so abelen behend cloik wise man 782, 20. seil alsus abel darzo (jum ^inti(^ten) bereit geweist 782, 27. ». tat. habiHs. lO 1 2. AN 111». Teuth. abel huypsch. moy. schoen. suuerlik . wey delik. vrisch . ghe dely k . naukundig. cloik. pulcher u. f. W. abloifen sfv. ablaufen, abjagen, ab* brdngen: liefen denpantheren (pfanb» ^errn) ein deil der pantschaf ab 806, 29/30. achter praep, Mnter, bur(^, na^ (mbb. after tote niftel : nichte ; geloift : ge- loicht; Schaft: schacht). achter lande, bur^ ba«lanb 171, 5. 774,28. achter deser zit 907,28. abjettioifc^ : zo achters sein, ^erabgefommen fein 931, 19 u. f. ». achter deil, nac^teil: des Schadens ind achterdeils beclachden sich die doimheren, 693, 20. 782, 1. zo a. kommen einem 903, 29. achterlassen, unterlafTen 282, 3. 305, 5. achternae, nacf^^er 498, 30. achterrugge, binterrücf^, rä(fn)artd 477, 21. 618, 1/5. achteruwe, reue na(^ ber tat, fprüc^t». der goiden rait volget in zit, he blivet gerne achterruwes quit 529, 23 {24. 968 ©loffar. achtersprecher, üDeli^rcd^cr, »et» Icumber 794, 14. achtersetzen, ^intcnanfcjcn : ver- hindert und achtergeBatzt 933, 1 1 . 938, 37. achterwart, rücfroätU, retrorsum, öfter, achterwegen bliven, unternommen »erben 626,15. 790,28. ackerman, pL — menne fie^ bou- man, mit anlenung an Colonia, Colonus. bilbl. to. tmfel: der ein ackerman ist aller zweidragt 928, 1. aedem, m. otem: aedems haben von einem, »inb ^aben, mcrfen 565,38. afbeten, avebeden stv. lo^bitten 69, 3. 177, 28. afb rechen, stv. cr))rcffcn 532, 8. afb rennen, einen »erbrennen 69,9. afverbrennen 911, 10. afdoin, entfernen, »eafc^affen 113, 3. ein feßunc^^wcrf fd^IeifenlOO, 29. 112, 23. 119, 13. af drin gen, stv. wegtreiben, 432, 20. afdriven, abtreiben, abjagen: beute 111, 18. afgantzwin, m. f^Iec^jter roein , lei» ren, lora? 170, 28. af gehen, Dom munbe fliegen 876, 26. afgelden, ablaufen, lo^faufen 105,21. 821, 36. togl.gelden unb uisgelden 89S, 3. afgunsticheit, /. neib, mi^gunfl 520, 9. af hauen, abfc^neiben 8S7,12; auc^ alem. fo. afhaven willen, abgefd^afft Ijabcn Woüen 847, 17. afiais, m. ablag 67, 17 u. oft. afplucken, abpflücfen 336,34. GG. decerpere affplucken. afquemen, flef^Ieift mürben 106J9. 25. ^u af kommen, afrennen, afgerant van, burcf) liber* faU abgewonnen 672, 11. aftreden: dat die ordenunge in geistlichen ind in werltlichen din- gen so lichtichlich aftrit ind sich verkeert912, 13. aft rennen, part. afgetrunnen chri- stenmann, abtrünnig 360, 26. af-8agen:da man die morgensprach afsacht, af-sagen Vom obern fiocf ^er* abfagt, fpri(^t 950, 232. afschennen, abfc^inben a. ind schetzen 61 3, 33. afsin, entferntfeinfiefels.v. 107,4. ab« getragen »erben o. boa»erfcn42,20/21 . afslain, helse, «y;2on. entheufden 907, 19. afstain, afstaen, abfaüen bon einem 523, 30. a f s t eil e n , »ieberrufen , rücfgangig mad^en 396, 9. afstossen, )>erflogen (finb) 410, 4. afwisen, urdel, üer»eifen, urteilen, ba§ K. 787, 26. 798, 17. aichtcTdechen, 90, 11. acherde- chen 93,3 ; Acherstrassen, Achter- strassen. 834,27 aber ^ac^enerlhage. aille, al; fprü*»örtli(^ 596, 15. ain, an one20,16. {rcil63, 8. au§er, nurni^tlOO, 33 ain ein, berDorlegte: dat is der leste dach ain ein in dem merz 806, 9. aber 59, 29. 100, 21. 171, 14. 514, 32 u. f. ». tjergl. mer, mar. al, obgleich, »ennau* 288, 22. 330,3. 435, 20. 455, 14. AN 111*. gen,pl. )>or Superlativen : aUer vernoempste kaiser 225, 7. 463, 29. alremeist 586, 40. Pf.G1.303i>. ferner alreirst608, 37 u.f.». alremallich 531, 13. 637, 31 (febermann) alremenchlich, in^ge* famt 116, 21. alrekunne, aQei art 177,4. AN 111*. allen, mit, bur^aud 149, 5. allentzelen, allencellen ado. aUmd^licf), aüeinjeln, na^ unb nac^ 696, 32 u. f. ». MN I 55i>: aUen- telen. allerheiligen maent, noDember 887. all et adv, continue immer, 173, 1. alman, iebermann 117, 9. 121, 8. almisse, /. almofen 394, 2. a^b. alamuasan. Pf. Gl. 303^. alsach, aüe« 109, 13. als: in dem als, fofern455, 22. »enn 337, 4. alzo, fer 330, 9. als US, umfon|l 172, 28. alsusdanig, adj. talis, alfogetan 528, 22. 580, 30. Pf. Gl. 303^. altheit/, altertum, alter 277, 15. 455, 51. 486, 27. 884, 11. Dgl.junk- heit643,31. 2)iefleaeoben(at2Beind' bera Q3b. I citiert : alle altheit ist yol vna vermengt mit fabulen. meint aber seir altheit. Cronica Colon, civit. f. 35 p. 2. (E*). a 1 V e n z i g , adj, fc^alf 6aft 566, 1 5 (in üorljer = ind = und) ju alfanz. al-weinen, awv, fer^ gan j »einen 497, al-swigen 557, 2. ©loffar. 969 ambacht, n. amt, 79, 20. ambocht 1 33, 25. 161,9. Vgl. ambochts laden 320, 20. »gl. vullenambocht = wul- lenambacht 133, 21. ambasiade, «t^m. abgcfanbter, beooQ« mäd^tigter 4i0, 14. 411, 13 u. öfter. amechtich, adj. unmäc^ttg wie mfeb. 899, 13. am ige,/, maitreife, 93, 21. an = auf478,20. nad^, bi« ^ier441, 16. anbissen, stv. (mbi§ cinncmen 611, 21.Gemmula: eyn antbysjejunium. anbringen stv, beibringen, einfan« gen 899, 10. anchher, an ch er m. ankert 393,25. 403, 38. 419. 2. pl. anchen 523, 12. (^ie Agripp. wir^ meinen , IBtuno fei ein unebeii^er ^albbiuter Don faifei griebti^ II gewefen, tcr fon einer unfreien.) andach, m. octava 441, 3. an de, st. u. stein. : und hadden etz- liche anden 954, 439, {te(; I s. v. (jorn, franfung). anderwerf jum )n>eiten male 53, 2. 100, 26. 106, 17. 144, 12. 169, 14. 395, 20. 424, 20 u. oft. tocrgl. dir- denwerf gum britten male. S)afiir zwei of dri mail785. mail unb -werf nebeneinander 797, 30. andreismaind, m. anbreadmonat 145, 27. not)ember. angdn, unternemen, übernemen 309, 16. 3J9, 3. angreifen 516, 2. neitan- gan lassen, unberücfftd^tigt (af[en 159, 1. angeltugend, /. carbinaltugenb 469, 29. angesien, dat, in riicfftd^t, anbe* txa(i)t bejfen445,31. Pf. Gl. 304» des ansein = rücffi(^t nemen. angewinnen, anwinnen stv, abge* tvinnen 154, 7. 620, 40 u. oft. anffrifung,/. »erljaftung 833, 26. ankommen, praet, anquam, er< reiben 375, 18. c. acc. an etn)ad tommen 355, 16. anlegen, sich, {t(^ abgeben 183, 2. 782, 1 6 ; avid) = na^fieUen ; anläge insidiae. anmirken, angemirkt sulcher un- stanthaftichkeit : mit berücfft^tigung fold^er unbejlänbigfeit 327, 11. annemen, sich, ft(^ Dorncmen715, 15. pd^ bcn fc^ein geben 747, 2. anne* men, übernemen 597, 10. ansain, ansegen, anfaben 497,3. anschin, im, im geftd^te 515,35^ fonjl alifcln. anblirf. Pf. Gl. 304». ansichnemen, stv. übernemen. 357, 4. reifeunternemen 313,11. ansennen, jumuten 476, 7. anslagen, hende, ^anb an^ n^ert legen 585,8. sieit-an, f^Uept fi6 an 611, 2. anspräche,/, rec^tlidjcr anfpru^ auf etwa« 120,18. 121,3. bischof Si- frit verloir die aensprache up die Stat von Coellen649, 5. ind lachten in selfs gevenklich zu des bischofs aenspraechen fperrten i^n ein gcrabe fo Wie c^ ber b. gcmad^t bätte 775, 24. anstechen, an^ünben 786,11; AN lila. ansterven, burd) tobfad erben 145, 18. 177. 182,20/23. befonber^ üom Soit. Pf. Gl. 303: anersterven. m 1 320. in ben Ws unjäligemal. anstossen, stv, anjünben 502,12. 564,8. 574, 16. 615,20. 645, 14 Dgl. anstechen, antast, m. geric^tUc^ed belangen, er^ greifen 709, 29. antasten, gcri^tli(| b^nb auf etmad legen; angreifen, überfallen 593,9. 764,14. 917,32. 920,1. anter, of, ober aber 555,15. i^gl. I s, V. antwerden, swv. »erantwortUd^ fein 450,9. anval, m. aggressio, gufpru^ 470, 16. an zeihen, befcf^ulbigen 54, 29. ard, art,/. ^ertommcn, familie 111, 15 I s. V. argwilligen: mit Worten oder mit werken geargwilligt wird an sein leib, ehr oder gut 936, 24 ; fteb I s. v. argwillung, arger, böfer »iüe, ma- lignitas,/. 936,30. arke ,/. »afferbauwerf 55, 19. 58, 26. arkeire, m. crter 123,21. arm formdbaft: beide: arm ind rieh 566, 8. 579, 23. 5)er arme ifl ber gc» meine mann one rücfftc^t auf t>er« mögen, armbrust, arburst, / armbrufl, (arcubalista) 53,20. 66,1. 103,10. ügl. bankarmburstpil. am, m. 1) ernte 179,7. 180,16. 192/9. GG frugidare körn of aren le- sen. 2) m, abier 367, 7. ars: de keirde he der stat den ars zo, brannte burc^ 749, 29. »ergl. ers- lingen. 970 ®Io{far. artelrie, attelrie 840,18. 889, 11. 896,6.902,26. artzeter, m. medicus 336, 10. 765, 29. Pf. G. 304» arzeder. Teuth. 12^. AN 111» (archiater). artzedie, /. atjnci 289, 24. Pf. Gl. 304. as, al«, alfo, fo 122,18. asise, accife 41,20. 116,9. 12,27. 117,8. 121,10. 19,23. 842,26. gein assisen noch peichtungen 907, 28. formen axinse, accinse, assinse tom> men öfter in ber reim<^ronit über bie Unruhen 946 ff. bor. assise uplegen fte^enber terminus. asiamaister, Dom reffort ber accife, acci^beamter 930,31. asm e er, fafi tDie, an6) ned^ DoOend 636. 25. asso, alfo 318,27. 465,1. asvort, fofott31,20. atzgelt, Dert>flegung«foPen bei b^n cbr!gtettli(^)cn einjteüungen r>on ^)fer> ben u. f. w. b«bera^», tojigelb zo atz- gelt und slofgelde 923. 1 1 . aufsatz: nach ihrem boessen auf- salz vlan, Dor^aben 935,35; pe^ upsatz. aufschlage m. abgäbe, Überabgabe, juf^Iag §um bi^^erigen 929. 29. ausheischen, ausgeheischte herrn, Dorgelabcn, nad} audn^drtd 114, 7/10/19. ausholen, stcv, (eraud^oien, be* freien 943, 8. auskommen, frei werben, cntfom« men, fiel) uiskommen. 898, 23. ausladen, audwärtd Dorlabcn 117, 25. au 8 Spruch, m. urteil 120,29. aust, auiste augufl 24,16. 27,8. 130,7. 908,31 u. f. ». austmaind,m. 180,20. austrecken fonf! ustrecken, aud> jieben 121.24. auswising, uiswisinge, na ausw., na* au«tt)ei« 1 12,26. 1 13, 1. avent, m. Dorabenb b. ^. ber tag Dor bem fefle von bertirc^i.boreneinteUung bcrgenommen 20, 18. up der eilf du- sent made avent 47, 12. »gl. 57, 13. 58. 21. 60, 1. S. Albans avent 178, 12. Alexius avent 54, 1. S. Jacobs avent 56. 11. Kirstavent 24, 3. 480, 25. Matheisavent24, 14 Dgl. 34, 6/9. Paischavent (Oilern) 21.6. Palm- avent81,3. Unser Vrauwenavent 22,15/19/26. aventure,/. »agni^ 573,8 u.f.w. {ie^ eventure. aventuren, bri, f orsan , DieOeidjt 291,25. 293,7. 295,7.301.3.303, 27. 326,33. 332,3. 348,6/18.364, 35. 392. 18. 437,8. 455,29/30. 546. 6. 577,1. 657,18 unb öfter GG: bi eventuren. aventuren, mw, n>agen 573, 7. aventuirlich, o^/. rietiert, Tottm* gen, unternemenb 307,1. 510,13. mit eime aventuirlichen anslach 854, 23 u. oft. aventurlichen, a<7t7. a. zo sien, lu* flig, Jeiter anjufeben 905, 28. aventurach, adj. loagbaifig 307,2. aver,aber, abermaU 109,6. 422,15. B 9(nlautenb mie mnd. unb mhd. 3u' tDcilen au^Iautcnb erhalten: dumb, umb. bach, die, ber bacf^, atlgem. fränfif(^ 19,8. 30,23. töln. fhagenname. backen und nacken brennen aud ber altcoln. fonfi allgemein übli* d^en criminal)uflii 157, 18, 19. b a e s e n , milb rennen, va^Euri 605,30. üin feltene« nb. »ort Dw I 1148. MN. 1 156; (eute no* toln. uxba^ verblüfft, bain win, m. banntoein, mein brn He ummonenbcn nur ba taufen bürfen. mo^in fie acbannt jinb, (in ben Ws oft, mie bannmoele, bann- kelter) 75, 15. bais, bas, beffer 643, 36. 73S,7. \>^l bes. bald, fernen, 586, 13. fonfl foglcieb »ie unten : geringe, ballinck, m. verbannter 65. 26. GG exul eyn ballink, ebenfo Gemmula. b a n k , geric^t^banf. bad 4 bänfegcrt(bt, überbau)>t gerid^tdfal: hinder den maistern zur bank 930. 15. binri((' tung«bIo(f 960,823. benke, tuschen die 4b. Dor gc ric^t 164, 14. dat vor my darselves (Soest) in gerichte vor de veir benke komen is Wilhelm von Lei- mate u. s. w. urk. v. 1 465. Archiv Haus Hemer, bankarmburstpil, armbrufl)»feil 789, 19. b a n m i 1 e , bannmeile , geric^t^bejirt 1 06, 22. bannich, o^;. gebannt, im banne -121, 27. W« bennig oft. banvast, /. bannDaftcn 74T;33. Oloffor. 971 barvoessich, afij, baTfuM80,29. basuine,/. yofaune 911,35. Pf. Gl. 305». bat, m. nujcn 449,27. 571,17. 578,10 des bat, nuienbaDon 579, 19. 625, 36. 886. 12. bat ind ere 589,21. — Pf. Gl. 305». Teuth. 19»: bäte, vrome, gewin, provit, lucrum, com- modum. Frommann z. Herbort 2697. DW 11157. baten, «trt?. nüjcn 626, 6. 786,8. 938, 31 u. f. ». b e an e, ein no^^ uneingemei^ter flubent: die Studenten zu Collen plegen die beane of die bachanten damit zo vexiren u. f. ». 304,30; franj. be- jaune; in $aii^ ^ie§ bad gelb, bad Die neuanfommenben ^ubenten entrid}> ten mugten, bejaunium. Dgi. Du Gange s, v. Beanus novellus Stu- diosus. aSeimar. 3a^rb. 6,327. beclaffen 476,10. 857,6. beklap- pen, accusare. Kil. obtrectare, male tractare vel detrahere be- c 1 ap p e n GG.Gemmula: diffamare, beclappen, beruchten. beclagen, antlagen, i^ertlagen 133, 26. Pf. Gl. 306». becliven, pari, becleven, befleibt, gebiet)en732,35. 886,24. Heben bleiben, beclommen zit, gebiü(!te ^eit 852,28. Teuth, clymmen als wee to doin. Torquere, rremere. Urgere. Angere. Drgl. niederd. Theoph. ed. Hoffmann v. F. Wb baju 55^. bed, n. bett 56, 26. 68, 13. beddeler, bettelmonc^ 511, 5. b e d e , /. abgäbe an tir^Ii^e unb m\U U*e obrigteiten 613,14/26/37. für« bitte 806, 22. bedemisse,/, bittmeffe 1S0,1. 184, 28. 780, 9. beddung,/. bettjeug 492, 3. b e d 1 o i 8 : dan sei muesten all bed*- lois von hinnen scheiden, one etmad aud ju Tii^tiit, nu^tod 938,32. bedragen und beclagen, befcbul« bigen unb Dertlagen 380,27. bedriven, bedrifen, stv. au^« füren, au«ri(^ten 3o8, i28. 553, 33. bedrinklichen, ac^v.: die sich alsu- liches Unwillens bedrinklichen zu herzen eahn Hessen 93S, 29 ff. bedwechesbedefart, waUfart 762,6. beest, n. tier: honde, perde, ver- ken, gänse ind ouch etzlich luide ind ander beesten 906, 18. AN 1 13. beestlich, adj. toiebifc^ 352,13. b e i 8 1 1 i c h 47 1 , 36. probaticus beistlich bestialis, pecualis GG. beffe: roide beffen, c^ortavpen, c^or» but ber bomberrn 877,33. Teuth. Beffe, choirhoit, almucium. Malmu- cium Ambucius. Kil. Dern^eifl bei Beffe auf Al-mutse. pallium pelli- ceum quo sacrificus caput humeros- que teeit. (|lt. benit, pari, beneibet 827,2. , bere: up einre beren, bare 770,11. berenten, stov. mit renten rerfeben 393,3. berch, over, über bie ^Ipcn [80, 16. 489,9. 535,20. berch, ^cc^fieg» bürg 139,3. bergfride, berchfrede m. bpU i^emer »erturm 27,26. 57,26. 79,5. 108,3. 120,8. berichten, mit dem hl. sacrament, bie n>eg)erung geben 944,23. an4 fübb. alt. bermelich,a4/.beflagen^tt>ert542.31. bermenklich, adj. traurig 542, 35. bernen, brennen, aUgemein. beroifen, den vreden, crtläreii 664,13. berufen 15. beroichdigen, bdfen ruf bringen 768,21. beroufen ind schinden fcrmel* baft 742, 7. berufen, ein strit, f<^iad«t anbieten 515,32. beroumen, swv. berümen 455.22. jactare, arrogare b e r o m e n , ver- metten. ostentator eyn. beroemer. GG. berouwen, «rr. reuen neben rou- wen 442,15. Kil. berouw poeni- tentia Pf. Gl. 306»>. beruwenisse, reue 294,36. bes, beffer 748,20; fxeb oben bas, bais. besagen, besain, swv. befc^ul^igen 85,3. 473,24. bescheit, tt)iffen 458,31 ff.: mi baran feit, baDon (abe i^ feinen riattn bef^eib. 1 75,24 b e s c h e i t Don feiten bed ratd, irerfeitd au^ ben bretviei^ \Vi erhoben. DWI 1551. Hoffm.i. Theoph. I 566. bescheidelich, adj. adv. beutlidi 122,21. bescher ung ,/. fc^ercrei 532, 22. ober bilbli(6 vom f^aff^eren? beschicken, aueri^ten 528,17. beschirm, m. fc^u) 699,21. (^lojfar. 973 beschriven, bur^ auefc^^reibcn cnt* bieten 588,26. Pf. GL 307 a. be- schreven, aufnotieren 50,21. 725,5. beschrielich, adj\ beflagen^», be» wcinen«tt)ert (faU tMbam«) 259,29. 543,1; ju beschrien bcflagen, beweinen. Pf. Gl. 306b. beschueren, swv, befc^i^en 398, 1 3 ff. MN I 266a. DW 8. V. beschauern ; Pfeiffers Germania V 244 («e(^). beschütten, bef^ü^en 53, 28. 61,4. 26.75,21.146,5.411,15. beschüd- den 380. mit guit pant, batte besenden, bclen, üerf<^reibcn , fem« men laffen 159, 9. 614, 23. beses, m. beftj 161, 12. 443, 13. < = ß=^8 nd. beseten, praet. besät, aufgeben 442, 17. besien, atv. nadjfc^cn 555,26. bafür forgen 101,7. I s. v. ficlj besier. besier, auffebcr875,25; ju besien, befeben AN 113. Diutisca II 202a: aspicere. besien. besinnen, erwägen 451,3. beslagen, beslan anfibcln 425,11. lagcr fcbldö^l*« besloigen 379,15. nemen 555,26. b es Hessen, stv. f^erren, Derf^Üe^en 556, 1. claufur einfüren 791,2. besmitzen, moral. beflctfcn 912,8. besmitzen ind vertrinken, bilbl. 360, 30. besprechen, befieüen 595,14. bespreiten, belegen, mit mist 867,4. besseronge, /. buBc 128,25 u. oft. bestaden, bestaten,an, swv. Der« beiraten 291,13. 386,4. 390,18. 400, 34. 900, 14 (zo der hilliger ee). best ai den, beflatten 559,36. bestan, bestain, ruben 490,15. untergeben 277,1. unternemen 559,17. anfangen 62,11. 126,18. 144,5. 170, 33. 175,11. 431,26. 483,33. 587,12. ergreifen, antommen: ttxi trän freiten 496,21. jugefroren fein 38,12. 50,12. 124,9. auöri^ten 607,30. beftellen 916,4. bestant, m. waffenfliüflanb 108,26. 173,28. 546,22. 755,23. besteden, swv. coUocare, berwen* ben 503, 34. bestellen, swv. beforgen, beranflal« ten, feerbeifc^affen 174,28. 429,1. 581, 21. sichb. (risch) 574,6. legen 307, 12. 608,9. bestigen, erfleigen: einefiabt 839,16. bestoppen, swv, obturare, bäm^fen ,. abtüten, ergänze zo babor 490, 18. betirmen, swv. beflimmen 178,21. 262,24. 282,26. 313,2. 320,24. 453,32. 911,25. Don terminare, auc^ m^b. -termen, Fundgruben I 394. Teuth. die be Termpt is to enighea dyn^h. Asscripticius. Deputatus. Ordmatus. Inscripticius. betrapp en, erta^)pen 804,14. 23gl. DW «. V, betruwen, beiraten 764,29. JBgL truwen. mhst, üertrauen 476,8. betruwelichen, ae?t?. uertrauen^üotl 458, 10. bevede, trans. praet. yw, beven,. erfd^ütterte, ober beweAte 170,3. beveel, formell?, van beveel ind ia namen irs heren 901, 20. bevliessen, stv. mit waffcr umgeben 385, 36. bevorentz, adv, juüor 62,24. 100,. 17. 107,8. bevreisen, bevrois, bevroren,. i^ufriercn 32,1 7/25 fie^ vre isen; Dgl. bestan. beweglicheit, antrieb 903,14. beweicht, praet. v. bewegen, be*^ wegt 490, 26. bezeihen, pari, bezegen c. gen, bc» jeiben, befc^ulbigen 657,26. 662, 2U 707,6. bezimmern, bauen, urfvr. mit bol^, f^dter md) für |iein^äufer üblic^ 51,22. bezwang ind knechtlichkeit 879,17» t)gl. 303.29. 304,13. »gl. betwank 731,7 ; betwenknissf.branftfal,187.2. bi, ju, feinju 107,21. 109,15. 149,23. 169,5. — bi den jaren, bi den ziden 369 ff. oft. bi dem kaiser halten 513, 6. bi wilen 646,4. bi ein = bei ein» anber, fub ein 731,22. 801,31. bi den rat komen 707,20. bi, wie steit u. s. w. 611,28: wie pe^t c^ mit euren waffcn. bgl. 1 s.v. hienpl. bienen 429,11. biester, bister, adj. wirre, beilürjt oerirrt : also lief al dat volk biester uis dem lande 822,1. bister seel 912,2.879,28. Pf. Gl. 308b: bister, Derirrt, gottöerlaffen, rublo^. Teuth. 29 a: byster, bystrende, dwelende,. errende, wildeude, witlopende. biget, beizte 848,14. ogl. I«. v. bil, «. beü 191,1. bilde, n. gebäc^tni^monument 486,3. 974 ©toffar. birve, adj. biet« 473,18. gufammcn- g^jogenau^biderve. Teuth.berve. eersam. waldelich, doechtlik. Karl- meinet oft. Pf. Gl. 3€8b. b i r f g e t , /. ich erweis nit anders dan alle goitund birfget van in 770,15. Teuth. probitas. honestas. ber- vicheit. eerbarheit. eersamkeit. bissen, sich daruss, bij^en ft^ weg 147,3 ff. bistendich sein, einem 99,28. 162, 16. b. ind behulplich 616,10. b i st e r , adj. irre 569,8 ; peb obtn b i e - st er. Teuth. bystren. dw«len. cr- ren. basen. dolen. verwilden, wilt lopen. efrare. deviare. Hoffmann z. Theoph. 2,88. b ister hei t, /. rui« 569,3. 576,30. (um iti fc^itmmen eifed wiDen) Dtmir« rung 724,14. biwesen,im,in anwefen^eit 421.8. biwilen, adv. dat. pl. bisweilen 186,12. 646,4 u. f. TO. blage, plaege,/. |)lage 64,21/26. blenden für blendeten 417,19. blichen, blintcn: envunden in dan up der buchender dait 764, 1 3. „ blin« tcn" iü fünf! gut alttölnifc^. Pf. Gl. 309a. blide,/. n)urfmafd)ine 553,24. blithaus, n. gefc^ü^^aud 942,13. blitschaf, /. frolid^feit 497,5. 604, 39. GG gaudium, freude blyt- schafft. Teuth. blytschap. lust. wunne. vreude u. s. w. Diutisca II 221b: bliscap laetitia. Pf. Gl. 309». bliyen, bleif, verloren get)cn 165,16. bloiss gesellen 155,6. wichter arme, gemeine unbemaffnete leute 831,29. leereHuferl86.*I1155. 3104. bloitsturzunge,/. blutpergiepung 308,17. 323,19. MeStatuta 132: blut- verstörung. Pf. Gl. 309». bode,/. bütte 104,23. 750,9. Pf. Gl. 309». bodenbrot, botenbrot, Ion für juerfl gebrachte botfc^aft 684,21. bodenwin 22,2. boilen, bulen 273,16. boille, m. bule 421,20. boinioris? 775,15. üg(. 172,2. U«: boimeris, baumreif .^ ein rüsinghe vanbomen, fragor, sonus arborum. Gemmula. bolch, m. asellus 158,13. ELil. bol- linck. bolrebort, warfc^. bolre, bort, 69,27: bretter, b ölen; ogl. 905,21. bol werken, swv. befefligen 52,24. 108,13. 119,6. 120,2. 142,26. 720,34. bontworter, grisei operis 995,542. urff. 1274. ennen 3,68. bort, w. brctt 905,21; 924,43. üe^bol- rebort. bouman, buman, colonus adai* mann 287,24. 450,18. 452,14 ff. boumenneof geburen 448, \.^l ackerman, oben. boven, praep. über, super, supra 359,27 «. f. w. Pf. Gl. 309. bovengain, übertreffen 450,33. bovensetzen, vor^ie^en 454,30. boven treden, übertreten 254,2. boverie, f. buberei 437,21. »gl. bo- ven, boiffen, buben 59,15. boif- lich, bubenbaft 413,9. bramaint, juni 53,8. 68,4. 78,6. 145,9. 915,22. br&n tschatten, brantf^ajen 79,13. braut, rebendart : mar nein, diss wahr noch niet dt braut, darumb das man danzte, bad S9ar nic^t t>\t b^uptfac^c, e^ bantette fi^ um etmad gant anteic« 939.30 ff. brechen, stv. dat is wart bre- chen i. e. brechend, fam att4 brechen 50,14. und he hadde sich zo vil gebrochen und bewiset up des Keisers bruloft, batte aQ^uoiil gef offen mt feine Dirtuofität im trinfcn gezeigt 524,1. lanjenbred^en ? broich, m. fum^)figet boten 542,20. fränfifc^'fad^fif^e« Wort ; mbb.bruoch. Teuth.40 : broik. renne, ollant. goir. palus. Pf. Gl. 309b. broiderdeilung, tciUing unter brü» ticrn 428,28 u. öfter. bruloff, brulauft, brutlacht, w- /. toc^jeit 49,13. 90,1. 110,14. 140,1. 477,11. 703,1. brulofsdach, m. 882,7. brunst, /. ardor, fervor, aäninj 157,15. 158,2. brut sein, beilager ^Iten 54,25. bruwen, bilbl. 622,11. Dral.brühüs 5S,24. burchgank, m. groger bittgang Min bic bürg, flabt 795,20. buirstgewere, bruftweren 830,33. buit pennink, m. 388,18ff. Kil buet pennink pecunia praeda- cea, manubialis et arrha miutaris. bungart, m. baumgarten 602,13. Pf Gl. 309b. bungen, tympanare 156,9. timpa- nator eyn bonghener, tympanum ©loffar. 975 eynbonghe off syn schelle, tim- panistria eyn wyff die op der b o - nghen speelt. GG. Pf. Gl. 310». burgerscne,^!^. bürgert frau 749,27. 911,33. tiefe fränflfc^e cnbung, urfpr. »ol romanifdj (?) treffen wir nod) oft in unfern ^^ronifen. ^ud Hx GG fe^e i^ aii belege folgende bei: ku st ersehe, matricularia. leckersche, para- sita. beschermersche, patrona. kemmersche, pectrix. dich- tersche, poetissa. besor^ex- sehe, curatrix. vechtersche, pugnatrix. weversche, textrix. verredersche, traditrix. ver- winnersche, victrix. borger- sche, urbana. swegerscheu.f.to. bürg setzen, bürgfc^aftfe^en 114,30. busse, boisse, bü4)fe, arobed ge* f*üj 99,21. 168,14. mit bloche- ren (?) bussen 104,22. bussenstein, 7n. büd^fenflein, {lein* tugel 86.3. 588,5. bute, /. beute 186,21. !auf: zer hü- ten S35,33. b u t e n , 8WV. bie beute teilen 111,3. Kil. praedari. üertaiifc^en 121,9. but- ten, buitten, praet. bcrtaufd;ten, vertauften 788,5. 804,21. buitung,/. »erfauf 804,22. buwlant, n. vuilnis desb. bänger be« bautanbe« 288,26. C K Ch auelautenb unb inlau« tenb für mnb. k: dich, doieh, ich, lieh, sich, nutzlich, reizzich; ba- chen, brechen, rouchen, stechen, wichen. Iritt üor t für g ein : leicht, volcht. häufig nad) nb. weife für f : geschrichte, gesticht, gracht, hacht, kraicht, lechten, (to lift), lacht, ver- kochte, gelt nfld) nb . weife : gewas- sen, ossen, oissen, seist, aber auc^ in vorte, worten, naeslüssel u. f. w. kaf, fpreu: und gaven darumb niet einkaf, gar nic^tji, bilbl. negation 953,390. Drgl. ik sloge my wol h\i unde blodicn mit eime um ein ha- verkaf. Theophil. 227 ff. Teuth. 137 a. Pf. Gl. 440 ff. Zingerle bilM. negation 15 (426, 1862 ffiiencr 5lfab. ©i^ung^b.). kaisse, kasse, /. reliquientaflen 69,20. 71,10. 78,5. 81,10. 17-8,14, 1.5,27. 183,21. 5ü4,l. 773,28.780,20. kaix, kax, m. pranger, f<(^anbvfal 69,6. 173,6. 176,13. 776,11. GG : catasta est compes vel eyn kaik. kal: dit (tirdl^enfc^n!u(f) allesame ver- kouft des pais pode so kale bi^ auf^ le^te, total; urfpr. wie glatt gefcl^oren. »al. 718,12 = obe, Derwüflet. callunge,/. reben, unterrebung 886, 29. 890,33. AN 125: callen, fd^wä^en. kamer, /. burcau, amtfiube 113,30. guedestass kameren, rentkameren, satertagskameren 934 u. f. w. kamp, m. eiagefribetet nie» berb. u. nieberl. 123,7. karich, ae(/. f arg 339,9. parcuskae- richGG. k armen, stov. jammern, trauern, we^* flagen 199,1/2. AN 125. k arm an, tarrenfurmann 792,2. karssen, mit wairen ijl ju lefen mit swairen karren 124,11. karweche,/. farwod^e 159, 16. weche auc^ am Oberrbein im 14. [\^t. nod) übli^, älter M woche. katze, reben^art ber bilbli^en nega- tion : weder katze noch muis 615,18. katzensprung 596,2. keilstecher, felenfle^er, ^al^ab« f(^neiberl249. 1756. II 562,31. kee- lensticher 625, 11. Teuth. halss af- steken. helsen. kelenstecken. ju- gulare. Theoph. I 359. keissen, kiessen, kesen, 8tv. tiefen 97,16. 98,3. formelb. kiesen of setzen 423,2. kiessung, /. wal 422,1. kemmenade, /. jimmer^ wonflube 596,4. kemmerling, m. tammerling, tawu merbicner 174,28. 627. keppeler, bift^öfi. tanjler, ber trdger einer beflimmten würbe im bomcapitel 365. Dgl. 45,2. 73,5. 74,28. 135,37. 721,35 u.f.W. kapellan II 25.12. 41,9. kercher, tarrer 800,15. keren, swv. wenben, Dcrfeinbcrn, ab» 976 ©loffar. »crcn 118,7. 174/16.276,22. 601,10. 707,3. certein, adj.\iä}tx, jUDerläffig 286,3. 309,8|17. certeinlich, mit |t(^cr« bcit443,4|14. k e r z w i o n g,/. iWarid lic^tmcffc 32,25. kesekaste, m. 574,7. kiken, fc^auen 767,14. kikpot, fpottname 57,12. kint: einre moder kint» einerlei finber 453,11. kirchen, swv. heiraten 151,9. ber unions- ober Derbunbbtief t). 1396 ^at mannen oder weiben 63. ober krichde? kirmisse,/. firc^weifee, oft 75,14. kirs nacht, trif}nad)t 54,23. Ogt. kerstavent 480,25. kir8pel,fir(^fpicl 42,12. 33.14.65,3. 130,13 u. f.». kirspelskirche 42,27. 74,9. 315,22. 720,33. j. bctonung pet bilbungen bräues, brennes, schlom- mes (fdp(a4tt)aud),kompes (ivalt^aue) in ad[>cnfc^en bcnfm. (-u) kir st misse, 1)1. ^brijltag 849,19. kirsten doin, ;;um friftcn machen 37,26. 68,23 ff. kirsten gedeuft 27,14. kiste, ablafffaflen 795,27. kistensitzer, m. 763,20? öorjlanb ber fiffe? audrufer. kiven, fhciten, fi(^ Ijerumjanfcn 954, 481. Teuth. kyff. slachting. gevecht stryt. clafen, sich, van dan fi^baDon ma> djen 77.5,25 ober fc^wä^enfd^le^t^in? claffen, stov, jte^ beclaffen 172,12. mbst 642,27. Pf. Gl. 441. AN 125. clauwen, swv. mit ben flauen ergrei« fen, ergreifen überhaupt 618,39. dein, klein, adj. wenig 315,5. kleine macht 336, 3 1.607,15. \^toa^ 769,6. AN 125. cleinoit, w. fleinob, tt)ertfa(^en 775, 29. kleinede 94,11. klerich, ein clericus 88,20. Öeyer I 1621. climmen, «^r.Hettem 53,19. 172,14. 860,18. bringen, befdjweren. clotzgulden, nuwe golden mun- tzen 842,21. clouster, Oor^ängef^tog 902,5. kluppel, tnü))))el 905,23. Gemmula: fustigare mit stocken vel cluppelen slaen. Teuth. 52»: clyppel. clup- pel antrillus. Pf. G. 44lb. cluse, flof^ermit claufur40,19. 56,14. 790,14. knauf, pl, kneufe be^ leucf^teid 511,15. knave, m. fnabe 297,9. knecht und maden, Jünglinge unb Jungfrauen 160,19. knevelen, «U7t7. fnebeln 134,15. knoenche, canunch, m. canoni- cus 25,12. 87,16. 110,19. koemerknecht, m. fammerfne^t 100,23. koewe,jp/. f übe 774,33. koe,TCb.art. 598.23. kogel,kogelrock tapu^enro(f 574,S. 593,5. 805,20 (trauergugcl) . kugel- chin 833,20. koege,/. laftf^iff, breit unb turj 94,3. KU. kogghe, koghschip, ce- lox. Gudrun 257,1. 261,3. Alem. I 287. ital. cocca, a^b. kocha. koi: tuschen koi ind kirchof = jwifc^en tür unb angel = in ber tlemme J69,S. DermutUc^ ifl koir (439), choir ^u iefen. Dgl. ©rimrn DW 8. tj. Kirchhof, »o ed mittelnie« berb. twischen koir und kerk- hof lautet. 504 koir gefc^rieben, fonf! gen>önU^ choir. koite, kuite, keute, koete/. eine art weigbier 774, 5.858, 33.929,29. kolen, ^oljfolcn 166,7. koilkarre sw, 734,22. 811,19. *komber, bekombern, m. v. Ux* Ux. einfcrfern 339,27/30. come, taum 64,14. kome, komme 490,18.495,27. 604,17. kopt)/. koppe, m. be^er, fo^)f, fibenf* fopf 897,18. k'oppen, entbau)>ten, to^pfen 272,11. corail 684,23. körn up stecken, forn^au^ öpen 779,8. kost, m. foften, auftoanb 113,8. upÄ. 58,20. 102,22. 112,5. Derlufl, unfo» jlen 188,3. 785,3. kost geben, be» töfligen 119,28. köstlich, cöstlich, . gef^^ielt, (\c- tt>ürfelt würbe 170,9. tessera evn dobbelsteynGG.tezseraredob- belen; — ins eyn dobbeler Teuth. 73»». Pf. Gl. 3 10b. d o c h t e , /. 94,13 timor, reverentia duchte b. Kil. doechde, virtus. Dgl. undoechte. doen, «^. tauen 124,8. tommeler, m. f^leubermafc^ine. ^\. ©c^iöer« ®loff. §ur ^^ronit t). ©raun* fd^weig unb mbb. tumelaere, meneid;t ^icr feuerwaffe 849,23. d o n , d o i n, tun ; geben, leijlen, lajfen, ma^cn, f)eigen, oeranlaffen, oft : hadde die doin uiskratzen 400,6 ; dede he afbrechen 437,29 : up in gedain were = auf ibn abgefejen 492,12. Gramm. IV, 625. dormenter, durmeter, m. ». dormitorium im flofler70,5. 492,21. dormitorium eyn slaephuys off eyn dormiter GÖ. tornersgenossen, pl. 325,13. 326,32. dorpheit,/. ro|^eS benemen 339,12. dorpsch, d. wise, auf bauemweifc 282,18. dorren, tt>agen 737,3. 757,6 u. f. w. AN 115. torsen, facfel, ital. torcia 805,23. tortis e, facfel 844,20. torthaus 959,777. dracht,/. leibe«fru^t 892,22. trak teren, bett>irtcn 905,31. trailge, trallie gitter 803,26/27. 881,10|14. trappe, trep))e, gradu« 403,2. S63, 30|31 u. f. w. p = pf : bussen die thür die trapf ab ; — rathstrapf . Stat. dreck : im dreck lag 602,12. trecken, drecken jie^en, aflgcm. Oloffar. 979 M fubfl. ebenfo. Di^I.waseingroisse treken zo eme, jujug 642,25. treffelich, bcbeutenb 540. treffen, mit ein, jufanimentrcffen feinbUc^, auf cinan^cr flogen üon cnt» ÖCftenftcfcfetcn feiten i^tx, erteilen 308.16.647,11. dregeri,/. betriegerci 81,16. treier 904,25; ^ufammenge^ogen a\xi trahierer mt altfranffurtifc|e benfm. ^aben neben unferm treier, ani lat. trahere. alfo trahieren ober treien *=au«ffonbern, anliefen. ßcjerII1493. Ireiern, eligere 597,35. Kil. trie- ren, franjöf. trier. dringen, praet. drungen 165, 7ff. 181,23. driuzeindach, -avent 75,18. 126,1. 137,21. 139,16. 791, 30u. f. ttJ. fieb avent. driven, gedreven, jie^en, fommen, ftei^ogen fommen 164,25. 165,2. torftl. I 8. V. driverzendage 6 n)od;en 113,30; (älter: naht). driwerf, breimal 182,32. 398,34 u. oft;Dr9l. derdewerf 498,25|26.bie Statuta: anderwerff, drittwerf, vnd viertwerff 87. t ro e s tli ch , a«?t?. juberft^tli^ 586,34. 618,17. 619,31. drogener, betrüger 642,22. droige, trorfen (forn) 783,29. Drgl. droechde trocfenbcit 373,16. droissesse, droitsisse, m. tru(^* feg, broj!e 26,19 42,16.. 447,3. 471,3. drose, droese, druysse, /, ^)eP* beule 36,17.23,2.64,19.91, 18.148,18. druge, druich, a«?;*. trorfen 93,11. drugesvoisses 126,13. druichs vuiss 18,5. au(^ alem. g fl. k. Pf. Gl. 311. druife,/. traube 122,7. trumpen: trompeten unb trommeln 618,2. 903,17: irrefüren, jttjinQen. truwe, m. vertrauen 573,24. t r u w e n, swv, heiraten 509,21 . 544, 19. 662,6. 882,15. du, doi, ba, 18,7.80,14. 101,9 u.j.tt). tuefen 574,1. Kil. toeuen (älter tueuen) onthaelen, tractare, ex- cipere blande, commode curare hospitem. Teuth. tueven, trac- tare. duerr.e,/. türe 438,17. duime, swm. bäumen 441,4. duimgin, die bibel woiste (wüste /. weste) he up sin duimgin nae, fannte er burd^ unb burc^ 876,24. duppe, irbener ober fleinerner topf 56,27. 82,11. 768,17. Pf. Gl. 311^. durch, praep.: loe^en, um mücn 430,19. 629,23. durchbrechen, sich, stv. ftd^ burc^f^Iagen 557,33. durchgengig, ju bur^tpaten 556,25. durchlistig, adj\ fer fc^Iau 591,2. durpel, türfc^weOe 468,21. durst, brojle 135,8. orgl. drois- sesse u. s. w. dwalen, swv. irren 373,11. 518,24. GG. deviare, dwalen. dwalung,/.abirrunö 331, 33. 568,32. 794,27. GG verdwalinghe, er- ror. twele,/. banbtuc^ 338,29. GGman- tile , mensale d w e y II , tafellaken. twengel, m. jwang: vur twengel beider lande 671,34. twinger, rn. jiDingf^crr 377,1. E Äurje in flammfilben nic^t feiten: der, des, best, velt; setzen, wer- ven. ^broeic^enb Dom nt)b. : afwe- schen, menchen, sente (sanctus), vlesche, zwenzich. gür i n)ie im nb.: derde. 3)ur(^weg im ptc. tDie nb. : bleven, verdreven ; ftier würbe frei^ ü^ bad e fd^on lang gef proben, gür a n>ie nb. : men, baneben au^ man. %\kX ^b. o: weche ; für ^b. ö : leffil ; für ^b. o : lewe. Sänget d bur(^ 6, aber au(^ bur(^ ei au^gebrücft. ee fpäter = ie, beesten. ou: zidleede. = e: feelen, steertz. = i: reede; = a : meechte ; ae : geehe, leef- dage. Ei oertritt ie tpie im nb. : deit (volk), veir; baju ei (je), neiman. febenfo im praet üon rebuplicatio« Derben: feink, geink, reif, spein, veil. SDßienb. in tnßnitiven: seiden, verleihen. 2öie nb. in praeteriten : bleif , schein, schreif. Unorganifc^e au^ e oter i oerlängert: beicher, breiche, veil (für vil), neimen, wei- sen (sein) . Ei bäufig oorcht: breichte, eichte, gebleichte, kneichte, meich- tich, reicht, veichten. 2)iefe^ ch n>urbe in berg. mba. ftumm unb ed ergaben ftc^ Wörter tt>ie kn6it, reit, ^enli^, obglei^ no(^ gh inberf^rift, im englif^en. echt, ad^t 129,25. Pf. Gl. 312a. echtschaft, /. e^e 475,12 ff. ogl. eicht adj\ legitimus, cbclic^ Pf. Gl . 312a. 62* 980 ©lüffor. e ckers, nur 781, 1^. ee, e, tf^tx, jutor; ee der zit, »er Htltxt 113,4. 333,24. 442,14. * e e k i n t , fi. tf^W^H tinb 424, 38. I egeine, fein 42,28. ♦edelburger, eidelburger, ein auBWvlTtiger ateligei, In bae bnrger* ie<^t in bei flabt tc^alten ^at unb gegen ein iäx\\d)ti gelble^en fidi^ ^tim fc^u^e ber flabt Utpfli^ttt 115,16. 337,20. eider, jebet 121,18. Pf. Gl. 312^. eit, etwa 475,14. eidum, m.eibam 85, Leidem 139,12. eidom 312,31. eiglicher, aJ;. jeler 109,26. 120,18. Pf. Gl. 312b. eikerlich, jeber 163,10. eilant, n. infei 378,11. Eilses V asser, übergrope fdffer, wie fteDom 6lfa§ (wein) femmen 773,18. e i n = cinanber ; bi ein 68,1. 111,9. 162,13; feiten bi ein anderen 908,30. mit ein 100,2. 148,7. 786,7. onder ein 17-1,17. under ein 787,2. up ein 795,17. einderman, jebermann 107,9. ein8amkeit,jr. berobung 497,36. einsedel, m. einjtMer 19.7. einug,/. einung 97,4|6.enug 102,23. 104,17. nur a\i einigung ber ^ripen» beit; fübb. Reifet e« ftrofe. eirce, ertze,/. erbfe 97,30. 176,24. 1S5,5. eire,/. erc 34,16. 94,12. e i r e n, awv. f ormel^Äfl eiren ind keiren 579. eirlich, adj. flanbe^gemdg , erenboU 58,17. 70,28. 72,11.285,31. 421,40. 565,6. feierli(^ beim begraben 792,9 u. f. w. 579,10. eirlicheit, /. ere 277,22. 793,10. eirwirdigen, sich, ere in etwad feijen 286,6. eirste, dat, fobalb ald 442,17. yan eirste an 424,10. eischen, praet. geeischt, forbern, Dedangen 369,4 : eiscdn a^b. e i s c h 1 i c h , fnr(^terli(^,f(^e(fli^, ^ä^U^ 792,7. eissei, efel 579,12. eistlich, ae(;*. ^)dglic^ (agislih) 484,6. 581,8. eiwer , Jeber, beibe teile 716,7. eilend, w. frembe 347,19; formelhaft 295,32. 349,14. ellendich man, Verbannter 432,12. 499,22. bie findet au« ber ^eimat galt M bol groBte unglücf; unglücftic^ über^au)>t 398,32. elter, m. altor 26,7. 89,15. 94,19. 99,11. hohen e. 123,5. 748,6 Pf. Gl. 433*. emutaten, emunitaten, mi- taten, immnnitates 133,8. 699.16. 707,35. »gl, 1 SV, mutat; obcrb. mundat freibejirf, nvä) bie Stat. (^ben emataten 52. en negat. toor Derben : enquam 86,16. 116,16. endorste 35,3. 43,8. 46,13. enverhies 386,17 u. oft. Derf^ie* ben auflösbar, ed fei benn ba^ , fpOte e« fommcn, baf ni^t u. f. w. Dgl. ne u. I «. v. en = in: enbinnen, enbo- ven, enbussen, entaschen aUgem. =>= innen, oben, aulen, jwif^en. entboren, entberen 453,29. entcrufen, swv- entfrie<^en 602,12. en de , n. ort, feite 62,3. 287,8. 502,24. entgein, entgan, intgein ent* gegen 22,8. 24,10. 114,23 u. f. ». enthalden, siv. [\d) galten 491,30. befreit werben 285,28. et^Uen 549,30. p* aufhalten 529,30. 747,15. enthaldung,/. unterMt 532,5. enthoven, entheufden,Mrt7. ent? baut>ten 441,32 u. f. w. entleden, suw. entgUben, gerflttogt 19,8. 117,14. 161,20. Dgl. yaedie oben. valbrugge, jugbrütfc 557,27. van, t)or 282,17; wegen, au« fc^ulb 901,7. an : van dem stein 97,30. über 308,23. umfc^reibufig be« fenet. ge- noich van cost 800,9. rieh van auen doechden 778,29. van Collen oft. van dan, Don bannen, öfter. van wan, »o^er 109,13. varen, gevaren, Derfaren 273,18. ge^)tn 273,31 ff. v^s e l , gejü^t, geftnbel 831,22. 892,22. 911,28 ber rat befltüteine commiffton, »el^ bie fhofen ^om Dafel, birncn reinigt, unb biefe jwingt, beifammen ju n)onen. vassen, in fdper bringen: gevast 920,10. vast, fer 110,14: e« »ar i^m fer ju» »iber. Diel 124,4. fd>iiea 273,32. 585,29/33. vastavent, fastelabent, tonnen fa«na(^t fc^le^t^in bebeuten, wie 54,25. 83,4. 955,334; aber a\i6) tlei« ner d. wie 52,13bonnerflag Dor Esto- mihi bgl. 101,20. 119,21. 939,1; arogcr D. unb Heiner 0. »erben unter* f^ieben, ba jener ber fonntaa Invoca- vit. Ufber avent fte^ oben, fastel- ijl mittel« unb nieberbeutf*. bergl. ■^alt« au« 210. ve,vee,meH3,10. 57,8. 144,2. vedeschetzen 119,2. ber b. lieg fangen unb fd^cifeen one fe^be. feelen, swv. felfc^lagen 315,32. 982 ©roffar. veich, n. \>ie^ 74,14. veehuys, do- mu8 jumentorum GG. veilde li^: was wailvailde 73,11, feime, ferne 717,29. veirmei8ter,m. färmeij!er, fdrmann, TJcrje 750,20. vellig werden, jlraffäüifl »erben 114,15. velpf lücker 55,22. vel scortum. f eisen, swv, fdlfc^en 79,2. feite ju fallen, feOen. strages? 604,8. velt, ric^tvlaj 92,4. veitfluchtig, adj. 675,18. velttoll, lantjoU 163,11. fenin, fnin, w. gift 65, 18/19.386,21. 579,31. 635,33. MIt)Ii^ f. giessen in 928.11. GG vol venyns, venynt werk, venyn, venenum, toxicum. ein venyniker. veninen, 8iw. üergiften (meer) 29.6,13. 568,5. venre, fdnrid^ 653,23. ver,/.,frau618,29.m.fdrfletle 898,21. over? verändern, sich, p^ bcr^ciraten 833,32. verantworden, beft^üjen, bulben, gemdren laffen, plattieren für 113,24. 314,1/7. verantwerden, n. bie Verantwortung 474,35. verbeen,^rae<. verbannen 494,20. verbiden, verbeit, »arten, ertt)ar« ten 802,27. verbistern, perdere, ungl ü(IU(^ ma» (^en, ruiniren 67,6. Kil.verbyste- ren. verbluft, verblüfft 586,32. verhornen, verbrennen 58,30. verbunden und vereitsin, for« nleI^t 115,15. verbuisen*^ ^erau^jte^en : ind wat wat heren dairin leghe, der mois verbuisen 647,30. verbunt, m. bünVnil 97,14. 119,10. verbuntbrief 138,12. verbuntnisse, n. bünVm^ 107,1. 119.12. 120,25. verburt,vertt)ürft 474,39 ju verbu- ren, verfünVigen 474,34. verdarfte, praet verVerbte 644,16. verdelien, vertilgen 58,30. verderflichen werden, perire 155,12. verdoin; N. was ein costelich ver- doin man, Vcrf^wenberifc^ 692,23. verdragen, verdrach; stv. ein^ »erben, fi^ einigen 103,3/4. 490,32. 646,1. verleiten, tragen »o^in e^nic^t fein foü 273,8. verorbncn 427,9. verdries, m. not. 128,22. 356,28. 562,16. 786,26. 787,3. Teuth.ver- dryet, noit, crot. verdrugen, vertrocfnen 78,15. ve rdrukt, partic. unterbrücft 522,3. ver ergern, fdlf^en 355,19. verfullen, crfüüen 449,19. vergadern, swv. verfammeln, cater- vare, cumulare cogere, congre- gare GG. 60,14. 120,14. vergardera für vergadern 308,15. 582,34 vergaderung, vergadderong, /. verfammlung; bagegenfürflojlerpct wie aUgem. dlter beutf^ versamme- lunge, fu^ 911,21 u. öfter, vergeissen, stv. umgießen 777,15. vergetzen, sich, ergeficn 298,3. vergeifs, vergebend 556,3. vergeven, vergiften . mit dativ in allen 4 fdOen 21,3. 33,10. 62,25. 65,12, 67,10. vergeves, gratis 612,11. Pf. Gl. frustra, in vanum. (III) 52. vergiessen, umgießen 175,2. vergifnes,n. Vergiftung, gif 1 657,25. Pf. Gl. (III) 52b; vergiffenisse ©er« ner v. IRieben^ein 31,31. 38,6. vergiftigen 375,31. verheienju hei, bur^ ^ije verberben 181,3. 185,1/5/11 (falfc^ verherden). verhengen, stov. ^ulaffcn 145,11. 334,15. verhengniss,/. ju!af[ung 107,23 u. oft. verheven, ergeben 287, 15. 289,6. Pf. Gl. (IH) 52b. verhoegen, verbogen, erftö^en, superexaltare 288,26. 305,14. PL Gl. (III) 5 2b. weigern undverhoeget, verweigern unb vorenthalten b. 6. fcie confirmation^taye würbe er^o^t 801,5. verhochen 434,38. verhoiten, vergüten 4l 5,20. Teuth. verhoiden cavere. verhüeden, behüten 276,3. verken, n. ferfel, f^wein, aUgem. 57,7. 61,9. Pf. Gl. {III) 55a. verkoichte, vertaufte 36,11. 499,6. verkoinen, fün machen, jt^ erfünen 494,29. 583,36. verkrechtigen, gewalt antun473,22. verkriegen 426,11. für ben frieg auf« wenben 810, 1 . fonfl erlangen, erwerben, verladen, überlabcn 568,28. Kil verlaeden degravare; praegra* vare, obruere. ©loffar. 983 V e r l a n k 55,23. KU. momentum, non magni momenti. verleschen, verlasch, crlef4)en 457,35. verliessung, öerlujl 577,3. verluchten, ««7«. erteuAten 794.35. Pf. Gl. (III) 53 a. Verlust, bcr Dcrtuft 461,10. verlustieren, sich, jl(^ etlupißcn burc^ reifen 694,19. vermachen, tt>ieter aufbauen 534,2. vermeslich, adj, arrogans 425,15. Kil. vermetelik. vermoiden, »ermuten 420,34. sich vermoien, ertt)arten 450,1. vermoden, n. so was ein goid ver- moden zo eme, man ^atte gro^ed jutrauen, groge Hoffnung auf in 693,15. vermoeden, n. vermuten 693,36. vermoigen, vermochten, ferre, tolerare, pati 489,13. Kil. ver- moghen. vernae, na^egu 377,28. brgl. fübrocfl« fälif^ saer nä na^eju. vernemen, billigen, einfe^en 117,10. vernieden i\x vernien, vemiel- den, = üerni^ten ober vernietede? vernien, verniete, uerni(^tete 368,34. 691,26. vernoempt, vernoempst, Dor» nera, berümt 275,28 ff. 284, 19. 285,34. 300,19. 301,4. 343,1. 353,9. 451,29. Drgl. susceptus berucht, niet wal vernoempt GG. vernueren, vernuwern erneuern 393,12. veroitmodigen, bemütigen; fie^ oitmodig. 652,19. 656,19. verpeilen, toer^fälen 117,4. verpfiden, sich, ^>fi, ^fui rufen 490,36. mittelboc{)b. verphien, »or jemanb ^fui rufen, mit abfd^eu jurücf weifen, ßeyer III 192. verquantzes 355,20. »gl. 171. Teuth. verquantzes so to Seg- gen, fübweflfäl. verkwans anfiel» nenb, f(^einbar. verquam, bequam? c.acc. Dom leibe betommen, M »erben 759,2. verraimen, beflimmen 54,13. V e r r e , ferge, fdrmann 438,3. e r , erfäre 949.174. verre, weit 129, 2. weiter 11 4, 19. com;?, verrer 658,34. verreit lieh, toerräterif^ 341,21. verrennen, sich, übereilen 611,35. verrichten, swv. beilegen, frieg 108, 24. 111,26. versameln, fammeln, gelb 860,31. versch, oej;. frif(^ 516,19. verscheissen, tt)egf(^ie§en , »cg» fliegen 129,29. verscheit, öerf(^ieb, abf(^ieb nam 170,20. verschemen, befc^impfen 605,25. V er sein, erwarten, befür^ten 170,23. versien, öergüten 583,11. versien, (ic^ Dorfe^en 601,36. versinnen, bepnnen, op 106,20. 576,36. versizen, to. tribut 278,19. versUn, sich, einfercn 595,30. verslissen, »erfcf^ leiten, abfejen (wäre) 470,16. versmalte, praet. ). versmel- ten, Derfc^meljen 170,20. versman, ärgern 59,24. versmechen, bur(^ junger »ertrei«» ben 753,21. au^ljungern 780,36. versmeden, swv, f^miben, anfc^mi» ben 83,9. toergl. I «. v. versmeien, f^lec^t be^anbeln, un* re^t tun 789,23. versmön, t)erf(^mä^en 179,15. versnellen, überraf^en 457, 1 2. Kil. versnellen, verraschen, praeve- nire. versnueren, tocrnemen 595,26. ♦©. 3111. versoichen, an, erfuc^en 420,35. verspeien, »erfpä^en, au^funbfd^aften 626,9. 824,13. versprechen, au^fc^elten 490,7. ben ftanb abfj>re^en 790,1. f^lecf^tma^en 816,5. Pf. Gl. (in) 53b. verspreiten in verre, ausbreiten 364,15. jerflreuen 601,20. verstant, goeder, in einem guten (inne 455,14. verstehn, toerncmcn 106,28. V er sticken, erflicfen 574,30. versuchen, befudjen, 3 fönige 287, 14. 740,19. versuchnuss,/. »erfuc^ 931,39. Versuchung, /. unterfu^ung, ^ein« li(^cd Der^ör 848,29. versuift, versuft, ratloS 534, 21. Kil. versuft, delirus, socors, animi inops. versweren,dat laut, eiblic^ Dergi^ten aufbaS lanb441,21. vertrecken, üerjie^en, toerjögern 492,35. 493,41. v. enwile, Derwei- len 581,32. Pf Gl. (III) 34a. 984 ®io{far. Terurkunden, untei^cii^nen 475,33. Teuth. verorkondea subarrare. vervangen, einnemen 144,4. vervaren, crfawn294,24. 298,35. 300,36. bcf. ö. ^iftoricnfc^rcibcrn 344, 5.-490,36. fertichindv. 684,32. Tervarenheit,/. 254,1. 355,9. 512, 27. verfarnst, erfarcnfl 312,29. vervelichen, vervelicht, gefic^jett 799,1. ververen, crf^rccfcn, in fur^t gc* taten 145,1. 661,23. Pf. Gl. (III) 54. ververlich, verfeirlich, fülltet* Uc^ 69,13. 70,12.363,30.367.483,15. veTvernisse, verfeirniss, /. Wrccfen, furcht 737,3. 856,3. vervolgen, folgen 364,33. vervreisen, vexvroir, jufiieien 129,23. 659,12. erfrieren 737,10. verwandern, \>crdnbem 732,38. verwaren c. g. 318,15. : ba§ jic ^in* ft^tUd; ber lanbe ge|i^ert tvaren gegen übetfaü tt. abfatt. — bidtum Derwalten 700,34 u. oft. verwarer, custos, curator, i»etia)efer, 396,5. verwarten, ern)aTten, hoffen 641,24. V erwecken, erioetfen 484,10. V6rwinnen,»bem)inben288,19. 364, 4. 330,32. 473,14. 497,19. 788,4. Pf. Gl. (KI) 54b. verwinnung,/. 458,17. 617,18, verwis, t>er»ei§ 337,30. verwisen, c. gen. &em>eifen, aud, 423,19. verwisen, siov. berurteilen up die leider 765,22. jum gaigen. verwissen nd. verwiten, Dorwurf matten 353,22. 556,10. verzait, &cr§Agt 621,14. verzelen, erjdlen 794,4. Dergl. ver^ morden, verstoeren 352,25. verha- ven 391,19 tt.f.w. V e r z i g e n, prciet. v. verzien, vermieteten 113,17. 163,7. 378,28. 418,32. 497, 25. 623,4. irre vriheit verzien 719, 6. Pf. Gl. (III) 55a. verzucken, Denüi. faf* na^^tnarr, je^t gecfer »enfd^ ; ein Jtöln. vocab. überfe^t larva bamit. na(b Kil. gab e^ f^on bamaU ein vla^e. int alem. ^eigt fiarre, flaben, aberauc^ tlafenbe »unte; ba bie alten flaben gefüllt unb burc^ einen f^nitt bic fülle berauejubringcn fud^te, »irb bad ter- tium comparationis einteu^tcn. flaigen, ^ra«^. ^flagen 948,140. vlein, vlien, fliegen 47,16. 168,3. e^ gibt au^ ein vlyen, reinigen, fc^mücfen. vleischmenger, f!eif(^Dcr!äu|er 35,2. vleisch metzer, m. carnifex 31,15. vleke, flecfen, ort 455,28. flesche,/. fiafc^e 24,12. 39,16/21. 133,12. vliessen, fe^iffen 172,15. 779,28. vloen, ^raöt vloede, flüdEjten 187,10. 809,12 u. oft. vloeze, ber po§ 59,17 fie'^ gebeirtze. vloten, gevloet, fläd[eten (lebend mittel) 145,19. foder, »agentaft: foder wins swair 178,8. voderich vass, fubeifa§ 46,9. voderung^. fiitterung 57,8. vollen, fülen, gevoelt, gebadjt 282,10. voeichelichen, adv. fügUc^ 124,18. voe«se, ;»^. reben^art : he lies dat Stu- dium — under die voesse komen ind vei^een, ^intanfej^n, bertommen laffen 738,15. ©loffor. 9S5 voirloin, farlon 864,27. voisses, stains, ^e^nbed fuged 167,9. voi sseler, m. füglei, pedites 56,16. »gl. voisgenger 60,16. voit, gevoit, gcnart 451,10. edu- care, nutrire v o e d e n . GG. voitsel, naiung 261,19. i>a(. edu- oatio, nutritio voe dinge GG. V olb urt geven 558,25. volgich, folgfam 580,5. ▼ Öldrucken, bie ))eTfo(gung bid ^u enbe füren, fortmad()en 923,7. volgraven, fertig graben 625,9. vollen, füÜcn ein fa^ 46,10. voller, tU(^tt)Äl!er, TOalfer, fuUo 24,20. 40,5. 133,19/27. volles t, m. ^Ufe, beifianb 748,33. volmachen, üoaenben 26.12. 282, 23. 481,6. 483,32/33. 450,15. Götz ampt V. bie otben^regel galten 439, 26. t>gl. peragere voldoenGG. persistere, perseverare volstaen, volherden, ebenb. vordreiss, m. berbruB 72,9. vortbracht, beri>orgebrad)t , ba^in gebraut 97,7. 463,27. 782,24. vorte, envorte, forstete 348,16. &07,9. ▼ ort, fuiE(^t : van vorte 641 ,4. fortsam, 661,9. vorwi8enmitordel,berurteiIen88,22. vrawenbroder, tarmelitcrmönc^e 91,1. frechterschif, fra^tf(^iff 925,1. vredigen, jum friben bringen 135^ 23. 384,13. vr ei sehen, vre sehen, erfaren 100,29. 717,34. 795,15. 877,11. t>gl. I.«. tj. 910,22 (wo man feit lange nie mcr etwad ^örte) . vremd, fonberbar 525,14. V rein de liaben, befremben 285,30^ »gl. 315. vremd nemen, befremben, 315,21. vrien, befreien 384,12. c. dat pers. afpl gewaren 92,5. vrigen, Werben 89,23. vriheit: ere helpen ind vriheit iiederbrennen , fc^u^mauern unb p^erl)eit«werte 135,2. 143,3. vrihus, von Brabant, eine frei« beit ober afpl 647,25. vrilichen, adv, Don felbfl, au^ freien pütfen 186,14. vrischlich,ac^'. adv, frif^, 586,33» frislich, vreislich, furtj)tbar 111,12. vr6,frü^e 63,17. 755,14. fromlich, adj. ta^)fer 111,10. vromme,/. nujen 575,36. vruchtberboume, frttc^ttragcnbe bäume 170,25. f runde,;?/, »ert^anbte 373,34. V u i r , feuer, en^ünbung am bein 887, 12, vuirpile, feuerpf eile 42,18. 135,9ff. vuirstein, w. f^iegraauer 750,36. V u 1 1 e n a m b o c h t fl. wullenambocht, WoUamt 133,21. fundern, swv, grünben 457,24. funt, m. lijlige« mittel 524.32. 881,9. »ergl. n^b. fündlin 16. jarl^^. vur, äUDor346,16. »orn 496,33. früber 498,30. afö, jU: vür ein konink uisgeroiffen 287,16. 305,7/10. ^jko- nafiifd) 306,29. vuraldern, Doreltem 300,9. vurderen, sich, jtd^beförbern446,4. V u rg a n g haben, )>rod)per(eren , auf* fommen 911,25. vurgeburge, üorburg 585,35. vurgenger, on^eber, oberleiter 792, 19. 935,28. vurgeroirt, jlebenber au^brucf » obengenannt 442,6 u. f. w. vürkauf, w. »erlauf 487,21. vurkomen, (utoorl^mmen, )>orbeugen, oerbinbern 281, 27. »orübtrtommen 929,20. vur lang, Dorlängfl 99,33. fiirlich,iM?t?. binfort 106,26» vurrait, m. üorbebacbt, Überlegung, üorlaufigei bef^lu^ 332, 14. 446^, 3. 559,17. t>gl. n^^b. Vorrat, vursxjhriftien, früher gef(^riebene^ 425,9 ff. vursichnemen, meinen 525,15. fi^ Domcmen 657,19. vursichticheit,/. 326,20. vurslach, bererjie, ber ^au^)tfd)lag, 0 orteil: vlissiget uch, datir havet den vurslach und slacht slag mit slage 617,16. vurspoit: ind hadde wenich vur- spoit in allen sinen Sachen, fein glücT, erfolg 688,14. vursprechen, bcfprec^en 567,8. vurstan, umb, jt^ bewerben um 691,20. vurvois, adv. na^cinanber? 395,22. 426,2: öor fu§e, fuBfürfug? vurwart, vurwairde, vur^ert, /. jk^er^eU, bebingung, Wu^ 109,25. 146.16. 150,3. 166,14. 171,20. 172, 4. V. ind schirm, geleide, formelbaft 986 ©loffar. 755,2. 758,28. 775,18. 787,24. Pf. Gl. (III) 57b. vurweren: gedaidingt, gevur- wert ind geschreven 135,25. vurwin, m. ber frühere votin 158,5. ocrgl. vur. 0 im anlaute unb Inlaute baufi^. für nb. k, to(!^b. ch, in vogelgen. fürgot. unb m1)b. b in swegel. oft if! g aud« gefallen: nal, rain, sainen (fegnen), ich sain (id) faflc), waen (wagen), behait. remeiBmesse (remigiudfef!« tag), junferen, jonferen. gg jeigt alte quantität an : liggen , oeleg- gunge 300 ff. gader, n. gitter 99,17. gaen, gönnen 414, 15. AN 120. gaffel, /. gefellfd)aft , bürgerabtei« lung, gilre 56,30. 118,16/18. contu- bernium eyn geselschap ein gaf- fel GG. gair: alle gair, ganj unb gai 86,13. gan, praep. gegen 99,33. 115,4. ga n kaf ti g, im cutfe t>. münden 904,16. garden, m. ber fonig^flui in {Renfe 4,42. gasthus 393,16. 822,6. hospitium sacrum vuigo hospitale. Kil. ceno« dochium, eyn gasthuys GG. Gawin vonSwainenburch,|?cr«. n. 789, 23; etinnerung an bie 51rtu«lfage. gebe de, w. ouftrag 357,1. DW s. v. gebiet. gebeinte, gebeintze, dat,gebeine 330,30. 417,30. oergl. 419. 456,13. 522,33. 653,29. oergl. gesteintze, ge- stirntze. 23ec^ i.b.Germania 22,290ff. gebeirt ju beiren, bairen, baren, auf baren , auf bei bare 141, 17. 442,28. gebeirtze,w. bare, flog? 145,4. »gl. 59,17. geberersche, mei8tersche255, 18/19. üergl. burgersche. gebirchde, gebirchtze, n, ge* birge 432,8. 512,2. 514,16. geboderen, dat. pl. ju gebot 389,21. geboirt, sunder, finberlog 777,24. gebrait, ». braten 59,23. 109,17. 752,11. gebrech, m. mangel, crimen 1 12, 1 1 . 166,7. 911,27. mit me gebrechs, nebj! mer gebre^en 432,22/29. t>erg(. 440: mit me heiltoms. gebrech van 307,4/29. in (an) 324,22. c. gen. 354,23. gebrauch, in dat. g. gekoren, ge» brec^ defectus, f^dtergebruch, ba^ei gebrau(^dbwrcn 951. :\ 3. gebruichen, sich, antoenben 451, 11. gebuire,m. bauer 539,29. gebunne, w. gerüjle 944,14. geburen, geburde toad inen ge< bürte. 100,:^0. t>ergl. MN. s. v. ge- boren. ♦gebuirhus, n. gemeinbe^au« ein« fvecialgemeinbe , burgenoffenfc^aft. W 438. gedechtenisse, n. das anbenten 497,16. gedege, gebieb 783,29. gedens, stn. bin unb beriieben,ge' fc^lepve 953,426 ; beute no* föln. = fVcttatel. getange'-« gedoin: doch so enkunde he niet dairzo gedoin, mar ni^t im flanke etwa«! au^juri^ten 796, 6. gedrent, getrennt, 363,19. afge- drent 366. gedroich,m.trug41,3. 72,26. 166,2. geduis, lärm 955,545; beute gedäsch. gedruchenisse,^. betrug 50,10. gegeire, gegheire, n. firc^lid^e gewänber 492,3. a^b. gagarawi vestimentum, stola. mbb. gegerwe »oHflänbige au^rüflung, priefterli((e fleibung, !ir(]benf4mu(f über^au^pt. gegeiren, swv, in billige gewänbet ftd) tlciben 496,30. Dergf. ger. geh,geherdoit, f^laganfatl, fc^lag 375.24. 416,22. Dergl. geelich, iäbli* ober bapig 483,24. Theoph.g&. gehas, adj. gehässig 330,1. gehengen, swv, julaffen 111,3. 115.25. 183,27. 458,16. gehenschoit, part. g^e^anbf(^u|t 746,20. geherzen, siov. beber jt ma^en 586, 23. gehimmelz, n. tragbimmel, balbac^in bei feiernden aufjügen 889,21/23. gehitz, n. ^ije, jorn 474,35. geh oere, n. aucQtio. grois rang, man borte fer auf in, er b. gerkammer,/. fafriflei 91,2ff. 92, 23. 123,30. oergl. gegheire. gern, begerenb 590,1«. ober nbb. gern? gern cht, ruf, lärm, aufrur. zo g. ma- chen, in Übeln ruf bringen 145,22. 171, 19. 287,21. 775,111. 778,34. 940,22 Gemmula : gherucht vermertheit^ 988 ©loffar. fama et nomen malarum et bona- rum rerum. geruisch, geiauf<^ 707,14. geschaffen, s^, au^nd(;ten 553,22. geschiede, ^ugeschehen, gef^a^, öfter, gesinnen, gesan, praet. bat 171, 20. fein augenmerf auf etwad baben 307,9. 475,13/22. kf(^Iie|en 113,3. 138,34. gesipscha f ,/. Dern)anbtfd>aft286, 13. gespein, n, gefv^annte^ Der^ältnU. gesteiger, gesteger, gerüf!, ttibünc 711,23. 857,15. 863,28. 960,817. altb. alem. bnigi, fpät. brüge. gesteintze, n. gcflein 191, 19. P. Gl. 436». AN 122. Germ. 22,290 ff. ge«ticht,«. 1lift43,5. 71,2. 67,21 u. oft. gestirntze, n. bad gefttm 289,26. gestubbe, n. flaub 307,34. get,iht, etwa« 65,31. 97,24. 116,3. 826,25. 848,2. 865,18. Teuth. 105b: ghet, wat,iet. Pf. Gl. 437a. AN 122. getrallie, gittcr 700,19. fiel) trailye. ge Valien, atv. in bie bönbe faüen, faüen, 533,25. 746,29. gevallen, tJorfaflen, entjlcben 446,8. gevellen, swv. fdÜen 620,23. gevel, w. fttbel 123,27. 496,12. geveltz, w. gefllbe, fclbftüil^e 169,27. geverde, «. 63,14. 165,21. Kil. g h e V e r d , actio , apparatus : fart, unteinemuiig. geviand, m. feinb 37,20. gevirsten, frijlen 709,20. gevoegeltze, n. toögel ber luft, ge« f[ii9eI82,14. Ws 4,575. MN II 96^. gevoiglich, gevuechich, adj. folgfam, nad^gebenb 583,17. 591,1. )>a§enb 484,13. gevreischt, crfare« 433,27. g e V r o n d , freunb 44, 3. aclj. gevrunt, tjetwanbt 755,22. 790,7. g e w a c h , stn. ? crwänung, f unbe 952, 330. 953,436. 954,461. I «. v. im Äarlmeinet oft. »etgl. ßerer I 970. gewach haben, ecwdnung tun 407, 17.621,10. gewagen , erwänen 65,11. 948,102. gewage, /. ure gewagen in duechden: euerenoänen im guten 609,19. gewait, getoanb 491,36. gewanthus, n. tn^H^^ 72,6. %^Wh.Bj praet. Don gesin 170,5. gewat, oemuTibet, »erlebt 950,236. 957,641. ju wate fi^neibe. geweint, pra^t. gewönte 877,4. geweldemeister, beoo Umä^tigter, gebieter 107,21. 456,569. gewerden, getvdren 55,30.560,28. 589,21. 832,34. geworfen, praet. gu werven, »erben ; formelbaftg. und anbracht 117,12. gewulf, geweif, geweulfe, ge- vulfe,n. gewölbe 69,19. 106,20. 123,4. 443,17. gewaulftz 773,24. Pf. Gl. 436b. Genn. 22,292. gezal, n. jal, numerus 357,28. dat jargezael 359,21 neben die jairge- zaele 361,29. Pf . Gl. 436b. gezauwe, n. gerate 573,3. 779,36. uergl. fabriie eyn smedes getauwe. instrumentum, eyn getauweOG. gezeichetassgejetd^net 325,1. ge z i d e , n, boren, eanonifc^e tag^eiten 484,3. gezimmer, mauer 331,17. Dergl. be- zimmern. gezüg, n. gejeug, ^eer 287,3. 299,15if. gezuch, n, ^eugnid 521,23. fheinover, gegenüber 507,20. gift: hude gift dis briefs, ^ute batum biefed brief« 339,34. gäbe, for= melbaft 294,34. 654,28. gilen, 8tßv, betteln 188,12. Kil. gy- 1 e n , inverecunde petere. ginsit (und disside) ienfeit^ 342,29. up ginsit, jenfeit^ bed meered 267, 24. Die form geinzsit 69,28. c. gm. ginsit 803,12. Giwelinge, (Sibelinm 661,17. gleve,/.f^5ecr53,9, fie^obengeleie. gliden, be^ gleitend n)egen (fcbu^e. schoine) 573,19. god: van den vil goden, viel* götterei 455,20. godesdag, goidisdag, m. milt« 100^ 51,12. 56,4. 57,5. 58,31. 61,1. 68,14. 78,14. 107,31. 122,18. AN 123. godverdich, adj. gottclfür^jtig ober ju vart, »aüfart? 96,14. mal. gotfortich 394,2. gotformig, gott angemcffen 452,30. goulterde, golberbe, erj 434,4. graft, grab, grablegung. g. ind be- genknisse 141,18; fcnfl »affer« graben, fossa. granalien, pl. gold, silver, grana- lien 904,20. ed ftnb n>oI einf^^ei^* bare f$mu(^a<^en barunter gemeint; in ber alten münif)>ra4e bebeutet e^ gol^ unb jilberforner, bie au^ ber glubenbe« maffe in toaffer gegoffen p* bilben. ital. granaglia, metaütörner. ®(offar. 989 graue bunt, nctcn roite bunt 885,5/12. graven, stv. IcBenbig begraben, alt* criminaliufiijlid) 27,11. DCügl. 45,4. grindel, torbetfc^lug , riflel 771,11. GemmuJa: repagulum. eyn grindel aen die dore of eyn hamey. groeten, »M?«?. örüge« 66,17. grois, gross, adj. üiel (gelb) 67,17. groiss kosten 145,12. üicl t>oIt 97,3. 89,6. 129,6. fu^crl. grois onmoit 150, 22. grois sinen dienst bieden 58, 18. groisdediger man 542,33. groissen, grosen, grofcten, alter g. 24,7. —39,6. 132,41. * gr o n : mit scharlaichen und grönen beide; — mit scharlaichen und grönen undersneden, ^agcn 4322. 43,29; fuHeycrWb. I 1068. gros, ausgefertigte urfunbe 925,32. franj. grosse. g r u i s , /. cerevisia fermentata, Du- cange. grüt. 905,15. 906,5/31. 907, 24. 908 fgruisgelt) 3/22. 910,25. uergl. SWüUen^off unb ^c^erer benfm. 365. gruweln, swv. für(i()ten, grauen 492, 16.493,6(bangewerben)559,34.809,5. gruwelich, adj. üom t>olfc: gräuli(^ ungeheure maffen 149,10. gud, goed, goid, adJ. ta)pfer, Warfcr 76,23. 127,22. 155,5. 157,10. ^o6), oornem 165,15. toolfeabenb 183,28. pt^enbeS f^on mjb. übli^eS e^)it^eton bcr teiUgen: der gude S. Severin78, 9. 91,6. 125,11. gut sin lassen, unterlagen 113, 22 f. goderhande lute 60,19. 111,14. gudertierlich adj. gutertie- ren, goedertieren295,35. 337, 32. 330, 3. barm^erjig, gütig 531,4. 582,9. guedertier 329,35. guitertie- renheit,/. gnabe, barmberitgfeit 939,3. ©ramm. 11180: goedertiere bonae indolis. Pf. Gl. 437b. AN 123. guedicheitderzit 455,28. gult,/. güU 290,22. H in he, hei (er) ; unorganifc^ in her- veren. hacht, /. ^aft unb in Äöln ein be* Pimmte«( gefdngniS (fie() l s. v.) 706, 21/28. 911,29ff. hachtporze 1 335,26. bcr dltejie name (12. sec.) ijl camera ; fett bem 1 3. ja^rb. hacht. „gelegen allcrnd^jt ber ©t. 3;^omaS»ta^elle unter bem faal". hachter, hechter ebenba, Dorjlanb ber ^ac^t. hadde sich, benam, betrug pcb 513,2. haftichlich, an^altenb, intenfiD 810,27. hae stlich, «4;. ^ajlig 423,24. 542,16. 710,13. 895,33. Pf. Gl. 438a. haiffich, m. f^ah\6)t 407,22. halden, enthalten, Don briefen 802,12. 16. meinen 510,2. (leben ^aben, in fic^erbeit bringen 165,11. half, ^alb, ballen, »on feiten, wegen, 570,22. (t)on feiten ber f^jwefler) von der dochter half 386,3. der zit half 455,27. halfen mei, halfen merz, erfle ^Ifte 26,1. 28,13, 36,21. 122,7. halfvasten 119,25. 158,15. halsband. eiferned banb. (Jnncn ©efd). III, 325. handeln, gott, mit gott umge^enj ba« meffojjfer barbringen, baS officium galten 287,8. handhalten, stv, ^anb^aben, fd^ir* men, fc^üjen 319,20. 337, 40.449,23. 699.22. erhalten 584,37. \>%l DWb. 8. V. hang: doit des hange s, beS ^angene 493, 1 1 . hankmisse, f, i^ängemeffe, ^ängefefl, f:pott? 190,18. perfdnl. fdf)im^f»ort? hant, m({(i)t, gemalt, winnen. in ir h. 126,36. hanthalten be^au:)>ten 903,28. hant, in, gan, fi^ untertDerfen 177.23. Vgl. 141,20. hantz, zu, balb no^^er 22,16. 98,2. hantdedich adJ. 538,4. hardemaint, m. Januar 67,14. 167,21. 614,38 u. oft. have, /. gut, wäre 172,27. have, gesamende, Die^, ^ufam« mengelaufenc ()erbe 603,4. heildom, heiltom, w. reliquien. 392.24. 412,6. heimkomen, einem, t)erg0lten werben 16S,22. heimlich, heinlich, adj. t»er* traut. 442,11. 455,18. 489,13. heirlich, ad/. flanbeSmägig, würbig 94,22.95,12. 101,10. 132,7. 146,14 u. f. w. heirlicheide, /.jö^. würben 79,20 u. oft. heirsch, b^trifdj : ein heirschjunk man 750,37. heirschaft nemen, mac^t^aber 990 (^leffar. gewinnen 127,19. glänjente^ ftcfolöe, comitatus 129, 11. 14. heirschapie/. obctt^errfc^aft, regic* rung 241,12. heirstark rte//. feecr^ftarf. 517,5. heiach praet, bi^B 164,7. heisch, van, auf ge^ciB 837,16. helfschaf, /. ^Ifte 672,2. hellig, hund, lec^jjcnb, erfc^c^>ft. 620,2. helper, 7w. ftet^ fam^f» unb bunb^ge» noffc 79,17. 119,26. hemelborst, m. n)plfenbTU(^: cinalzo grois ververlich ind unversiende Wasser dat men noempt hemelborst 75I,25.abIautenbe^ fubjl. ». bersten, hengen swv. öcfiatten 1 13,21. 489.34. 589,33. hensstede ^anfeflabte 814,15 öfter. 888.22. üon hansa got. = bea^aufc. he over, babei, gUQegcn 44,3. h erden, surv, bepätigen, betraf tigen 565,10. h erden, f^ürcn, urfad)Cn 667,17. herftm. feerbfl 49,20. h er ftz 117,32. t>gl. proift, iprobjt. herftmisse/. t)erbftmeffe 96,20 ff. herschauwing doin, ^eerf^au galten 19,27. 31,19, 20. hertgeide /. ^rte unb überilrenger §orn 490, 19 ff. ürgl. wreitgeid. alt« norb. h a r t g e d i , severitas. Grimm Gramm. II 634. ob gedi ri^tig ge« fc^riben? aUfäc^f. ^6di, angelf. g4d, ncignng, ^ang, desiderium, Stimulus» herumb barum 135,16. herumtrint, ^ier^eruin 470,28. herzen swv. animare 557,23. Kil. herten. heuftherr m. ^au^tmann 68,9 u. oft. heuftsloss w. bau))tfc^Io§ 519,12. hessich up, ge^agig auf einanber 823,1. heumand, wi. juU26,10. 42,7. 73,17. hilich, hillich helich, m.,, t>er* lobung, l)eirat 54. 110.8. 139,21. 159.23. 190,22. 420,27. 547,33. hilichen, swv. 365,32, maritare hillichen, eyn man geven GG. binden bliven, unterbleiben 182,10. hindergehuise, n. ^inter^oud 392,12. hinder rugge = aphterrucks 839,31. hinder setzen, bei feite fe^en 553,6. hinder sich, jurücf 525,33; ^eute f^Wäb. hindersche ob. fürsche. hinkommen, siecht, f((li(^te wonungcn 216,1. hinslifen, ^inge^en , ^infc^leifen 301,10. hint, hinnit, beute nad^t 573,30, 37. 607,9. hirrinch, Rating 124,13. haringus, 0. hari-ing bet ma}fentt)eife ^eran« Jiebt. hitzde, /. ^)ije 173,1. hochgezide, /. fefllic^feit 387,4. 489,27. 516,30. aügem. altbeutfc^. hochwirdig, erlief b. ^. jlanbc«* gemäB J. b. bie faifcrin cnn>fangcn 438,30. hochwirdicheit be^ namcnd „Äoln" 459,9. hoeden, hoiden, sich, praet (en) h o i d d e beforgen, erwarten, in forge fein 75,6. 574,3. hoen, swv. erböten J63, 10. hoefen, swv. ^ofbalten. hoefeiren, feiern 156,9. hoenchen, plucken fc^on i>iei 813.11. hof legen, bof b^lten, feierlichem ein« lager galten 781,27. zo dagen of hoeven ju gerid^t oter jum fejl fom« men 781,32. hoifen, H^aUen 666,18. hoinseier, ^/. bei t>crglei^ungen h« fonber^ mit §agelförnern 82,13. hoisch, ho eis liehen, )^VLh]Ai 124,16. 143,19. 166,3. 172,11. hoescheit, f. \^b^{i6)h\i, artigtcit 622,39. hoist, yw. bufien 39,2. 132,38. holt, tleine^ trocfenman 65,7. Kil. hoed mensurae aridae genus; cigentli^ huit pileus. 862,34: bal. mnd. Wb. s. v. hdt (haut) : vif hMe (var. hoede) zoltes van Enghelant. hold,/, bulb 112,23. ho misse, /. \)o6)amt, missa cantata 139,19/20 u. oft. homoiden, part. gehomoit, boi« mutig bemänteln 790,1. hörn fesser, /. bornfeffel, ber riemen über bie aci^fel bcei iagerd, »oran er ba« ^jüftborn tragt 414,10. Jrifd? I 459a. Pf. Gl. 439a. Hossen, pl. ^ujlten 67,15. 149,9 u. öfter, houfe, zo, geben, trauen, jufam* men geben 156, 5 ff. houf, zo, komen, belfen 915,14. houlzvartdach, ber befannte alt» !ölnif^efefltag45,l. 74,28. ©loffar. 991 hovel, 7w. ^üftd, ^öcfcr, oberb. franf. hübel 482,35. 531,7. hoven, up, ^of galten 392, 1 1 . hufisern versetzen, bie ^ufcifcn tjerfert auffd)laften lajfen, alte ritter- unb reitcriifl 514,34. ^ huge: dat men mit eime huge over Rin schieldejlurm^afcn 728,4. ffiatt* laf: huge ad castra demolienda quod vulgariter dicitur harpago. hui den, swvAxtwt, ergcbcnfrcitftclobcn 44,19. 101,11. 139,2. hulgen, t)ulbiflen 89,8. 96,1. h u I p e r , bunbc^^enoiyc , adjutor. 135,8. Pf. GL 439a. hunt hinken lassen: ind lies Lübeck den hunt hinken, mad^te au^pü^tc, jöaertc gum fc^a^en 765,3. hundertwerf, ^unbcrtmal 651,27. hurig, t>euriä (hiü jirü) 335,27. I fuTjed i : bin, bis, ich, is, mich, min, mit, gewis, si, wil ; michel, sicher ; Wupö in ^Option : dinge, enbinnen, gewinnen. n)arfd)einlic^ fc^on ux* turjt in bichtvader. ^auftg in ablei* tung^» unb fieyion^rilbcn: allit, bren- git, dagis, degin, guedis, langis, radis, swigit, vermogit, erhalten in misse, nist (nest). waif^einli^ aud e entjianben: negation in, conjunc' tion inde, ^>artifclint am »erb, j.b. intfink. langet i immer bur^ einfad^ed i au^gebrudt : bi, blide, dri, driven. =ä: sinte, &: wirlich.aBein^ülb40,69. J nur anlautenb unb feiten. jairs, iarlic^ 951,292. jamerheid,/. elenb, jammcr: jamer- heide ind suchde 495,38! jansstras8e,3o^annilraBe9ü,2.ür9l. jubemator 70,27. Joris,®eorgu.f.n>. idelheit: got geve si (der kirchen- schmuck) dienden zo idelheit, 693, 10. sive ad prophanos usus sive ad ministerium altaris. lat. Vorlage. ieder unb leklich 450,34. iet, etwa« 475,36. irgenb 480,36. if fenbaum, m. cibenbaum 123,15. i etlicher, iegUc^er 333,31. ik lieber, jcber 334,7. in, an, um, t>. e. feil 107,13. in, neftation fie^ en: lüenn nur ni^t, bo^ n)oI nic^t, bag ni^t, m(>ge nic^t in werde 68,15. inwist 69,3. in was 69,14. inkunde91,9. 185,10. inver- hengen 125,18 u. f. n>. inbinnen fiel) I s. v. 91,18 u. oft. indechtich, eingeben! 346,19. ingedome, stn. alle in&^edome, huis- rait, alle silveren ind gülden vas, ^au^einri^tung 693,9. bie anm. 1. c. bat feinen bejug ju unferm »orte. mittelb. ingetüme. ßeyer 1 1434. ingeine, feine 153.15. Inhalten, entbalten alte gorm 121,31. insain, abfagen, insait, insacht, abgefagt 56, 1 . 88,16. intdekde, praet. )U entdachen, ba« bac^ entblögcn 169,24. intfangen, empfangen 64,23. 426,28 u. oft. intfaren, entweichen, entlaufen 159,17. intfengen, anjünben 15S,11 u. öfter, intgain, entgegen, feinblic^ 166,25. intgan38,8. int gemein, im allgemeinen 459,5. intleste, julejt522,3. 905,27.908, 17. intloefen, pari. intl§f, »erlaufen, ablaufen, faUen ». »äff er 67,2. intriden, trans. »egreiten 74,23. intsain, abfagen 553,12. intsetzen, in unorbnung bringen, »errüden, umwerfen 123,8. intsuft = versuft, verzuft, ratio« 149,23. orgl. 337. intuschen, ^mifd)en 19,16 u. oft. intweldigen, bcr mac^t unb gewalt berauben 88,16. intwinden, in fdulni« übergeben, ». e. fif* 158,13. inwech = enwech, Weg 52,10. 53,17 (ewech). Joris, Jorisdach, @t. ®eorg, «tag 52,29. 66,25 u. f. W. irlichen = erlichen oben, (fieb) 31.9. 45,13. 37,13. irrung,/. irrtum 455,20. irsel, w. irrfal; in i. st an, ungeorb* net, ni(i^t beigelegt 119,13. iser: ,mit iser und brant' mit eifen unb branb b. ^. mit fcuer unb fc^jwert 419,5. isvart, /. ei^gang 166,9, 14. junks, van, l?on jung auf 657,5. 684,32. K C anlautenbe« c befonber« bei fremb» Wörtern, bod) auc^ bei anbern : cloik, conink. anlautenbe« k flimmt jum nd. unb hd. juweiten fle^t c« na^ nd. weife für g : klocke, creische vuir, altertümlich in knagen. inlautenbe« k ^ 9in 1 iiigBiüL. ncv tB toiken, dink, cioik. L aa#4ffA!lai a m, ainailtat n Nitrrrtii n hoükB. lade,/. trtcstTmt<79a,IT; und hatten ein ]m6, da hellten sei in 960,%3; 944.2. ladebreif, vrtUtn^lla^. 116,2. 117,13. laden, lode, Uta, »nUK« 113,19. 12. WA.S.praH. loit49S,25. lading, /. Mila^HB^ II 9.3. läge: laefaten eme laege, imidiari 444,37. la^e , /. t^U^nuB^ 36,7. laifen, X^btm, praetA^ifde 493,32. 557,10. lange: so lange dat 554,^. lantdrosfit, m. {mtlxt^t 190,12. lantzheirtchaft, /. I5. 621,39. bie frflR KcliitOTfi Kme^. Pf. (H. 444*. licham,* rronen, frealct^MB, leib tf# ^rni 615,42. licht, ld^t!fr!v(4l,2. lichtlich haben, e# teilet ^aki 364.25. liden, sich, ftc^ gtbnlKn, 575,21. lied, II. and moisten singen irliet, Bti^ irea »iflea fein 948, 130. liefelich, beliebt 581,18. liflich, leiblii^ j. b. }n ben betl^ei f^weren 117,22. liefnis, liebe^crweifnng , fd^fiiis 837,11. IBaSraf: lipnos, lieffioisse. liefzalich ran alre mallich b^ liebt bei lebermoHn 490,4. 654,36. 685.26. 749,26. Kil. liefgheta!, liefgethalligh, acceptus, gn- tos. Geramnla: gratiosus, gratii plenalieftalich. lifhaftig, leibbaftig: man lie^inben leib IH bl. Dnirin feben 782,35. lifsgeburt: sonder lifsgebort, one leibli(^ na(^frmmenf(^ft 646,9. lifzucht, renten, naning 159,24. 393,4. 700,10. liggen für liggend 283,4. linzeichen, Hzeichen, lik- z eichen, it. §ei<^en 437,5. 520,34. Teuth. lyktecken, wairteken.tnter- signum. Pf. Gl. 444*. lintzeichen, narbe 844,3. ®lof[ar. 993 lit, n. öUb 621,28. fu^ oben led. littern , pl. buc^)|labcu 388,3. 425,30. na^ nie^cib. weife tt, babei li^teratur. lod , M. bleitugel : mit drin loden zo dode erschossen 750,37. *loder, m. ften>anbma^crW416. rbet» beutf^^ ebenfo. lodewich, der nasse, ein naffer »ein 34,4. 80,4. 130,27. 669,17. loewe, laube 880,31. loichen, geloicht? 183,5. gelobt? loichenhaftig, lügcnbaftig 474,2. loigenl^traifen, lügenfirafen b5,15. loitbuissen, fugelbüdjjfcn 56,27. lordannen, fc^rauggletfan ? 67,22. »gl. lorrendreher b. gtifc^. Iuben,gelubt,cafirieren 405,1 3,23. Iucht,/Iuft,522,36.quaderl.u.f.tt). lucht, lügt 769,10. luchte, praet. leuchtete 606,35. luchte,/ kvi6)k, lampe 672,29. luden, luiden, luit, lauten, Der» lauten 277,22. 286,1. 307,4.397,31. 756,4. 873,11. it luit niet, ti ift nidjt glaublid) 302,25. ludevras, m. leutefregcr 57,12. luertz siden, lurtsch, lint 393,6. 415,14. — hant 663,1. 482,24. Pf. Gl. 444b. lugentlich, lügenbaft 621,31. luisich, lauftg 424,28. luwern, lauern 606,6. luwicheit,/. lauigfeit 156,3. M inlautenb einfach in jamer, kumen, vernumen; Derbop)pelt in nemmen. mach geschien, »ieüeic^t 347,4. mad, eilf dusent, jungflauen 47,12. rgl. mechde 80,11. mae glich, adj\ ücrmanbt affinis. maendach, guede, ber gute nion» tag ; fo tonnte jetet Wochentag ^>ei^en 637,29. maindach 44, 1 1 u. oft. maich, w. tjeiwanbter, terwanbte49,3. maichlich, adj. 444. malaten, melaten 900,27. ma- lattenkotten pl. ^>äufcr j^u ben auöfäjigen 26,21. 42,20. 75,14. (Jnnen in 136. 172. 222. 227. 3b5. 399. 414. 433. 482. 519. mallait schalem, malatz ju malatus, male-aptus {© acf ern . ) , audfä^ifl346,3. 834,27. Teuth. 164* mallaitsch leprosus. Pf. G. 444». A. N. 129. ma flieh, jeber, unusquisque 449,19 (man-lich) a^b. mannolih. m^b. menneclich. Pf. Gl. 444 : malk. man, m. mcnat 85,22. 95,19. ©tSbtet^ronilen. XIV. man de, mainde, alre hilligen, np« t)embeil36,10. Egidiusmainde 59,30. St.Gelismaentfejptember 887,19. mangeln, stcv. fampfen, fechten 555, 38. 915,3. manglung,/. ^anbge» menge, tam^)f 30s 1 ff. 9J9,ll. manich, menich, mannig, manch in bei alten bebeutung ttcc^ = . Diel 53,11/12. 56,5. 57,15. 59,1/25. 62,26. 64,20. 81,22. 95.17. 376,5. 775,15 U. f. n>. mannichwerf,menchwerf,üieU mal, häufig 55,22. 152,2. 447,15. manslacht, /. totf^lag 645,18. martilien, swv, martein316,l8. mar- tilie, /. martyrium Pf. Gl. 445a. mauwe 704,2. m6, ))ilmer 455,32. m e c h t i c h , adj\ 790, 22: dat ir ghein geinichs sloes noch amptz gantz mechtich enwas vur sich zo ge- gebruchen, bitten faum met über einfc^lo§ ba« verfügungcfrc^t. tgl. 798,18. mechtich und moegich, formet« baft 162,17. mechtich werden eime, berr werben 153,17. meiler, maier 708,14. meisslich , mäfeig 97,30. meist, gröpt: ir meiste clock ver- geissen 777,14. 779,32. meister, m. argt 65,22. 104,7. 107,27. meister in der got- heit magister theologiae 102,3. Gemmula. f onfi commijfar be^ rate^ in ^öln, mitt)er(i^ieb. jufammenfe^ungen. meistersenger 393,3. meivorst,m. maifrofi 1 70,24. 7 77,30. men = man, frantifd) wie aUmannifc^ 141,17 u. oft. A.N. 129. menchte ,/. m. van volk, menge, baufe 424,24. menichde,/. menge 552,11. mendeldach, m. grünbonneretag 516,32. 532,28. 554,40. »on man- datum do vobis etc. menne, pl. §u man 63,21. 120,4. 329,22. 374,4 u. f. tt). van ratz- mennen 380,23. i mer, mar, aber 758,12. 769,2. 795,7. 938,31. 939,30. A. N. 128. 129. mere, /. nadf^ric^t, funbe 102,28. 474,27. m^b. maere. SQßernber t>. dl, 16,8.46.6. Pf. Gl. 445a. A. N. 129. Merherren, SDlabren 96,16. merren, n. bad terjieben 308,31. A. N. 129. 63 \ 994 ©loffar. meren, merren, swv. $ögeni 573, 26. 611,18. merse, /. maßfeib 98 anmf^. (ftf. mertze) 143,1. 750,9. messin (dueren), aud inefjtiig4Sl,19. metz, mener 536,22. michel, acf;. grog 5 J 0,27. mildicheit, is attep. bebentung i?. «Hrtud 378,3. aty, milde 425,31 . adv, 433,5 u. oft. min, n>emget bci^aien 617,34.915,28. u. oft. mgl. äüj ine eins oben, minre van stand, geringer, Unebler 444,30. m i s d i 6 n e n , II. fc^lec^ter bientl 4 58, 1 5. misse, dies festus 30,7. 31,28.34,11. 40,19. 82.4. 113,19. 121,30. 140,14. 161,8. kir8missen,rrtQtag 124,6. hohe misse, b^^^^int 35,2. 40,10. 134,3. urf)?ränglt4 meffe, ^ann ta^ einer fejlli^en mejfe. bair. bult bafür, n>a^ im 14. jbb. auc^ alem. neben unferm misse auftritt, misse lieh stach, felfc^lag 905,25. miste, fprtc^iT). ein iglich hunt ist koen up sinre misten 667,6. mistroist, m. desperatio, ver^weif' lung 572,9. Pf. Gl. 446a. A.N. 130. mit allen, burd^au^ 859,2S. 907,3. -m i t h o i f e n, bie feier mitmachen 1 56, 1 1 . mitlitsamkeit,/.mitleibea 598,16. mit luden, mit lautiverben, offen ^el* gen 792,22. mittaten, immunitas 24,13. 39,17. ))gl. emutaten. mitz, mitten, mit 378,8. 502,8. t>rgl. overmitz. Pf. Gl. 446». mitzomer, mitfommcr 121,2. 138,2. moegen 143,17: it enmocht neit moegen sin, e^wärenic^t^baraug geworden. 389,19 (impotent (ein). moegen,ae[/.ocrm5genl),mä(^tig520,19. mogenheit,/. gotte^aUmad9t322,27. 425, 12. A. N. 130. »al. ben anfang ber bift. bibein : magenkraft. moene,/. mume, tante, alte Jungfer 291,33. 400,33. A. N. 130. m o i e n , swv. ärgern, betrüben 384, 29. t>erbrie§en 378,14. 538,9. 610,31. . 836,27. infestare , molestare moyen, quellen GG. inquietare moienof onrustik maken, ebenb. moinze, monze,/. ortli(^feit »o bie münje ligt 25,4. 40,16. n. f. w. moir : up derheiliger moir nacht DorabcnD oor ber morcn martprerfefl 19,14. 31,4. 61,1. 12S,5. 489,1. morendach 626. moere nacht 626. moisgarde, gemüfegoiten 630,30. moetniss, mü^e 93b,21. moitwille, m. freier wifle, bereiter wiUe 164,9. Pf. Gl. 446. t>rgl. ebeirb. m u t n) i n e i , leute bic an feine müle, feiter gebannt waren. moitwilligen,««7r. mutwitten an jc< manb auflagen 612,23. monghe, m. mönc^ 83,21. m o r g e n, m. alted fränf if(^e^ acfermaB ; alem. juchart; urfpr. foviel man an einnn vormittag umacTem fann 170,13. morgin, mürchen, mdrc^hi, altföU nifdjemünje 155.19. 170,27/29.177,1. 181.4. 185,23/24. bilbl. 186. 782,18. morgenzop,/. m crgenf uppe 600,42. morgensprach halten 56,7. 57,9. 60,2. 61,1. 68,4. 109.19. moultwurm, maulwurf 711,22. muderstille, mutteiflifle 557,2. muispad und linpat, drtlidj^feiten, 648,11 unb onm. jener in i^onn un^ am dibi^ine bäujtg ; mus = mauer, bc« feftigte« mauenverf. muit willen, fräcr mitte 938,8. mummeln, awv. murmeln unb munen 628,37. 693,35. 834,6 munber, mummer, muntber, m. curator, t)ermalter (munt-bar) 408,5. 432.5. 520,20. 541,12. 784,17. 828,18. 925,28. Teuth. mumber, yoirmunder, voirweser, besorger, administrator , tutor , curatc^. mumberen, swv, 432,13. murmulung, ba^ munen 583,1$. A. N. 131 : murmureren. N für 1 in werentlich. nnfürnd: gesinne. naber, m. nac^bar 490,10. fonft liebt bie altföln. (prac^c bie DoUerc formnji- bur, buer. A. N. I3l. nach, m. uac^en 898,22. nacht: 14 nacht, jälung, altcrtüm« li^, fieb engl. 137,9. moiren nacht 626 fteb oben, naes^näch, comp, naerre, nairre tann auc^ M präpcf. gelten = naib nicbcrl. naar, nabe, uäber 102,3. 549,33. mclfeiler 775,32. 802,17. nirgen nae, burc^aud nid^t 490. nae dem als, ba 454,38. nae der haut, 323,6. 325,1. naire dan, in rocniger aW 919,10. nauleicben, oe/t;. fteb nauwe 803,34. nauredich, adj. genauen rat« rat bi^ in^ fleinfle gebenb 632,30. ngl. li-v. nauwe, adv, taum, mit genauer lu^l 291,31. 512. 513,9. 527,19. 619,39. I ©loffat. 995 786,4. 789,11. 858,2. Pf. Gl. 416*. A. N. IJil.nauwe, adj\ mitnauwer noit 916,34. ue, nee, me96,17. 11044. uiemö, Ute m« 433,27. neken, nahen; nekede 89!>. nedern, awv. nibergeben, ju paben» geben ». b. funne (sig^n) 491,12. uederslau, sich, )i(^ nUbeilaffen. 422,13. nedertreken, niebetiie^en , nieber« werfen 307, 7 ff. nederzein, niebetiieben, nubeimerfen 47,16. zuchneder 77,6. nerstich, adj. forgfdlti^, eifrig, fleiBig 284,13. nersticheit, /. flei§, eifet 331,32. 467,14. 576,6. neuwelichen, neulich, adv. mit genauer not, taum 27,22. 110,11. neve, m. tofenamc 66,19. ürgl. unfer „f^roager" ober ba« f^wab. „better unb „bafe". niderlegen, äbcrwältigcn , nibcr« merfcn lu5,12. niest, näc^ß 30,16. nietdemin, ni^t^ bejlowentger 875, 23. nietdan, nit^tiJ al«, nur 900,4. niffel,/. infula, infel 492,2. 746,20. nitlich, adj, strenue. 617,17. nochtan, nochtant, benno^ 63,27.118,15.136,16.146.6.305,16 330,3, 502,6. Pf. Gl. 447». n o e d e, cidv. ungern : wie noede he it dede 753,2. AN 132. noemen, genoempt, genannt, be» fannt 2S7,2. 369,2. aUgem. Teuth. noemen. nennen, heiten. öftere form flatt bee \fo6}\>, nemen; alt namnjan. noetich, adj. bürfttg 110,12. noide, vil, fer ungern 4S9,34. noinzit, non^eit, gegen mittag 26,22. 37,9. 42,20. bie fir^bl. borcnrec^nung übertrug ftc^ ini bürgerliche leben, n oppe, «MW», tnoten im gen)ebe598,24. GG lange noppen, fratilli sunt sordidi villi in tapetis. flock off noppen, floccus, ebenb. nu gekoren, pari. neugen>alt 739,20. nuidt^=snuwit. up ein nuidt, auf^ neue, Don oorne 734,14. nummer 442,26: nie wiebcr einen btfcfrcf. trAl. nie Christenkeiser. nust, nic^t^ 925,2. nutzberlicheit,/. nujn 493,24. nuwens, gen, adv, neu 670,24. van nuwes 791,19. Pf. Gl. 417^. nuwet. up ein n-, auf (in neue^ 620,35. 0 turu« ni^t feiten; nochtan, of, offenbair, olvant, ors^ so, vol ge- sprochen, morgen, spotten, gür u : böUe, bontworter, sonde, omb. lange« o »erf^i^ten audgebrüd t. o » bb. au : rof . ou 3>B au : ogen. oi s» d : broit, doit, oi « altem uo ; broider, vroi, genoich, groissen (grü§en), moit, oif. ou=ö : zouldener, houltz, woulden, houldungen, unschoult, goultz , woussen rau^^fen. oefen, oifen, awv, üben: geoefet pari. 877,6 u. oft. AN 133. oefte, praet, übte 282,28, oefung,/» Übung 391,26. oeftz, n. obfl 292,32. oeme, m. obeim 318,16. oeperen, sich, ft^ jetg^n 620,31. o er her, m. nujen, ertrag, cintv»mmen, peburber 842,16 u. oft. oerberlich, adj\ 842,7. Oestrich, Olujlrailen 394,U. of . al« ob 50,7. 172,3. ob, fatt«( 327,12. ober, attgemein. Pf.Gl44Sa,ANi33. offenbair, offenligettb, ni^t jugc» bcdt 141,16. offen 778,3. offgebeirt, auf bem ^arabebctt J7. oidmodelich, atff, bemütig 327,11. oidmodichen, swV' bemüttgen 498,30. 391,25. oidmodicheit, /. bemut 400.4, 438.19. 480,27. veroytmodepen, oytmodioh, oytmodicheit humiliare, humilis, humilitas GG. Pf. Gl. 448b. AN 134. oilich, n. beitiae« oet 532,28. Pf. Gl. 448b. oir: an die oiren der statregenten kloppen, b. t). surufcn, ermanen 462,36 ff. oirvede,/. urfe^be 919,18. oirfrede, urf ebbe 872,34. oissen, ossen, pl. oc^fcn, raiealem. 61,2/4 unb oft, older, van, Don alter« 110,5. olich, der, bl. oel? al« lejte boffnung ber fterbenben, bie ba« altarsfacrament nic^t mer em)pfangen tonnen 786,21. oleivlamme,/. oriflame 136,15. onbesprochen man, untabeliger man 164,8. Drgl. unversprochen 183,1. ondanks des keisers, pne, n>iber be« taiier« Witten 163,10, fteb dank, onderslege, 7n.pL = jwifcbenmänbe, mUtchoanbe 186,17. 03* 996 9(e«f«T. oDflieitlieh, adj. w^%it% 171,10 onmetf ieh, adj, ^^^. 182,16. ontfengen, tiv, imf^om^ ^9,1% tu% vokXrienfiak. ilm imtrTiiF-iiiF- ent-, Ter-, xerSciml^l^vl^^. Gr.^l. oüTerteind. eino. waater, eni m« vn?efftt< l|^9«itcr 145,22, ODTerzagt, gn^iiAMC 58,2, fui gtmnn, oDTerzait and onTerwarot fft« melbafi: eme 9€t\u% nml äniat ^intti* niifc 158,21. viel fü^naater: afn •onrenaiU =» itawtNTfagt cnc «U ttrfaac, l, h- 9%t fcf^^errtläniiig. opferhand,/. ef[ti 352,1. opperwart, aanvätt«, tvnn: i^tin» aufipantf 798,12 u. eft. opt atz, m. 127,12. 182,9 Mgl. up- tatz. orloge, orloch, it, frtcg 64,10. 87,17. 331,20. 401,3. 445,18. 487,11.643,32. orl ich 71,7 kriech ind oirioge 654,39. Pf. Gl. 448». or logen, nrt;. fTieam 402,37. 504,23. 646,33. 903,22. Pf. GL 448». ort, n. mit ml^b. unb aUgen. ebn* bfuti* = tdt, tnU 672,30. oYelgotze,m. (d^ifffnamc (nbdgö^c) 10J,24. 142,27. 750,2/11. ^ct iiamc Irnt an ovelgunne ft(^ an, bad - teuflifd^cn ^a§ unt mi^aun^ auebrücft. l)ditfeTnaiiien finb t^äufui, trgf. Mal- pertuis im IReinl^an Ju^^. ^pffmann $. Zffteifi\f\\vi4 I 47 ff. over, übet, na(t 376,3. OY er decken, übetbetfcn 497,19. oyerdrach: etzliche gedinge ind schentliche overdrach machen tct* einbatunacn 693,35. overt reden, ttv. übcttteffen 404,29. 444,19. overhant krigen, fiegm 54,4 u. f. w. overkommen, sto. übeteintommen 337,1. 355,3. übetfommen, beaeanen 353,11. overkutzen \\4 oberdutzen, obetbeutfd^en 56,6. overlast, m. /. belä|iiguna 2S8,6. 506,10. 916,16. overmitz, praep, mit, Dermittelfl, bur(|) 21,18. 69,15.78,7.81,16.96,6. 115,10. 117,11. 422,1. Pf. Gl. 447b. overmoit, ^«n. oTermuitz, über» mut 137,18 u. oft. overschaft,/. Obergewalt, amteine^ vet^qiei 317 ansit^ 4. 446.21. 4§1. oTersehmft ind heufd in rediten, |efecre imdan; 4^7,33. OTertterTen, jfr. anftciHa : dat lant, jdat sinre fiauven — orer- atorren wa» 753,20. OTertirintlich , mdj. BBaKl^iBgii^ MM abgofroi 77a,8. o T er t r e f f e n d d«tt OTerti€fen287,27. OTerTalniet timiff. ^ait overal met etig. (utH- ^^ Itcdn. ^. b^ ba# ti^tige; 355,5. OTerrailen, m. nbnfaH 374,5. oTerTarnng, nbcifaniMg, *nctiB|j 884,30. oTcrTlodicheit, ^. üb^rfla? In gaaten 464,10. 757,24. AN 133. OTerwinnen, praet. overwan übenrinben 313,12. OTerzellig, überjdli^ 273,12. P bait anfatttenb tati^iveg Me nb. Uwt» finfe: pant, pat, perl, pil, porxe, bepelen, — bleibt an^ an^laateiid nnb inlauieab bäufia nacb nb. iretfc dorp, geworpen, halp, helpen, kq>, scharp, «eh wapenen, up, waip, vorp; befcnber* bp^pelt: beatuppe, herschippen , knappen , kroppe, schuppe, stappe. Gifb F. packen, sich, fi(b bavon matten, risch np 573,23. pagament. pagement, filbergul* ben 80,6 u. f. ro. bet gclbwäiung eni« gegengcfc^t. ©rgl. ^rct 11 197. paischk erzen, offerfetjen , übei» mäfeig groB «n^ ^»<^- 375,4. paislich, adj, öflerUdj 497,27. panthere, pfanbberr 686,32. papstdi,/. i^abUiDÜrbe 105,30. park, m<^ 905,21. parskese, m. prefffäfe. 176,26 ge» ronnene milc^ ifl b^ute betgifi!^ bar- ober barskese; Teuth. geronnen melk of parsmelk of prois- kese. partzele, \*oflen, ^untt 933,3. es sey dann sach dass solches (ausgaben ber ^btrentfammer) auff ein zedel von parcelen zu parcelen angezeich- net sey. Union , Verbundbrief 1396,38. etatuta. pat-, paitiser, n .^ebcifcn? 780,1. padeisem 178,10. pauwelune, paulune, /. jelt, tleine« jelt 26.22. 42,20. 6u6,32. 653,3 u. oft. (Pavillon.) paviment, n. ^>flajler, lat. 438,12. ®lpf[ar. 997 defferlecker, f^jottnamc ber alten rcicb«ftcil)tif(^cn colonialwarcn^anblcr 55,22. 60,17. Drgl. pfeffersäcke, nürnb. ©oet^ei^ ®b^ d. ^erli(^ingen. peilen, peelen, zo pelen, auw, ^>fälen 26,2. 134,36. 147,6. perdeesser, f^)ottname, pferbcflcif(]^» cifcr 55,22. 60,17. perdevessern, fcffeln ? ^ufeifcn ? öfter. pertvoederinge,/. tati cnen pfcrbc« futtcr 56,18. perlament, w. p. und deiding unter» rcbung, »erbanblunQ 589,12 ff. pesche, n. Dcrplaj bor fird)C 123,13. ani paradis, entfleüt, guerjl paravi- sus (franjöf. parvis), bann parvisch, »ope pervesch«, 3lac^en. im mittelal» ter mit bäumen, ca^jeüen, ftaücn um» geben ; ürgl. ?Ca^ener ftabtrec^nungen @. 22. peterlinge, die, ©t. $eterd \6)Vii* linfleb.^.ilölner 35,11. 131,12. eine änii^e bilbung brüderlinge in ben Stat. pilgerom, \)ilgrim 161,25. pilgrimaedse,/. ^>il3erfart, ac^fart 411,34. pinzdag, ^fingfltag 25,1. 26,4. pinxtenGG. bairif^ = bonnerÄtag. pistrie, /. bdderci, pistrina. 26,17. 42,14. pladdere, w. f^mä^er, tjerleumber? ^)a«quiaant? 107,8/9. p Lei de, t)ebemafd)ine : krane ind pleiden ind winden 779,35. pleit: umb ein pleit, n^egen eine^ V'^'J' ccfTe« 910,25. plichtich, adj\\6)ViM^ 543,1.709,6. 874,23 unb oft. plien, J?flegen 45,14. pleit 73,14 u. oft. plogegrever, vflügcleutc : ploge- grever und die gerdenerschen 771,9. plumpe leien bie einfaftigcn laien 518,16. Kil. plomp, bot, hebes, obtusus, stupid US. plunder, farenbe babc 692,3. p o c k e n , stov. fpilen 82, 3. AN 1 34. pomperi,/. pomp, prunt 868,12. portze,/. dathe in. die portze vorzogen woulde, er tt)ürbe e^er aft ber piorte fein al^ fte 307,20. portzbuissen, pl. torbücfefen 55,8. Prae, ^ta^ 169,2. pratten, unjufriben fein, aroHen, fc^moOen 146,13. 754,29. teuth. pratten prughen, mussitare. Kil. pratten ferocire, tollere animos, superbire. t^eute no^ übUd). pretgen,preitgen, predicare, prc» bijen 357,7. preitger, m. prebigcr, Pom bomini« canerorben 123,12. predicait,/. prcbi^t 295,8. privait, n. abtritt 492.22. latrina, cloaca ein priuaet off schythuys. GG. privandie, propiant 801,17. proift, m. probjl 85,9. proiftei,/. probjlei 85,11. pro van de, munbbonat 500,26. prouen, prabenben 483,33 ff. 822,S. »r^l. GG delibare prouen und offe- ren? einfommen 774,37. pulver: in p. rasten, aU jlaub ru^cn 456,14. ale fiaub ber hl U»ber. punt, böse punfte 104,11. 110,26. puntlich, accuratus, Kil. puntigh. 393,2. 923,25. puteir,/. burc 618,27. \>x^l ©aü. raff: die put iers ind meer ander lichte wyven. (f^effenurfunbc t>. 3on« 143.) putz,/, brunnen, franfif4> 46,16 u. oft. Qu naä) nb. weife : quam , quamen, quait. q uackb rette r, p/. gcrüfle für marft- f^reier ober brebbrettcr jum fpilen mie quikbreder«arttt)irb. 170,9. quaden, swv. übd juridjfcn 183,11. quaelich, fc^lec^t 282,10. 327,13. 574,31. .q. upnemen, übel auf» nemcn 552,32. importunus onbe- scheyden, onrustelik, moelik, ver- drietlik , q u e 1 1 i c k . obtrectare qualick handelen GG. quait, a«?;. bofe 69,10. quait viur 560,17 ». 9ift66,4. Dröl. quaden pon falf^en profeten unb djriflen 125,17. 387,35. n. einem falfd)en rat 152,2. quantzwis, jum fc^cin b. b. al^ ob er ibn tjän^en »oütc 171,24. prgl. verquantzis 355. quetzen , swv. quetf(^en 255,11. quit gain 62,17. q u i 1 1 e n , frei machen : gequitet 557, 37 . 560,12. 569,21. 654,6. B perboppelt in irre, urre, vurwarrer, scherren; au^lautenb für n^b. 1 in vesser (Pgl. engl, feiters) ; oerfe^t : bernen, burn, gevirsteh, kirst, 1 998 (SfofTar. derde, burst, strack (844) yirsch (frif* 778;, derde 423. 546 u. f. ». rächen, «trr. enei<^en; fü^ni, nb. raken 611,4. rtichtenj praet enei<^teti, faBten 874. gerächt, toem fi^lage getfirt 186,?5. rader gelt, mün^ mir tcm ertt?5Ifen 906,17. AN 134. raserie, toO^eit 906,17. rast,/, rastind vrede, ru^e unb frie» ben 591,29. rasten, resten, stcv. ru^en, befon« bet« bon fog. W. leibern in tir*en 162,16. 362,1. 444,3. 463,2. 548,18. 600,30. AN 134 ff. Pf. Gl. 450a. rastlicheit, /. tube 671,18. restlich, ac^". 380,19. 401,23. AN 135. rat der aventuren, alüif^rab 288,5. rebalt, m. i^mU , itöl. ribäldo 575,12. rechen, rcdjjnen, beHnt)eIn. 502,13. recht, altes, te^tU^ feflgefejte ah» gabm 775,9. rechtevort, fofort 222,31. 308,16. 580.5. 609,16. rede, f, grunb 255,4. 276,28. 318,10. 360.6. 410.12. 451,9. in reden be- stan, mit grunben 355,14. zo reden gestalt, lux berantwcttung gebogen 865,8. reicher U^ rechter, reichter (hant) re(3^t« 123,25. reidea=reit, ritt, ju riden, rider sin (eques) 363,5. reim, ryem.remus: in ein schyp 332,30. reise, mal, feeere^jua 529,8. ctvcbi- tion 23,11. 37.19. 628,16. relaxieren, stcv. aufbeben, natblaBen 20,10. 32.8. 39,21. 46.1. 76,15. 133,12. 136,21 u. oft. remeismaent, 9lemigiii^, be^ fränti* fd^en bif^üf^, menat. 292,33. renn er im gegmfa^ §. fcblaAtreffe. 749,37. et nam bie rennpferbe mit M bgl.^ II 98 nota. rentmeister, reintmeister 115,2. rese, reise, m. rife 382,26. 487,19. Tiddene, pl. berittene 90,21. ridder, gute, münjforte = 14 fl. 177,25. riffelich, a£f;. aäv. tcic^li* 393,^. bgl. rive. rige broitz, eine an^ial btote S07,5. rimpen, fi^ l>aden 134,29: fap feft. rinsegulden, rbeinifc^e gulben 62,15 unb rft. e^ gab iilbemc unb goUene, bie alten waren golbgulben ; ein gelt« gulben ifl f(btc(btbin rbeinifi^cr gultcn genannt werben, ein cölnif(^et gemeiner gulben galt 20 ^über. risachtig, reiftest 307,33. Tisch, adj. raf(^, tapfer 281,20. 348,14. 493,42. 566,36. 584,19. 601,6. 615,7. 710,8/34. üon ©tttöet triebet in bie fc^rtftfptatbc aufgenom« men. rischlich, adj, adt. 118,1. rockelgin, Tögglcin brct 807,9. lyeuie rod, rode zeilen, gelbe fd^leier, bänfccr 79,4. 5; objei^en ber Subcn unb fa* tenbcn fräulein im mittelalter. IBert» bolb b. {Regen^b. rode, ma^flab 178,9. rode,/, mit roden slain, au^fiäu« ^>cn 157,19. fprü^wort 579,32. rodehunt, fid) felbjl beigelegter fpif* name tbeinif^cr taubritter 57,12. roder buich, rur, 363,12. roelkoch gan$ n>ie rodehunt 57,12. roeren, swv. anrüren 451. roiden hauen, rutenflreidie geben 599,4. roime, m. mm 287. roin , 8WV, rnbem 750,26. roiren, betiren , crwäbnen : vurge- roirt, üben genannt 279,22. 417,33 u. oft. roitwilsch, adj. r. recht bom borti* gen faiferlidjen bofgcri^t 459,9. Olcffar. 999 roufen, etiva^, plünbcni, berauben 143,5. rouweliche, adj\ in rouwelichen cleidem b. t. in trauettleibcrn 746, 17. rouwen, teuen 558,8. rowart: do zoch hei dan in wart rowart des lantz vanHollantz 153,17. rucke, vam, ^inienucf^ 593,1. ruck: den r. geven, flicben 604,14. ruiter, m. reitet, roegelaftcrer 634,23 u. f. w. leitete beb^utung tommt »cn nicberlänb. ruyter aud ruptarius ruitermann 508,22. rumen, roumen, swt?. Dcrlaffcn rau» wen 495,7/9. 590,6. ruterspiel, n. ritterfviele , nimi« 299,1. 308,27. 490,36. 556,36. ruwe, f. trauet 333,1. 529,26. ruwigelude,^/. fla^ieutc 805,23. S anlautenbcg seh ncc^ ni(^t t>cr 1 m n w: sleifen, slusselj smerzen, smet; snel, snode ; swager, swert. s unb ss btütfen au0lautobei aucb tuc^mt! ncti^ n>ar. sairworter, bet rüpungeii wrfcrtiftt 708,14. sal, m. benenflubc, bifc^of^vfalj^ am bombof 58,10. 60,9. 89,18. 101,11. 110,23. 139,21. 579,11. 592,20. salzmudder, fa^meff>ev 605,10/16. 606,12; ein wi^tige« <\efd)äft. mud- der, mefer MN III 130 ff. Öcrctll 589. sank, sang legen, intctbift l^et' bdnftcn, tirc^nfi^bHegcn 25,22. 41,8. 73,5. 92,24. 134,21. sarkstein, grab^cin 700,18. satertag, m. ^es Saturni, famflaa 45,19.49,7/10. 53,1. 57,27. 81,16. 90,9, 136,16. 647,12. 921,37. u. f. ». ftdntifc^fdcbftfd), satertagskameren, guedes- tagskameren934,12.Pf.G1.451a. sauer appelgen, bilbl. 930,22. 950,727. Schach, ftef^ab : dat verdrach seh. , ber bertrag tarn ju panbc 103,4. schaf, «. fc^ranf 91,3/7/9. staf- schaf , ^abfci)ranf , latteu(djranf 91,5. schaffen, auerid^ten, bei bct belagc» tung f ottfcbtitte ma Aen 789,15. 790,3. Pf. Gl. 451a. schale, ö^fcllW^ft 782,17. t>ml. winschole. scharianten, ;?/. fnappen, fugfm'd^tc 616,32. tüttieter 376, 1 8, schätz: up den seh. verzien, ba^ redJt jn inoeHietcn »ergeben, »etgi^tcn 498,28. 503,6 ff. ober sat? 503, an» mctfg. 2. schätzen sich, awv, fi4 loetaufen. die gevangen schätzten sich vur 32 dusent gülden 788.6. abgaben eibc» bcn ö. »egelagetetn 797,22. sehe eher am fteu^e 902,11. schedde,jprae^. fc^abeie 577, 18. «cAedelich oft «eAentiich, aüit« teration, alte re^tefprad^c 87, 12. »gl. «cÄedigen ind scÄenden 306,35. sohhd ind «cAande 791,23 ff. »al. 596,35. scheimde, / fc^impf, fc^anbc 173, anm. 1. scheisgezucht, w.fcbie B^eugl 03,10. schelle, glotfe, schelgin, alöcflein 313,2^27. schellhemel, (eit^dmmel, rdtel^fürer 162,14. schemelen, arme, 853,11 »tgl. mnd. Wb. s. V. schamel, schemel. schemelich, fdj^impflicb 164,17. scheppen, anberaumen: dach 840,5. 873,2. üerbanbeln 721,16. scheren, 8tov.\ä:)Mxtn t). bcnnen T95,8. schermutzunge, fdjarmü^l 63,26. schicken, gemach, ftcb bequem macben 573, 4o. sich schicken, öcn ber Pcüe meieren 69,20. schickunge, /. jnjlanb 307,35. ae*^ fanbtf^aft 102,8. schiffinge, /. anjal fctiiffe 166,10. fonf! Gelegenheit jur f^ifffart. 1000 ©loffar* schifrich, fctiffl>^r 318,9. schifpert, n. pferb jura fcfciffjieftcn. 191,9. echiltknecht, m. 103,11. schimber, offenbar 456,13. schimberlich, glänzend 309,14. schimpen, fc^cr^en 414,15. 867,8. schin doin, jeigen 282,5. schinerie,/. fd^inbcrei 380,25. schive, /. Qlücf^ral) 562,35. Mßl. rat der aventuren 288,5. sc hol, pL ju schd, fc^u^, oft. bilbl. fefiel 579. schoinlepper, scholepper, f(bul)lcn>pct, »flicfct, alttciffcr, alibÜBet 624,24. 774,6. x>x^L sarcitector eyn decker, off stopper off 1 a p p e r GG. Schoppen, m. fc^uppen 393,14. schorren, fc^anten 736,17, schorrestein, m. feiern jicin 123,21. schottelen, f^üffeln 432,28. schoultis, f4;ultbetg 750,20. schouvej/.^oljieaell69,25.Kil.8chou- we caminuB. MW IV 129 : schöfstön. schrien, Don ben äugen , ireincn 593, 23.909,20. schrauen, fd^riecn 953. schrielich, bcjammcm^n^crt, mit iDCincn 606,9. schrielich anzosien 913,10. schroeder, fi^neiber 783,28. C^nncn 1351. schufen: enschufen praei. )U schaffen, rid^ toten uic^td au^ 526,20. \)ftl. schaffen. fichuffieren, swv. fd)impfen, ju fc^anbcn ma^en 618,18. 630,17. schulen, befcfcu^en 579,25. schuire,/. fcbcune, freuet 188,21. schuldigen; appellieren weflcn cine^ tedjte^ 115,29. im reinen mnb. en ordel scheiden, urdel seh. 117,24. schumpferture, schufferture, fd)impfli^e nie^erla9e 620,13/17. schumpferturen, schuffer- turen swv. 621.36. ^%\. guffern, gyffem altcöln. ftatt Jungfern, juw- fern. schupstoil, Pranger am fior^elberg, ent^auptung^pla^ 711,24. schurgekarre: upper schurge- karren voirt men N. heim 770,22. schütten, erf^üttert »erben, erbittern 82,10. schuwen, freuen meiben 461,1. 473,23. 671,33. Äcriver, fc^reiber, geipi^er überhaupt 88,24. 8 e d e,/.fianb, aufroanb, ßcQung 800,31. sedig, adj. fitttg 311,1. 497,6. sedicheit, /. jtttcn, feine bilbuna 455,8, See, die, meer: van Coellen bis in die see 389,10. 7«6,24. angelf. fem. au^ bem nieberl. c. 1300 ri^einaufmärtd baÄ gen. »er breitet, sedel, rul^clager, pxit\^t, lotterbett 186,19. segehaftig, ae^f. flgfeaftig 280, 1 7. seil an den hals bringen, miber« legen, bilblic^ 358,24. 8 elfz=: selbes, felbft 105,16 u. oft. aU ter genet. eined au^gef^orbenen subat. seltmailen, zo, ju felben malen 896,21. sent, m. fenb, synodus 824,3. sevenpreister, bie fieben priejter, fieb anmrfg. 92,23. 99.16. 110,20, sevenwald, ^oOänb. gegenb. sevenwerf, ftebenmal 176,18. sevenrehande, fiebenerlei 748,15. seynen seinen, geseinden, fegnen 463,13. 532,28 606,37/39. Dgl. sainen. sich pleonaflifc^ 443,23. sichtichlichen, fic^tbar 420,19. siester uren, fed;^ ur 45,20. sin: we it darom weire, toit ti fi* bamit m^ielt 183,7. singen und lesen, feierliche unb mue meffe l)alten 78,8. 90,18. 94,17. 99,18. 108,18. singende misse, missa cantata, (o(^amt 392,30. sinne, m. anf^lag 306,34. sinnen, gesan, anfinnen 473,16. 8 int, nad^b^r 146,5. 170,4.' slach formelhaft frieg: sirnder slach ind stois 777,26. 779,17. slaifen: inslaifender stunden in der nacht 143,23. in slai- fender diet 163 anmfg. 6. slap, m. fc^laf 426,14. sieht, siecht sin, gef(^lid)tct fein 111,28. fd^lic^t b. b. bem bobcn um« ^er gleich 113,14. siechte priester, gemeine, bie feine pfrünbe Ijatten, blaf- fertarii634,16. f*li*l, einfach 60,13. 181,9. 490,22. Don nieberem bertom» men 654,36. slechtlich, fc^Ii^t 369,5. sleicht, «<&*. ft^Iidjt 768,35. slicht8man,m. fd^iebdmann 613,9. süssen, fc^leiffen, abnemen 494,12. slont, m, fc^lunb: der slont derun- sedelichen gierheit des hofs zo Rome686,7. ©loffar. 1001 smach, m. gefc^macf 323,13. 8 machen, fc^mecfen SO, 3. smaecheit,/. fc^mad^ -193,35. 8 ma c h e n , fd^ma^en 538, 24. 8m alte, (in) 8malte|7ra6^.j.8mel- ten fc^mcl^en 124,S. smechen: gesmecht anfc^micren be« ttüacn 749,29. 8med,m. f(^mib: die guede smede haint einen 8ieden, als dat i8er heis ist, 80 sal mant smeden 611,19. 8 m e 1 e n , stvv. fc|} malern : wart des roemschen richs macht sere ge- smeelt 641,5. SeferIIlU06. smelichen, baff. 899,2. 8nellich,fc^)ncU,tavfcr579,1. 581,21. snikke,/. 104,27. Kil.scaphasnäke. snil, m. fc^ncüer, brücfer H6,3. snod: snode und koestliche dinge, weniger wcrtüoü, fteting 693,7. snoech, pl. ^e^te 826,12. snoirche, fd^nur^en, fc^n)iegerto<^ter 125,7. 80, ald (al^ tote) 145,3. so as, fobalbaU 123,28. 8 0 mir gotl bcteurung 629,4. 80-80, leie, teiU teile 446,8/9. 795,16. so wanne, wenn 455,2. 80-we, wenn immer 95,7. Soffoien, ©aüo^en 740,35. s o i d e n , fteben : deme soit und breit (briet) man 768,31. soinbruchig, flk(;. füncbrüc^i074,25. sorgen: sin lives in sorgen, um fein leben beforgt 172,1 1. 80 r chli ch, enmi|cii, stevelen, fhuern, f^^ic^ten 939,33. stichleider, flei^leiter, gum ftmui' anariff 789,16. stiebten, fliftvn 560,17. stick, geinen sien, ni^t ^ad ge* ttnftfjc fc^cn 492,20; obert. keinen ffstigga sehen, stiften, stiefde, anorbncn 442,21. stillen, 8tDv. jut Tutje bringen 431,1. stillichen, adv. in ^er |HU« eo5,40. stock, m. gefSngni^ 82,1. e« ijl bie befannte Ijöiierne jhfafmaf^ine, in bercn Öffnungen Me füge ber terbrcd^er feft« gcflemmt würben, stocken ind slahen, in bü^ gtfäng« ni«t, bcn j!o(! f^lagcn 797,21. stocker, m. lictor, carnifex 60,7. KU. stocker, stockeknecht. IM Stock. Pf. Gl. 454». stoesser, m^njc scudatorum 675, 27. grof^cn nad^ bem »gemein man« 835,24. stoiren, swv. ficuem, uferen 149,9. stoppen 578,1 : :^alf et feinfm mangel ab. cummer, armoide Teuth. stoss, m. jwijl 101,21. anflog jiim fircit 122,1. strack, adj. getabe 337,21. 555,21. 567,21. straklich, strack, adj. flramm 444,29. 501,22. Strang, iR^einarm, fiugarm 811,11. streich,/, fhecfc 492,36. strengicheit, /. ta^ferfeit 588,4. streng, adj. y>. roagcr 534,'27. stritgezauwe, n. »äffen, Preit» gerate 585,36. 860,17. stritsleuffe, pl. triegcrif^e unter« nemun gen 318,17. stTop, lhut>f, ft^)linge 50,6. strucheln, swv. flraut^eln 534,29. stunt, mal 116,12. upstunt, auf berfleüe 621,4. Sturms, adv. gen. mit flurm 860,1. sucht,/, tranftjeit 180,23. sucht, m. feufjer 495,37. sucht ich, örf/ c^?ilv)pttf^ 442,8. süessen, swv, fü§ machen 609,35. suUen, »erben 571,30. sunderlich, adj. adv. 293,31 fie^ sunderling, bcfonberer 289,2. jebcr cinjeluc 307,9. 455,4. adv. fpe» jietl, infonber« 253,14. r^l. 274,35, 276,19. 299,33. 302,10. 434,35. 459,ll/29u. f. ». sus, fo 273,7. 8U8lan 515,32. Dgl. upsatzt. uirloif, m. Urlaub l4i3,o, nisbroin, aufbrennen 785,33, mit bem bubertu^fd^lüffd. uisdeidingen, burd^ iw^anbluTigen freimadjjen 650,12. ©loffar. lOOS uisdoin, au^tun, au^jicben, aHe^cn. uiÄgelden, Ipefaufcn 898,3, uisheischung der sachen 256, 13. u i 8 h e 1 p e n , retten, berau^tetftn 65,4 . uiskomen, ou^ Hm gefängni^ ent* laffcn »erben ober etitf^nimen 648,10. uisieinen, bur^^ entlenen ölte mi^« bTau<^en 749,28. uisraede, ausrottete 314,18. uissmachten, auS^unftern 718,9. uissp rechen, formelhaft 650,1 == in der huldungie sprechen « ^u!» bi^cn ; de hulde sprechen I 27. 335, 27. uisvilen, sich, pe arbeiteten ftd) mit ber feile alle aud bem ferfer berau« 573. uis werfen sin manheit 405,18: capricren. nitschieten, eximere Ä99,15. nllouch, jwibeln 185,12, gebilbet au« aliium; ^^\. oellig, oelk t=2 jwibel b. 9flcmni(!^. t»öl. 2 jleüen be* ßi^yer II, 1721 aus granfurter bcnfwakrn mit ? bejeic^net. umganc, m. freuj^anj 26,17. Gem- mula: girus eyu cirkel off eyn omganc. umbgraven, mit eirtem gtcibcn um* geben 108,2. u m b p 1 a n k e n , mit einem ^tanfenjaun mfeben 108,3. umb setzen, befe^iu 491,17. umb slagen, stv. burc^einanbcrbrin^en baB atle« brunter u. brüber ^et, bann jjlüntem 790.13. »erlaufen 864,21. umbsust, oergebenS, umfonjl 103,22. umbtrint, berum, umfeer 281,13. 393,11. unöcfär 283,9. vgl. dar- umbtrint 308,15. umbvalien, anbereS ftnneS tverben 825,21. unbestuirheit, unbesturi- cheit, /. tempestas, unrube, UH> bänbigteit 443,33. 494,34. 497,31. Kil. onstuerigheid, I)pU. feri- tas, immodestia. adj\ unbestuer» lieh, unbdnbig 576,30. woistlich, onstuyrlick, stormelick, on- stuyrheit impetuosus, impetus. gg; Unbesonnenheit, /. wrrätft^eit 771,17. unbesucht, unburdjfn^t 491,32. Undanks, »iber mücn ^54,^2. 557,33. bgl. ondanks. u n d e k e n , aufbecf en 395, 26. undergeven,ft^ unterwerfen 500,26. undersassen, 1?/. Untertanen 337,. 26 u. oft. underscheit, w. unterfdjjieb 337,10. underslagen, faden, bie glenen (fperc) 556,31. undersezung, /.^erabfejung 288, 14. undersniden, stv. einfaffen, ä«)(» f^en^ineinndben, !>erf4)iebene floffe an einanber, auf einanm näben, fd^nei» bem 61 1,41. 612,4. «eyer II, 1802. anders tan, unternemen 27 5, 1 2. 588, 14. underwiefsen 620,31 (wortfviel). underwinden, sich, jlc^ jemanbS annemen 107,16. undoechde, /. untugenb 287,10, 303,19. 470,30. 522,10. 946,12. doechte, tugenb. undoechsam, adj. untüd)tig 738,20. unee, /. unebe. nemen z. u. 393,20. Kil. onee illegitimus coitus. unfeilich, unju^^cr 702,15. ungebeir, un^eberbigfeit 940,22. ungebuwet, pari, unbenüjt 73S,8. ungelaven, m. Unglauben 81,16 ff. ungelezt, unverlejt 457,30. ungelimp, m. fd^imVf 559,29. ungelouve, m. mangel an »ort^alten 755,35. ungestümmig, adj\ flürmif^ 499,9« Kil. onstuemigh, tempestuosus, procellosus. ungeverlich, faum 745,24. ungevellicheit, /. unfäüc, mise- riae 327,8. ungeverlich, faum 462,24. etwa 321,2. 470,75. KiL ong^evae^- l i k , sine discrimine, vet. sax. fere,. prope. ogl. 470. ungewain, ungen)ont 473,27. unmere, a<{;. unlieb 579,3 K mitteU nieberl. onmare, perdc^tlid). m^b. unmaere. unmilt, adj. 339,10. ogl. milt, mil- ticheit. unmoissich, adj. gcf^dftig, beforgt 437,23. unrait, wibertodttigeS. ungebär 495,4. 574,34. uploif of ander u., unfin» nige« treiben 118,20. unrecht, zo, gegen aUeS oölferred)t 789,25. unredelich, unvernünftig: unrede- liche beste 893,2. 1004 ®loffar. unschetzlig, unf^äjbar 2S$,34. uns edel ich, ae{/'. unfttttid> 792/22. unselig, adj\ unfllücftid^, l)eÜIe^45,8. unsinnich, wanfinrng 083,20. unteren, enteren 612,29. untren, gun^rt m^b. untgain, entgegen 378,24. untsien, jpart. gcfürc^^tet 833,6. untsinnen, bejinnen 432,30. untstechen, umstecken, an» jiec^en, anbrennen 607,39. u. und entfengt 254,4. untwien, entweiben 423,22. unuisloeslich, unerfd)e))f 11^520, 28. 550,19. unverclikt van hinnen komen, un« crfpäbt 575,17. Kil. verkliken, insidiari, indasare secreta. unverdiende brodere 38,8. unversunnen, unbcfonnen 946,24. unververt, unerfcferocfen, van, vor, 309,15. 356,29. 576. 580,3. terri- tus ververt, imperterritus o n u e r - vert GG. unverwandt, unücrwanbelt 475, 30. unverwarntz, one frie^^Äerflarung 498,15. nid^t befprec^jen 53,18. ünverzaichlich, unüerjagt 556,27. 584,28. unverzaecht, namc einer büd^fe 107, 26. 108,12. pc^ oben onverzagt. un verzecht recht, un^cänberte^ ober unoerjüfllic^e« red^t 27,7. iinverzogen, one »erjug 474,14. unverzuft man, entfall offener mann 337,21. Kil. versuft, delirus, socors, animi inops* verzuft ifi ratlo^. unvreden, zu, sein 103,14. unwerden, van, ungiltig 443,33. up, praep, an, läna^: up dem Rine 43,16. gegen: up de Hossen 165,13. up Duitschland kriegen 306,27. , reiten gegen 556,35. 559,38. ogU 476,9. up dat 476,9. upantworten, sin laut, n^icber jurücferflatten 103,30. upbreken, prorumpere 374,6. Kil. updragen, )u leben geben 273,17 ff. upenthaldung, y[. untcrbalt 526,9. upgan, im greife feigen 175,23. up gel den, auflaufen 432,27. M» taufen 889,3. ogl. gelden. upgrifen, einen Unwillen, gegen {emanb einen unn)iflen faffen 533,21. uphalden, einfletlen, beenbigen ben trieg. bie fojlen jum frieg ^^räjlieren 41,21. 158,17. \>ertragen: it wart upgehalden 39,11. untcrfc^lauf^ebcn 797,23. upheven, erbeben 276,27. upmirker, auffeber 394,12. upnemen, unterfud}en 588,36. 612, 20. vur quait, übel aufnemen 867, 10. aufboren, trieg beenbigen, fxd} »er» tragen 785,12. do wart it umgenom- men, dat der kriech gesomt wart 791,9. anbören iinb untcrfuc^ung ju» fagen 117,29. upperwert, aufwärts 57,16. upracken, ewporbringcn 851,21. uprecht, gerecht 496,3. uprichten, erfejen 519,7. upsatzt, opsatz, m. Dorfaj, ab« ficbt, oermcintIi^en?lan 133,30. 172,2. 604,35. 775,15. 824,30. bebingung 776,13. Ogl. ufsatz. up setzen, angreifen? 299,15. an* fcjen 383,11. up gesät und ge- slossen 446,15. upsetzich up goide stede 181,7. upsetzige boisheit 498,26. upschurzen, auffcbicben 287,3. auffdjürjen, niit befc^lag belegen? dat der pais die buschoflichen ren- ten ind gulte upschurzte 685,33. upslach, m. 878,12. ^altcfieüc 875, 17. upsUn, rüflen, bie farren auffc^lagcn 119,4. upspraech, m. wiberfpruc^ 487,27. up Sprech er, uerfläger, tablcr 530,19. upsp ringen, peigen, ». 9lbein 30,5. 121,31. upstant, adv, augenblicflid) 614,1== von stunt an, ebenb. upstechen, aufpecfen, auffangen 105,18. — win, au^Pcden, e. grü« ncn bufc^, mcien 858,27. updrompen, 9wv, jum aufbruc^ blafcn 103,16. 356,34. ©ciber^ Du. 2,313: uptrompen. up trecken, in deme.Bine, schif, rbeinaufwdrtd jie^en 46,15. upvoiden, erjiebcn 877,21. upwaippenen.fic^ jum fampfe iwf* nen, bebro^en 48,7. upwecken, giften 530,13. 531. upwerpen, «öl. oirberlicheit 270,36. ure,/. flunbe53,6. 59,24, 60,10. 122, 20. urlich, m. üreit 75,2. urlogen swv, 41,21. usbrechen, mere, au^gc^cn t>on einem gerügt, fic^i »erbreiten 614,1. auefommcn 623,33. userkreigen, ^erau^befommen, be* freien, erlöfen 146,4 ff. usessen, sich, aUe^ aufeffen 125,9. usheren, au^b^nen 630,27. uskommen, au^^ieben, ine felb jie^ien 144,18. uslassen, stv. (oblagen, Dern>eifen 45,2. 63,16. 74,29. 135,38. usslan, vass, auf((^Iagen, benboben einf^lagen, ben wein auslaufen lagen 158,4. usrumen, swv. H^ felb räumen, ab» jicben 139,5. usseren, beraub*, Der ein au<$n)ärti« ' ge^f gericbt laben 176,11. usseuwen, auefden 289,39. VfiebF. W bäufiö im anlaute, wo and) bie nb. üerbinbung wr: wrede, wreichen. inlautenb ifl w feltener al^ in neueren nb. mba : buwen, bruwen, drauwen, getruwe, frouwe, lewe, verwer. auft^elöft für alted we : sust^r. waefen, waifen! au^ruf 628,33. 775,17. wage, up der wage halten, auf bem fpile flcben 629,3. wagen, teo^en (menge) 585,17. wallsprechen: ein wailsprechende man, berebter mann 281,18. 748,21. wainden, praet. ^uwainen, ge- badeten 575,9. wair, »übin 332,28. wairaftigst, »arf^einli^fl 443,10. wairsegersse, /. »arfagerin 493, 1 3. wait, gewanb 833,19. walefeile, wolfeil 41. wandeler, m. frember, reifenber 437, 31. Pf Gl. (III) 58a. 59a : wendeler. Wandelung/, »anbei 497,18. wanschichts, }ufaQi{( 372,3. (^u« fällig in )>ilgerfart ober er fam ^ufdUig feine i>ili\erfart.) want, benn 97,9. 287,11 u. oft. wantschiff, groge^ fcbiff; wanten, fi)jtem üon tauroert an ber f^iff^feite gegen fc^wantungen 53,17. war den, c. ^ene^. erwarten 64,2. 117, 16. Dgl. 152. warden mit den Blossen 103,29. warf, m. werft 117,1. 147,19. warning, /. erwartung einer gefar,. befotgni« lu4,28. wassen, praet. wois, gewaisen, wat^fen 21,12. 22,1. weist, wä# 532,18. we, wie 109,3. weche, /. wo4)e, alte form 59,19. 106,, 15 u. oft. Pf. Gl. (in) 58. wechfart,/. tob 496,22. wechferdichman, wanber^mann 452,17. weddunge, /. wetten 539,26. wede, praet. webte 169,27. weder, wieder, bei 498,27. wederachten, jurücf weifen , refu- tare, recusare, respuere 320,32. 364,12. 474,6. Wederhalden, wiberjianb lei|len619^ 22. 832,30. wederkeren, jcmanb xurücf treiben 619,4. wedeman, wittwer 796,14. wedermut, m. feinblicbc gcjinnung,. ärger 577,33. 646,39. 671,34. wederriden, sich, fic^ entgegen* reiten 37,20. 132,17. wederschriven, abfc^reiben 782,3. wederspennig, wiberfpen j^ig 582, 5. weduwe, /. v^mvoi 330,19 u. oft* Pf Gl (III) 58b. wegelaichde, wege lagerte praet, 657,33. wegen, praet. weich, weige, Wo^ 175,3. 777,16. 807,12. wegen swv. in bewegung bringen 646,. lö. AN 144. nic^t }u mbb. wigen, ftd) bewegen, weich, adj. gelinb ». wiuter 859,3K weidelich, fer, in b^b^m maße, w. liberail, au^ge^eic^net freigebig 110,K 519,28. 588,2 (fc^ön). Kil.weyde- lik, probus, egregius, exceUens. weildig: van w. (£igen , au^ Der* weier»unKn: sere gewunt, ft^mcrjUdf) , fc^ttjcrüerrounbct 647,34. AN 146. würfen, worven, gu werven, werben, ji^ bemüften 115,2. cmerben 100,6. wüschen, uiswüschen, auffprin« gen unb entnif^tn, l^audflir^e« ao^^ 32. 555. wüssen, w. ba^ triffen, 82,24. X nur inlautenb unb auölautenb für gs, ks: exe, henxt, axins (beiiaaen A. ob. 3). Z Dcrttitt , abjüglic^ bie unter t beraerfte auename, burd^aud nb. t: zappen, Zellen, zit, zo, zoigen, inlautenb unb auelautenb ^um teil: herze, schmer- zen; Sterz, stutz; zouldener 721,6' u. f. XD. zail, m. jagel S3,t4. zauen, sich, ft^ machen, beeilen 812,21 u. f. w. zeegenpat, ^iegenpfab 373. zehen, jiet^en 111,4. zeihe, /. lid Zeilen. 79,4. Kil. ' 8 ey l , velum linteum. keimen, ^ämen 572,28 ; zeimt. zerate, jierat 433.3. zerdestruiren, jerilören 364,25. zieht,/, anf^ulbigung 475,7. zid, zur, 118,17. zidich weder, ieit^ema^e günflige TOitteruug 178,17. 184.28. 780,22. zidong, nac^ricbt 179,6. zierait, m. tir^cnf^mucf 379,4. 393, 14. zinder, m. jentner 916,5/7. zit,/. »etter 81,7. zobekommen: die eme zubeque- men, in bie bänbe tarnen 743,7. zogezaut lie zogezänt, zuge- sant 58,59. zohantz, W^k\6) 131,34. 491,14. zohelder, ani)änger 532,24. zohoren, $ugebi>ren, mt ^eute noc|} üblich 96,4. zohulper, ju^elfer 521,1. zoinen, zeunen, irraet, zoinde, jcigen 165,18. nd. tonen = togen 411,34. 706,6. 725,14. 737,16. 748, 7. 873,9. zokumpst, zokompst, / anfunft 288.25. 433,17. 456,1. zolustern, jubörcn 609,17. zomachen, veranlagen, bewegen: machte die Berschen dri arme blois jungen zo 752,3. anwarben 824,6. zomale, z^omarl, zmal, 9än)li^27, 21.113,12. 123,12. 187,6. 582,2. zoneiglicheit, ^uneigun^ 813,7. zopillen, jupfdlen 41,19. zoquisten, »erf(^leubern 686,4. zouiden, gewinnen für felb, zould ju soldener, zouldener 146,17. 755,5. 756. zouldener, m. folbner. zouveren, jaubern 348,22, zouwen, jic^ beeilen, beute noc^ slk tauen 493,42 ; fteb oben, zumal, zomale, 81,8. 123,8. zünden, zunte, junbcn 136,15V ber c^r. »eig nt^t wae oriflamme ift. zürnen, sich, jic^ erzürnen 149,19. zurstunt, zerstunt, zustunt, fügUid^, gleich jeitift , in bemfelbeu augenblicf 80,9. 83,4, 13. 84,10,16. 87,6. 96,1. 99,9. 100,18. 103,12. 109.26. bergl. upstunt. zuvorens, adv. jubor 99,5. zwar, fc^roer 107,28. zweidrechtig, n)iberf\>rcc^enb 300, 22. zweien, entzweien 743,9. dat sich die zwene kroppel zweien wurden , un« ein«f 865,6. zweipartiich 169,2. zweischeilicheit, n)tbct[pred^enbc meinuug 275,33. 414,21. 541,1. 716,9. zweischelung, fpaltung 347,21. jwifpaU 362,16. zweizucht, gwitra^t 177,24. zwerens, zweimal 830,24. zwers, adv, quer 367,33. 774,8. ^ zw er seh, quer 568,23. lRad;trage unb beri^tigungen wirb meine »Alemannia« britfgen, wie nc bb. III 291 bereite getati bat. ^erfonentierjei^nt^ ^nm 2, unb 3. ä3anbe. $orbemer!ung. 3n nad^fielbenbem $(rfonenorrjeid}mp unb bejqleii^en tm OrtdrCijifter finb biejenigen Stellen ber i^oel^off^fd^en (S^ronif, »eld^e ani älteren im I. unb 2. iBanbebtefer Sammlung gebtucften Etüden (•Oagen, 2Beverf(ai(t)t, 3a^rbü(i)er) »ieber^olt finb, nid)t bes rü(ffid)ti0t. Ueberflüfflg fd}ten ferner ble tUnfü^rung fold^er ^d^nt »erben. 3ni Uebrigen finbet anc^ ^ier bie *^b. I, 431 gemalte ^orbemerfung ^ilnuenbung. 9lbel 260,4. «Hbra^am 264,7. %h\i 33e!r ((Jbicr) 387.23. <»d^ad 265. «bam 259. 260. 261,12. 'Ilbuc^t, ©cftin t>on ber 573,34. <«cgibiu«, 6t. 401,37. on 357,14. Olmon 265. ?lnaftaftu«, 6t. 394,7. Qlncu« on 809,10. 817,6. 830,25. 839,14. 2(renbal, Jobann »on 808,16. «rtu«353.354.360.364, 1.379,36.382,3. «riflotele« 304. 5(rfel, ^enen »en Silbelm 64,7. Ungen. 93,19. 145,29. 3trle«, S3iW. SSalentin \>en 375,12. 5lrmlcber 21,18. 34,1. 5lrnoIb, qfropft 511,17. 9lrn«berg, ®raf ©otfrib »on 672,12. 679,37. 699. 700. 3tm«berg, Äonrab t>on, ffiei^bifc^of 90.18. Slrteüelbe, Jafob »on 35,2. mmin, SHitter 3obann 163.2. ^Itftanaftud, 6t. 349,1. 354,28.360,20. 5ttiliud 309,19. ^PcrfoncnDerjci^nip ('Jlttila — ©rabant, ^crjpge). 1009 mala 374-378. ^lu^^burg, «ifc^, 3riebndjII\)on S6ü,19. 871,4. ^Uftufiin, 6t. 369,14. Tunern, <^emnd) »on 112,13. "Mutun, iifd). n 357,12. 33aben, SWarfgrafcn «ern^arb 1103,1. 5larl I 799,4. 801,22. 802. 811. 812. («cm. Äatbarina 799,8. (ibriftov^ I 839,10. 845.25. 852,9. 866,17. 870,37.890,32.902,28. Unäcn. 867,12. ^lbrcc^tD.&ad)bcrö866.17. 870,35. ?JbüiPV toon 9flötelu 871,9. 93ajaaet, @ultan 894. Saiern, -^erjoge »on |)Cinnd)II ßanfcr) 481,31. .^cinri^ X (@tolie) 508,7. ^einric^ XII (Ööwe) 517-519. 593 17 Subaig 1*536,21. etc^?banII(3naolfiabt) 89,21. 139, 12. ®em.@li)abetb89.21. 139,22. Öubmig VII (Sngolfiabt) 119,18. 181 22 ßubWiftVill {?3nödPabt) 186,26. Wbte*tIV(«WüiidS?cn)871,8.885,10. iörübct SB elfgang unb ß^riflov^ 870,31. 23ainbt (?ßcnten) Slcbtifjtn »on 872,2. «alt^afar, St. 253,17. S3amberg,33if(<).$cinnc^IIIwon 871,12. 93ar, Junfcr üon 51,3. ©ar, ^erjog üon (wpM griebtid) »cniHu« mignt), \)gl. fictbtingcn) 54,22. ©afel, S3if*öfe Sufiinian 357,14. ^afpar 871,9. 93ecfcrgen 59,3. Sciffel, 2öiIt)Clm 847. 848. OJelifar 384,7. *Öefl, Sobannüon 120,10. ©cnafi^, üon SDietric^ 76,7. Ocrbarb 79,18. *eiberi(^ 715,28. Scrncr 792,4. ©cnebict, 6t. 383,9. ©en«burg, ©erfearb Den 82,22. 33crg, ®rafen unb ^erjogc (Dgl. au^Jü« lic!)«33crg) ?lbolf ni 507,30. (SnAClbert I 519,22. 533,7. molf VII 20,2. 129,4. 643,39. 645,26. 646. 648. 650. ©ruber etöbterfironüen. XIV. ^cinric^ »on SDÖinbecf 646,2 J. 33rubcr Äonrab, »^Jtü^jft »u (iö\n 643.38. 5lt)0lfVm 22,13.664,17.667,9. 668,9. ®cr^atb Don SHaüen^bcrg 23,11. @em. ©iargaretba 47,2. 2BUl?clm II 47—50. 84. 140,3. 702,34. 704,3. 728,33. 741. 742. ®em. ?lnna 741,28. 5lbülf 49,16. 51. 52,22. 54. 56. 57,10. 61—63. 68,8. 71 IBar. 85,5. 86,10. 69,11. 96—99. 101,24. 105,10. 106,24. 109 —115. 117,18. 119. 120. 140,4. 145—147. 153,5. 156,1. 164,1. 168,10.175,15.741.742.746,35. 753. 755,34. 756,22. 765,21. 767,23. ®em. 3olantl)e 89,12. 33ruber ®crb«b, 2)omprovjt §u eoln51,15. 85,10. 99,15. €obn Oluvtec^t 153,11. 154,10. 156,4. 765,22. 767,27. ©ernbarb, €t. 29,11. 506,3. 50S,15. 678,35. 93crnl)arb, SDcminicaner 662. 93cmanbi, (Sarbinal $ctru« 688,24. 33efan9on, 93if^.$ancratiu^ »on 357,17. Jöiüid, q?aflcr Don 750,22. 33itfc^, ®raf öon 154,12. g3lamont (ßlctmont?), ®rüf »on 51,1. ©lanbri (81anbern?),^cinnc^^ t»on 668,23. SBlanfcnbcim, Ferren u. Orafcn «Utnolb 37,19. Ungen. 155,2. ®crbarb 803,16. aBil^cIm 819,8. ©lomrocbe, ^cintid) 82,22. 23ocf, drbatb 824. g3otilü 396,36. 23öt)m, ^on 3o^ann 190,13. «Reiner 431,19. 33ru(fer, 3an Dan 93.17. törun^berg, Äonrab üon , 3«>^annitcrot* bendmeifter 44. 33run}ere, ^bolf, iRentmeiSer 115,2. 33runo, ©t. {(Sartbaufer) 463,27. iörutu« (SonfuI) 266.35. S3rutii«(anürbet6äfarf) 271,10.272,35. ©uebctid) (93obcri(^), 93fTnbt>on 162,28. Eueren, iBincen^ von 820. 33urbuncn 77,20. ©uren, 3unfer 3«>t»«nn von 90,12. ©urgunb, <^enpge iHic^arb 424,23. gHubolf 428,20. Ungcn. 6S1,27. 3obann 50,25. 66. 745,4. q?büW 66,12. 67. 159,18. 171,1. 174.175,8. 177,22.181.183,15. 184,1.186—88.756,11. 761,27. 777,22. 803,9. 806,23. 811—13. 815,17.816. 0>cm.«erpp, Wim t>on 831,10. ebtillov^oru«, ©t. 356,8. Sicero 271,1. (SleDc, ®rafen unb ^erjogc SDietric^ III 519,19. SDietric^ V 536. S)ietri(^ u. ®em. ^lifabetb Don 9ra* bant 509,21. 2)ietrid) VI 128,4 IDictric^ (VI ober VII?) 537,21. Ungen. 658,33. SDietrid) Vin 667,9.668,9.680,11. «Kbolf I 45,5. 46,6. 694.12. 698,7. 716,16. 724,31. ©cra.aJlorgaretba 694. «Mbolf II 84—86. 88, 1 .94, 1 1 . 95,15. 138,15. 148,14. 153.21. 154. 156,13. 186,2. 187,23. 192,2. 746,9. 761,19. 767,20. 785,7. 788.26. 790. 791.6. 7%,26. 797,29. ®em. «gne« 95,10. ♦Pcrfünenücrjcid^niB (C^Icoe, (SJraf. u. ^crioge — (5öln, 33ifc^^öfe u. erjlnfc^.). 1011 So^annl 148,14. 187,21. 789. 791. 806,24. 815,6. 817,13. 819. 828,8 849,18. 852,15.864,15. 3ebann II 831,11. 864,i). 901,12. 913,14 914. 917. 918. ©ruber enc^elbm 893,19. 918,19. 3i>^annlII unb ©rautSWam üüu3ü* Uc^'Jöerß 901,14. Cleopatra 273. aioit, e^rifiin, ®locfenöic§er 175,4. aocebad 334,23. SoeUen, Sodann t>on 865,1. aöln, ©ifdS>öfe unt) (Jrjbifc^öfc @t. OJ^aternud 296,32. 306,18. 314 —16. 321—23. 331—33. 349 —51. 359,16. 443,26. 458,2. 459 19. eufratW 349,4. 352,39. 353—57. 360—62. 364,3. 373,S. 6t. (Seüerin 78,9. 306,18. 323,23. 333. 349.352—55. 358—61.373. 376,12. 377,36. 459,19. @t.eDcrgi«Iu«373,17. 376. 377,36. 439 31 ©olinud («aquilinu«) 371,20. ©imoneu« 379,23. «Hcmcbiud 381,32. ©t. Kunibert 377,37. 38S,9. 389,5. 394. ©ocalüud 396. ©tep^an, »JUbcmin, ®ifo 397. ^nno I, ^^aramunb 401. et.^Uftilülf 377,37. 392,20. 402,29. 407.14. 440,9. JRcginftib 403,8. 'pilbcger, 93erteUn 407. aticülf 409,17. 414,6. ^ilbcbolD 414. ^abebalb 417,32. 418,1. ©untrer 420. 421. OBiaibcrt 415,2. 423,31. "^ermann 1425,31. ♦Biffrib 430,21. et. ©tuno I 376. 381,11. 402,40. 431—33.436—41.457,5.459,20. 521,11. Jolfmar 440. (Sero 440. 442. Sarin 442. 443. Suerger 479,34. 6t. |>eribert 28,13. 41,16. 78,3. 86,19. 438,1. 457,7. 459,23. 480. 481. 483. 496,27. 516,26. ^Pilftrim 481,6. 483. 516,26. -^ermann II 486. 6t. crjei(^ni§ ((Soln, iBif(^öfc unb erjlnf(^efe — Sno^). 62. 765,21. 767,28. 776,18. 781,17.783—85.787—91. 805. 806. SSilbelm »on 93crg, ©egenbifd^of 51,12. 54,24. 97—99. 109,29. HO. 752. Oluvert 70,20. 98 ^oU, 806—10. 817—20. 822—25. 829. 830. 835,7. 837,9. 838,21. 841,19. 843,10. 846—48. 850,21. 855, 24. ^ermann IV 70,26. 305,18. 439, 24. 790,30. 825. 826,15. 832. 833. 841—43. 846. 847. 850— 52. 854,32. 863,25. 865,30. 866. 868. 872,26. 875. 878. 880, 28. 887—90. 897,33. 899. 904 —908. 910,24. 912,30. 913. 2öcit)bif*öfc 90,18. 776,3. 825. 829. 855,6. 9a2,14. ^olumba, @t. 28,3. (Sonfiantta 347,17. (£onflantmopcl,Q3atnarcb€cr^iu^387,l7. aonjlang, Öif^of OUd IV 872 9. (£orncliu«f, Sicentiat 800,17. aorneliufit 281,28. dorvcr, (SbriPöin 173,6. t£o|lin 88,21. (ire^ccntiue 479,16. (Jrot), ^cn Don 50,26. (iucö, JKicolausl üou 795,23. dbmunb 52,17. 53,2. ^einrirf^ 715. (ScrbarD 763,15. 787. (i\iVft, (Sraf ^ctmanu Don 505,23. föi)Vcrn, Äöniö *ctcr I 38,3. 694. ^^ancmarf, Könige ^arolb (Äarolui^) 316,20. ÜWargarctba 735,37. 2Balt)emar III 38 25ar. ^rid) Vn 159,26. 765. (£t)nriian I 836,8. 2)albcrg, 2öolf »on 824,26. 2)almatiu« 348,17. 2)amcl 266,10. SDaDib, Äöuig 261,9. 264. 288. 593,16. 3)aDiD bcr 3ubc 27,9. 45,4. 2)cu|(, ©tolä wen 53,21. 98 !«ote. 750,19. 2)»:U5i, %H üon 825,4. 2?cu^ctfelb, Sobann »en 107,9. 2)iej}, ^m tjon 154,13. 3>ictiicb \>on iöcrn 370. 380. 382. 2)iont)«, 8t. 395,26. 417,6 488,7. 2)obo 393,21. 398,25. SDominicu^, ®t. 530. 2)onatu^ 348,27. S)ottmunb, Jobann Don, ©ei^^bifc^of 776,3. 2)ra(^enfcl« , ^ilgrim Don , 3lbt ju @ie» bürg 95,22. 139,3. SDra^enfel^, ©urggraf »on 114. 2>ta*enfel«, (Slai« tjon 822,29. 887. Dra^enfeU, ^cinric^ Don 887. SDrontbeim, örsbifc^of aHaTccOu« 67,16. 765. 2)rofie, ^ermann 26,19. SDrunüuö 281,19. SDrufu« 274. 280. 5Dfd)em, ©ruber Öajasct« 894. 5)uclbeim {?), *err oon 668,23. 3)ucilcrtt)alb, 83«d)fengieBcr 107,27. SDueftcrroalb , (Jbnj^güi, (Slocfcn^icfeer 175,3. SDungcIcn, 2öcffd Don 824. dcfc ber «Riefe 382,26. (Sbingcn (^Jlbinöen), $crr Don 690,10. damonl), Ferren Don 2öilbeImIV 190,12. 817,9. grietric^ (©cgeinont) 831,12. S84,3. 3obann (©ife) 854,23. (5i<^born, 5tuno Don 161.21. eid^fläbt, ©ifc^öfe eber^arb 504,20. 2Bilbclm 827,7. 838,25. 871,5. 885,14. (£il, Jbi^ »on 820,2. öUvbiii^, ®t. 440,7. (^lifabetb, @t., OWutter Joljanni^ bed Käufer« 291,33. dlifabctb, 6t., oon Unvjarn 540,14. 913,22. dngbicn, ^err Don 51,5. (Snglanb, Könige ßuciu« :h3S,20. «Mrtu^ 378. (gbmunb 420,16. gflicbarb 1534.18. Sbuarb 1651,25. (Jtuarb II u. ®em. Sfabeüa 665. etuarb III 34 — 36. 674. 680 - 82. 696,8. ^rin^ ebuarb (Der fdjwarjc *Prinj) 23 9. gflid)a'rb II (irrig ©buarb) 725,9. ®em. «Unna 45, 16. ^einrieb IV 93.25. |>einri(b V 54,18. 106. 108,25. 151,9. 756,12. 758,15. ^einrid) VI 188,5. (Jbuarb IV 814,18. (Inocb 260,39. 261,1. (Ino0 260,34. $erfoncnt>crjcid;niS (@VV. Jöern u. eittarb) 89,22. Ungen. 646,29. 665,11. 668,23. Salfenflein, ©urfbarb t>on 857,4. Jelij, et. 514,28. genici, ^ietrc, Scgat 807,18. glantern, ®rafen 5lubafar 422,22. qf^jilipp 519,19. gHobert III 652,10. ©ruber $ein* rid) 662,31. 8ubtt?i0 n 35,3. 668,23 (? ^enri* »an Slanbri) 669,19. 681.26. ßubttJiglll 45,22. 76.10. 136,14. 687. 724—26. ®em. SWaraaret^a 724,17. giorcntiu«, et. 516,17. $VIoru^ 297,28. giue, IRicoIau« t>on ber 854,7. 5oj, iWeittart 917,10. Rrambarge^ (?), ^erjog^jon 51,1. grancien , ®raf ^ugo u. ®em. ^cbttjig 428,14. JVranten, ^erjog dberbarb 427,15. Jranfo t>on 2:roja 365,4. gronfrei*, Könige (u. „^cr^oge bcr gran» jofen") q^riamu« bi« Äarl ber ®r. 368. ^riamu« 365—67. OÄartomir 365,10. 366,8. 374,27. euino 365,10. ^baramunb 365,28. 374,28. 375,2. eiobiu« 375,34. aWeroüeu« 377,11. (^bilberi* I 377,26. e^lobmiftl 381,6. 404,30. 436,35. ebilbebcrtl. 381,26. ablotar 1382,14. eigebert 1382,14. dbiUJerid) 1383,13. dblotar II 386.2. 388. 2)agobert I 358,7. 388. 389,4. 394—96. eigebert III 388. 394. 396. dblobmia II 389,22. 395,25. Gblotar IIl 395,29. 2)ictric^> III 395,33. 397,3. (Jbüberi^ II 395,35. 396,36. ßblobttJig III 397,36. (^bilbebert III (^Utericuc) 397,37. SDagpbcrt III 400,23. (Sblotar IV 402,8. ^büpcridj II 402,8. SDietric^ IV 403,6. abilberi* III 403-405. ^i^)in 370,27. 371,1. 401,11. 403 —408. 437,7. 459,30. Subwig bcr etammler 423,11. Äarlmann 424,36. Äarllll (Sinfält.) 424,38.426,26. 428,22. Dbo 425. JRobert 1428,23. Sflubolf 430,4. Öubtt)ig IV 426. 428,12. 435,33. ®em. ©crbcrga 428,12. ßotbar 435,34. 441,13. ßubmigV 477,14. 478,10. §ugo 477. 478. iRobert II 478,16. 479,23. ^müi} 1486,18. m'^y^n 1 487,32. ßubwig VI 503.17. eobn q)biIiVP ebenb. ßubirig VII 509,13. W^W II bi« ^arl VIII 543. 544. ♦Pbili^jpII 509,14.528,25.534,17. ßubwig IX 540,12. q?biliVPlV 33,13. 545,14. 546,16. 651,24. 652,11. 667,24 ('<). 670,36. q?bili)>pVI 34—36. 668,24. 669,22. 674,9. 681. Sodann 23,8. 696,9. Äarl V 725,6. Äarl VI 725,28. 727,15. 754,10. eobn 3i>^gl. and) 3üli*'®clbcrn) tmengoM 477,3. Otto 488,11. ««etladj 477,7. 500,17. ®ttbarb I 503.22. ©erwarb II 516,37. J&eintid) 506,16. Otto I 517,29. 519,19. 522,17. ®em. Äic^jarti« 527,6. ©erwarb III 527. Otto II 536,33. 537,13. iRainalb I 646— 48. 651. gflainalb II 667. 668,21. 673—75. ®cm. Eleonore 674. aiainalbUl675. 677. 687.691,12. 705,6. 892,16. ®em. ♦mne675. ebuarb 39,11. 40 öar. 71 IBar. 677.687,14.690,9.691,16.702. 703. 705. «Mrnolb 168,8. 190,4. 705. 759,15. 762,34. 767,21. 811.9. 815. 828,20. 845,33. 892,17. ®em. Äatbarina 767,22. 815,13. molf 705. 811,8. 815. 817.8. 819. 828,19. 845,3K 883,18. 892,17. 6c^n)ef!er Jtatbarina 849,21. Xomtx $biUpptne 828,26. Äarl 705. 828,25. 866,18. 883. 889,3. 892. 910,6. 917,25. ©emcr^em (?), ^en »on 51,6. (^enfon, Dticolaud 793,24. @enua, (Srjbifd^pf »cn 662,30. ®eorg, @t. 356,7. ©eotflc, $err »on 6t. 51,3. 66,25. ®creon, ©t. 287,19. 352,22. 462,19. ®ereon, ^rc^jft üon ©t. 87,10. ©ermanu^, @t. 423,5. ©croljiein, $en »on 154.18. ®crfon, Sobannc« 758,23. 793,6. ®iac, Ubegarb, ©t. 508. 509. ^ilbc^beim, »iffiof SWagnu« 157,6. 788,23. ^tr§, 3o^ann ^^^ (mebrerc) 115,1. 117,26. 393,8. 873,10. 897,8. ^irulin, ©c^cifart 763.14. 787. ^ocjmciftcr bcr Jobanniter 870,36; U^ beutf(^cn Orbcn« 871,17. «PcrfonctiDctjei^niB ($cemcn — ^xdiä), ©rafen u. -^erjoge). 1015 Poemen, Jofe^^ww üon 809,17. J&oemcn, »Jlrnolb »on 83,20. ^oUanb, ®rafen SDietric^ I 422,32. SDietrid? II 426.28. ?lrnulf 477,10. 478,28. ©cm. ßut* garbi« 477,10. SJictric^in 478,30. !Dietri(^ V 500,29. gloKtij II 500,31. SDiettid) VI 503,23. 504,23. glcrenj III 516.35. ^kixid) VII 524,6. 527,12. loc^* tet *2lba 527. ©iltielm 1527,19. glorcnjIV 537,5. ©^weflctiRid^ap bid 559 5 mmm li *(5töniö) 537,6. 558. 559. gloretij V 559,8. 3obann I 652,3. ffiilbclmlll 658. 664,16. 668,19. ©ruber Johann bon ©caumont 664,16. 668,20. ©ilfeclrnlV 35,13. ffiilhelm V 677,3. 680,10. 687,27. @cm. SWathitbc 677,13. ?llbred)tl mit ®cm. u. Äinbcrn 690. Jo^tcr Äat^arina 690,9. 702,37. 703.40. mmm VI 62.24. 95,15. 726,18. 744,30.754.5. ®cm. üWargaret^a 94. 726,18. Safobäa 146,2. 151. 159,17. 749,12. 754. Johann bon ©aiem, Äuwart 65. 66. ^olftein. ®raf ^cinri* 159,25. ^oltborp, Ulri*üon 119,24. ^ora, ^err Don 35,14. ^orn, griebri^ bo« (unb SWontiönt)) 861,9. §ornc, 3ofeaww Don 715,30. ^ojlaben, ®rafen 2)ictn* 519,20. ßotfear u. ®cm. OWatfeUbe 550,3. •&uenb4en, (Jber^arb t>on 141,6. ^»umbrecourt (§cmenfurt), ^err »on 431,10. ^untxxd) 380,1. ^unolflein, 9fUcoIau« Sogt »on 117,14. ^upain 81,23. ^urii, bon bcr 60,23. ^urte, 3obann bon 189,20. $u« 104. 757,19. 3abcl 260,21. 3anu« 263,18. 3apbet 262,23. 263,23. 277,30. 3aret^ 260,37. 3ercmia« 265,33. 3effc 261,10. 3efu« 256,23. 259.9. 272,25. 289—95. 310,25. 322,3. 452—54. 678. Sgnatiu«, £t. 330,4. 3oad)a« 265. Jobanna bon Driean« 758,19. 761,27, 3ot)anm«, »Jricilcr 97,8. 3obanne« bcr Idufer 291-95. 455,37. Sobannc« ber (Joanft. 329.23. Se^annc«, darbinal 498.2. 3oliannc^, ^arbinallcflat tit. S. Sixti 791,5. 3obannc« 6cotu« 289,30. 464,21. 660,16. Sobanne« q^arrkib« 32,3 3ojafim 265,33. 3oKPb, @t. 291—93. Softa« 265,31. 3rmftarb 478,10. 3fenburfl, gricbrid) Don 19,25. 28 35ar. 533. 534. 536,5. 3fcnbur0, Ferren unb ®rafcn Don 35,7. 154,14. 653,22. 3talien, i^önigc ©ern^arb 416,32. ©ercngar I 424,34. 426. ©mngar II 427,26. JBerengar III 429,39. ©erengar IV 429.41. 431. 641,12. ®cm. 2Biaa431. 641.12. ©obn «abalbcrt 431,30. 641,13. ülubolf 429,39. ^ugo 429,39. ßotbar 429,40. 3ubal 260,21. 3uba« 293,26. 5uba«bcrlBerrdtbcr 311,26. 3ube, $eter unb S>anicl 573,34. 3ubitb 266,16. 3ÜU*, ©rafen unb ^erjogc ffiUfectm II 519,20. 2BUbelniIV19,12. 23. 27. 128,17. 551.16. 644. OBalram 646,22. 649,1. ©crbarb VII 646,22. 65S.32. 664.17. 671,7. ffiilbelm V 24,1. 34.12. 667,8. 668,19. 671.3. 674,23. 682,1 (fälf*U* Don ©erg). 689,19. ©ettcr Jöilbclm, *Provfl ju SWac«- tri*! 658,13. ffiilbelm VI 24,17. 74,4. 75,20. 77.7. 81,1 unb 95ar. 695,28. 697.1. 702—705. ©em. SDiaria 704,6. 1 1016 ?Jerfoncnüerjci(^ni6 (3üUc^«®elbcrn, ^erjoge — Äaifit). ffiilfeclm VII 77. 78,10. 80,19. 85,17. 86,4. S7,18. 92,15. 678.1. 705.29. 716,15. 718,16. 727,8. 729,6. 739,27. 740,24. &m. Äat^atina 677,37. Utainalb 56,21. 80,22. 84.4. 98,4. 99.116,11.120.146,17.148,10. 156.2. 756,7. 759,11. ®cm. SWatie 156,3. @ctl)arb 185,28. 190,5. 777,26. 784.27. 785,26. 790,12. 796,27. 814.28. 823,11. 829,15. 838,5. ®em. (So^jbia 829,13. 6o^n «Mbolf 829. Silbelm III 829.4. 845 — 47. 850.6. 852. 854,33. 864,2. 866 —68. 875. 878,26. 880,28. 896,4. 901,12. 90S — 910. 913,15. 917,24. ®em. eiifabctft 849,11. ®em. (Sib^Qc 852,4. 3u^jitcr 278,19. Äarnt^)eii, ^tx)^e^ ^einri^ »on 661,2. ilaipM 294,15. Äaifcr aäfar 264,1. 266,41. 269—71. 274.29. 277. 278,35. 283,19. 298,6.301—303.318,18.331,1. 437,10. «uftuflu« 270 — 77. 280—83. 285,15. 290. 291. 294,5. 298,6. 304. 313,26. 329,19. 425,7. 454 —56. Jiberiu« 274. 276,30. 280. 281. 294. 295. 564,37. ©aligula 296. aiauMu«I 279,32. 283,12. 296. 297 1. fRcro 283,12. 296 — 98. 305,5. 308.7. 678,28. ©alba 297,15. 298. Dtbo 298. ^itcüiu^ 298. 305. iBefpafian 125,5. 297. 304. 309— 312. 395,12. ®cni. SDomitiÜa 310,9. Stitu« 125,6. 310—312. SDomitian 304. 310,9. 312. 313,15. erud) 335 -38. ^ommobud 338. qSettinay 339. 3ulian I 339,14. ©cptimiud ©et>eru« 339. ©aracaüa, »lÄacrinu«, ^dicaabal, «Hleyanber 340. ÜWaximin, (Sorbian, $l)iUpp,2)eciud 341. ©aüu^, löolupan, Qlemilian, 33ali = rian, ©alicnue, 3nöcnuu«, Sic» torinu« 342. eiaubiu^ II 343,24. ©ruber Duin» Uau« 343,27. 9lurclian 28,4. 343.31. lacitu«, gicrian, (Eciru«, D'lumerian, ÜÄayimian, 3)ioc!etian, 5lmanbu«, ')(emiliud 344. qjrobu« 306,13. 344,21. »onofu« 306,14. 34-1. qjroculu« 306,14. 344. 9llbinu« 306,12. 6eberu« 306,12. ^nf!antiu^ I. u. &m. 3:bcobera 345. ©aUriu« 345,19. SWojetitiu« 28,7. 301,24. ^onilantinl 345—48. 353—55. 362. 425,9. 678.30. ©onflantiu^ II 347,15. 348,16. 354. 360—62. eonflan« 347,23. 3uUanII 306,13. 348,17. 360,25. 362,33. 3oDian 363,8. löalentinianl 28,9. 306,15.363,12. öalen« 360,30. 362,28. 363. ©ratian 364.8. 372,32. 25alcntinian II 364,8. «Wayimu« 362,3. 364,12. 372,31. ^ugeniud 364,13. a:^coboMl28,9. 364,14. 372,31. 373,33. 5lrcabiu« 374. §onoriu^ 374. Stbeobofiu^II 375,10. öalcntinian III 376,26. SWardan 376,26. ßeo I 379,4. 3eno 379,35. «naflaftu« I 382,3. 3uftin I 382,23. 3uaimanl 328,7. 382,37. 460,24. 3uflin II 383,35. 384,27. Stibcnu« n 385.6. ü»auritiu«3S5,lS. «P^ofa« 313,17. 386,30. ^cratUu« 387,12. 394. 395,1. aonflantin III 394,35. ^Jcrfonenöerjei^nip (Äaifer). 1017 aonflane 11395,7. eonftantin IV 396,24. Sujlinian II 396,26. 397,27. 399 29 ßeontiu« 397,27. 398,4. 3:ibcriu« III 399,17. 400,3. «P^ilipVic««' 400. ainaftaM II 400,18. Jbcebonu« III 400,18. 401,21. ßeo III 401,27. eonftantin V 403,16. 408,10. 409,26. ßco IV 408.36. aonflantin VI 409—411. Srcnc 409—411. [«ifcp^otu« 1410,1. 416,16. ©tauraciue 416,16. SDiic^acl I 410. 411,7.416,19. 5latlbcr®r. 28,10.393,25.404,23. 406—414.416,4.419,3.429,10. 434—37. 459,30. 507,2. fiubwig 1411,8. 416.417. fiotbarl 389,11.417—19.421,37. ©obn Cctbat üon öotbrinften, ffialbrabc imb JicOcrga 420. 421. 6übn Äatl t)oii $rot)ence 418,34. ßubwi^ bct 2)eutfcl)e 417,7. ßubwiö II 420—22. 5laTl bcr Äablc 371,12. 421. 422. Äarl tcr2)icfc 427. ®em. 9flid;arbi« 423,12. «rniilf 424. Subivig ba^ ilinb 425. 426. ÄPtirab I 427. ^cinrid)I 421,39. 428.429. ®em. ÜWatbUbf428, 10. 429,35. 519, 13. Dttol 421.40. 430—37. 458,34. 459,32. 507,3. 519,14. 641,9. 678,30. ®em. 5lbcl^cib 431,31. 433 35. Ottoli 431,38. 434,11.441. 459,1. 631,34. Oem.St^eoVbano 438,37. Otto III 404,24. 426,30.443—46. 473—77.479,12.480. ^einri^II 371,25. 481.482. ®cm. Jtuni^unbe u. «Sc^weflcr ©ifela 482. Äaiferimon Sc^warjbuig 682 . Äarl IV 22,7. 24 — 26. 37,11. 42,10. 43,4. 45. 412,29. 451,24. 459.6. 631,37. 632,9. 676,5. 678 — 84. 686,32. 688 — 91. 696,1. 698,17. 701,7. 704,30. 706.1. 716,28. 717. 719. 720. 722—24. 735,32. ©emablinncn II. 9{ad^fommen 683. ®em. ^nna 689. ®em. dlifabctb 706,1. 719 35 aBengei 24,1. 26. 45. 48,16. 85,14. 87. 96. 718 — 20. 722 — 24. 728,34. 735. 738. 739. gUuVtc^t 49,10. 88. 89. 91. 95. 96,12. 139,11. 412,28. 738—41. 743—45. ®em.eiifabctbl39,ll. 740.7. 744,6. 3oP üon üWäbrcn 96,16. ©iai^munb 51—53. 61. 96. 97. 98 mok. 100—106. 108. 111—15. 101S ^JcrfoncnDcrjcic^niö (Äaifer — ßot^tingcn, ^crjoöc). 117.27. 119,17. 141,22. 144,9. 145,5 14», 19. 149. 166.24. 176,17.182,24.739,5.745—48. 752,14. 753.4. 778. 868.11. ®eni. ©arbara 52,3. 141,23. 182,24. 748,3. »Älbred^t II 177,6. 179,12. 182,18. 772,36. 779—81. gricbrid) IH 47 *>^ar. 184,16. 188.23. 191,23.279,27.451,34. 632,6. 747.17. 782. 783. 787,16. 788,19. 791,12. 796,7. 817,15. 825 — 28. 837—42.863 — 70. 872.28. 873. 879. 881,20. 884,35. 885,8. 887. 892,1. ®cm. dlconorc 796,8. ÜWar I 47 öat. 256,25. 305,21. 449.24. 458,22. 631.35. 705,17. 826. 827,22. 845. 849. 852,8. 854. 860,7. 862. 864 — 67. 869. 870. 877,27. 879. 881—85. 888 — 92. 896. 897. 900,13. 906 — 908. 910,4. 911,1. 915. 916. 918,12. ®cm. üWaria 845. ®em.©ianca 888— 90.892. Joc^. tcrSWargarct^a 882. 900.16. ©obn q^bili^Jp 814.1. 862,5. 870.8. 872,30. 873. 896,4. 897,13. 900,16. 916,22. SDeffen ®cm. 3el)anna 900,17. italfum, Ferren oon 5lniülD (aud) ton Oc|!j 742. 743. fiuitgin 742,4. ^annu«, 3obann 82,21. itafpar, @t. 253,17. itatj^arina. et. 28,6. 301,25. 356,7. Jla^eneQenbogen, (Strafen $)ietbatt 47,1. ^hiün 801,14. 804. 833. 834. 860,5. ®cm.?lnna 833.17. 834,2. eobn 833,29. Äeilfc, Sobann üon 25,12. 45,2. 717. 721,35. j^emenci, ^an^ 871,10. jlemnate, ®omin i^on 49,3. 85,1. Kempten, ^cinrid^ Pon 434,9. Äerpen, Herten »cn Fünfer j^onrab, S)iacon 90,13. 3unfcr OBalram, danict 90,14. 93,5. Äeffcl, 4)citgin ©on 83,5. itidpot 57,12. Äilian, @t. 397,18. ^obcreilgen 750,38. Äoel^off, Sobann 918,33. Äocniftftcin, ©bcrbatb Pon801,23. 804,8. Äopcld^ofen, ^ct^am uon 24,13. Ärefenbcfc, S^^^ann ron (gen. 6por) 171,19. 181,12. 775. ÄKUWii (^ru»el, (Srouwct, Dan ^nm» bercn, 3«>6tt"w ^t'" (IJimborn) 58,32. 98 «Rote. 742,19. 749,36. 753,30. itroncnbcrg, 6en »cn 154.13. ,on bct 763.16. öangcn^au«, Subwig Don 78,24. öangbal^, $etet, ©d^ult^ctfe Don ©rüg^e 869 Sar. eangrc«. 33ifd)of 2)enbenu« 357,10. Öannoi (Cannaw), ©albutn Den 431,16. Saon, Sifc^of iBartboIomäu^ Don 547.23. ßaurcntiu«;, et. 91.6. 341,26. 342,24. Öcerf |)ermann 703.34. öeinburg. Sbi« ^on 38 95ar. ?cnncp, 3"ttfer S"^**"" Don, ^iacon 90,12. 93,4. ?CD*il>u^ 271. 272. Öiditenberg. ®raf Don (?) 154,12. ßimbutii, -^cr^oac |>einri(fc III (irrig ©alraDe) 525,2. ffialram IV 645.1. 646,9. Siniburg. Ferren ron ^Dcrbatb 63. 64,2. 84.11. 115.13. 753,36. 3otann 93,10. 646,28. ffiilbetm 792.3. 820,1. 2)ictric^ 820,1. Sinbcnborft, itonrab Don 75,11. ßinjrocilcr, Don 60,22. öiutprnnb, ^ongobarbenfönig 402.1. fiocwcn, Sambcrt Don 478.26. 483,11. ®cm. ©crbcrga 477,33. 478,24. 482,30. 483,5. 500,11. öooj, ©rafcn «rnolb 646,75. Sobann (^ein^bcrg) 161,19. 181,6. Ungen. 668.20. 679,37. Souf 58,33. öot^ringen, ^crjoge (Dgt. *Öar) CiraOo 394,34. ©ifelbert 428.26. 429,14. 433,11. IRubolf 681,26. tarll 51,1. 154.10. 741,4. 53rub« Jricbridj Don SRumigno 51.5. iRen^ I 189.n. 842,29. 843.22. $crfoncni)crjtic^niB (^ottrinften, ^crjoge — 'Maxia SOkgbalcna). 1019 Utensil 871,21. 878,4. 8SM. ((Rkbtrlolbrmften) Äarl 435,35. 436.7. 477,23. Dtto 478,18. 482,28. (^otfrib I bid ®otfnb Don Q3omaon 482. ©otfrtb I 478,22. ©otfrib II (ödttiöe) 500,10. Zoä}" tetSba 500,15. ®otfnb IV (iBouiaon) 499,29. 500,1. ^einiid^ oon Simburg 500,5. l^uca, Q3ifd)oftoon 662,31. Suciuci IBalciiu^ 266,35. Suciud (Gegner j^önid ^rtut'd) 378,23. ßubcmifiJ 57,12. Süiti*. «ifc^öfc. 6t. öambcrt 393,20. 396,26. 399 22 8t. Hubert 400,9. *uöo n 523,30. Sobann IV 646,24. ^ilbdf II 668,18. 671,8. engelbcrt 35,20. 675,15. 680,28. 694,36. atto 502,7. ffiilljelm 432,1. 502,17. aDBiÜigi« 367,37. 481. Ctfcnbalb 481,13. 33arbo 496,27. ^einrieb I 510,4. itonrab 1524,19. eigfribll 525,37. 527,28.532,30. ©erbarb 11652,17. 653,1. «Peter 659—61. ^mx\d) III 678,8. ®tx\a6) 678,14. 5lboIf 1725,1. 3obann n 51,20. 89,16. 103,1. 139,14. 148,10. 738,26. 741,7. 743,30. itonrab III 154,10. Dictri*I 187,1. 800,25. SDietrid^ II 800,26. 801. 804. 805. 807,17.857,20. 858,3. »Äbolf II 801. 604. 805. 807,17. 826,23. 827,25. 838.19. Gilbert I 857,22. 858,6. 865,29. löertbolb 866. 875,11. 878. 889— 91. ÜWaina, ©ruber SWartin Don 81,15. üJlalaleel 260,37. Onalatefta, JTarl (ocn IRinüni) 102,22. SWattigaen {?), §err Don 837,1. ©lauaffe 267,27. SWanberf(feeib, ©erwarb Don, »JJrovft 70,8. 123,18. 773,31. SWarcu«, et. 417,9. Ttaxcui ^ribunud 312,30. 313. SDJargaretba, et. 356.7. SWaria, et. 253,16. 274. 285—87. 289 —93. 452,33. 455,37. 456,19. 463. 9^aria O^agbalena, et. 452,15. 1020 93erfoncnt»erjci(^nif (SWarf , ©rafen — »Jluma) anaxt, ©rafen enftelbertl 28 «Bar. 31,17.644,14. (Sberbarb I 32,6. 646,23. 649,3. 655.3. «örubcr ®tt\)axt> 646,23. ^öclbcrt n 658,32. molf II 668,22. 672,11. 679,36. 680. Engelbert IH 43,6. 71,7. 77,2. 79.11. 137,7. 692,28. 724,31. 725,23. 729,14. 3)ietti* n 84. Ocrbarb51, 16. 54,5. 98i«otc. 99,14. 104.27. 105,16. 142,24. 143,4. 150,20. 154. 155. 759,3.. IDlaxt, ^crtlin t)on 728,17. HÄarle, ^crr \)Qn bcr (95ermailc) 831,10. OWatftUu« 298—309. Mauri martyres 489,5. 1WedS>cln, Dr. ^licafiu« t)on 875,31. 881,26. 886,7. HJletflcnburg, ^erjcg SWa^nu^ 836,11. IWcicr, 3ut>cnbif(^of 142,6. 749. 1Wei§cn, OWatfgraf gricbrid) ber Qxnp iafte 34,24. 682,17. DWcigen, 93if*öfe ^ertwig 504,21. 3obann V 866.20. üRel^ior, ©t. 253,17. UWetbcim, S^Hnti Sogt uon 82,19. URcrlin 378,1. IWerobc, Ferren Don q?biUp\> (ÜWcirrabe) 79,3. 5ticbri*@4cifart{lnutt)roi^c)820,3. IWerfebur»!, ©ifc^ef 5Ubuin 504,21. üRe«, ®cil be 815,23. UWet^ufalem 261,5. •aWefe, 33if*öfc öictor 357,16. «rnulf 370,25. 388,14. Äonrab II 58,11. 98 ««otc. ®eotg 1801,21. 802. iStotxi, trafen Ungen. 64,15. gricbri* III iTlctxi . ©aanvcrben) 55,26.62,5.80,25.105,6.112,6. 113. 116,5. 117,27. 146,18. 147,14.154,11. 173,13.183,14. 190,20. 439,9. 730,13. 751,6. 752,32. 781,17. 782,29. Sdram 152,4. 153,2. 158,17. 159.4. 190,21. öinccns 828,11. 883,21. 914,28. iWoiammeb 334,18. 387,34. 1Woi«f*e, ®ottf4aI! 164,7. 768. aWolcnarf, $mcn ücn ^ermann 536,14. @rnj!, 2)omben 23,4. SWontfort, ^emn Don, unacn. 431,23. b96,17. ÜWontioie, Sunfcr oon 154,17. ÜWcfc^f 264,9. 278.11. tWucblcngaffe, a>ietri{^ tocn bcr 19,8. SWünfter, 93if*öfe 5riebridS)I 489,18.491,19. 492,28. 9lboIf 692,28. ^einric^ I 77,1. ^einri^n 151,15. 154,16. 157,7. $cinri*III839. 914, üKün^er, 5)ietric^ öon 102,3. aWummer^lp*, Jrant 87,7. tmunaciud $lancud 274,22. tDIuniarbin, Salbuin i)on 725,27. SWurbac^, ^bt t)on 872,7. 9labot, ©t. 514,28. Jlabu^obonofor 266,5. Jlamur, ÜÄarfarafen 3otann Ö 688,20. Sobann III 51,5. «RarW 384. 385,3. 9laffau, ©rafen (Dgl. St^tn] 3lbolf (»on S)ei^c) u. ©em. Äuni* gunbe Don Limburg 93,9. Sunfcr crjcidS>niB (Ocfcfenbaufcn — $äpflc). 1021 Dc^fen^aufcn, %bt Don 872,21. Octama 271,22. 273,14. Obcnboq), 95ai« »on 87,15. Obeatar 378,22. Dcfte. Ferren »on dnöclbert 25,20. 75,18. ^einri^ 25,21. Ungcn. 75,4. Oe^bcc^, 8tepban üon 35,3. Ocficrteic^, -fterjo^e griebri^ (Streitbare) 526,28. Seo^jolb (©lorwürbige) 664—67. ßeopolb III 76,23. 5IIbrcc^t ni 730,32. ^rnfl (öiferne) 104,1. griebri^ IV 52,9. 53,4. 103. 104. Ollbrfc^t V (Äöniß) 169,4. ©iömunb 870,33. Ungcn. 43,3. Ognibenebe8onigo(0mncbonum) 793,22. Dir, ^cibcnrci^ \>on 50,1. 140,6. Olbenburg, @raf (Serbarb \>cn 836,11. Omar (^umeru«) 395,14. OtH)cr5a9t(Äanonc)58,2. 107,26. 108,12. Orange, $rinj üon 51.2. Orange («Orlünif), Cubroig »on 843,17. Orleans, ©ifc^of 5)iopetu« 537,18. Orican«, ^erj^oa fiuDung 106,7. 188,7. O^nabrücf, Siic^of Sodann III 157,6. Ojfe, ^cinric^ 61,4. Otöenba(^, ©crlac^ \>on, Unterbec^ant 90 10 93 2 Oüelgo^c (e'c^iff) 98 9?ote. 104. 142,27. Oöcrftols 3o^ann 81,23. 715,28. ©erwarb 573,33. mat^ia^ 715,29. fflerncr 763,15. ^aberborn, 23ifd;ofe ^cinric^III 43,2. 717,30. 718,3. Simon II 77,2. ffiilbclm 51,12. Simon 111871,19. 899,12. »IJaptle St. q8etru^296. 297,37. 316. 368,8. 440,1. 458,1. 678. ßinu« 298,8. aietu^ 312,10. ©lernen« I 314,8. *}lnacletu0 317,5. (5uari|!u« 331,3. myanber 1334,29. Sirtuci I 334,34. 3:eleepJoru«, .pDginu«, %\xi 1 336. 5tnicetu«, Soter, ©leutberu« 338. tBictorl, 3«^^Ptinu«, Salirtu« I, Urban I 340. $ontianu«,Q(ntberu«,9abianud 34L (Ipriacu« 341,14. 376,30. (Sorneliu« 342,1. ßuciu«I, Stephan I,S)iont)ftuei 343. Siytu« II 342,24. 343,15. Selii I, @ut)7(^ianud 344. (Jajü«, ÜWarceflinu«, ©iarceüu« 345. eufebiu«,aÄeld)iabciJ 347. Silt)Cper I 347,28. 348,4. 356,1. 362,19. maxcüi 347,1. Suliu« I 348,3. 362,20. ßiberiu« 348,31. 349,14. 360,15. ' 368,35. gelij II, ®Ci\enpapü 348,34. S)amafud I 368,35. Siriciu«, ?lnapafiu« I, Jnnocenj 1 374. 3oiimu«, Öonifaciu« I 375. Soeleflinu« I, Sirtn« III 376. ßco 1375,23. 376,7. 37s,3l. ^ilariu« 369,26. 377,18. Simpliciu« 379,21. JeUy III 381,28. («Jelariu^ I, 5lnapafiufi( II, St)m* macfcu«, ®cgenpav)l ßaurentiu«,» ^ormi«ba, 3«>^ön»^ If S^liy IV, ©onifaciu« II, 3obanne« II 382. Siloeriu«, <8igiliu0 383. qSdagiu^I (?) 375,11. 3obanne« III 384,35. SBenebict 1385,1. «Pclagiucf 113^5,15. 386.18. ®regorI330. 385,32. 386,7. Sabinianu« 386,25. ©onifaciu«; III 387,1. ©onifaciu« IV 387,3. 417,26. 2)eu«bcbit, ©onifaciu« V, ^ono- riu« I, Scberinu«, 3j>banncd IV^ Jbeobor I 394. aWartin I, dugcn I, «Bitalian 396. ^teobatufil, ^onu^, %atbo, ßeoll, 33encbict II, 3o^anni« V, ßonoA 397 Sergiii« 1398,34. ßeo (in) 399,20. 3übanne« VI unb VII 399. Sifinniutf. (5^onf!antin I 400. ©regor II unb III 402. 3a*ariaö 404,8. 405,27. 406,22. Stevbanll 404,9. 405,27. 406,33. q?aul I, (Sonjlantin II, Stepljan IV 409. ^abrianl 408,23. 409,12.411,19. 436,15. ßeo III 392,24. 410,26. 411,32. 413,26 StcvfcanV 416,36. 417,15. 1022 $etfoiicni>ei}et(!^nig ($ä)9ßr). $afd^atidl, (Sugen II, 2$alentinu«f, ®regorlV417. 6crdiu0 II, Veo IV, ^apfiin 3o' ^anna 419. JDenebict III 420,4. l«icolau^ 1420,28. 421,8. ^abrian II 420,31. 421,12. 3ol>anncd VIU 422,27. 423, J 9. aWartin II 122,30. ^abrian III, 6tcp^an VI 423. 3ormoM371,15. 423,17.425—27. iöonifaciu^ VI 423.24. 425,25. 6tept?an VII 425,27. dlomanud, ^i^cobor II, SoM^' nc« IX, a3eiKbkt IV, »eo V 426. (ibtiflop^otud 427,1. @cröUi«in 423,24. 427,2. ^Inafiafm^f III, 8anbo, Jöftan« ne« X, ßeo VI, ©tcpban VIII, Sobanuc« XI 427. Seo VII 428, 1 . etcpban IX, SWartin III, ^\^a* ^et II 430. 3obannc« XII 430,18. 431,28. ßeoVni 432,4 436,12. iöcncbict V 432,3. Sobann XIII 436,20. löcncbict VI, [3)onufi(], 23encbict VII, ©cnifaciu« VII 441. So^annc« XIV, XV, XVI 479. Tregor V 444,20. 479,12. ^ Sofeanne« XVII, ©cgcni^apfl 479,18. €t)lKflcr II 442,1. 479. 3o^Qnnc« XVIII, XIX 479. eergiu« IV, iöcnebicl VIII 483,26. 3o^annc« XX 486,22. 33cnebict IX. Tregor VI 487. €^lücftcr 111, (Slcmcndll, 3)ama« fu« II, See IX, ©ictur II 488. €tepban X 500,33. ^enebictX, 9{tcolau« II 501. iUlejanbcr II 498,24. 501,4. ^onoriu« (II), l^kgcnpavü 501,5. ©rcflor VII 499,3. 501,9. iBictorUI, Urban II 501,13. ^IJafc^alt« II 501,13. 503,3. (Sclafiu« II 503,26. aaliyiu« II 503,27. 547,23. ^onoriu« II 372,9. 503,28. 505. 507,34. 3nnoccnn II 505. 506. Ulnatkt II, Ocgenvavfl 505. €ocleflinu« II, öuciu« II 509,25. «Ugcn lU 509,25. 510,3. 678,35. Ölnaüafiud IV 513,14. ^abrian IV 510,13. 513,14. 9llcjanbct III 510,24. 513,14. Suciue III, Uiban III, (^re^or VIII 513. -^ aicmcn«III 513,15. 522,26. aoclcflm III 29,18. 513,16. Snnoccnj III 524,30^ 525.30. 530,24. 531,28. 532. |>onoriu« III 530,4. 533,19. 538,26. OrcgorIX 530,6. 538,19. 540,14. eoclcflin IV 530,8. Snnoccnj IV 538,27. 539. 550,12. 551,23. 3lleyanba IV 539,5. Urban IV 18 »ar. 531,11. 651,13. aicmend IV 547,1. 651,13. OrcgotX 642,5. 643,29. 651,13. 3nnoccnjV 651,13. labrianV 651,15. So^nne« XXI 651,15. «Ricelau« III 655,27. bonnc« XXIII 52,10. 96,6. 97. 102. 103. 745,31. ÜRartin V 64,4. 115,12. 146,11. 149. 164,21. 754,1. 758,10. eugenIV166. 167.758,13.770,28. 780,3. geliy V, ®egen\)apfl 780,5. «Ricolau« V 792,8. 796,8. aaliytu« III 797,10. ^PerfoncntcrjiMdjniB (»Päpile — üloboamj. 1023 q^iu« II 277,13. 279,26. 800. 801,0. 809,28. ^aul II 808,4. €iytu^ IV 823,20. 857,23. 877,24. Snnoccnj VIII 860,29. 872,25. Qllej:anbcr VI 883,10. 894. 895,18. 903,11. en 820,4. S22,26. 823,4. $aaacl 487,20. ^antalcon, ^einric^ 82,20. tMi 50,24. 141,8. 744,21. q^atu« ':di%oM 693,4. «Pfalj, Orafcn itonrat» 514,29. 515,26. 519,4. IRubülfl 652,22. 653.8. 662,2. (Ruprecht I 723,20. 725,1. Utupre^l III (Äonig) 85,15. 87,22. Jodjtei Qlöncd 87,22. fiubwiö III 49,15. 91,1. 140 unb Sat. (mit ®cm. wnb 6öbncn). 757,37. ®cni. ©(anca 49,14. 93,25. 9ieffc Otto II (9ieumatft) 871,16. Dttol 57,11. Jrkbrid) I 797,29. 801 — 804. 806,5. 818,27. 823,8. 838,21. «PbüiVV 865— 67. 871,11. 875,12. 878. 902,24. 904,6. 909,22. tpfalj»6immetn, ©rafcu etcv^an 181,12. ßubmig (bcr ed^watjc) 801,23. 804. ßafpat 866,17. *PbiUpp t)on 9)iQCCfconicn 267. qjietf, Sobann 162,28. Vüatud 294. 295. 312,1. 884,6. qjileu«, aatbinal 724,28. qfifü 298,13. «Pittiftcn, aeitiri* Don 90,13. 93,5. qpliniu« II 322,32. 330,9. qSlutarc^ 322,35. «Pogin, 3»>bann 82,20. 6t *Pol, ®rafcu iSiiibo 40 Sar. 71 töat. 703,21. Un»3cn. 50,26. 86,5. 646,24. *Pokn, Könige Oli^CAa 504,11. ffilabidlaw III 179,18. eartmirni 879,13. q?DHjcat^u^ 281,19. qSompcju« 268. 269. (bcr jüngere) 272,2. «Portugal, itönig ?l(pbond V 183,25. ♦^Jortugal, ^rinj \)on 156,10. '^rag, 6t. ^balbcrt, röifd)of ton 444,1. $tager, fiaöla 871,10. qSriamu« 365. qSrihtt, «btüon 189,18. ^fcuboftiebtid) 642. «Ptolcmau« 336,11. qjulbcim, tHutgcr unb ®crt)arb Don 47,15. Duab, Cutter Don Somberg 817,1. Quattermart Sobann 82,19. (Jinanbercr 76.\14. 787 ^cinri* 763,14. 787. Cluentin, Sobann 51,17. 60,5. 61,19. 98 ^lote. 99,16. 110,19. 752,23 (mi^ ®o«roin). 753,1. Duintinuc 438,24. auirinu^, 6t. 334,31. iRaivobe, ^einrieb 81,21. (Raico, Sartaren^äuptling 526,33. iRaimunb, (Sanonift 540,17. «Haider, »Wartin 871,18. SHatingcn, @obd Don, 95icar 90,8. JRcgen«bur>i, Öifdjof SBolfgang 488,7. JHogen«burg, ©i^t^um Don 872,18. SHegenfrieb, SWajoi^omu« 402,32. 404,5. «Äeiffenbcrg (?), ®taf Don 154,12. Oteifferfc^eibt, Ferren Don 3obdnn (mcbrcrcj 51,15. 80,23. 84,5. 839,15. 842,12. SubiDig77.6. 83,19. 0tcinarb78,l. Ungen. 154,18. iHcinolb, 6t. 399,14. mm\x€ 265. ölennenbcrg, ^ermann Don 90,11. 92,8. 93 3 IRcttberg, itonrab Don 90,10. 93,2. 97,15. 9fl^eim«(, 23if*öfe 2)i«conud 357,15. 6t. aiemigiu^381. ^trnulf lirri»^ Slubolf 441,35. ölbcinborf, Ulridi Don 79,17. ül^cincif, 33urggraf S^bann Den 76,2. Üiobcrt, »?ricf>cr483,18. iRoboam 264,35. 713,32. 1024 $erfoncn»crieic^ni6 (Otobe^unt — Staue). iRotc^unb 57,12. JJioelfüC^ 57,12. Otocrmonb, ffiinanb \>on 902,13. JRocttc^en, «ptlgrim »on 752,1. ailoitflotf, ^cinti^ 82,22. tHolewitif, Scrncr 520,23. Oiom, «Iberid; (QUtted?tj i>cn 427,29. 430,15. :Komutud 265. JRoubaid (Sfloban«), 3i>b^inn »pn 67,11. ®em. Uifula ebenb. Oloucn, 93if*pf (Sufebiu« üon 357,18. ^Rupert, et. 509,7. SDluttcr 33«rt^a ebenb. Saarwerben, ®raf Don 42,25. ©a^fen, ^cijcge ©etnbarb 518,32. Sflubolflll 759,21. Ollbeit III 759,21. iffiUJelm III 186,8. üxn% 805,32. 866,16. %{bxti^t bct ©e^erm 865 — 67. 871,7. 873—75. 879,16. 885,30. 905,1. 910,13. 916,26. 917,10. Sriebric^ ber JBeife 871,13. 910,24. Ungcn. 154,15. 185,29. 720,3. 788,23. «Sain, ©rafcn ©erbarb (mehrere) 84,5. 105,8. 798,16. $einri(^ 519,21. 3obann 664,18. Ungen. 80,23. 757,4. 801,23. 838,24. 6alm, trafen »on 84,4. 681,26. @aIomon264. 444,14. 713,32. Saljburg, ^tjbif^of S'Jtönn III 866,18. 8amfon 593,16. Samuel 679,5. @aul 288. 679,6. ^abo^en, ^erjoge 51,6 (? Sop^oö^n). 818,21. 6^ac^clTOegc, ^ropfl ^ermann 90,19. €djaücnberg, ^cibcnteic^ u. ffierner ücn 82,18. 21. Stfeaumburg, 2öüwolt Don 871,11. 916,28. €c^erfgin aicmbo(t87,7. 715,30. «Pbiüpp 715,29. S(^iberi(^, Don S)ietri* 52,19. ßufart 82,18. 83,3. £(^Ieibcn, Don ber 2öill)ilm, 2)cmprcpft 685,31. Unijeu. 154,18. ©(^Icfien, ^erjoö J^einric^ 526,24. ©c^oenerf, 3obann ^utte Don h08,l. €c!^oenfotft, IHcinatb Don 80,21. ec^ottianb, Könige 3)aDib *25ruce 681,31. 696,9. Satob I 174,27. €*ouf, gricbric^ 824. ©c^wabcn, ^er^og« griebric^ II 505,7. 508,7. gtiebri* IV 515,25. 519,3. Solana «Parriciba 657. 658. @bann Dor ©t. ((SIorfcnaic§cr) 175,4. @tcrnburg/$crr \>on 788,21. 790,7. Gteffcn, Pilger üon ber (mebrete) 48,18. 80,17. 82—84. 325,20. 326,6. 731,8. 734,27. ©ttalcn, ©o^roin t)ün 856,6. 6tta§burfl, ©iWöfc «Kmanbu« 357,13. 358,5. ßonrab III 652,26. Sobann I 662,31. Sobann III 701,9. 6trcl^, ®o«tt)in üon 820,18. ©ubcrman, 5lrnolb Don (2)prtmunbcr) 75,11. 6ubcrman, ^einrid; (Kölner JRentmeifi^r) 856,6. einri* 159,6. 763,18. Stbonia^, ©t., ^^)oPel 324,3. 3:bonia«,@t.,üünon). IDientie, 9if<|^of SKameitu^ 379,31 . Sunfertoun 154,11. gtdulein \>m, ©tifidbomc 827,23. öirbete, ^gncd Uoii ber 75,11. »irflil 313,25. Sirnenburg, trafen (Rupert (mehrere) 67,21. 161,19. 165,1. 186,10. 772,7. 798,15. SSBU^clm 819,8. W^^VV 829,31. Un«Ctt. 145,29. 155,3. 180,4. 804,8. 838,24. 93itu«, et. 417,30. 35tattcn, ©oI^Min »on 79,16. IBruber cbenb. öliet, 3an »an 65. SolmerfleiN (^otmend^eim) \>on ^cinric^ 517,9. Ungcn. 154,15. fßox% r>on Söalt(>er 25,20. ^einri* 835,19. Sridctt) (?), $err t)on 51,3. Södfce, efbert »am 80,20. ffialberf, ®rafcn ^einri^ VI 88,9. Ungcti. 679,37. SBalbmann (35iltman),^anemann 797,17. ffialeticu«, ©t. 478,6. aOBalc« (? ®aUe), qjrinj »on 51,2. ffiaUraf JJricbri* 82,22. ®öbcl 114,3. 115/2. 117,26. OBalpobe, Sobann 165,1. 2Balt^er,$äretitci 21,11. gSßcbemont (?), ®raf »on 50,26. ffieingarten, ?lbt »on 872,1. SBcin^bctg, ^onrab »on 54,27. ffieigenburg, ©amuel, 9rbt»ün 388,6. äöenjdin 480,7. aöcrt^bcim, ®raf »on 83&,24. ©eflerbutg, Reiten »im ^cinric^ 646,28. 647,20. JHeinbatb, ^tcpft jn »onn 658,13. 3o^«n 797,20. Unfte«. 42,25. 84,6. 734, t7. aBe»cHn«bofcn, ©otfrib »on 25,12 45,1. 717. 721,34. 2öibertu« 509,7. ©icftatft (»rewbe?h €(t>tifaTt rtm 64,15. ffiibutinb 519,13. SBieb, ®raf »on 154,14. ffiilbc, Sodann be 820,1». ffiiüibrorb, 6t. 398,24. ©injenburg, ©fcif ^crmcmn »«m 505,30. ffiif^, ^einri*»on 907,6. 2öitte!«&a(^, ^faljgraf Oft» 529,28. fflittflenflein, Söerncr »on, qßrovft 788,1. ffiorm«, ©ifc^öfe ajktor 357,11. «urtbarb 1486,31. 9lrnolb I 496,28. 497,5. ^Irnolb II (img tBn^g^) 504,22. ecfarb 43 »ar. JReinlarb I 824,26. Sodann 111866,19. ffiürtcmbcrg, trafen Ulri^ 801. 802. ^ber^arb 838,23. 870,34. 885,6. ©ürgburg, 93if*öfc Sobannlll 55,3. 9lubo(f II 838,25. 85S,15. 871,14. 885,13. ©Hrjburö, ?Jropfl ^on 190,22. 3ebliJ, mm ®c»Tg »on 112,20. 113,2. 3egcn (©ieöen?), ®rafcn »cn 43,3. 135,18. 3cfl, ttlri^ 794,5. Siegen^in, ®raf »on 155,2. 3t»ifaltcn, cfert 648,22. QUbcn^oücn 68,18. 86,7. ^Ueyaabtien 273. 334,26. 353,32. 694,28. ^ifki 823,14. 842,15. mnn 77,8. «aiten^r 551,5. Miltenberg 512,12. 523,14. «Ije^ 653,2. Mlmerongen 537,8. ?lnbernad)38 23ar. 93,8. 116,16. 187,10. 428,29. 507. 515,34. 516,12. 521,8. 685,10. 697,3. 712,27. 779,10. 825.12. 868,27. 897,32. 904,9. Minblau (MlntcU) 423,13. Mlntio^ia 516,36. Mlntwer^en 174,20. 674,26. 687. 862. 909,27. 916,4. 5lt)ofltnari«berg 507,21. Olquileia 341,7. Mlrgenteau (Mlrfcntcel, ©rfenteile) 676,20. 910,1. Mlrfel 95,18. Mltn^cim 674,34. 817,9. «ftmöberfi 39,18. 187,14. 699,26. Ml^coli 269. Mljiuca 542,22. Mitten 568,15. S3[u^^»le«»moine« (3:imace) 390,32. 5lufl«bur6 275. 276,29. 838,28. Mluycrre 430,6. Qlmgnon 24,8. 33,12. 38 3Jar. 662,1. 663,12.666,33.667.688,25.691,31. 696,1. 701,31. ©ab^lon 262,14. löac^ara* 85,16. 94,22. 425,34. ©ackern 81,5. 825,15. ©abajoj 328,12. 93ae«weiler 24,17. 702,12. »amberö 431. 482,6. 483,27. 529,25. 641,14. Barcelona 328,14. ' Sari 507,30. »afel 32,3. 37,10. 167,3. 189,7. 284,31. 688,37.770,28.780,3.838,30.893,3. ©ebbura 55,6. 61,3. 644,31. öeerf 917,29. ©eienburg 85,6. ©eU 835,19. ö^neücnt 480,16. q3cn«berö 648,13. 650,13. ©erft^eim'ljd (5iln 77,7. 846,28. ©cröbcim a. b. ©leg 190,26. ©etn 325,28. 661,16. IBernflein 525,3. 33ct(>lc^em 291,29. 292,9. 65* 1028 Drt^ucrjeic^ni^ (©iberflein — 6öln). Stbetflein 169,14. Sitfcnbotf 702,6. Siailcin 192,1. 747,12. 785,6. gjüfcn 818,2. 860,1. »ingcn 280,30. 502,1 (OWaufctturm) . 509,1. 762,27. 33lanfcnberö 747,12. 331antcn|!cin 848,22. »orflemünb 120,7. 147,23. 461,27. «Bologna 289,21. 701,6. »onn 25,9. 27,6. 38 23ar. 43,7. 51,19. 52,6. 53,11. 70,10. 75,4. 91,21. 97,30. 99. 101. 104,22. 116,15. 119,4. 137,12. 141,15. 147,25. 161,18. 178,15. 187,11. 190,25. 314.31. 428,29. 429,18. 511,12. 516,17. 521,8. 525,11. 528,15. 529,13. 555,35. 569,26. 592,12. 638,4. 643,28. 654,14. 663,23. 670,20. 672,25. 678,7. 679,34. 685,20. 712,27. 715,33. 718,11. 719,37. 741,32. 742,8. 746,70. 748,36. 766,14. 779,9. 803,21. 823—27. 829,23. 830,25. 833,11. 835,3. 839,16. 850,24. 855,9. 867.32. 875,24. 878,13. 887,24. 898 21 SoVparb 592.16. 902—904. ©orbcauj 373. ©ottcnbroi* 87,2. ©ofborf 721,9. a3raunf(ättt)ei9 536,10. 839,8. 888,27. ©rauweiler 357,23. ©reiFtd (irrift Äi&inöcn) 516,3. «Breitba* 823,26. «Bremen 409,2. 888,23. SBre^cia 420,17. 661,19. «retten 802,18. Jöroic^ 185,28. Jöruc^fal 844,10. Jörurf 32,3. »türf 56,17. 86,15. Srüflfle 45,20. 108,27. 136,16. 174,19. 175.6. 177,23. 777,22. 819,18. 833.29. 836,26. 869. 870. 872,30. 873,20. 879,15. 912,16 (irriö). »riiggen 912,16. f&xW 21,9. 37,13. 60,11. 107,17. 110,27. 461,24. 654,8. 664,10, 666,16. 671,39. 696,26. 700,8. 752,24. 753,4. 820,6. 822,24. 823,4. 827.7. 841,21. 843,10. 847,8. 875,3. 913 19. Srüffei 64,14. 181,25. 652,13. 675,30. 781.30. 862,9. 873,30. 874,4. ©runber^ivic^ (?) 743,12. ©runburium 273,22. ©u^^eim 684,20. ©u^bolj 58,22. ^ueberit^ 428,30. 23ura («Ruwerbur^) a. b. 2Bu^^)cr 31 Sar. 49,18. 140,4. ßaefarca 274,3. ealaU 36,6. 106,10. 108,22. 111,21. 174,5. 681,34. (Sambra^ 34,23. ea^eücn 701,4. (Sartbafto 268. ©aub 878,8. aiair»aur 29,S. Q,lm 48,14. 84,3. 95,12. 428,30. 917 34. (Joblenj 34,18. 56,22. 85,14. 101,3. 116,15. 701,4. 752,15. 779,10. 798,37. 868,19. 875,18. (Soln ^Ogcmeine«^ 93crjci(^ni§ bcr ©tifte, ^ir^cn, (Sa^eücn, Älöflcr, ^cn* t>entc, ^ofpitälet 465—69. «Me^rc (^btcn), §au« jur 863,29. «Mltenbcrßer^pf 47 IBat. 119,28. 852,12. «Ultenmartt 165,24. 710,31.863,25. 864,17. 866,33. 867,4. 886,4. 905 19 ©t. «Unbrea« 123,9. 425,34. n 70,7. 90,17. 91,13. 123,26. 347,1. 414,26. 494,33. 520,17. 620,39. 773,31. 902,12. (Sereon^^jrovPci 70,8. 123,18. ©cwanbbau^ 71,6. ©e^er^afte 59,28. ®olbfd()micbeöaffel 899,27. ©rafenfcOer 164,10. 768,26. ®rie^enmarft33,14. 599,31.711,8. ©ürjenid) 184,13. 300,4. 783,1. 827,20. 838,8. 867,25. 897,22. §ad)t 769,24. 901,29. $a*ttl)or 49,20. 890,19. |>aud bc^ §iiöcr bon bir ©tcffcn 612,37. ^eiligftcijlfpital 807,29. ^clmf^läger, ©trage unter 776,11. ^errnleic^nam^floilcr 172,34. ^cumartt40Sar.59,8. 75,19.83,6. 109,10.165,22.710,31.711,23. 713,4. 714,24. 734,25. 735,10. 835,14. 856,30. 857,5. 866,33. 884,24. ^o^^erid^t 185,7. 778,12. 913,8. |)od)pforte 620,33. ^of 52,17. 88,21. ^of be^ ^ermann bon fieiS^cni^ 776,26. |>ol)ef^miebc 889,31. Hunnen, Verberge jum 163,1. ©t. 5ol)ann44,l. 711,5. ©t. Sobann u. (Sorbula Oo^amiiter) 699,10. 3o^anm«flragc 90,2. 361,24. 852 12 3ubcnbüc^el 34,6. 720,26. 666,8. 834,29. Subenga^fe 142,5. SubentirdS^bof 669,31. 834,29. Subcnfanb 669,29. itaey 173,6 176,13. 835,14. Äaiferflragc 865,23. Karmeliter 91,1. 711,11. ©t. itatfearina 848,23. Äorntau« 783,6. Äornmarft 886,4. Äranen 98 S5ar. 124,20. 1030 Ocl^Dtf seidig {(SMu). JIrtUibcübec 659,16. 904,3h Ätime, ^ani jui 909,17. 6t. Saurentiii^ 94,20. 123,10. 325, 25. 898,30. €t. tBinci^o^ui^efle ba- feilbfi 325,24. 734,27. ßeprofenftau« 834,27. ßinbflaffc 27,18. 47,7. @t. Supud 896,30. g^rir(^eiM»farrd 669,35. ßi)ltir(^^ent6or83,14. lD^A<^bäeT((ofict 304,28. 516,16. 520,17. 8ü3,30. SRai^hkm 38,8. aWatceüenfiragc 800,16. t 415,20. 424,8. 6t. SWautitiu« 70,5. 90,25. 520,16. 811,6. 2^a;iminennrapc (^raubau^ unb $a(f^u« bafelbß) 58,24. SWe^tern 834,14. SKcIate» 900,27. SWclatcnfotten 26,21. 75,14. aHinoriten 289,33. 464,25. 660,19. 873.2. 889,32. üKüblcnftaffc 87,16. 814,9. üJlünu 25,4. 714,25. <«äc^el«faul 901,8. S^CUftaffc 53,15. 87. 104,26. 141,16. 805,10. Sfleumattt 38 33«t. 48 33at. 59,10. 76,8. 109,10. 137,22. 736,13. Wbeti^ 908,9. @t. IRotbburgt« 392,17. Dffucialot 23,5. Oiiertüertb 814,6. 6t. qfantaico« 70,3. 123,16. 438. 439. 443,1. 520,16. 630,12. 713,2. 791,2. 816,17. 889,15. (Pa))agei, $an^ «um 736,13. 6t. q?aul 415,20. 424,8. 6t. qfcUr 33,14. 315,17. 711,17. ^faffcntbot 30,14. 593,10. Duattermart 867,23. !)t«tbl»att« 27,6. 44,11. 122,10. 140,13.330,30.582,32. 593,14. 700,24.733,16. 853,10. 855,32. 8S6,5. 891,33. 9iatbbau^capcUe {3ubenf(^ule, S^ru« falcm«ca\)eae) 122,10. 156,18. 762,15. 856,34. 9)atbbau^tburm 140,12. 890,29. Äj)Cmg«ffc 30,18. 124,21. 597,5. IRbeinmübleii 884,26. Äicblertbutm 580,34. 587,38. fRmtxhxüdt 437. «Rog, ^aM« jum 30,18. 776,16. 6aal (alte 33ifc^of*pfali) 49,20. 60,9. 89,18. 110,23. 139,21. 141,25. 491,18. 493,14. 516,21. 579,11. 592,20. 740,2. 783,17. 833,15. 872,27. 890,15. 6«Isg«ffc 141,1. 147,7. 437,4. 770,33. (Jaj>ea« bafdbfl 47,7. 6anbfaul 897,21. 6^afeittbot 44,14. 712,23. 6*u^i!oü 40 S5ar. 711,24. 714,30. 6*ilber|affe 172,37. 6t. 6erMttu« 358,25. 361,23. 520,18. 6t. 6eDerm 28,8. 69. 81,12. 123,24. 178,21. 360 J. 373,22. 398,1.401,16. 486,27. 511,14. 520,15. 780,14. 6ct)crm«tbot 42,24. 147,2. 166,17. 173,11. 534,7. 720,17. 823,17. 834,29. 843,12. 852,6. 6e\?crin«[lra§c 650,5. 834,23. (BionmofUx (6ein) 771,24. 901,2. 6tabtötabcn 44,14. 136,29. 6teintt)eg am 2)0mbof 890,20. 6t. 6tcpt)aÄ 780/24. 6letneiiftaffe 780,23. 6teifcn, ^ani iut 94,20. 734,34. 6tragburgcrftafie 786 J. 6turi6crg 40 95ar. 166,18. 714,29. Jempelbau^ 545,19. 6t. Zi^omai 791,30. JJ^urnmarft 191,8. Slrdnfe auf bem ^curaarft 884,24. Drt^eificiWf (§&fn — ®(rtigH(mi>) 1031 Jranfflaffe 91,14. 866,2. SS^,t9. 898,26. Ulric^^öflffe 69,30. 630,12. lUrid;«t^ot 31 Sar. 48 ©orr. 463,4. UniDerfität 728. et. Urfula 69,15. 12a, 6. 304,27. 520,17. 8.34,17. 2öaöct)au« auf bcm ^cufrtiavft 9S4,23. gUaibmarft 711,11. Xffiaffcrfag, Verberge 60,22. 2Bcbcrt)äufct 40,6. 713,8. aSeitienäaffc 58.25. aßci^cr, Älofler49,8. 84,20. 138,34. 585,30. 834,13. 35kilymb«581,25. 834,12. »66,24. akinf^uK" 172,32. S»ertb 59,16. 158,4. 901,9 (?2Bieb). SBinbecf, 3unftf)att* 710,12. SöinbmübUn80,l. 137,22. 3euö^au« 827,16. (Joniianfmovci 346,18. 347,9. 348,2. 362,15. 3^73,34. 374,17. 382,30. 387,25. 396,9. 397,8. 401,30. 402,12. 411,12.416,6.462,2.471,32.479,14. 513,37. 796,18. eenpanj 52,7. 61,25. 64,4. 97,5. 101—104. 112. 113. 115,1. 117,27. 450,20. 457,26. 632,2. 746,4. 757,19. 838,31. 915,6. ßotbic 537,10. (^orbe^ 417,30. ©owtrat) 652,8. (irccp 36,2. ßuc« 795,25. eui)f 727,9. S)anuettc 540,12. SD elf t 690,5. 3)enbermenbe 862,11. SDcurenburö 756,33. SDcutici^cm 506,18. 914,20. SDcu^ 18,9. 25—27. 32,22. 46,2. 50,14. 52. 55—59. 62,11. 67,22. 69,28. 78,4. 81,4. 86,19. 981»ar. 107.108. 110. 112. 113. 117. 118. 120,28. 121,25. 124,10. 134. 137,26. 144,4. 145,10. 147,8, 165,11. 169,24. 191,15. 437. 481,1. 517,27. 518,1. 650.718,30. 71^,26.727,34.742,23. 746,15. 751,12. 755,33. 756,20. 760,18. 773. 814,6. 830,32. 841,27. 874. 879,27. 881,17. SDebcnter 537,23. 675,2. 907,8. SDiefi 874,1. SDinant 815,29. SDinelaten 155,7. SDifiernid^ 71,7. 702.5. SDoe^burg 819,5^ $)e»neT^betft 32,2. S)ormagcn 68,20. SDortmunb 75,10. 77,3, 142,lf. 8^9,^. SDottied)t 65,2. 94,4. 524,8. 527,14. 642,33. 754,19. 786,15. 854,22. SDiac^enfcl« 887,24. SDront^im 765,32. 2)ümMlb 881,18. SDÜrcn 644,28. 704,3. 803,21. 863,9. SDuffelborf 107,5. 112,25. 592,16. 648,14. 814,31. 2)ui^burft 537,23. 3)l)cf 46,5. 47,13. 6^t 735,18. 910,7. 011,5. (Scfeniaftcn 516,12. (jDcffa 340,6. (Sffem 81,5. ^ömcnb 527,15. (Jifel 162,23. 910,5. eibcrfefl^ 84,15. eifag 189,7. 191,24. emben 917,21. (Jndcrn 519,11. enger« 191,4. , QnmH6) (@t. «annabod^) 54,2. ep^efu« 369.23. drMenj 908.32. (^ffcn 533,18. eglingcn 457,34. 663,29. etfc^tljal 915,23. (Suetirc^en 863,9. I^aenja (?) 538,24. galtenburg 180,13. 668,13. 812. geybe 668,30. gmtarb 86,15. glorenj 448,3. 486,22. 662,10. Jtanc^imont (©tand^mowt) 735,26. Sranecfer 916,31. grantfnrt 26,6. 32,24. 44 ©ar. 89,6. 177,5. 481,11. 482,5. 642,10. 643,15. 653. 659,14. 663,16. 674,7. 678, 12. 682. 719,34. 721,27. 797,12. 798,7. 864,23. 865,27. 897,6. 909 19. gred;en2i,10. 461,27. 9«6.36. grebcborg 191,26. 747,12. 785,7. gceiburg im *23r. 906,30. 907,21. gri^lat 739,11. p^Ungcn 839,3. ©aiigUano (®a(cbanum) 430,14. 1032 Drt«Dcrjci (©(^toaben) 838,29. ©cn^berft 672,2. ®cnt 45,21. 136,13. 174,22. 178,1. 278,36. 836,26. 845,30. 862. 870. 872,29. (^enua 661,25. 6an (^ermano 522,28. ®efcfe 431,14. 790,5. ©cöel^bcrö 28 öar. ©immenic^ 49 Sat. 137,12. 729,9. ©labbaci^ 441,1. 6t. ®cat 756,31. 834,3. (SoMbcrg 38 Sar. 87,8. 532,39. 569,27. 671,39. 672,25. 822,27. ©übotf 900,26. ®öüteim 653,25. ©orfiim 64,8. 145,27. ®o«lar 487,23. ©rafentbal 537,3. 651,9. 703,40. ©raffd^aft 488,35. ®raöc 77,12. 6'®ra\)C3anbe 677,9. ®ri^enfüücn 23,7. ©rönirnjen 876,20.877,22.916,13.917. §aaö 65,21. 690,11. ^aarlcni 885, 2S. 886,1. 4)acfenbroi(t) 823,9. $al 820,14. ^albcrPabt '407,2. Hamburg 407,3. 432,12. 765,2. 814,17. 839,8. ^annut 668,30. ^atfleur 106,4. 109,6. ^art 671,39. Raffelt 68,1. 818,2.-859,27. |)cem«fcrf 690,7. ^ee« 703,34. ^eibelbcr^ 738,17. 739,17. 741,29. 745.20. 802. 803,1. ^cilbronn 638,29. ^cimba(^ (^aimboid^) 644,28. 4)einicrjbeim 846,34. $ein«lbcrö 803,9. |>elfenftcm 71,6. 702,5. ^emmcr^badj^ 24,4. ^erforb 519,12. ^ermanc (4)oemel) 676,20. $crfeU3,15. ^erjoöcnbuW 524,7. 729,5. |>erjogenratM4,12. 669,20. ^ccfba^e 735,21. $cu«bcn 687,31. |)ilbc«^eim 825,9. ^oci^ftcuj bei S3onn 672,25. ^öc^ii 807,23. ^onningcn 120,14. |>onnef 672,2. ^uugwüutc (^agcipunb) 559,2. ^ornberg 747,12. |)üilaben 551,4. 664,21. ^iilc^ratb 670,1. 914,15. ^m\\) 119,24. ^u^ 336,7. 645,22. 817,4. 860,25. 3erufalcm 29,2. 125,3. 264,30. 291,33. 292,3S. 311,6. 331,17. 334. 395,16. 411,22. 462,1. 499,16. 519,29. 544 25 Snöelfedm 412,26. 723,23. 3nn«fbrucf 888,19. 6t. Soiji (?) 681,19. Sfenbcrrt 533,37. 534,12. 537,31. Sülic^ 86,6. 363,33. 644,21. Äaifcr^Iautctn 539,24. 723,22. ^aifcr^iücrtb 150,21. 167,17. 399,10. 592,16. 656,35. 747,12. 818,28. Äcm^cn 137,14. 648,23. 672,2. 693,42. 840,20. 846,18. iTem^tcn 838,29. Äerpcn 645,13. ^töniö^borf 61,4. 71,9. 119,5. 150,17. 163,11. itönigefelb 559,6. Äönigi^fclben 658,1. Äünig^mintcr (Söintmn^ 830,24. toeöorben 536,24. Äolin 179,13. Ärafau 289,25. 779,25. Äuilcnburg 690,12. ßabnficin 801,15. 807,23. Öaicrfcair (<) 695,29. Öanbcn 390,2. 418,21. 608,31. 675,20. 860,10. Öanb^fronc 528.4. 529,14. ßaon 504,28. 547,12. Öauingen 530,31. ßccbcnic^ 21,1. 61,3. 461,29. 670,12. 671,26. 697,41. 718,15. 729,17. 846,33. 847,8. ßeeuwarben 916,31. 917. ßcic 169,11. Öcmgo 789,1. ßcng^borf 766,14. genucp 84,12. DtWDerjei^ttiJ (ßc^Wn— iWeufe), 1033 Serben 885,29. öiblat 55,^7. 729,17. Simbutö 704,21. Sinn 818,28. 846,10. 907,13. Sinne 735,17. ßinii am JRbcin 150,17. 521,8. 670,17. 695,15. 748,36. 759,29. 825. S30,27. 837. 838,3. 875,25. öinj (Defien.) 887,10. ßippf^rinöc 169,15. ßip^)iiaM 789,1. öobitft 811,10. Öocmcn 524,3. 675,30. 758,9. 860,27. 873,30. 874,1. 876,3. 8octt)enburg 86,9. 96,2. ßo^mar (? Öcüermibc) 58,13. ßonafcn (öonicn) 911,13. ßunbim 257,3. ßucca 661,26. 662,17. ßübecf 160,5. 501,29. 517,19. 765,1. 833.11. 839,8. 888,27. fiübcnf*eib 84,9. ßül^borf 867,31. 868. öüncburg 765,1. 839,9. ßütti^ 22,10. 36,4. 50,21. 77,11.^ 85,23. 112,10. 167,22. 398,26. 399,22. 400,10. 403,11. 499,22. 505,33. 523,32. 675,16. 695,2. 729.12. 743,12. 744. 745,13. 752,28. 754,19. 808. 809. 811. 812. 815. 816—18. 820—22. 859. 861. 873,18. 896,6. Suycmburg 61,24. 112,11. 186,6. 704,21. 726,3. fiujcrn 854.7. ß^on 274,20. 276,39. 280,4. 283,13. 328,14. 893,27. 9Wac«tnd)t 49 ©ar. 81,1. 315,25. 356,30. 398,23. 400,10. 645,21. 665,11. 668,12. 669,21. 705,16. 743,11. 744,30. 745. 779,9. 791,8. 821.861,17.892,13.909.28.911,12. 3naöbcburfl431. 432,10. IKailanb 18,8. 97,2. 166,24. 373,33. 448.3. 512—14. 517,21. 661,17. 658,15. 735,36. gWainj 38,13. 119,16. 180,5. 186,26. 275.1. 280,31. 284. 311,28. 358,4. 363,33. 367,30. 368,9. 372,7. 404,21. 416,31. 417,13 (»Je^). 420,19. 424,22. 432,2. 438,31. 458,23. 462,2. 481,15. 498,21. 525.2. 536,32. 580,24. 588,1. 652. 653,1. 743,32. 793. 794. 800,25. 804. 857,26, 858,4. 875,13. 878,13. 905.4. 912,15. ÜRalmeb^ 402,39. 440,9* SWannefort (? fent üWanert) 56,25. üWann^cim 745,31. SWarüHbaum 917,30. SWaricnforp 747,24. SKaricnwcrb 504,27. SWaucnbcim 771,23. ÜJlauct^jfab 648,12. 650. OWe^cln 669,18. 673,19. 687,32. 875,33. ÜRecfenbeim 843,8. SWccf 875,19. 9Wci«tcim (?) 56,25. 5«eiBcn 851,23. SWenbcn 672,7. aWcrgengo (V) 724,24. SWcrbcim 839,3. OJicriba 328,13. ÜWcrjcni* 24,23. 702,5. 2Wcfnna 272,3. mc^ 23,10. 189,16. 276,39. 284,31.' 363,34. 389,9. 418,19. 428,27. 440,2. 451.24. 641,19. 666,7. 689. 878,5. et. 3Wid)cl 799,19. 2Wibbdburö 559,4. aWinben 4ü3,12. SWonbeim 62,12. 86,15. 112,19. 113,13. 645,28. OKüntccaffino 403,28. 522.27. 5«ontfort 896,6. SWontioie CDlocnfauwc) 726,11. 823,12. gWonjinften (? OÄcn^e, Tlcini^) 180,6. SWorenbijrf 843,8. OHülbeim a. b. öitt 143,12. 188,20. SWülbeim a. m. 49 S«r. 51,23. 52. 56,14. 59. 62. 86,14. 96,3. 98 öar. 101.25. 105,4. 106,19. 109. 112. 113. 138,28. 143,2. 145,4. 191,24. 645,28. 684,20. 743,4. 750. 752,12. 774,7. 838,34. 874,8. 875,1. 900,29. üKünftet 403,12. 409,2. aWüniicreifcl 55,14. 143,23. dtamnx (IRamcn) 702,23. IRanct) 47 3)ar. 70,24. 843,25. l«a5aretM63,l. Dleapet 521,20, 532,11. 540,9. 542,25. 895,13. IReucna^r 24,22. 702,5. S^lcuenbcibc (? Dliun^eim) 57,6. iWcug 20.12. 47 »ar. 70. 71,10. 147,25. 171,17. 178,13. 181,13. 183,20. 187,11. 305,18. 334,33, 428,29. 461,17. 492,31. 521,8. 528,15. 529,14. 588,5. 592,12. 642,24. 654,20. 729,15. 741,32. 742,8. 748,36. 766,2. 775. 808,10. 824. 831—33. 835—38. 840. 841. 845,8. 1034 DrtöDer)d(^m0 (9leiipabt— Stom). 855,23. 873,10. 898,8. 906,4. 907,13. «euflaM 773,7. «icäa 34S,4. 354,2. 356,1. 362,18. 9iiebrggcii 31,3. 551,17. 644,29. 689,19. 704,23. 9{iebeTdbuTg 71,12. 9licl 38,12. 839,3.900,29. 9{iciibetcf 691,14. 9{ienbTÜcf (9{uii>enbuTd^) 538,1. fflitii 55,12. Stitutcrt 648,22. 9{ieuii>ßab 85,23. 910,11. Stida^baufen 842,34. 858,15. 9{ii>eae« 390,10. 9{örbliiigeii 838,29. Sionneniorrtb 507,18. 9{oTbeina 672,3. 9{ürburg 551,6. 818,29. Nürnberg 37,26. 160,21.484,35.508,9. 511.30. 535.36. 538,6. 654,24. 838,28. 881,19. 882,7. 885,13. 9ionitregcii 109, 1. 426,30. 428,30. 477,9. 482,23. 536,35. 537,14. 763.6. 828. 849,21. 889,8. 914/22. OKnfiTf^eii 809,17. Dbernbein 723,22. Dcbt 55,11. 672,1. 693,42. 846,15. Dplaben 57,6. DpDenbei« 653. 723,21. 741,10. 745,17. DrUan« 188.14. 377,15. 671,12. Orfcp 759,33. O^nabrücf 403,12. 409,2. $abnbcni 409,2. Vabua 530,32. ^affcatb 60,32. *dn« 36,13. 50,11. 67,4. 106.1. 173,23. 188,10. 257,3. 289,17. 381,20. 401,2. 410,14. 411.16. 424,18. 428,25. 432. 438.12. 4ä9,33. 511,5. 531,2. 671,12. 680,16. 681.8. 683.7. 689,10. 690.22. 728,12. 737.31. 756,11. 813,15. f^aDia 289,23. 402,2. 406,8. 512,10. 897.8. Vtacn^a 420,34. 661,23. 9ifa 96,6. 658.5. 661,26. 662,15. 68S,32. VbhUft 429,35. ^otk 900.28. ^epiHl^boif 51.9. 113,31. 672.2. 822,28. 825,15. VcT) 855,12. Vonl^m 79,15. Vrag 45,11. 104,8. 169,2. 444,1. 690.23. 723,14. 725,4. 728,15. 738,14. Vremonti^ 547,11. Dueblinburg (2>elne(fbuTg} 429,33. "StabcDornivalb 84,12. 9ianbeiatb 92,17. 512,16. dtatingcn 71 Sar. 742,14. 9la)>enna 479,27. 9iai>eiilberg 175,20. 9ie(ningbauftii 35, 1 1 . 58,31. 68.21. 9lcgcii«buTg 116.21. 276,39. 371,16. 450, 19. 457,25. 488,7. 511,32. 632,1. 885,10. 1 9itüNfiäbte 448 (vgl. bie SRatrifel 871. 872). 9ieid^e{iaiibe 446 jf. 9letfftrf4Ktb 726,16. 9tc«ageii 507, 21 . 525, 10. 576, 4 1 . 748,36. 837.16. 9Uttf(fKiiberg 138.31. 461,27. »babe an bec Solme &4, 11 . 9ibetbt 808. 809. 9ibei«l381,17. 382,14. 419,12.441,35. 479.24. 510.3. Stbeinbad^ 672,1. S18,29. 847,8. 9ib«inbeTiieiib€ 86,2. 527.9. 811,13. 828,4. 889.7. 9iM«bCTg 24.23. 702.5. 9l#aten — Utre^t) . 1035 358.26. 361,19. 362,15. 368,8. 374—80. 382,24. 396,8. 409, lU. 411,19. 417. 418. 420,32. 42k. 425.27. 427,30. 431. 432. 436,20. 438, 29.440—42. 444. 448,2. 458,2. 462,2. 470,20. 479,27. 480,24. 482,9. 487,19. 498,25. 499. 505,23. 506,29. 510—12. 517,21. 522,26. 525,35. 529,5. 530,10. 532. 538,4. 550.7. 559,2. 635,4. 636,23. 65S. 661,27. 667. 676, 10. 679,25. 684,11 688. 692.18. 693,12. 701. 737,26. ,766,2. 771,29. 792,5. 795,24. 796,7. 801,6. 8ü9,30. 810. 840.5. 877,25. 878,2. 884,6. 893,33. 894. 905, 14. 906.8. 908.22. 9lommerd!iT(^en 137,13. JRefenbal 691,14. ülofent^at 653,25. giepocf 656,18. 757,12. Sdupcrtdbetft 509.1. 9lm>pi^tctotft (Sdocbc) 54,2. 57,18. 6aalfelb 488,35. « eaba 264.31. edibutg 450,19. 457,25. 632,1. ©amaria 322,27. 6at)n 191,4. ©(^apaufcn 52,11. 103,13. 372,2 (6affcnbufcn). ©ilcbufc^ 57,1. ©(^leiben 37,21. <8c^lettj)aM 838,30. e^önforj^ 92, 17 (r6*önrol>e). 726,11. ©djoonbotocn 65,16. 537,8. @(^tt>äbifct(^^aü 838,29. €(^tt)einbeim 56,25. 6*n>clm 533,24. e^WCitc 759,32. @c!j 433,36. 691,35. ©empact) 726,27. @en« 430,6. ©eiocnwülben 917,5. ecöiOa 479,19. ©icambiia 364. 365. etegburft 41,17. 57,18. 58,13. 78,3. 86,19. 95,24. 98 C^et 367,30. 485. 487,23. 499,26. 503,11. 523,1. 525,27. 527,31. 528,7. 653. 660,28. 661,6. 664,4. 667,20. 678,18. ©tammbcim 86, 15. ©teinbcim 807,23. ©tocfern 861,33. ©tolpc 78,12. 6tralen 910,15. ©tralfunb 765,2. etta§burd 181,20. 284,31. 367,30. 388,6. 424,22. 524,32. 660,13. 669,13.688,37.692,5.794,3.833,11. 838,30. 912,16. 916,8. ©trauiDcUcr {? ©trulfilrc) 57,25. 6ucl5 60,14. 606,1. ©ucrtt) 20,8. 656.28. ©ucou^ 269.11. 2iagUa€05)o 542,5. 3:cd!Knburg 814,28. 3:ei-cl 527,18. itjurin« (0 675,19. Jid 646,18. STomberg 536,15. 808,1. 816,32. 829,6. STongcrn 314—16. 323,25. 331—33. 349—52. 356,30. 363,33. 376. 383,21. 439,33, 818,2. 820,21. 821. JüUUufc 673,3. Journat) 35,2. 845,32. Orient 842,9. iriet 117,30. 190,21. 269,13. 276—80. 284,32. 302,18. 314—16. 323,25. 328,23. 331—34. 347—54. 362,4. 368,7. 369,13. 375,18. 404,28. 405,3. 428,29. 455,31. 458,24. 462,2. 660,14. 788,7. 827,30. 828 29 877 27 %Xo\a 264. 268,1.279,15. 292,31. 364. 365. 368,15. ©t. Jronb 675.21. 818,2. 859,26. 861.10. 864,19. $rot)e« 356,33. 431,17. ^u^cutanum 513,7. Ucrbinden 670,17. 846,8. 907,13. Ulm 838,28. Un!d 504,13. 823,26. 855,10. Utbcnbad) 63,19. \XtXid)\ 65. 95,16. 187,12. 305,22. 403.11. 504,24. 524.7. 537,8.677,5. 854,25. 907,7. 918,16. 1036 Ort4t)crje^ni§ (»enebtg — äüt^>^eii). JBenebig 38,5. 91,22. 97,2. 166,28. 406/25. 417,9. 448,2. 510,31. 538,24 (JJacnja?). 694,22. 724,20. 741,6. 793,27. 794,3. 809,30. 810. 895,17. 896,18. öcnte 828,5. 95erm<^ 461,30. 803,12. öerona (33crne) 380,8. Siclj^ef 725,26. »icnnc 295.33. 328,15. 670,21. mid) 190,26. 477,4. Sia 55,26. 137,11. 729,16. 906,34. S5iÜer« («öcfecr) 687,11. «ifi^ (2öitj 669,21. 2JocrcnbaaI (Urcnbalc) 695,30. ©ülmerflcin 33,22. 461,30. 666,19. öoernc 677,9. S5orj! 120,9. 461,30. 756,28. 835,18. SBa(^tcnbünf 817.12. 819,21. fBaW f? Söanbcj 61,8. Söalberbcrg 823,26. SBalbcnbcrg 118,5. ©al^cnburg 551,7. ilBalborf 137,12. 721,9. SBalcffe 675,17. SBarcmmc 675,19. SQBaffcnberg 516,37. 528,29. 2öebau49,5. 86,12. 729,8. 2Bccrbt 861,32. Söeilerfiüifl 803,12. SBeinebcrA 508,10. fficip 137,11. 656,28. SöciBcnburg 388,5. 2Bcümi(b 756,34, 9Ben^bft^fcn (Wttnd^bMfeii) 429,33. SBcPing 113,13. 867,32. 900,25. Sfjlcrbutö 797,20. 798. fficflri^ 539,24. 723,22. 724,23. Sediat 642.28. aSwcIin^bofeH 61,5. Oöibntg 407,6. St^teri^ 819,13. ®icb 551,8. ©icn 731,2. 739.7. 879,6. 887,10. SBinjenburg 505,31. SBiVPcrfübrt 742,18. ffli«mar 765,2. ffioltenburft 507,16. 887,24. SBerm« 284,31. 367,30. 382,27. 449,25. 476,16. 486,30. 490,34. 491,4. 503,5. 504,19. 653,6. 743. 892,26. 896,11. 897,7. 903,31. SBormicrgau 653. 723,23. SBoninöcn 20, 1 . 120,1. 127,8. 148,6. 461. 616—49. 839,12. SBürgburg 365,29. 367,17. 645,34. Xanten 347,5. 421,28, 428,30. 761,1. 917,27. 2)prf 339,30. 345,28. 2)ffclmpnbc 500,25. Seltingcn 672,4. 3icrifjce 658,37. 3on(g 71,11. 98 »ar. 115,18. 137,10. 592.14. 741,19. 805,9. 823,9. 824.15. 875,23. 878,14. 907,14. Sünborf 164,2 3ülpi^ 644.33. 645,3. 649,2. 656,38. 671,34. 696,34. 3ütvben 786,18. ^ $)rB(f von «reitfo^f imb ^rtrt in ^tipiiq. r